Analyse huidige situatie Westerveld

Visie recreatie en toerisme Westerveld Analyse huidige situatie

Rapport

Inhoudsopgave 1

Inleiding

2

1.1 1.2 1.3

Een nieuwe visie recreatie en toerisme voor Westerveld Proces tot nu toe Wat staat er in dit document?

2 2 2

2

De betekenis van recreatie en toerisme in Westerveld anno 2024

3

2.1 2.2 2.3 2.4 2.5

Recreatie en toerisme in Westerveld Marketing en promotie Economische en maatschappelijke betekenis Waardering en gebruik vrijetijdsvoorzieningen Bestaand beleid

3 13 15 18 22

3

Doelgroepen, trends en ontwikkelingen

27

3.1 3.2

Doelgroepen Trends & ontwikkelingen

27 31

4

SWOT-analyse

35

Bijlage 1 Betrokken stakeholders

36

Bijlage 2 Overzicht geanalyseerde documenten

37

Bijlage 3 Leefstijlvinder

38

Bijlage 4 Glocalities

46

Aangeboden aan Gemeente Westerveld 18 februari 2025 Projectnummer 2148 – 2024 Foto voorblad: Tourist Info Punt Diever (bron: Beeldbank Marketing Drenthe – Karin Broekhuijsen) Auteurs Daphne van der Veer Rikst Thalen Adriana Stam 1

1

Inleiding

Gemeente Westerveld werkt aan nieuw beleid voor recreatie en toerisme in de vorm van een visie. In deze notitie vindt u de inventarisatie en analyse van de huidige situatie omtrent recreatie en toerisme. Deze resultaten dienen als startpunt voor de nog op te stellen visie.

1.1

Een nieuwe visie recreatie en toerisme voor Westerveld

Gemeente Westerveld heeft veel te bieden aan recreanten en toeristen dankzij haar ligging in een bosrijke en landelijke omgeving. Denk bijvoorbeeld aan de Nationale Parken Drents-Friese Wold en Dwingelderveld, Natura 2000 gebieden het Holtingerveld & het Leggelderveld en UNESCO Werelderfgoed Koloniën van Weldadigheid. Omdat de toeristisch-recreatieve sector een substantiële bijdrage levert aan de werkgelegenheid, economische activiteit, het voorzieningenniveau en de levendigheid in de gemeente is het van belang hier richting aan te geven. Het huidige toeristische beleid dateert echter uit 2009 en sinds die tijd hebben er verschillende ontwikkelingen plaatsgevonden die vragen om nieuw beleid. Om ook in de toekomst te zorgen voor een balans tussen economie, ecologie en de samenleving is er behoefte aan een nieuwe visie recreatie en toerisme.

1.2

Proces tot nu toe

In deze notitie leest u de resultaten van de onderzoeken die ter voorbereiding van de toekomstvisie zijn uitgevoerd. Om te komen tot deze notitie zijn de volgende stappen doorlopen: – Een locatiebezoek om inzicht te krijgen in de huidige situatie rondom recreatie en toerisme in gemeente Westerveld. – Een aantal gesprekken met belangrijke stakeholders1 om inzicht te krijgen in wat er speelt rondom recreatie en toerisme in Westerveld, waar behoefte aan is met het oog op de toekomst en welke ambities er zijn. – Een enquête onder inwoners van gemeente Westerveld om inzicht te krijgen in de waardering vanuit inwoners en waar behoefte aan is op het gebied van recreatie en toerisme. – Bureau-onderzoek met een analyse van bestaande beleidsstukken en andere relevante documenten2.

1.3

Wat staat er in dit document?

In dit document zijn de volgende hoofdstukken opgenomen: – Hoofdstuk 2 gaat in op de betekenis van recreatie en toerisme in Westerveld en beschrijft daarmee de huidige situatie, als uitgangspunt voor de nieuwe visie. Er wordt ingegaan op kernwaarden, het dagrecreatief aanbod, verblijfsrecreatief aanbod, erfgoed en cultuur en evenementen. Daarnaast wordt gekeken naar gebiedspromotie, de economische en maatschappelijke betekenis van recreatie en toerisme en relevant bestaand beleid. – Hoofdstuk 3 gaat in op doelgroepen die relevant zijn voor Westerveld en trends en ontwikkelingen. – Hoofdstuk 4 presenteert de sterkte-zwakte analyse (SWOT).

1 2

Zie bijlage 1 voor een overzicht van de betrokken stakeholders. Zie bijlage 2 voor een overzicht van de geanalyseerde documenten.

2

2

De betekenis van recreatie en toerisme in Westerveld anno 2024

In dit hoofdstuk leest u hoe de toeristisch-recreatieve sector er in gemeente Westerveld anno 2024 voor staat3. Er wordt achtereenvolgens ingegaan op de ligging van de gemeente, de kernwaarden, natuur, dagrecreatief aanbod, erfgoed en cultuur, evenementen, routestructuren en verblijfsrecreatief aanbod.

