TAM-IMRO Oosterweidenweg 4 - Regels_bijlagen
Tekst van het document
RAAPArcheologischAdv iesbu reau BV, 2010 RAAP-RAPPO RT2021 Gem eenteW esterveld Een archeologischeverw achtings- en beleidsadvieskaart 5.1.2e
R A A PA r c h e o l o g i s c h A d v i e s b u r e a u 5.1.2e Co lofon O pdrachtgever:gem eenteW esterv eld Titel:Gem eenteW esterveld;een archeologischeverw achtings-en beleidsadvieskaart Statu s:eindversie Datu m :janu ari2010 Au teu r: Projectcode:W VABK Bestandsnaam :RA2021-W VABK.doc Projectleider: Projectm edew erkers: , , & ARC HIS-v ondstm eldingsnu m m er:niet v an toepassingARC HIS- w aarnem ingsnu m m er:niet v an toepassingARC HIS- onderzoeksm eldingsnu m m er/C IS-code:niet v an toepassing Au torisatie: ISSN:0925-6369 RAAPArcheologischAdviesbu reau B.V. W eesp Postbu s 5069 1380GB W eesp telefoon: telefax: E-m ail: @ raap.nl 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e R A A PA r c h e o l o g i s c h A d v i e s b u r e a u © RAAPArcheologischAdviesbu reau B.V., 2010 RAAPArcheologischAdviesbu reau B.V.aanvaardt geen aansprakelijkheidvooreventu eleschade voortvloeiendu it het gebru ik van deresu ltaten van dit onderzoek ofdetoepassingvan deadviezen. 5.1.2e RAAP-RAPPORT 2021 Gemeente Westerveld Eenarcheologische verwachtings- enbeleidsadvieskaart 6 Samenvatting De gemeente Westerveld heeft een rijk engevarieerd verleden. Een grootdeelvan dat verleden is niet beschreven inoudebronnen.
Hiervan resten alleenmateriële overblijfselen.Soms zijn deze materiële overblijfselen van het verleden zichtbaar, zoals bij hunebedden of grafheuvels. Vaker liggenzeechter opgeslagenin de bodem. De bodem fungeert in dat gevalals ons archief. Het bodemarchief is echter zeer kwetsbaar. Elke bodemingreep heeft invloed op de bodem en daar- meeophetdaarinopgeslagenarchiefvanonsverleden.Helaaskaneeningreepindebodemniet worden teruggedraaid. Als het bodemarchief is aangetast, is de informatie die daarin is opgesla- genvoorgoedverloren.Hetopgravenvanarcheologischerestenmoetomdieredenalseennood- oplossingwordenbeschouwd,wantooknaeenopgravingishetbodemarchiefimmersnietmeerte raadplegeninrelatietotzijncontext.Hetisduszaakomzorgvuldigomtegaanopdeindebodem aanwezige archeologischewaarden. MetdetoenemendeeconomischegroeiinNederlandkwamonsbodemarchiefmeerenmeeronder druk te staan. Vandaar dat Nederland in 1992 het Verdrag van Valletta (ook wel bekend als het Verdrag van Malta) heeft ondertekend. Dit verdrag beoogt een betere beschermingvan archeolo- gischewaarden.In1996ishetverdragdoorNederlandgeratificeerd.Ditheeftin2007geleidtot aanpassing vandeMonumentenwet. Eenvan doelen van de nieuwe Monumentenwet is omin een zo vroeg mogelijk stadium van de besluitvorming rekening te houden met aanwezigheid van archeo logische resten (of het vermoeden daarvan).
Het belang van archeologie behoort een nor- male plaats te krijgen in de processen van planologie, ontwerpen, bouwen en het aanleggen van werken. Dat spaart niet alleen de aanwezige archeologie,maar voorkomtookconfrontaties van belangen ineen later stadium,wellicht opeen momentdat al veelkosten zijn gemaakt. Om op zorgvuldige wijze met het archeologische bodemarchief om te gaan, heeft RAAP Archeo- logisch Adviesbureau in opdracht van de gemeente Westerveld een gemeentelijke archeolo gische beleidsadvieskaart opgesteld. De kaart is tot stand gekomen in het kader van de Culturele Allian- tie tussen de gemeente Westerveld en de provincie Drenthe. De kaart geeft een overzicht van de ‘voorraad archeologie' op gemeentelijke schaal en hoe de gemeente bij ruimtelijke ingrepen en plannen met dit archeologisch erfgoed wil omgaan. De kaart geeft inzicht in de eventueel nood- zakelijke onderzoeksprocessen (wel/geen onderzoek en zo ja, op welke wijze). De kaart is geen eindpunt, maar een vertrekpunt voor gemeentelijke beleidsontwikkeling op het gebied van onder andere integraal erfgoedbeleid, toerisme en recreatie. Vanuit de gemeenschappelijke zorg voor het archeologisch bodemarchief van Drenthe zijn in de kaart de gemeentelijke en provinciale uit- gangspuntengebundeldweergegeven. Voor het opstellen van de archeologische beleidsadvieskaart is een bureau onder zoek uitge- voerd.
Hierbij is allereerst een inventarisatie gemaakt van bekende archeologische vindplaatsen en cultuurhistorischeobjecten. Daarnaastzijnde beschikbare bodemkundige engeomorfologi- sche gegevensbestudeerd.Op basis van de archeologische engeolandschappelijkegegevens is RAAP-RAPPORT 2021 Gemeente Westerveld Eenarcheologische verwachtings- enbeleidsadvieskaart 7 eenarcheologischverwachtingsmodelopgesteld.Ditheeftgeresulteerdindevervaardigingvan3 kaarten:een bronnenkaart,een archeologische verwachtingskaart en de beleidsadvieskaart. Bronnenkaart Opdezekaartzijnallegeïnventariseerdevindplaatsenencultuurhistorischeobjectenweergegeven. Voordeinformatieoverdezevindplaatsenencultuurhistorischeobjectenisgebruikgemaaktvande ArcheologischeMonumentenkaart(AMK),hetARCHeologischInformatieSysteem(ARCHIS),Kennis InfrastructuurCultuurhistorie(KICH),historische(kaart)gegevens,literatuur,geomorfologischekaar- ten en bodemkaarten en het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN). Het is raadzaam om bij ruimtelijke ontwikkelingen (nieuwe bestemmingsplannen, structuurvisies, projectplannen,etc.)de kaart te raadplegen zodat rekening gehouden kan worden met eventueel aanwezige vindplaatsen encultuurhistorischeobjecten. Landschaps- en archeologische verwachtingskaart Deze kaart geeft aan waar de kans op het aantreffen van archeologie laag, middelhoog of hoog is.
Hoger gelegen gronden, zoals de stuwwallen en dekzandkoppen en -ruggen waren in het ver leden geschikt als vestigingsplaatsen voor de mens. Deze gebieden hebben dan ook een hoge archeo- logische verwachting gekregen. De vlakkere dekzandgebieden en veengebieden waren minder of niet aantrekkelijk voor nederzettingen en hebben daarom een lage verwachtings waarde. Binnen de gemeente komen verder veel landschapselementen voor die hun eigen type verwachting hebben. In de beekdalen worden vanwege de natte omstandigheden geen nederzettingsterreinen verwacht, maar wel aan water gerelateerde structuren en rituele deposities. Afhankelijk van de aan- of afwe- zig heid van organisch materiaal hebben de beekdalen daarom een hoge of middelhoge verwach ting. De vele veentjes in de gemeente hebben een hoge archeologische verwachting, omdat ze niet alleen rituele deposities kunnen bevatten, maar ook vaak een belangrijke paleo-ecologische gegevensbron vormen. De essen tenslotte hebben een hoge verwachting omdat de opgebrachte plaggenpakket- ten de onderliggende lagen en daarin begraven archeologische vondsten beschermd hebben tegen bodemverstoringen. Dekaartgeeftnietalleenverwachtingsgebiedenaan,maarmaaktdaarinonderscheidnaarland- schapstypeendusgeeftdekaartinzichtindeverschillendelandschappenbinnendegemeente Westerveld.