2.1

Recreatie en toerisme in Westerveld

2.1.1

Ligging

Gemeente Westerveld ligt in de provincie Drenthe (zie Figuur 1), in het noordoosten van Nederland, en telt ongeveer 20.000 inwoners. Westerveld maakt deel uit van de regio Zuidwest Drenthe en ligt in de zogenaamde ‘gouden driehoek’, een gebied dat zich kenmerkt door zijn rijke natuurlijke en culturele erfgoed. Westerveld wordt mede daardoor ook wel gezien als de sterkste gemeente van Zuidwest Drenthe. In de nabijheid van Westerveld bevinden zich drie Nationale Parken, waarvan er twee (deels) in gemeente Westerveld liggen: het Drents-Friese Wold en het Dwingelderveld. Daarnaast herbergt Westerveld een deel van het UNESCO Werelderfgoed ‘de Koloniën van Weldadigheid’ (zie verder paragraaf 2.1.5). De gunstige ligging van de gemeente Westerveld wordt versterkt door de nabijheid van plaatsen als Meppel, Beilen, Hoogeveen en Steenwijk, die onder Figuur 1 Ligging van gemeente Westerveld in provincie Drenthe andere met de trein goed bereikbaar zijn. Voor (bron: provincie Drenthe) autoverkeer profiteert de gemeente van belangrijke uitvalswegen zoals de A32, A28, N371, N353 en N855, die door of langs de gemeente lopen. Daarnaast is er een busnetwerk dat Westerveld verbindt met de omliggende steden. 2.1.2

Kernwaarden

Gemeente Westerveld kenmerkt zich door natuur en landschap, authenticiteit, cultuurhistorie, energiek en ontmoeting 4 . Deze waarden komen tot uiting in de uitgestrekte natuurgebieden, waaronder het Holtingerveld en de twee nationale parken, bossen, heidevelden, esdorpen, authentieke brinken, het agrarisch landschap, musea en (Shakespeare)theater en karakteristieke bebouwing in de dorpskernen. De gemeente heeft een rijk verenigingsleven en gemeenschapszin, wat bijdraagt aan een sterke sociale cohesie. De aanwezigheid van onder andere het Shakespearetheater, met nationale aantrekkingskracht, benadrukt de culturele waarde van Westerveld. Het Westerveldse DNA sluit daarmee goed aan bij het DNA van provincie Drenthe, dat gericht is op onder andere cultuurhistorie, landschap en natuur.

3

In de analyse worden op verschillende plekken een aantal bedrijfsnamen genoemd. Dit dient ter illustratie en is geen volledige en uitputtende opsomming. 4 Kwaliteitsplan BrinQ Openbare ruimte

3

2.1.3

De verschillende kernen

Gemeente Westerveld kent 26 verschillende dorpen, waarvan vier grote kernen: Dwingeloo, Diever, Havelte en Vledder (zie Figuur 2). Hieronder worden de kernmerken van deze vier kernen kort beschreven.

Figuur 2 Kaart van gemeente Westerveld met inwonersaantallen weergegeven per dorp in 2024: 1) Zorgvlied, 2) Doldersum, 3) Boschoord, 4) Vledderveen, 5) Geeuwenbrug, 6) Wilhelminaoord, 7) Vledder, 8) Diever, 9) Eemster, 10) Wapse, 11) Frederiksoord, 12) Dieverbrug, 13) Nijensleek, 14) Lhee, 15) Wapserveen, 16) Dwingeloo, 17) Uffelte, 18) Havelte (bron: AlleCijfers.nl en CBS).

Dwingeloo – ‘Beleef de Ruimte’ Dwingeloo kenmerkt zich door veel groen in het dorp, de aanwezigheid van Astron en de radiotelescoop, het Nationaal Park Dwingelderveld, een hoge kwaliteit van de openbare ruimte en het cultuurhistorisch waardevolle dorpscentrum met de kenmerkende Siepelkerk. De Brink, beschermd dorpsgezicht sinds 1967, functioneert als een belangrijke ontmoetingsplek met veel horecagelegenheden en een hotel, en er worden verschillende evenementen georganiseerd. Veel panden hebben de status van rijksmonument. De nabijgelegen streek Westeinde, verbonden door een landgoederengordel met verschillende havezaten zoals Westrup en Oldengaerde, voegt een unieke dynamiek toe. Door het grote aantal vakantieparken profiteren lokale bedrijven van het toerisme. Diever – ‘Kleurrijk Brinkdorp’ Diever, een authentiek en kleurrijk esdorp ten zuiden van Nationaal Park Drents-Friese Wold, vormt een natuurlijke entree tot dit gebied. De cultuurhistorie is zichtbaar in de brinken en historische gebouwen, zoals het Schultehuis en de Pancratiuskerk. De kleine brink in het centrum en de grote brink aan de rand fungeren als groene, recreatieve knooppunten en creëren met boombeplanting een verbinding met het buitengebied. Diever heeft een sterke gemeenschapszin, een actief verenigingsleven en is uitvalsbasis voor diverse (sport)evenementen.

Op de Brink worden regelmatig activiteiten georganiseerd en is het een levendige ontmoetingsplek voor zowel bewoners als toeristen. Daarnaast vind je in Diever het Shakespearetheater en het overdekte Globetheater (wintervoorstellingen) die een grote aantrekkingskracht hebben op bezoekers uit heel Nederland. De voorstellingen in het theater vormen een jaarlijks hoogtepunt. En ook het Oermuseum trekt bezoekers. Havelte – ‘De parel van Drenthe’ Havelte is een voorzieningen- en forensendorp, gunstig gelegen tussen Meppel en Steenwijk nabij de A32. Havelte staat bekend om zijn rijke cultuurhistorie, die op verschillende plaatsen in het dorp zichtbaar is, 4

en wordt ook wel de ‘parel van Drenthe’ genoemd. Het dorp heeft vier beschermde dorpsgezichten, twee hunebedden in het Holtingerveld en het historische Eursinge met de herenboerderij ‘Overcinge’ in het zuiden. Het bedrijventerrein aan de Oeveraseweg en de nabijheid van natuurgebied Holtingerveld dragen bij aan de lokale economie. Daarnaast is de aanwezigheid van Defensie en de Marechaussee belangrijk en bepalend voor (de werkgelegenheid in) het dorp. Er werken circa 2600 mensen op de Johannes Postkazerne, en dat aantal wordt waarschijnlijk uitgebreid naar 2900 mensen. Veel van deze militairen verblijven in Havelte, wat een aanzienlijke impact heeft. Met ongeveer 3.719 inwoners in Havelte vormen de militairen een groot deel van de gemeenschap, mogelijk zelfs meer dan de helft van het totaal 5 . Bovendien vormt natuurgebied het Holtingerveld een belangrijke recreatieve trekpleister. Toegangspoort Holtingerveld bij Havelte is de toegang tot het natuurgebied, met de schaapskooi, horecagelegenheid en het Vlinderparadijs, waar tal van routes starten en het verhaal van ‘ijs en oorlog’ zichtbaar en beleefbaar gemaakt is. Om ervoor te zorgen dat Havelte in de toekomst ook blijft ‘schitteren’ als parel van Drenthe is in 2024 de Dorpsvisie Havelte opgesteld door Dorpsgemeenschap Havelte.

Vledder Vledder is een charmant historisch Drents brinkdorp, ontstaan in 1404, dat rust, ruimte en nabijheid van natuurgebieden biedt aan inwoners en bezoekers. Het dorp heeft twee met eiken begroeide brinken en het 15e-eeuwse Johannes de Doperkerk op het Lesturgeonplein. Deze kerk is een belangrijke landmark in het dorp. Aan de noordwestkant staan nog enkele barakken van het voormalige werkkamp Vledder (hier is nu het Kijkdoosmuseum gevestigd), en de cultuurhistorische begraafplaats buiten het dorp bevat een baarhuisje en lijkwagenhuisje. Met zijn musea (Miramar Zeemuseum en Museum Valse Kunst) en nabijheid tot de Koloniën van Weldadigheid trekt Vledder zowel rustzoekers als cultuurliefhebbers.

Figuur 3 Met de klok mee de vier grootste kernen: Dwingeloo, Diever, Vledder en Havelte (bron: Beeldbank Marketing Drenthe, Drenthe.nl en dorpsgemeenschaphavelte.nl)

5 In 2024 (bron: allecijfers.nl)

5

2.1.4

Natuur

Een belangrijk onderdeel van het DNA van gemeente Westerveld bestaat uit natuur en landschap. Dit komt voornamelijk door de aanwezigheid van het Nationaal Park Drents-Friese Wold, het Nationaal Park Dwingelderveld, Maatschappij van Weldadigheid en het Holtingerveld (zie Figuur 4). In deze natuurgebieden wordt het landschap gekenmerkt door zandgronden, bosgebieden, heidegebieden en vennen. Deze gebieden maken deel uit van Natura 2000 en vormen samen een belangrijk onderdeel van de ecologische en recreatieve waarde van Westerveld. Ze trekken jaarlijks vele bezoekers die komen genieten van de unieke landschappen, rijke biodiversiteit van deze gebieden. Er is een goede recreatieve en sportieve infrastructuur aanwezig (bijv. wandelen, fietsen, mountainbiken, paardrijden). Gemeente Westerveld streeft naar het behouden van de balans tussen twee kernambities in diens natuurgebieden. Ten eerste ‘gezond en groen’, waarbij het behoud en de versterking van de natuurlijke rijkdom en biodiversiteit voorop staan. Ten tweede ‘bedrijvig en gastvrij’, waarbij de natuur toegankelijk en beleefbaar wordt gemaakt voor bezoekers 6 . Het is daarom belangrijk om in overleg met bos- en natuurbeherende organisaties, blijvend in te zetten op het zoveel mogelijk toegankelijk houden van de natuurgebieden, om deze te kunnen blijven beleven en te benutten.

Het ambtelijk overleg Drents-Friese Grensstreken en/of het Nationale Parken overleg vanuit de provincie bieden hier mogelijkheden toe. Op deze manier wordt gewerkt aan een gezonde balans tussen natuur en natuurbeleving voor recreanten. Belangrijk voor deze balans is voldoende informatievoorziening over de gebieden, de geschiedenis en het unieke landschap zodat inwoners en bezoekers deze gebieden meer gaan waarderen en erkennen. Nationaal Park Drents-Friese Wold Het Holtingerveld Nationaal Park Dwingelderveld

Figuur 4 Natuurgebieden en Nationale Parken in gemeente Westerveld (bron: Bureau BUITEN)