De kaart is, samen met de bronnenkaart, een goede basis voor een nader archeo- logischonderzoek.Bovendienvormtdekaartdebasisvoordebeleidsadvieskaartenkangebuikt worden om de adviezen van de beleidsadvieskaart te verklaren voor bijvoorbeeld burgers die vragen waarom in een bepaald gebied onderzoek dient plaats te vinden. Beleidsadvieskaart De beleidsadvieskaart is samengesteldop basis van dearcheologische verwachtingskaart, de geïnventariseerdevindplaatsen,hetoverzichtvanal(archeologisch)onderzochteterreinenende beleidsrichtlijnen van de provincie Drenthe voor de terreinen die als provinciaal belang archeo- logie zijn aangemerkt. Elk van deze elementen heeft een eigen kleurcode gekregen. In de legenda van de kaart zijn hieraan archeologische adviezen gekoppeld. De kaart is dus het instrument om in hetgevalvanruimtelijkeingrepentebekijkenwelktypearcheologischonderzoekdientplaatste vinden voordat een vergunning kanworden afgegeven. RAAP-RAPPORT 2021 Gemeente Westerveld Eenarcheologische verwachtings- enbeleidsadvieskaart 8 Naast hundirecte praktische functie vormen dekaartenook een goede basis voor de vormgeving van het gemeentelijkarcheologischbeleid. Dekaart is tevens een goedekennisbronvoor de ver- dere ontwikkeling van toerisme en recreatie.
De gemeente wil de kaart via haar internetsite aan eengrootpubliekterbeschikkingstellenzodatiedereenkenniskannemenvandearcheologische waarden inzijn/haar directeomgeving. Om die reden isnaasteen analoge versie ook eendigitale versie van de kaart geleverd. RAAP -RAPPORT 2021 GemeenteWesterveld Eenarcheologischeverwachtings-enbeleidsadvieskaart Geologischeperioden | Archeologischeperioden Datering Tijdvak | Chronozone | Tijdperk | Datering Nieuwste tijd (=Nieuwe tijd C) | -1795 Laat | -1150naChr. | B | -1650 Subatlanticum | Nieuwetijd | A Laat | -1500 Vo | -1250 Ottoons | -1050 Middeleeuwen | Karolingisch | - 900 Merovingisch laat | - 725 Merovingisch vroeg | - 525 Vroeg | -0 | -450 Subatlanticum | Laat -450voorChr. | -270 Romeinsetijd | Midden | -70naChr.
Vroeg | -15voor Laat | Chr.-250 IJzertijd | Midden | -500 Vroeg | -800 -3700 | Laat | - 1100 - Subboreaal | Bronstijd | Midden | 1800 | - -7300 | Vroeg | 2000 | - -8700 | Laat | 2850 - 4200 Neolithicum | Midden | -4900/5300 -9700 | (NieuweSteentijd) Atlanticum | -11.050 | Vroeg | -6450 -11.500 | Mesolithicum | Laat | -8640 Boreaal | -12.000 | (MiddenSteentijd) | Midden | -9700 Preboreaal | -12.500 | Vroeg LateDryas | -13.500 Allerød Vroege Dryas | -30.500 | Laat Bølling | -12.500 VroegsteDryas | JongB | -16.000 -60.000 Denekamp | -71.000 | JongA -35.000 Hengelo Moershoofd | - | 114.000 | - | Paleolithicum 126.000 | - | (OudeSteentijd) Odderade | 236.000 | - 241.000 | - | Midden Brørup | 322.000 -336.000 Eemien | -384.000 SaalienII | -416.000 Oostermeer | 463.000 SaalienI | Tabel1. | -250.000 Belvedère/Holsteinien | Geologische Glaciaalx | en | Oud Holsteinien | archeologisc hetijdschaal.
Elsterien tabel1standaardGeoBioArcheoRAAP2010 9 RAAP-RAPPORT 2021 Gemeente Westerveld Eenarcheologische verwachtings- enbeleidsadvieskaart 10 Inhoud Samenvatting ......................................................................................................................5 1 Inleiding ...................................................................................................11 1.1 Achtergrond ................................................................................................................................................. 11 1.2 Doelstelling .......................................................................................................................................... 11 1.3 Onderzoeksopzet ................................................................................................................................. 11 1.4 Leeswijzer ............................................................................................................................................ 11 1.5 Dankwoord ...........................................................................................................................................
12 2 Gebiedsbeschrijving ........................................................................................13 2.1 Locatiegegevens .................................................................................................................................. 13 2.2 Landschapsgeschiedenis ........................................................................................................................... 13 2.3 Een beknopt overzicht vande bewoningsgeschiedenis vande gemeenteWesterveld .......................... 18 3 De archeologische bronnenkaart..........................................................................33 3.1 Inventarisatie van bekende vindplaatsen .................................................................................................. 33 3.2 AMK-terreinen ...................................................................................................................................... 33 3.3 ARCHIS-waarnemingen ....................................................................................................................... 34 3.5 Analyse van het AHN ........................................................................................................................... 38 3.6 Historische kernen ......................................................................................................................................
39 4 De archeologische verwachtingskaart ...............................................................41 4.1 Inleiding ........................................................................................................................................ 41 4.2 Archeologische verwachtingen ................................................................................................................. 41 4.3 Het archeologische verwachtingsmodel .................................................................................................... 42 4.4 Opbouw vande archeologische verwachtingskaart ................................................................................. 52 5 De beleidsadvieskaart ......................................................................................53 5.1 Inleiding ........................................................................................................................................ 53 5.2 Al (archeologisch) onderzochte terreinen ................................................................................................. 53 5.3 De beleidsadvieskaart ................................................................................................................................. 53 5.4 Beleidsadviezen voor bijzondere terreinen, gebieden en landschapselementen ..................................
56 5.5 Beleidsadviezen voor de overige gebieden .............................................................................................. 58 6 Wettelijk kader van het archeologie-beleid ........................................................61 6.1 Europees beleid: Verdrag van Valletta ..................................................................................................... 61 6.2 Nationaal beleid: Wet op de archeologisch Monumentenzorg ............................................................... 61 6.3 Nationaal beleid: Wet ruimtelijke ordening ............................................................................................... 64 RAAP-RAPPORT 2021 Gemeente Westerveld Eenarcheologische verwachtings- enbeleidsadvieskaart 11 7 Beleidskader ................................................................................................65 7.1 Rijksbeleid .................................................................................................................................................... 65 7.2 Provinciaal beleid ................................................................................................................................. 67 7.3 Gemeentelijk beleid ..............................................................................................................................
68 Literatuur............................................................................................................................71 Gebruikte afkortingen ..................................................................................................76 Verklarende woordenlijst .............................................................................................77 Overzichtvan figuren entabellen ....................................................................................80 Bijlage 1: AMK-terreinen in de gemeente Westerveld .................................................81 Bijlage 2: ARCHIS-waarnemingen in degemeenteWesterveld ................................109 Bijlage 3: Vindplaatsen en objecten op de historische kaarten .............................163 RAAP-RAPPORT 2021 Gemeente Westerveld Eenarcheologische verwachtings- enbeleidsadvieskaart 12 1 Inleiding 1.1 Achtergrond Alle Nederlandse gemeentenworden geconfronteerdmet de wettelijke verplichtingom het aspect archeologie te laten meewegen in ruimtelijke planprocedures. Dit is het directe gevolg van de onder tekening van het Verdrag van Valletta (ook bekend als Verdrag van Malta) in 1992 en de hieruit voortvloeiende herziening van de Monumentenwet 1988.
In het licht van deze ontwikke lingen hebben alle gemeenten behoefte aan een goed onderbouwde, heldere en eenduidige archeologische verwachtingskaart en beleidsadvieskaart. In opdracht van de gemeente Westerveld heeft RAAP Archeologisch Advies bureau daarom in 2009 een bureauonderzoek uitgevoerd voor het opstellen vaneenarcheologische verwachtingskaart eneenbeleidsadvieskaartvoor de gemeenteWesterveld. De kaart is tot stand gekomen in het kader van de Culturele Alliantie tussen de gemeente Westerveld en de provincie Drenthe. 1.2 Doelstelling Het doel van het onderzoek was een vlakdekkend overzicht te geven van de aan we zigheid van bekendearcheologischevindplaatsenenindeverwachtearcheologischewaardenindegemeente Westerveld. Op basis hiervan zijn adviezen opgesteld over waar en in welke vorm archeologisch onderzoek nodig is. 1.3 Onderzoeksopzet Voor het opstellen van de archeologische verwachtingskaart en de beleids advies kaart is aller- eerst eeninventarisatie gemaakt van bekende archeologische vindplaatsenencultuurhistorische objecten (zie hoofdstuk 3). Daarnaast zijn de beschikbare bodemkundige en geomorfologische gegevens bestudeerd. Op basis van de archeologische en geolandschappelijke gegevens is een archeologisch verwachtingsmodel opgesteld. 1.4 Leeswijzer Het rapport volgt in grote lijnen de opzet van het onderzoek.