6

Omgevingsvisie gemeente Westerveld – Gebiedskompas Natuurgebieden

6

Het Drents-Friese Wold Het Nationaal Park Drents-Friese Wold strekt zich uit over ruim 6000 hectare op de grens van Zuidwest Drenthe en Zuidoost Friesland. Dit park is het op één na grootste aaneengesloten bosgebied van Nederland. Een uniek kenmerk is het Aekingerzand, ook wel de Kale Duinen genoemd, een actief stuifzandgebied waar wind en weer vrij spel hebben. Bezoekers kunnen het park verkennen via diverse wandel-, fiets- en ruiterpaden. Er zijn drie hoofdtoegangen tot het park—Buitencentrum Drents-Friese Wold in Appelscha, Natuurpoort Hoogersmilde bij camping de Reeënwissel en het Toeristisch Informatiepunt (TIP) in Diever—waarvan de laatste in gemeente Westerveld ligt. Deze poort beschikt over parkeergelegenheid, toeristische informatie, een horecavoorziening, en voor bezoekers die met het openbaar vervoer komen, zijn er deelfietsen beschikbaar. Het park biedt diverse excursies aan, waaronder vroege vogel excursies, reeën excursies en roofvogelfietstochten. Kinderen kunnen genieten van speciale activiteiten zoals een kabouterpad, een dierenvriendjespad en een speelbos. Het Drents-Friese Wold is goed toegankelijk voor mensen met een beperking, door familiepaden bij landgoed Vledderhof en Buitencentrum Appelscha. Het Dwingelderveld Het Nationaal Park Dwingelderveld staat bekend als het grootste aaneengesloten natte heidegebied van West-Europa.

Het gebied telt meer dan zestig vennen en veenmoerassen, wat zorgt voor een grote variëteit aan flora en fauna. Twee schaapskuddes met herders houden de heide in conditie. Een bijzonder element in het park is de Dwingeloo Radiotelescoop, een rijksmonument dat sinds 1956 het heelal afspeurt. Daarnaast is het wetenschappelijke instituut ASTRON hier gevestigd, gericht op radioastronomie. De Stichting Camras geeft er rondleidingen op afspraak. Het park heeft drie toegangspoorten—Bezoekerscentrum Dwingelderveld in Ruinen, Natuurpoort Spier en Natuurpoort Dwingeloo: Huis van Drenthe—waarvan de laatste twee in gemeente Westerveld liggen. Hier vind je ruime parkeergelegenheid en horecavoorzieningen. Verder zijn er deelfietsen te huur bij de toegangspoort Huis van Drenthe. Het park is te verkennen dankzij een uitgebreid netwerk van fiets- en wandelpaden. Hondenbezitters kunnen gebruik maken van twee grote losloopgebieden. Voor gezinnen met kinderen is er de OERRR natuurontdektocht, terwijl natuurliefhebbers kunnen deelnemen aan verschillende begeleide excursies door het park. Het Dwingelderveld is vanaf parkeerplaats Achter ’t Zaand ook toegankelijk voor bezoekers die minder goed ter been zijn of met een wandelwagen of buggy het gebied willen verkennen. Belangrijke trekpleisters zijn de schaapskooi van Ruinen en de schaapskooi van Lhee.

Deze schaapskuddes krijgen verschillende subsidies, waaronder vanuit de Provincie. Helaas staan deze subsidies nog wel eens onder druk.

Figuur 5 Het Dwingelderveld (bron: eigen foto)

7

Het Holtingerveld Het Holtingerveld, een natuurgebied tussen de dorpen Havelte, Uffelte, Wittelte en Wapserveen, vormt samen met de nationale parken het natuur- en cultuurlandschap van de Drents-Friese grensstreek. Het meest opvallende element is de Havelterberg, een negentien meter hoge stuwwal ontstaan tijdens de voorlaatste ijstijd. Het gebied biedt een mix van droge en natte heide met unieke plantensoorten en is rijk aan cultuurhistorische elementen, waaronder hunebedden. De hoofdtoegang tot het gebied is de Toegangspoort Holtingerveld bij Havelte. Hier zijn verschillende voorzieningen, zoals parkeergelegenheid, een Informatiecentrum, Brasserie OER, een kinderspeelplaats en een keientuin. Hier is ook het vlinderparadijs Papiliorama te vinden. In de hub in Havelte zijn deelfietsen te huren om het gebied te verkennen. Daarnaast is de populaire, grote schaapskooi van de Holtinger schaapskudde hier te vinden. Deze schaapskudde speelt een belangrijke rol in de begrazing van het natuurgebied. Het gebied biedt een uitgebreid netwerk van fietspaden en voor ruiters en menners is er een route over zandpaden (vanaf de poort naar Westerzand in Uffelte), met parkeergelegenheid voor trailers en een afspoelplek. Kinderen kunnen genieten van speciale activiteiten, zoals het volgen van het spoor van Moeno de Mammoet, een interactieve beleefroute van 2,7 kilometer.

Daarnaast zijn er vanaf de toegangspoort diverse thematische routes beschikbaar, waaronder de (luisterroute QR) flardenroute, de Hunebedroute (2,2 km), de IJsroute (5 km) en de Oorlogsroute (8,3 km). De TIP organiseert natuurrijke ijs-en oorlog wandelingen met een gids door het gebied. Defensie Grenzend aan het Holtingerveld ligt het militaire oefenterrein Havelte-West. Dit terrein, gelegen rond de Johannes Post Kazerne, dient als primaire lokale oefenlocatie voor de daar gelegerde eenheden. Naast de militaire functie heeft dit gebied ook ecologische waarde, met diverse landschapselementen zoals pingoruïnes, dobben en kleine oppervlakten stuifzand en veen. Het beheer is gericht op het optimaliseren van militaire oefeningen, waarbij tegelijkertijd zoveel mogelijk natuurwaarden in stand worden gehouden en ontwikkeld. Het oefenterrein Havelte-West is een van de locaties die Defensie onderzoekt voor de mogelijke aanleg van een nieuw oefendorp. Het huidige oefendorp Marnehuizen biedt onvoldoende capaciteit, waardoor een tweede locatie in Nederland noodzakelijk is.