In hoofdstuk 1 worden de achter grond, doelstelling en onderzoeksopzet verwoord. Hoofdstuk 2 geeft een korte beschrijving van en inzicht in de landschappelijke ontstaansgeschiedenis en bewoning van het onderzoeksgebied. In hoofdstuk 3 worden de archeologische vindplaatsen in het onderzoeksgebied behandeld. In de hoofdstukken 4 en 5 wordt ingegaan op respectievelijk de archeo logische verwachtingskaart en de archeologische beleidsadvieskaart. Tenslotte wordt in hoofdstuk 6 het wettelijke kader van het archeologiebeleid beschreven; in hoofdstuk 7 komt het beleidskader aan de orde. De date rin gen van de archeologische en geologische perioden zijn weergegeven in tabel 1. In totaal horen bij dit rapport 3 kaartbijlagen. RAAP-RAPPO RT 2021 Gem eenteW esterveld Een archeologischeverw achtings-en beleidsadvieskaart 13 Allekaartbijlagen zijn in digitalevorm op C D-rom bijgeleverd(bijlage4).W etenschappelijkevak- term en w orden in deverklarendew oordenlijst achterin dit rapport u itgelegd. 1.5Dankw oord Dearcheologische verw achtingskaart en debeleidsadvieskaart zijn in sam enw erkingm et en (provinciaalarcheologen)tot standgekom en.De tu ssen tijdse resu ltaten zijn m et enigeregelm aat gepresenteerdaan destu u rgroep van degem eente, voorge- zeten door .Verderw orden , en hartelijkbedankt voorhu n bijdragen aan dit project.
Figu u r1.Degem eenteW esterv elden haarbelangrijkstekernen. ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ 5505455 2 5 5 3 0 5 3 5 5 4 0 Kaartgegevens:e. OpenStreelMap.org onder CC-BY-SA 2.0 licentie 205 205 210 210 215 215 220 220 225 225W v abk.w orTP/130110 230 230 550545540535530525 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e RAAP-RAPPO RT 2021 Gem eenteW esterveld Een archeologischeverw achtings-en beleidsadvieskaart 14 2Gebiedsbeschrijv ing 2.1L ocatiegegevens Degem eente W esterveldligt in het zu idw esten van deprovincieDrentheen beslaat in totaal282,7 km 2(figu u r1).W esterveld w ordt om sloten doorde gem eenten W eststellingw erf, O ost stellingw erf, M idden Drenthe, Hoogeveen, DeW olden, M eppelen Steenw ijkerland.Debelangrijkste kernen in degem eentezijn Diever, Dw ingeloo, Havelteen . 2.2L andschapsgeschiedenis Degeologischeondergronden het hu idigelandschap in degem eenteW esterveldzijn in grote m atebepaalddoordeprocessen diehebben plaatsgevonden in delaatstetw eeijstijden:het Saalien en het W eichselien.Voorhet hierondergepresenteerdeoverzicht ism et nam egebru ikt gem aakt van Berendsen (2000)en Rappol(1992).
Het Saalien De voorlaatste ijstijd, het Saalien, is van grote invloed gew eest op het landschap in de gem eente W esterveld.Een van de m eest m arkante landschapselem enten, de Havelterberg, is tijdens deze periode gevorm d.De Havelterbergm aakt deelu it van een lijn stu w w allen die vanafC oevorden via Havelte, Steenw ijk en GaasterlandnaarW ieringen loopt.O p dezelijn stagneerdehet landijs tijde- lijk, om bijeen volgende fase overde eigen stu w w allen heen op te ru kken.Hierbijzijn de eerdere, w aarschijnlijk boogvorm ige stu w w allencom plexen om gevorm d tot de noordoost-zu id w est georiën- teerdeheu vels.
O nderhet landijsw erdeen 1tot 3m dik pakket grondm orene(keileem )afgezet.Dezekeileem vorm t deondergrondvan w at nu bekendstaat alshet Drents keileem plateau .Delijn stu w w al- len,w aarvan deHavelterbergdeelu itm aakt, vorm t dezu idelijkebegrenzingvan dit plateau .U it detopografievan het keileem plateau blijkt w eldat dit niet als een enorm evlakteis afgezet.In hetoostelijkedeelvanhetkeileem plateau kom enlanggerekteru ggen voordienoordnoordw est- zu idzu idoost georiënteerdzijn.In het w estelijkedeel(du sook in degem eenteW esterveld)zijn deru ggen m eernoordoost-zu idw est georiënteerd.M om enteelw ordt aangenom en dat derichting vanderu ggentem akenheeftm etdestroom richtingvanhetijs.Denoordnoordw est-zu idzu idoost georiënteerderu ggen zou den daarbijdooreen latereijslobgevorm dzijn dan denoordoost-zu id- w est georiënteerderu ggen.In delaagten tu ssen dezeru ggen in hebben zichin het Holo ceen de beekdalen gevorm d. Behalvekeileem heeft het landijs ook sm eltw aterafzettingen achtergelaten.Ten delezijn deze w eeropgenom en in dekeileem ,m aarplaatselijkzijn zenogbew aardgebleven.In degem eente W esterveldgaat het om een sm eltw aterheu vel(grofzanden grindafgezet onderoftegen deijskap aan;zie§0:codeGfh)en om een restant van een sandrofspoelzandvlakte(codeGfv).
5.1.2e RAAP-RAPPORT 2021 Gemeente Westerveld Eenarcheologische verwachtings- enbeleidsadvieskaart 15 RAAP-RAPPORT 2021 Gemeente Westerveld Eenarcheologische verwachtings- enbeleidsadvieskaart Figuur 2. Ontstaan van een pingoruïne. Pingo’ is een Inuït-woord dat 'groeiende heuvel’ betekent. Een pingo is een heuvel die ontstaat wanneer zich in de permafrost (de permanent bevroren bodem) een ijskern vormt. De ijskern blijft ondergronds en is afgedekt door een laag bevroren bodemmateriaal. De heuvel groeit aan doordat de ijskern grondwater aantrekt, dat zich door scheuren in de permafrost kan bewegen (A en B). Wanneer de heuvel te steil wordt, scheurt de top open.Het ijs komt bloot te liggen en smelt (C). De grond op de zijkanten glijdt af en vormt de pingowal. Als het ijs is afgesmolten, blijft een diepe depressie (de pingoruïne) over, omringd door een wal. In de depressie vormt zich een meer waarin gyttja en veen worden afgezet (D).
A C B D permanent bevroren bodem (permafrost) opdooilaag gestuwde en afgegleden lagen grondwater pingowal pingowal pingoruïne ijskern meerafzettingen en veen water RAAP-RAPPORT 2021 Gemeente Westerveld Eenarcheologische verwachtings- enbeleidsadvieskaart 16 Het Eemien In het onderzoeksgebied zijn geenafzettingen bekend uit het Eemien,dewarmeperiode (inter- glaciaal)tussenhetSaalienenhetWeichselien.Ditisnietzoverwonderlijk,wantdezekomenin Nederlandalleen voor in dediepst uitgesletenglacialedalen (tongbekkens)en in hetdal van de Hunze. Hetlandschap in hetonderzoeksgebiedzal tijdens deze periode nietwezenlijk veranderd zijn, al zullen de (glaciale) landvormen door erosie, verwering en bodemvorming wel iets aan- gepastzijn. Het Weichselien Tijdens de laatste IJstijd, het Weichselien, is het landschap in de gemeente Westerveld ingrijpend veranderd. Veel van de elementen die het landschap in de gemeente nu nog karakteriseren, date ren met name uit het einde van deze periode. In tegenstelling tot het Saalien bereikte het Scandi navische landijs In het Weichselien Nederland niet. De zuidelijke grens van het landijs lag over Denemarken en Noord Duitsland en de zeespiegel van de Noordzee was enkele tientallenmeters lagerdantegenwoordig.Alsgevolgdaarvanlagookdekustlijntientallentothonderdenkilometers meer naar het noordwesten.Ook het Nauw van Calais bestond niet.
Het Weichselien wordt op grond van paleo-ecologische en klimatologische gegevens in 3 belang- rijke perioden onderverdeeld, namelijk het Vroeg Weichselien (waarin de koude zich voor het eerst deed voelen), het Midden Weichselien of Pleniglaciaal (waarin het koude klimaat overheerste) en het Laat Glaciaal (waarin het klimaat weer verbeterde). Vroeg Weichselien en Vroeg Pleniglaciaal In het Vroeg Weichselien verslechterde hetklimaaten ontstondentijdens dekoudereperioden (stadialen) open, parkachtige landschappen. In de relatief warme perioden tijdens het Vroeg Weichselien(hetAmersfoort/BrørupinterstadiaalenhetOdderadeinterstadiaal)washetklimaatin Nederlandveelmeercontinentaaldantegenwoordig,metrelatiefwarmezomersmaarvooralveel kouderewinters(Aalbersberg&Litt,1998)enkondenbossenmetden,berk,fijnsparenzilverspar ontstaan. Tijdens het op het Vroeg Weichselien volgende Vroeg Pleniglaciaal nam de koude toe en was uiteindelijksprake van eenperiglaciaalklimaatwaarindebodem tot opgrote diepte permanent bevrorenwas(permafrost).HetNederlandselandschapveranderdeineenopentoendralandschap, gedomineerddoordwergberkenen-wilgen,grassenenkruiden.Dekoudeenextreemdrogekli- maatsconditiesleiddenindekoudsteperiodenvanhetPleniglaciaaltothetvrijwelverdwijnenvande vegetatie. Als gevolg daarvan kregendewinden stroompjes (gevoed door sneeuwsmeltwater) vrij spel en trad op groteschaalerosie op.
Midden en Laat Pleniglaciaal Deverslechtering vanhetklimaatdieinhetVroegPleniglaciaalwasingezet,zettedoor tijdenshet Midden en Laat Pleniglaciaal. Uiteindelijk werd rond 20.000 jaar BP de maximale koude bereikt, waarbij de gemiddelde jaartemperatuur in Nederland rond -8 °C lag (Huijzer & Vandenberghe, 1998). In het koude klimaat tijdens deze periode ontstonden in Drenthe op veel plaatsen pingo's. Dit zijnondergrondse ijslenzen diein deNederlandsesituatie veelal doorartesisch (onder druk staand)grondwaterwordengevoed (figuur2). Tijdenshet Laat Pleniglaciaal, als depingo's uit hun RAAP-RAPPO RT 2021 Gem eenteW esterveld Een archeologischeverw achtings-en beleidsadvieskaart 17 jasjezijn gegroeid, begonnen deijslenzen aftesm elten (DeGans, 1981)en ontstonden m et w ater gevu lde depressies die pingoru ïnes w orden genoem d.Een deelvan de circa 200veentjes die de gem eenteW esterveldrijkis,isop dezem anierontstaan.
Een tw eede, niet m inderbelangrijk proces dat tijdens dezeperiodevoorveranderingen in het land- schap zorgde, is de afzettingvan dekzand.Doorde extrem e om standigheden tijdens het L aat Ple- niglaciaalw as plantengroeivrijw elonm ogelijk en in dit arctischew oestijnlandschap haddew ind vrijspel.O vergrote delen van Nederland w erden dikke lagen zand afgezet die het onderliggende landschap als een deken bedekten.Dezezandpakketten w orden dan ook ‘dekzand'genoem d.In degem eente W esterveldis het dekzandniet overalals een egale, vlakkedeken afgezet (figu u r3). O p veelplekken zijn doorde w indw erkingen m isschien om dat erm inderzand voorhanden w as, du inen, ru ggen en kleinekopjes ontstaan.Het zijn ju ist dezereliëfrijkeredelen van het landschap dielateraantrekkelijkevestigingslocatiesvoorprehistorischenederzettingen vorm en. Figu u r3.Het Doldersu m m erzand:een v oorbeeldv an een dekzandlandschap (foto: .
Het L aat W eichselien ofL aat Glaciaal Het relatiefkortdu rende L aat Glaciaalw erd gekenm erkt doorenkele snelop elkaar volgende kli- m aatsflu ctu aties.De start van het L aat Glaciaalis een relatiefw arm e periode (het Bølling-inter- stadiaal)w aarin vegetatie en landschap zich tot een parkachtiglandschap m et berken kon ont- w ikkelen.Na een korte periode (ca.600jaar)w aarin de gem iddelde jaartem peratu ren w eer iets teru gliepen, herstelde de eerder ingezette klim aatsverbetering zich in het Allerød-interstadiaal. Tijdenshet Allerød-interstadiaalkon zichin Nederlandeen bosontw ikkelen.Hierin dom ineerden 5.1.2e RAAP-RAPPORT 2021 Gemeente Westerveld Eenarcheologische verwachtings- enbeleidsadvieskaart 18 berk,denenspar,diedeplaatsinnamenvaneendoorberkenjeneverbesgekenmerktepionier- vegetatie. Een laatste, abrupte klimaatsverslechtering onderbrak de geleidelijke verbetering van hetklimaatgedurendehetLaat Glaciaal.Indezeperiode,hetLateDryasstadiaal(ookvaakJonge Dryas genoemd) namen kou en droogte tijdelijk weer toe, met als resultaat dat de vegetatie met name tijdens de laatste 500 jaar van deze periodeweer vrijwelgeheel verdween en het landschap weermeer de kenmerken van een poolwoestijn kreeg. Opnieuw kreeg dewindweervat op de ondergrondentredenopgroteschaalverstuivingenop.Ookdezewindafzettingenwordentothet dekzand gerekend.
Het Holoceen De op het Weichselien volgende warme periode en de periode waarin wij nu nog steeds leven, wordt het Holoceen genoemd. De klimatologische verbetering die in het Laat Glaciaal ingezet was en kort onderbroken werd door de Jonge Dryas, zet nu door. Door de relatief snelle klimaatver andering van een droog en koud, continentaal klimaat naar een warmer en meer Atlantisch (zee-)klimaat maat de open, parkachtige toendra- en steppevegetatie uit de ijstijd plaats voor een geslo ten loofbos. Dit bos werd eerst gevormd door lichtminnende soorten als berk, populier en hazelaar, maar vrij snel komen ook dennen en later eiken, iep en linde voor. Tegelijk met de ver anderende vegetatie veranderde ook de fauna. Typische steppe- en toendradieren zoals wilde paarden en rendieren maakten plaats voor dieren met een voorkeur voor een meer bosrijke om geving (standwild zoals oerrund, edelhert, wild zwijn enbever). In het onderzoeksgebied is het Holoceen vooral een periode van stabilisatie van het pleistocene ijstijdlandschap. De toenemende vegetatie legt het zand vast zodat de wind en stromend water er geen vat meer op hebben. De humuslaag, die onder de vegetatie ontstaat, heeft eenzelfde stabili- serend effect.
Gedurende het Holoceensteeg dezeespiegel snel omdatal hetwater dat opgeslagenlag inde ijskappendoordeopwarmingvanhetklimaatweervrijkwam.Medealsgevolgvandezeespiegel- stijgingstijgtookdegrondwaterstandenditleiddeuiteindelijkop veelplaatsentotveenvorming.In delage,slechtontwaterdedelenvanhetlandschap(vaakdoordeaanwezigheidvanondoorlatende keileem inde ondiepe ondergrond), bleef hetwater inondiepe plassen en meren staan. In deze merenenmeertjesaccumuleerdekleienvooralorganischmateriaal,totdatdeheledepressiewas opgevuldeneenmoerasbosontstond.Ditmoerasbosgaatdanuiteindelijkoverineenvoedselarme hoogveenvegetatie metvooral veenmos(Sphagnum spp.) en heidesoorten. Vanuit degebie den met deslechtsteafwatering(bijv.waterscheidingen)konhethoogveenzichooksnellateraaluitbreiden over het dekzandlandschap. In de beekdalen, waar het beekwater voor een regelmatige aanvoer vannutriëntenzorgde,werdgeenhoogveengevormd,maarbleefmoerasboshetoverheersende vegetatietype. Pas tegen heteind van het Holoceenenwaarschijnlijkonderinvloed van de toene- mendeontginning vanhetlandschap,wordendebeekdalenopenerenkrijgenzeminofmeerhet karakterzoalswe datnu nog kennen. Op veel plaatsen in het dekzandlandschap komen stuifzandgebieden voor die ook in het Holoceen zijn ontstaan.
Hoewel er aanwijzingen zijn dat al gedurende de IJzertijd sprake was van verstui- ving, wordt er vanuit gegaan dat de meeste stuifzandgebieden uit de Middeleeuwen dateren. Uit 14 C-dateringen van veenlagen uit de stuifzandgebieden bij Boschoord en Berkenheuvel blijkt dat RAAP-RAPPORT 2021 Gemeente Westerveld Eenarcheologische verwachtings- enbeleidsadvieskaart 19 veenvorming hier tussencirca 1040 en 1400 AD stopte en dat hetstuifzanddaarna de overhand RAAP-RAPPO RT 2021 Gem eenteW esterveld Een archeologischeverw achtings-en beleidsadvieskaart 20 kreeg(C astel, 1991).Destu ifzanden danken hu n oorsprongaan m enselijkeactiviteiten in het landschap (ontbossing,overbew eiding,etc.)w aarbijdevegetatieverdw een en dew indopnieu w vrijspelkreeg.