Figuur 6 Wandelen in het Holtingerveld (bron: eigen foto)

8

2.1.5

Erfgoed en cultuur

In aanvulling op de natuurbeleving, zijn er in gemeente Westerveld een aantal unieke cultuurhistorische bezienswaardigheden die in deze paragraaf worden uitgelicht. Koloniën van Weldadigheid De Koloniën van Weldadigheid, sinds 2021 UNESCO Werelderfgoed, vormen een belangrijke toeristische trekpleister in gemeente Westerveld. Dit unieke cultuurlandschap, met Wilhelminaoord en Frederiksoord als rijksbeschermde dorpsgezichten, is ook van economisch belang omdat het gebied veel toeristen en bezoekers van buiten de gemeente trekt. De populariteit van de Koloniën blijkt uit de stijgende bezoekersaantallen. In Frederiksoord, Wilhelminaoord en Oost- en Westvierdeparten steeg het aantal bezoekers van 23.660 in 2019 naar 34.990 in 2021. Hoewel het totale aantal bezoekers in de Koloniën als geheel daalde van 161.550 in 2019 naar 118.183 in 2021 vanwege de coronapandemie, blijft de interesse aanzienlijk. Een naamsbekendheidsonderzoek uit 2021 toont dat gemiddeld 8% van de mensen in Nederland en Vlaanderen bekend is met de Koloniën van Weldadigheid. Daarnaast blijkt uit een bewonersonderzoek dat 73% van de bewoners trots is op dit erfgoed7. Bezoekers kunnen hun bezoek aan het gebied starten bij museum De Proefkolonie in Frederiksoord en kunnen vervolgens het gebied op verschillende manieren verkennen.

Zo is er een Sterrenboswandeling van drie kilometer en een monumentenwandelroute van elf kilometer. Daarnaast biedt de Maatschappij van Weldadigheid rondleidingen en arrangementen aan voor groepen, en fungeert Museum de Proefkolonie als startpunt voor diverse fiets- en wandelroutes door het gebied. Ook zijn er diverse historische bezienswaardigheden te ontdekken, zoals het Koloniekerkje, Koloniehuisje en Kolonieschooltje, die de geschiedenis van de Koloniën van Weldadigheid weerspiegelen, en Hoeve Koning Willem III, een historische beleefboerderij met een tentoonstelling over de ontwikkeling van de landbouw in de Koloniën. Verder is er bij het dorpshuis in Willemsoord een buitententoonstelling over het verhaal van Kolonie IV te bezichtigen. In Doldersum is bij Hotel Grenzeloos een bezoekerscentrum ingericht, waar tien verhalen over het leven in de Koloniën te beleven zijn. Het is tevens een startpunt van fiets-, wandel en ruiterroutes. De marketing van de Koloniën van Weldadigheid wordt gecoördineerd door een gezamenlijk marketingteam voor alle zeven koloniën. De gebalanceerde marketingstrategie richt zich op het vertellen van het unieke verhaal van de koloniën, met aandacht voor zowel toeristische kansen als lokale belangen. De marketing is voornamelijk gericht op cultuurliefhebbers, erfgoedtoeristen en mensen die geïnteresseerd zijn in sociale geschiedenis.

Het doel is om de bekendheid van de Koloniën van Weldadigheid te vergroten en bezoekers aan te trekken die de waarde van dit bijzondere (UNESCO Wereld)erfgoed kunnen waarderen. Daarnaast zijn er vijf kernwaarden gedefinieerd die als leidraad dienen voor alle activiteiten, ontwikkelingen en communicatie binnen de Koloniën van Weldadigheid: pionieren, oorspronkelijk, verborgen, sociaal betrokken, rustgevend1. Hunebedden Drenthe staat bekend om de vele hunebedden en gemeente Westerveld herbergt drie van deze prehistorische monumenten: D52 bij Diever, en D53 en D54 bij Havelte. De laatste twee, gelegen op de Havelterberg, behoren tot de best bewaarde en meest indrukwekkende in Nederland. D53 is het op twee na grootste hunebed van Nederland en is het enige hunebed dat schade heeft opgelopen door de oorlog. Deze hunebedden, gebouwd rond 3400 v.Chr., zijn belangrijke toeristische trekpleisters en bieden een uniek inzicht in de prehistorie van het gebied.