2.3Een beknopt ov erzichtvan debewoni ngsgeschiedenisvan degem eenteW esterveld Het verhaalvan debew oningsgeschiedenis van degem eenteW esterveldis gebaseerdop een stu dievan dem eest relevanteendirecttoegankelijkebronnen(ARC HIS,literatu u ren inventarisatie- gegevens).Daarbijiseen m odeltoegepast (dat ook eldersin deprovincieDrenthezijn vru chten heeft afgew orpen)aan dehandw aarvan archeologischevindplaatsen en fenom enen in hu n ru im te- lijke(en landschappelijke)context w orden geplaatst en verklaard(Jager,in voorbereiding).O p basis hiervan ku nnen ontw ikkelingen in debew oningsgeschiedenisvan een regio in tijden ru im teinzichte- lijkw orden gem aakt.Degeschiedenisvan degem eenteW esterveldlaat zich(op hoofdlijnen)goed verklaren aan dehandvan een dergelijkeru im telijkeanalyse.M et het schrijven van dit overzicht van degeschiedenis van degem eenteW esterveldis echtergeenszins getracht een w etenschappe- lijkeverhandelingtepresenteren.W elkan het beschou w dw orden als een schets m atigeaanzet om het verleden van degem eenteW esterveldin zijn context teplaatsen en op zijn w aardeteschatten.
Aanvu llendonderzoekisnoodzakelijkom degeschiedenisvan W esterveldverderin tekleu ren en dedetailsaan tebrengen.Ten behoevevan deleesbaarheidzijn ergeen literatu u rverw ijzingen in de tekst opgenom en.Degebru ikteliteratu u risw elverm eldin deliteratu u rlijst achterin dit rapport. Hav elte, het DrentsePom peii Toen debekendeam ateu r-archeoloog in dejaren 30van de20eeeu w in de om gevingvan zijn toenm aligew oonplaats Haveltedeenebelangw ekkendevondst nadeandere deed,sprakhijin een artikeldat in 1940van zijn handverscheen van het Pom peiivan Drenthe.De vergelijkingm et het roem rijkeItaliaansePom peii,dat m enigarcheologischhart snellerdoet klop- pen,m agw ellicht w at overdreven overkom en,m aargeeft vanu it provinciaalperspectiefw elhet belangvan dezeregio w eer.Het leeu w endeelvan het m ateriaaldat hijrondHavelteverzam elde,is afkom stigu it deom gevingvan deHavelterbergen het O oster-en W esterzand.Tot devindplaatsen diehijhierontdekte,behoort een kam pem ent van rendierjagers dieom streeks 12.000voorC hr.
een jachtkam p opsloegen aan dew estrandvan het U ffelterveen.Defraaieartefacten (w aaronder karakteristiekesteelspitsen)diezeerachterlieten,spraken zo tot deverbeeldingdat archeologen erdelaatstefasevan dezezogenaam deHam bu rg-cu ltu u raan hebben verbonden, nam elijkde Havelterfase.Havelteisniet alleen naam gevervan dezesm aakm akendevindplaats van , m aaris ook gekoppeldaan een bepaaldestijlfasevan het aardew erk van dehu nebedbou w ers, op basis van het onderzoek van deGroningsehoogleraar in 1918van het grootste hu nebed(D54)aan denoordvoet van deHavelterberg.Recent isoverigenseen nieu w eindelingin horizonten van het hu nebeddenaardew erkaannem elijkgem aakt,w aarbijdeaandu idingHavelter stijlfaseisverlaten. Het is inm iddels alw eerzo’n 70jaargeleden dat doordestu ifzanden ronddeHavelter- bergzw ierfen erm enige archeologische vondst deed.Aldie vondsten legde hijm inu tieu s vast op prachtige,zelfgem aaktekaarten w aarop allerleilandschappelijkefacetten w aren w eergegeven. 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e RAAP-RAPPO RT 2021 Gem eenteW esterveld Een archeologischeverw achtings-en beleidsadvieskaart 21 Hierdoorkonden zijn vindplaatsen naderhandvrijeenvou digw orden getraceerd.Zijn om vangrijke collectieschonkhijin deloop van deTw eedeW ereldoorlogaan het Drentsm u seu m in Assen.
W iezichverdiept in deHavelterbergen zijn om gevingzalniet w orden teleu rgesteld.Het gebied bezit een interessanteen geschakeerdegeschiedenis,w aarvan bovendien op verschillendeplaat- sen nogsporen in het landschap bew aardzijn gebleven.Deou dstew orden gevorm ddoorgrafheu - velsu it deperiode2800-2400voorC hr.,dejongstezijn aangebracht in deTw eedeW ereldoorlog en hou den verbandm et deaanlegvan een m ilitairvliegveld. O ok elders in degem eenteW esterveldkan m en nogoverblijfselen bew onderen dieherinneren aan een ververleden.Veelvan diesporen clu steren, zoals w everderop ku nnen lezen, ronddehistorisch gegroeideagrarischenederzettingen.Dew ortels van dieeerste-generatie-esdorpen voeren teru gtot verin dePrehistorie.Hu n voorgangers bevinden zich(veelal)dan ook in deonm iddellijkenabijheid van deze ou de agrarische nederzettingen.In W esterveld ku nnen hiertoe ten m inste (O lden)Diever, W apse, , U ffelte, het voorm aligeHesselte (ou dDarp)en L heew orden gerekend.Sam en m et het velenatu u r-en landschappelijk schoon -en dat in alzijn geledingen, van hoogen laag-kan de gem eenteW esterveldaanspraak m aken op een boeienden interessant verleden w aarniet alleen de lokalebevolkingtrotsop kan zijn,m aardat ookm enigebezoekerzalbekoren! M idden Paleolithicu m :v u istbijlen Voordat w eonsverplaatsen naarhet eindvan het W eichselien en dem ensen diehiertoen rond- zw ierven, is
het zaak nogeven kort stiltestaan bijdeeerstebew oners van degem eenteW es- terveld.Daarvoorm oeten w eteru gnaardetu ssenliggendew arm erefasetu ssen het Saalien en het W eichselein (het Eem ien)evenals enkelew arm eretu ssenfasen in dielaatsteijstijd, toen bij tijden w ijlegroepjesm ensen Drenthebezochten.Zijbehoorden tot een inm iddelsu itgestorven m ensenrasw aaraan denaam Neanderthalersisgegeven.Van deaanw ezigheidvan dieNeander- thalersw ordt in Drentheniet veelm eergevonden dan w at vu u rstenen w erktu igen.Vooraldezoge- naam devu istbijlspreekt tot deverbeelding.In feiteisdezebenam ingechterm isplaatst, w ant het iseen m u ltifunctioneelw erktu igdat (onderm eer)gebru ikt w erdbijhet slachten van het w ild.U it degem eenteW esterveldzijn ookenkelevan dezezogenaam dem iddenpaleolithen bekend.De bekendsteiseen spitsachtigartefact dat degeschiedschrijvingisingegaan als"despitsvan de Havelterberg".
L aat Paleolithicu m :rendierjagers Doorhet verbeterendeklim aat raakten aan het eindvan het W eichselien deNederlandsezand- vlakten geleidelijk begroeidm et een toendra-achtigev egetatie(zie§ 2.2).M et diebegroeiing w aagdezichook w eerw ildin ons land, w aarondergroteku dden rendieren.In het kielzogvan dit w ildtrokken om streeks12.500voorC hr.deeerstem ensen onslandbinnen.Diem ensen (Hom o sapiens)hadden zichaldieeeu w en in zu idelijkerstreken opgehou den,onderm eerin Zu id-Frank- rijk.In degem eenteW esterveldzijn op enkeleplekken vondsten gedaan van dezerendierjagers, w aaraan archeologen denaam Ham bu rg-cu ltu u rhebben gegeven.Een van dievindplaatsen,gele- gen aan dew estrandvan het U ffelterveen,leeft voort in degeschiedschrijvingalsdezogenaam de Havelterfasevan deze‘vu u rsteentraditie'.M et opzet w ordt determ ‘traditie'gebru ikt, w ant w e w eten eigenlijktew einigvan dezem ensen om van een ‘cu ltu u r'teku nnen spreken. 5.1.2e RAAP-RAPPORT 2021 Gemeente Westerveld Eenarcheologische verwachtings- enbeleidsadvieskaart 22 Na een korte koudereperiode tussen 12.100en12.000 voor Chr. breidden zich vanuithet zuiden berken en naderhand dennen in noordelijke richting uit.
In deze bossen, of liever gezegd de ran- den ervan, hieldenzich mensen opdie vernoemd zijn naar een van de eerste vindplaatsen in ons landdieopeendekzandruglangsdeTjongerbijOosterwoldeligt.InWesteuropeesverbandwordt gesprokenvanFedermesser-traditie.VandezeTjonger-mensenzijnookvondstenindegemeente Westerveld gedaan, waaronder in het gebied ten noorden van de Havelterberg. De combinatie vanhoogopgestovendekzandruggenenwatervoerendedepressiesheefteengroteaantrekkings- kracht uitgeoefend op jager-verzamelaars. Er zijn in (Noord-)Nederland nauwelijks gebieden aan te wijzen die zich hiermee laten vergelijken.
Het wordt groen MetdeklimaatsverbeteringopdeovergangvanhetWeichseliennaarhetHoloceenveranderdehet landschapvanopenparklandschapmethoofdzakelijkberkenendennenindichterenaaldbossen, gevolgddoorloofbomen.Totomstreeks8800voorChr.kondenzichinNoord-Nederlandnoggroepjes rendierjagershandhaven.Daarnatradenerdusdanigewijzigingenopinhetvuursteengereedschap datarcheologeneennieuwtijdvaklatenbeginnen.DittijdvakwordthetMesolithicum(MiddenSteen- tijd)genoemd.OptalvanplekkenindegemeenteWesterveldzijnvondstengedaandieinverband kunnenwordengebrachtmetkampementenuitdietijd,zoalsrondomdeDoezeennabijeennaamloze plasaandezuidzijdevandeHavelterberg.Wenemenaandatdemesolithischejagersvolgenseen seizoengebondenpatroonvanhetenejachtkampnaarhetanderetrokkenof(naderhand)vanuitzoge- naamdebasiskampendeverschillendepleisterplaatsenbezochten.IndietijdzalindegemeenteWes- terveldongetwijfeldaleenvoetpadenstelselaanwezigzijngeweest,waarvandemesolithischejagers gebruikmaakten.Hetisaannemelijkdathieruitdeinfrastructuurisvoorgekomentoenmenzichnader- handopeen vasteplek vestigde.Behalvevleesenviszullenerookallerlei(bos)vruchtenenknollen ophetmenuvandemesolithischebewonersvandegemeenteWesterveldhebbengeprijkt.
In de loop van de tijd werden de jager-verzamelaars overigens geconfronteerd met bossen die steedsdichterwerden.Nietalleenwerdendiebossengemedenvanwegedeondoordringbaarheid, ze zullenookweinig aantrekkelijkzijn geweest voor hetwild. Dit brachtmetzichmee dat men meer enmeerdeoeverzonesvanbrederivierlopenengrotewatervlaktenopzochtom(langduriger)een kampopteslaan.Behalvedathetjachtreviersteedsmindertoegankelijkwerdvanwegedichte,aan- eengeslotenbossen,begonindelagergelegendelenalsgevolg vaneenstagnerendewaterafvoer veentegroeien.Opdenduurkondendemensendanooknietmeeralleplekkenbezoekenwaarhun voorouderseeuwenlangeenjachtkamphaddeningericht. Veranderingen op komst Omstreeks5300 voor Chr. vonden ergebeurtenissen plaats in Zuid-Limburg die hetleven van de jager-verzamelaarsuiteindelijkingrijpendzoudenveranderen.Aandebasisvandieveranderingen stondenkolonistendiezichrond die tijd vestigden opdelössgronden.Zij brachteneen boeren- bestaan met zich mee met aardewerk, geslepen stenen en vuurstenen werktuigen en heuse, uit hout en leem opgetrokken huizen. Er zijn aanwijzingen dat de jager-verzamelaars in het zuiden van het onslandal snel contacten opbouwdenmetde nieuwkomersen ook handelhebben gedre- ven met dieboeren. Uiteindelijk blekenook de jager-verzamelaars in Noord- enMidden-Nederland niet ongevoelig voor eenboerenbestaanenwerdener gaandewegelementen van overgenomen.
RAAP-RAPPORT 2021 Gemeente Westerveld Eenarcheologische verwachtings- enbeleidsadvieskaart 23 We vermoeden dat hieraan een zekere competitie ten grondslag heeft gelegen en dat het hebben van bijvoorbeeld wat varkentjes statusverhogend werkte. Uiteindelijk was er geen weg meer terug, zo wordt wel gesteld. Hoe het ook zij, vanuit het zuiden werden geleidelijk aspecten van een boe- renbestaan geïntroduceerd:eerstwat vee, toenwat graan om te verbouwen op plekken diezo af en toewerdenbezocht enuiteindelijkvestigdemenzich op vasteplekken in hetlandschap. Hadden de jager-verzamelaars en de‘jagers metakkertjes' - deze parttime-boerenstaan bekend onder de naam ‘Swifterbant-cultuur' (4900-3400 voor Chr.) - nog een voorkeur voor dekzand- ruggen langs de dalen, de eerste rechte' boeren verkozen hoger gelegen zandgronden die zich goed leenden om te bewerken. De nabijheid van water bleef daarbij een vereiste. Veel sporen hebbendeSwifterbant-mensennietachtergelateninDrentheendatgeldtookvoordegemeente Westerveld.Wemoetenhetdoenmeteengeringaantal vondstendatherinnertaanhunaanwe- zigheid.Uitpollenanalytischonderzoekkanwordenafgeleiddatvanafomstreeks4000voorChr.
Swifterbant-boeren actief ingrepen inhet landschap.Wemoetenonsdaarbijoverigens nietal te veel voorstellen.Waarschijnlijk ontstonden er door hetkappen van bomenalleen open plekken waarde‘jagersmetakkertjes'metregelmaatverbleven.Vermoedelijkvoerdenzehunveemetde bladerenen twijgen van iepen, essen enlinden. Op zoek naar stenen Omstreeks 3400 voor Chr. veranderde er iets wezenlijks in het denken (en doen en laten) van de Swifterbant-mensen.Zewerdennamelijkplotsklapsenvolovertuigingboer,brachtenopde hogeregrondenkleinestukjesgrondincultuurengingendaarvlakbijwoneninsteviggebouwde huizenvan houten leem. Ook veranderde erhet een enander in hun assortiment aangebruiks- voorwerpen.Hetisoverigenszeerdevraagofdezemensengepreoccupeerdwarenopeenboe- renbestaan of dat er andere overwegingen de boventoon voerden. Het nieuwe denken - we kunnen eigenlijk beter spreken van een religie - bracht namelijk met zich mee dat die boeren al snelbegonnenmethetverslepen vangroteveldkeiennaargeschikteplekkenomerhunmonu- mentale grafkelders, de hunebedden, mee op te richten. Het kan zelfs haast niet anders dan dat zezichbijhunkeuzenomzichergenstevestigen,allereersthebbenlatenleidendoor deaan- wezigheid van grote veldkeien aanhet oppervlak.
Zo'n collectieve grafkelder,want dat is een hunebed in feite, nam vervolgens een centrale plaats in in het leven van de hunebedbouwers en declaimdiegelijktijdigopeenbepaaldgebiedwerdgelegd.Dewetenschappelijkebenaming van dezemensenluidtTrechterbekercultuur(TRB).DeHondsrugenanderegebiedenmetgrote veld- keien oefenden in ieder geval een grote aantrekkingskracht uit op de wannabe-hunebedbouwers en zullen in dietijdals A-locaties hebben gegolden. Met hetclaimen vaneen bepaald gebiedwerdookde basis gelegd voor veel van delatere ont- wikkelingeninDrenthe,temeerdaardeouderdom vanveelvandeDrentseesdorpenregelrecht terugvoert op de tijd van de TRB-cultuur en dus ook de keuzen die deze mensen destijds maakten (al is het alleen maar dat de ligging van deze esdorpen hierdoor in belangrijke mate is bepaald). Dit geldt onder meer voor (Olden)Diever, Wapseen Lhee. De hunebedden van Havelte kunnen gekoppeldwordenaaneenprehistorische nederzettingsareaaldatzichuitstrekte op de zuidhelling en -voet van de Havelterberg enwaaruitnaderhand vermoedelijk Uffelte isvoortgekomen.
RAAP-RAPPO RT 2021 Gem eenteW esterveld Een archeologischeverw achtings-en beleidsadvieskaart 24 Territoria en anderezaken Debelangrijksterelicten van deTRB-cu ltu u rin degem eenteW esterveldw orden gevorm ddoor3 hu nebedden,nam elijkhu nebedD52bijDieveren het hu nebeddenpaarD53en D54aan denoord- voet van deHavelterberg(figu u r4).Degem eenteW esterveldteldeooit een vierdehu nebed, m aar dat is m et toestem m ingvan deStaten van Drenthein 1735doordeplaatselijkebevolkingvan al zijn stenen beroofd.Deheu veldiedit hu nebed(D52a)ooit om sloot, is gelu kkigbew aardgeble- ven,hoew elhijniet direct opvalt in het stu ifzandgebiedvan het landgoedBerkenheu veleven ten noordw esten van Diever.Aan deaardew erkscherven en anderezaken diebijdesloop aan het licht kw am en,heeftdit vernieldehu nebedzijn naam ‘Pottiesbarchien'tedanken.Bijonderzoek van een grafheu velten noordoosten van Dievertrof in 1929deresten aan van een steen- kist (een soort m iniatu u rhu nebed)aan.Volgensdeonderzoekerbevattehet grafdesterkvergane resten van 2individu en. Figu u r4.Hu nebedD53en deHav elterberg.