7

Feiten en cijfers Koloniën van Weldadigheid Marketing Drenthe

9

Figuur 7 Hunebed D53 in het Holtingerveld (bron: Beeldbank Marketing Drenthe)

Historische buitenplaatsen en havezaten Naast het UNESCO Werelderfgoed en de hunebedden kent Westerveld verschillende historische buitenplaatsen en havezaten die bijdragen aan het landschap, de rijke cultuurhistorie en de toeristische aantrekkingskracht van de gemeente. Voorbeelden zijn Landgoed Oldengaerde, Landgoed Rheebruggen, Landgoed Vledderhof en de Schulteswoning in Diever. Landgoed Oldengaerde in Dwingeloo is een van de zeven overgebleven havezaten in Drenthe. In 2013 werd het landgoed overgedragen aan Het Drentse Landschap. De havezate herbergt nu onder meer twee vakantiewoningen. Hoewel de tuin niet vrij toegankelijk is, kunnen bezoekers deelnemen aan rondleidingen of de negen kilometer lange wandelroute rond het landgoed verkennen. Het gevarieerde landschap en de rijke historie van Landgoed Rheebruggen bij Uffelte maken het tot een populair wandelen fietsgebied. Daarnaast is het mogelijk om te overnachten in de gerenoveerde hallenhuisboerderij Meijersplaats. Landgoed Vledderhof, dat sinds 1974 onder beheer staat van Het Drentse Landschap, biedt verschillende wandel- en fietsmogelijkheden, met onder andere een gemarkeerde wandelroute. Deze wandelroute is een familiepad van vier kilometer en is geschikt voor rolstoelers, rollators en kinderwagens. De route start vanaf de dagcamping aan de Solweg. Bezoekers kunnen ook overnachten in de Bed & Breakfast op het terrein.

De Schulteswoning in Diever, gebouwd in 1604 en daarmee één van de oudste Drentse gebouwen, diende oorspronkelijk als woning voor de schout. Na verschillende functies te hebben vervuld, waaronder kerk en ontmoetingsgebouw, is het nu in gebruik als archeologisch Oermuseum Schultehuus. Het pand is in bezit van Het Drentse Landschap en biedt een interessant startpunt voor verkenning van de omgeving, waaronder het Drents-Friese Wold. Kerken en beschermde dorpsgezichten In gemeente Westerveld zijn 15 kerkgebouwen, waarvan 14 nog gebruikt worden voor erediensten en 11 een monumentenstatus hebben. In 2021 heeft de gemeente, in samenwerking met onder andere de 15 kerken, een kerkenvisie opgesteld. Deze visie beoogt een proactieve aanpak om de toekomst van kerkgebouwen in Westerveld veilig te stellen, met behoud van hun culturele en maatschappelijke waarde. Daarnaast kent Westerveld acht beschermde dorpsgezichten: Havelte, dorp Oud; Havelte, Uffelterkerkweg en omgeving (omgeving Clemenskerk); Havelte, Eursinge-De Wal; Havelte, van Helomaweg/Ruiterweg; Dwingeloo, Brink en omgeving; Dwingeloo, Westeinde; Frederiksoord/ Wilhelminaoord; Kraloo (gedeeld met de gemeente De Wolden).

10

2.1.6

Dagrecreatief aanbod

Voor de inwoners en bezoekers van Westerveld die op zoek zijn naar iets anders dan de natuurbeleving of erfgoed- en cultuurbeleving kent gemeente Westerveld ook ander aanbod. Zo vind je (in de buurt van) Dwingeloo twee escaperooms en de Open Science Hub De Melkweg in het voormalige Planetron. In De Melkweg kunnen bezoekers ontdekken, ervaren en experimenteren als astronoom: een uitje voor kinderen. Ook kunnen families met kinderen terecht in de natuurlijke speelomgevingen van de nationale parken, de indoor speelruimte bij RCN De Noordster in Dwingeloo en het Vlinderparadijs Papiliorama in Havelte. Daarnaast biedt het Beleefpark en Zwembad Dwingeloo een combinatie van waterplezier en speelmogelijkheden, terwijl Natuur- en Speelpark De Bijenhoff kinderen de kans geeft om te spelen en te leren over de natuur. Voor een verfrissende duik kunnen gezinnen terecht bij Bosbad Vledder, zwembad de Paasbergen of het Buitenzwembad De Kerkvlekken in Havelte en het Blauwe Meer. Deze zwemgelegenheden trekken ook recreanten uit omliggende gemeenten, zoals Meppel en Steenwijk. Bezoekers kunnen tijdens hun dagje uit terecht bij een divers aanbod van horecagelegenheden in de gemeente. De restaurants, cafés en terrassen zijn voornamelijk geconcentreerd in de vier grotere dorpskernen en zijn goed vindbaar via, onder andere de website Drenthe.nl/zuidwest.

Westerveld biedt een gevarieerd culinair landschap met verschillende unieke eetgelegenheden. Enkele voorbeelden hiervan zijn Restaurant Grenzeloos, Ludiek Havelte, Brasserie OER, het Dwingeler Bakhuisje en POSTEN nordic cuisine. Deze illustreren de diversiteit aan horeca-aanbiedingen in de regio, die samen de rijke culinaire cultuur van Westerveld weerspiegelen. Bezoekers hebben hierdoor volop kansen om lokale smaken en specialiteiten te ervaren in de verschillende etablissementen die de gemeente rijk is. Bezoekers kunnen voor informatie over het aanbod in de gemeente terecht bij één van de vier Toerist Informatiepunten (TIP) in Diever, Dwingeloo, Frederiksoord (hier is ook een fietstransferium) of Havelte. Deze TIP’s worden gerund door vele vrijwilligers die zich inzetten om gasten wegwijs te maken in de gemeente.