Dem ensen dieeen laatsteru stplaats vonden in een van dezehu nebedden zu llen ongetw ijfeldin dedirecteom gevingvan hu n grafkeldershebben gew oond.W em oeten onsdaarbijvoorogen hou den dat zo’n hu nebedw elisw aareen centraleplaats in het religieu zeen ritu elevan dem ensen u it dietijdinnam ,m aarbest w elop enigeafstandkon liggen van denederzetting.Dat hieldver- bandm et het feit dat denederzettingen destijdsnogregelm atigvan plaatsveranderden.Alsde bodem u itgepu t raakte,legdem en even verderop in het bosnieu w eakkertjesaan om vervolgens naardieplek teverhu izen.Zo zijn eraanw ijzingen dat dedoden diein dehu nebedden aan de 5.1.2e RAAP-RAPPORT 2021 Gemeente Westerveld Eenarcheologische verwachtings- enbeleidsadvieskaart 25 noordzijde van deHavelterberg zijnbijgezet, hoofdzakelijk aandezuidvoet van deHavelterberg hebben gewoond. Overigens is de kennis van nederzettingen van de TRB-mensen uit Nederland zeer beperkt. Huisplattegronden zijn niet bekend. Daarvoor moeten we ons wenden tot onze ooster buren. Hierzijnplattegronden gevonden van tweeschepige huizenmet een omvangvan circa13bij 5 m. Hethuishad geenstal,iets datwe laterin deBronstijdwel zien (woonstalhuizen).
De TRB-mensen hadden een voorkeur om te gaan wonen aan de bovenloop van dalen, op plek- kenwaarhetgrondwateropweldeenzichverenigdetoteenstroompjeofopanderevergelijkbare hooggelegenplekken in denabijheid van openwater. Destijdszullenzezichgevestigd hebben in een gebied dat gekenmerkt werd door uitgestrekte bossen. Die bossen hadden overigens niet over al dezelfde samenstelling. In de beekdalen en op andere laaggelegen plekken zullen ze bestaanhebben uitelzenbroekbosen berken-wilgenstruweel, op de hogere zandgronden uit gemengdebossenvanhoofdzakelijkeik,berkenhazelaar,terwijldestuwwallenenandereleem- houdende gronden begroeidzullen zijn geweest met eenzwaar loofbos (onder meer eik, linde, es eniep)meteendichteonderbegroeiing.Indiebossenhieldenzichallerleidierenop,waarnog regelmatig jacht opwerdgemaakt.Hiertoe behoorden ook oerossen,hertenen elanden. DejachtstondechternietmeercentraalinhetlevenvandeTRB-boeren.Zelegdenzichtoeopde verbouw van gewassenen hetweiden van hun vee. Degewassenbestondendestijdsuit eenvou- dige graansoorten, zoals emmertarwe en eenkoren. De mensen van de TRB-cultuur kenden al welheteergetouw,eensoortprimitieveploeg,terwijlzeookvertrouwdwarenmethetwiel. Ofde hune bedbouwersin Drenthe gebruik maaktenvan voertuigen is overigensmaardevraag. Con- crete aanwijzingen in die richting zijn er niet.
Wel staat vast dat veel van de Drentse hunebedden zijn opgerichtlangswegen,die in tijd niet veel meer zijngeweest dan eenvoudige voetpadenof (mogelijk) hier en daar een karrenspoor. Doordat hun nazaten vasthielden aan hetgebruik de doden tebegraven langswegen, ontstonden inde loop van de tijd snoeren van begravingen, aan dehandwaarvanprehistorischerouteskunnenwordengereconstrueerd.Langseen vandiewegen laghunebedD52.DezerouteverbondhetzuidwestenvanDrenthemetMidden-Drentheenvoerde vervolgens naar de Hondsrug. Die route bleef, evenals andere vergelijkbare verbindingen, eeu- wen lang in gebruik enwerdpas inde loop van de19eeeuw verlaten toenhet landwerd verdeeld onder deboerenen men niet overal meer vrijelijk over de heikon rijden. Van hunebed naar grafheuvel Omstreeks 2800 voor Chr. deed zich vrij plotseling een aantal veranderingen voor in het leven van de TRB-mensen en het duurde niet lang of de meeste oude gebruiken werden vervangen door nieuwe. Een ervanwas datmen dedoden nietmeerbijzette in de hunebedden,maardat iedereen een eigen graf kreeg dat veelal werd afgedekt met een heuvel van zand en plaggen. Uit dit gebruik is de naam Enkelgrafcultuur voortgekomen(2800-2400 voor Chr.).
In de gemeente Westerveld zijn ook graven van deze mensen aangetroffen, waaronder een nog bestaande heuvel aan de noord- zijdevandeHavelterberg.OpdeKoningskamp,eenoudeesbijHavelte,werdenbijarcheologisch onderzoek in1972 maar liefst 5 (of mogelijk zelfs7 graven) van de Enkelgrafcultuur blootgelegd. Deze graven vormenonderdeel van een groter grafvelddat hier is blootgelegd. De Enkelgraf-mensen borduurden in feite voort op het leven van hun voorouders. Ze verstevigden, naar we aannemen, de band met de voorouderlijke gronden door er op in oog springende plekken grafheuvels opte richten,bijvoorbeeld langs een verbindingsweg. Ookbleefmengebruik maken RAAP-RAPPORT 2021 Gemeente Westerveld Eenarcheologische verwachtings- enbeleidsadvieskaart 26 van de hunebedden, niet zozeer om er doden in bij zetten (hoewel dat geenszins kan worden uit- gesloten) maar door er een andere rituele betekenis aan toe te kennen en er grote voorraadpotten in achter te laten. Ook in hunebed D53 zijn aardewerkscherven van grote potten gevonden die hiermeein verbandkunnenwordengebracht. Al die menselijke activiteit leidde ertoe dat het landschap rondom de nederzettingen gaandeweg een ander uiterlijk kreeg. Er ontstonden op veel plaatsen grote open plekken.
Aanvankelijk groei- den hier nog grasachtige vegetaties, maar in de loop van de tijd begonnen de steentijdboeren meer en meer hun greep op het landschap te verliezen. Het optreden van de eerste heidevelden aan het eind van de Steentijd getuigt hiervan. Behalve dat mensen er akkerden, weidden ze hun vee in de omringende bossen. Dat vee had was niet samen met de mensen onder een dak gebracht. De eerste woonstalhuizenstammenuit de (latere) Bronstijd. Brons HoewelaanheteindvandeSteentijdkortetijdkoperwerdtoegepasteninenkelegravenvande zogenaamde Klokbekercultuur (2400-1900 voor Chr.) zelfs gouden sieraden zijn aangetroffen, werd koper al snel vervangen door brons. Voorwerpen van dit metaal werden aanvankelijk geïm- porteerd,maaralsnelopgevolgddooreigenproducten.Hoewelhetmoeilijkisompreciesaante gevenwanneerdeeerstebronzeninonslandopduiken,latenwedeBronstijdrond1900voorChr. beginnen. Bronzenvoorwerpen-wemoetendaarbijhoofdzakelijkaanwapensensieradendenken-waren overigens alleen voor de toenmalige elite bestemd. Ze waren zo kostbaar dat ze uiteindelijk vaak in de smeltkroes belandden om samen met andere afgedankte voorwerpen tot nieuwe producten teworden omgesmolten.Bronswordt danookbij hogeuitzondering in graven aangetroffen. Zo'n uit zonderingbetreft een grafheuvel onder Havelte.