2.1.7

Evenementen

Als laatste worden er in de gemeente verschillende kleine en grootschalige evenementen georganiseerd, die zowel inwoners als bezoekers van buitenaf aantrekken. Naast de voorstellingen in het Shakespeartheater, zijn het Oogstfeest in Lee, Taribush Wintertijd Festival in Dwingelderveld, de Keramiekmarkt in Dwingeloo, RUNFORESTRUN op het Holtingerveld de Fiets4Daagse in Dwingeloo, de BloemenCorso, de Lentefair, Paard & Erfgoed, de Kolonistendag in Frederiksoord en de Wielerronde van Vledder populaire evenementen. Met 24 uitverkochte voorstellingen trekt het openlucht theater in Havelte veel liefhebbers. Dat geldt ook voor de Nachtelijke Belevenissen en theaterroutes van Roestvrij theater. Daarnaast zijn er wekelijkse biologische markten op de Brink in Diever en in markten in Frederiksoord en Vledder. Ook reed er tot en met 2024 de Kolonietram met inzet van vrijwilligers Weldadig Oord. Deze evenementen dragen bij aan het levendige culturele leven in de gemeente en versterken de aantrekkingskracht voor bezoekers. Echter, de meeste evenementen vinden vooral in de zomermaanden plaats, en soms ook op dezelfde dag. Daarnaast staan enkele evenementen onder druk vanwege de wet- en regelgeving en procedures.

11

2.1.8

Routestructuren

In gemeente Westerveld kun je goed fietsen en wandelen over de uitgebreide routenetwerken met bijbehorende knooppunten (zie Figuur 8 en Figuur 9). In aanvulling op deze routenetwerken voor wandelen en fietsen zijn er ook diverse ruiterroutes (zie Figuur 10) en mountainbike routes (zie Figuur 11) (al wordt er ook gezegd dat het aantal MTB-routes summier is ten opzichte van de kansen die Westerveld hiervoor biedt). Een aantal van de ruiterroutes zijn de afgelopen tijd aangepast of opgeheven; een actueel overzicht is te vinden op de website van Stichting Paardenroutes Drenthe. Ook in en om het Holtingerveld wordt veel paardgereden. Hier zijn nog geen bewegwijzerde routes, en deze staan daarom niet weergegeven in Figuur 10. In dit gebied is een bewegwijzerde Dagroute in de maak. De vele paden en routes zorgen ervoor dat bezoekers optimaal kunnen genieten van de unieke landschappen en biodiversiteit. Westerveld kent geen zogeheten ‘Toeristische Overstap Punten’ maar wel een fietstransferium, gelegen in Frederiksoord. Hier zijn verschillende voorzieningen aanwezig, zoals (elektrische) fietsverhuur, fietspechhulp, horeca en sanitair. In aanvulling daarop kent Dieverbrug een Passantenhaven aan de Drentsche Hoofdvaart en zijn er ook aanlegplaatsen bij Havelte, Uffelte, Smilde en is er een doorvaart naar naar Appelscha/Friesland.

Figuur 8 Fietsnetwerk (groen) (bron: Routedatabank.nl)

Figuur 9 Wandelnetwerk (bruin) (bron: Routedatabank.nl)

Figuur 10 Ruiterroutes (donker bruin) (bron: Routedatabank.nl)

Figuur 11 MTB-routes (donker blauw) (bron: Routedatabank.nl)

12

Uit een onderzoek van de ANWB8 blijkt dat recreatief fietsen in provincie Drenthe beoordeeld wordt met een 8,5, met als belangrijkste verbeterpunten de veiligheid en het comfort, het aantal en type weggebruikers en het aantal plekken om te pauzeren. In een enquête onder inwoners en toeristische ondernemers in gemeente Westerveld werd het fietsen in Westerveld slechts met een 6,5 beoordeeld. Een belangrijk verbeterpunt dat naar voren kwam, is de kwaliteit en het onderhoud van de fietspaden. Met de uitvoering van de Fietsnota 2024 wil gemeente Westerveld inzetten op een fietsvriendelijke gemeente (zie ook paragraaf 2.5.5.). In gemeente Westerveld zijn verschillende themaroutes voor wandelen en fietsen, die de unieke natuur en cultuurhistorie van de omgeving tonen. Een aantal voorbeelden zijn het Nivon Drenthepad, een langeafstandswandelroute van ruim 340 kilometer, de Museumroute, het Stellingenpad en het Weldadig Rondje. Voor fietsliefhebbers heeft de Stichting Boerentrots Westerveld twee boerenfietstochten ontwikkeld. Deze routes leiden fietsers langs (biologische) melkveehouderijen, boerderijwinkels, fruit- en groentetelers, imkers en de historische Havelter Molen. Verder kunnen bezoekers de Luistertocht door de Vrije Koloniën ervaren, een audiotour die de verhalen van de kolonisten tot leven brengt terwijl men door het historische landschap fietst.

Daarnaast zijn er de ‘Dieuwertje Blok themaroutes’ van Gebiedspromotie Zuidwest-Drenthe: een zestal gethematiseerde fietsroutes door Zuidwest-Drenthe en de Koloniën van Weldadigheid (onderwijsroute).