Indeze heuvel, dieluistert naar de naam ‘Eupen Barchien', werd bij onderzoek in 1949 onder de heuvel een graf blootgelegd waarin iemand ingestrektehoudingliggendopderugwasbegraven.Bijdeschouderlageenbronzen(koker)bijl. Uitzonderlijk was dat nog restanten van een foedraal bewaard waren gebleven, waarop als ver- sieringeenreepjeberkenbastwasaangebracht.Eentweedebelangrijkebronsvondstwerdin1937 gedaan bij het egaliseren van een grafheuvel nabij Holtinge. Daarbij werden resten van een bron- zenzwaard aangetroffen, een aanwijzing dat hier ooiteen belangrijk iemand een laatste rustplaats heeft gevonden. Van andere plekken in de gemeente Westerveld zijn ook grafheuvels uit de Bronstijd bekend. Ze liggen in de directe omgeving van oudere heuvels en dat is ook niet zo verwonderlijk, omdat de bronstijdboeren niet alleen het gebruik van het opwerpen van grafheuvels voortzetten, maar dat ook nogeens deden indezelfde gebiedenwaar ookhunvoorouders begraven lagen.Op deze wijze(datnemenwetenminsteaan)werddeverbondenheidmetdevoorouderlijkegrondentot uitdrukkinggebracht.Daarbijwerdeninveelgevallendedodenookbegraveninreedsbestaande grafheuvels. Als in de top van zo'nheuvel iemandwas bijgezet,werd dieheuvel gewoonlijk wat opgehoogd en uitgebreid. Grafheuvels bestaan doorgaansdan ook uitmeerdanéén fase. Ook hier van zijn voorbeelden bekend uitde gemeente Westerveld.
Daarkomt nog bijdat vanaf omstreeks 1600 tot1200 voor Chr. veel van de dodenwerden bijgezet in de heuvelvoet. Dezeheu- 27 vels, die veelal omgevenwaren door een krans van palen,worden ookwel aangeduid als familie- RAAP-RAPPO RT 2021 Gem eenteW esterveld Een archeologischeverw achtings-en beleidsadvieskaart 28 heu vels om dat w ordt veronderstelddat dedoden dieerin zijn begraven een fam iliebandhadden. O p deKoningskam p bijHavelteisonderm eer(het restant van)zo’n paalkransheu velopgegraven. Anderevoorbeelden van paalkransheu velszijn bekendvan het Sm itsveen bijL hee. In deeindfasevan deBronstijd,tu ssen 1300en 1200voorC hr.,staptem en overop een ander grafgebru ik.Dem ensen w erden vanafdat m om ent u itslu itenden alleen nogverbrand,w aarna decrem atieresten,aldan niet in een pot (sam en m et deinhou deen u rn genoem d),in een ku iltje aan degrondw erden toevertrou w d.Rondom zo’n grafje,diein groepen bijeenliggen en w aaru it de naam u rnenvelden is voortgekom en, w erdvaak een greppelgegraven.M et onderm eerde vrij- gekom en grond w erd een lage heu veloverhet grafopgew orpen.U it de gem eente W esterveld zijn u rnenvelden bekend van Holtinge, Havelte (Koningskam p), (Koelingsveld)en W apse.Die u rnenveldslu iten aan bijou deregrafheu vels (zoals Holtingeen Havelte)ofliggen in denabijheid ervan.
Sam en m et anderebegravingen, aangevu ldm et relevante(nederzettings)vondsten, ku nnen in delatereBronstijddevolgendeprehistorischew oonarealen in degem eenteW esterveldw orden onderscheiden: (aan denoordzijde),W apse(aan noord-en oostzijde),Diever(deom ge- vingvan deHezenes),dezu idvoet van deHavelterberg,Havelte(om gevingKoningskam p),de zu idvoet en -hellingvan deBisschopsbergen L hee(om gevingL heederzand). W onen tu ssen dew allen Net zoalsdeovergangvan deSteentijdnaardeBronstijdniet gekenm erkt w ordt doorgrotever- anderingen,gingdeovergangvan deBronstijdnaardeIJzertijdniet gepaardm et ingrijpende w ijzigingen.In iedergevalw aserom streeksdietijdin Drenthenog(nau w elijksof)geen ijzerte bekennen en erzou den nogeeu w en overheen gaan voordat dit m etaalbeschikbaarkw am voorhet m aken van allerleigereedschap.O ok veranderdeervooralsnogw einigin het grafritu eel.Tot in de 5eeeu w voorC hr.bleefm en gebru ikm aken van deu rnenvelden.Archeologen laten deIJzertijdop basisvan een parallelleontw ikkelingin het bu itenlandom streeks800voorC hr.beginnen.
Het isaannem elijkdat dem ensen diein deIJzertijd(800voorC hr.-begin jaartelling)het grond- gebiedvan W esterveldbevolkten, in dezelfdearealen (territoria)bleven w onen en van som m ige van diegebieden w eten w edat ookm et zekerheid.Zow elop dezu idhellingvan deHavelterberg alsdievan deBisschopsbergstrekken zichovereen groot gebieddesporen u it van het akkerland u it dietijd.Dat bestonddestijdsu it m in ofm eeraaneengesloten system en van vierkanteen recht- hoekigeveldjesdieom sloten w aren doorlagew allen (celticfields).Dieveldjes(met een om vang van zo’n 30bij40m )w erden allereerst vooragrarischedoeleinden gebru ikt, zoals deverbou w van gew assen en het w eiden van het vee,m aardeden daarnaast ookdienst alsw oonerf.Voorts lagen zew aarschijnlijklangdu rigbraakom devru chtbaarheidvan debodem w eerop peiltebren- gen.Diew allen zijn, zo w ordt algem een aangenom en, in deloop van detijdontstaan doordat allerleiafvalafkom stigvan deakkertjeslangderanden w erdgedeponeerd.O p één plaatsin de gem eenteW esterveldtekenen zichnogw allen van een celticfieldafin het veld,nam elijkdeoos- telijkerandzonevan het celticfielddat ooit op dezu idhellingvan deHavelterberghet landschaps- beeldbepaalde.Dedoden van dit akkerareaalannexw oongebiedvonden een laatsteru stplaats aan denoordw estzijdevan het celticfield(op dekru in van deHavelterberg)ofaan deoostrand van het w oongebied(in
deeikenhakhou tgordelvan deHoltingeres).Anderegrafheu velsu it dietijd 5.1.2e 5.1.2e RAAP-RAPPORT 2021 Gemeente Westerveld Eenarcheologische verwachtings- enbeleidsadvieskaart 29 zijn bekend van de noordzijde van het celtic field op de Bisschopsberg, terwijl zich voorts in het Lheeder zand een fraaie groep heuvels uit de IJzertijd bevindt. De bijbehorende nederzetting gaat vermoedelijk schuil in de ondergrond van de Lheederes, waar in 1955 sporen van ijzertijdbewo- ning zijn vastgesteld. Overigens was het niet zo dat ieder celtic field uitgroeide tot een zichtbaar feno meen van wallen en veldjes. De bodemsamenstelling, het aantal monden dat moest worden gevoed en andere factoren (zoals de gebruiksduur) waren van invloed op de ontwikkeling van zo'n celtic field, dat er vanuit de lucht uitziet als een soort dambord. Hierboven is al even het woord ‘ijzertijdheuvel' gevallen. Dit type grafheuvel kwam voort uit de urnenveldenenbestondfeitelijk uit nietmeer danuit eenheuvel vanzandenplaggenwaarmee de brandstapelresten werden afgedekt. Ze worden daarom ook wel brandheuvels genoemd en stam- men uit de tweede helft van de IJzertijd. Het landschap rond de nederzettingen had in de IJzertijd al een heel ander aanzien gekregen dan in de eindfase van de Steentijd. Veel bossen waren inmiddels vervangen door heidevelden en andere open vlakten.
Het woongebied van de ijzertijdmensen werd daarnaast meer en meer be dreigd door de uitbreidingvan het veen, dat langzaam maar zeker tegen de hogere zandgronden opkroop(hoog- veen). In de loop van de tijd zou Drenthe ingekapseld worden door uitgestrekte veengebieden en moerassen, waardoor er uiteindelijk maar een paar plaatsen overbleven waar men Drenthe kon betreden.Een van die plekken was de Bisschopsberg. Of deze stuwwal in de IJzertijd als toegangs- poort tot Drenthe belangrijk was, is de vraag, maar feit is dat op de Bis schops berg2 graven uit de 5e eeuw voor Chr. aan het licht zijn gebracht, die in de volksmond worden aangeduid als ‘vorsten- graven' vanwege de uitzonderlijk rijke grafinventarissen (met speerpunten, paardebitten en andere metalen voorwerpen, waaronder een fraaie, uit het Marne gebied geïmporteerde dolk). Aangenomen mag worden dat het om toenmalige bewoners van de Bisschopsberg gaat die tot ver in de omgeving aanzien zullen hebben genoten. Alleen al vanwege deze graven kan aan de Bisschopsberg een bij- zondere betekenis worden toegekend. Dit wordt nog versterkt door het feit dat op deze stuwwal de Drentse ridderschap en eigenerfden naderhand de bisschoppen van Utrecht als landsheer huldigden (vandaar de naam), terwijl de elitevanDrenthe er bovendienjaarlijks bijeenkwam om onder het lommer van eeuwenoude eiken te vergaderen en recht te spreken.