2.1.9

Verblijfsrecreatief aanbod

Gemeente Westerveld biedt een breed scala aan verblijfsaccommodaties, variërend van vakantieparken en campings, tot tiny houses, bed & breakfasts, boomhutten, cabiner en hotels. De gemeente telt 63 vakantieparken, dertien hotels, 23 groepsaccommodaties, zeven boerencampings en twee accommodaties met specifieke en luxere camperplaatsen 9 . Deze verschillende mogelijkheden om te overnachten maken Westerveld aantrekkelijk voor zowel korte als langere verblijven en voor mensen met uiteenlopende budgetten en wensen. Het verblijfsrecreatieve aanbod is echter vooral gericht op het zomerseizoen, waardoor het voor bedrijven lastig is om personeel vast te houden in het laagseizoen. Er ligt dan ook een opgave om meer jaarrond bezoek te stimuleren, en de kwaliteit van het recreatieve verblijfsaanbod te verbeteren. Om te werken aan de vitaliteitsopgave werkt gemeente Westerveld samen met andere Drentse gemeenten, Recreatieschap Drenthe, RECRON en provincie Drenthe aan het programma Vitale Vakantieparken (zie paragraaf 2.5.3). Daarnaast werkt gemeente Westerveld de komende tijd aan een omgevingsprogramma verblijfsrecreatie.

8 Enquête fietsen in Drenthe 9 Verblijfsrecreatie

2.2

Marketing en promotie

Belangrijke onderdelen van recreatie en toerisme zijn gebiedspromotie en bestemmingsmanagement. Dit draagt eraan bij dat het toeristisch-recreatieve aanbod bekend is onder inwoners en bezoekers en dat bezoekersstromen in de juiste banen worden geleid. Daarvoor is onderlinge samenwerking tussen ondernemers en stakeholders nodig. Dit verbetert de informatieverstrekking en het gastheerschap. De gemeente Westerveld sluit zich daarom op provinciaal niveau aan bij Marketing Drenthe en op regionaal niveau bij Gebiedspromotie Zuidwest Drenthe.

2.2.1

Marketing Drenthe

Marketing Drenthe zet zich in om Drenthe te positioneren als Oerprovincie. Een thema dat heel goed past bij de gemeente Westerveld en het Drentse DNA. Hoe daar de komende jaren aan gewerkt wordt is opgenomen in het meerjarenplan 2025-2028. De doelen uit het meerjarenplan zijn onderverdeeld in de volgende drie pijlers: 1. Een veerkrachtige en vitale economie, door bezoeken en daarmee bestedingen in het voor- en naseizoen te stimuleren, innovatie en vernieuwing te stimuleren en het vrijetijdsaanbod te ontwikkelen. Het gaat hierbij om het aantrekken van de juiste bezoeker op het juiste moment, op de juiste plek. 2. Een hoge kwaliteit voor leven voor ieder(e Drent), door te stimuleren dat iedereen zich kan opladen, door te stimuleren dat inwoners profiteren van de sector en te stimuleren dat iedereen mee kan doen. 3. Een (be)leefbare omgeving, door de spreiding van het bezoek te stimuleren en de sector en de gastreis te verduurzamen. Het gaat hierbij om het aantrekken van de juiste bezoekers, op het juiste moment, en op de juiste plek. In aanvulling daarop stelt Marketing Drenthe jaarlijks een jaarplan op. In het jaarplan van 2024 is opgenomen dat het Drentse landschap centraal staat. Dit is een logische keuze aangezien er uit het bezoekersonderzoek blijkt dat 81% kiest voor Drenthe vanwege de Drentse natuur.

De plannen van Marketing Drenthe sluiten aan bij Perspectief op bestemming Drenthe 2030 (zie paragraaf 2.5) en de Agenda Recreatie en Toerisme van de provincie Drenthe.

2.2.2

Gebiedspromotie Zuidwest Drenthe

Naast de marketing die plaatsvindt op provinciaal niveau, vinden er ook activiteiten plaats op een lager schaalniveau. Voor de regio Zuidwest Drenthe, waar Westerveld onder valt, wordt dat gedaan door stichting ‘Gebiedspromotie Zuidwest Drenthe’. Dit is een samenwerking tussen Stichting Toeristische Promotie Westerveld, Vereniging Gebiedspromotie De Wolden en Recreatieondernemersverband Meppel. De gebiedspromotie richt zich naast Westerveld, ook op gemeenten De Wolden, Meppel en Hoogeveen. Deze regiomarketing heeft een paraplufunctie boven de lokale stads/dorpspromotie organisaties, en werkt daarnaast nauw samen met Marketing Drenthe. De vier gemeenten in Zuidwest Drenthe hebben de afgelopen jaren samengewerkt voor wat betreft de toeristische marketing. Dit is uitgevoerd op projectbasis vanuit een gezamenlijk LEADER project onder de penvoering van Marketing Drenthe. In deze vier jaar is geconstateerd dat samenwerking op dit vlak zodanig loont dat zowel gemeentes als de lokale toeristische ondernemers vereniging/stichting de wens hebben uitgesproken om de toeristische regiomarketing vanuit één organisatie te organiseren. Hieruit is de Stichting Gebiedspromotie Zuidwest Drenthe ontstaan.

13

De stichting ondersteunt ondernemers in de vrijetijdssector door samenwerking te stimuleren en de kansen die daaruit voortkomen gezamenlijk uit te werken en op te pakken. Daarnaast fungeert de stichting als gesprekspartner en adviseur en richten zij zich op productontwikkeling, netwerkvorming en online zichtbaarheid. Zij hebben daarvoor de volgende doelstellingen geformuleerd: • Het optimaliseren van de kwantitatieve en kwalitatieve recreatiebeleving in de regio voor toeristen en inwoners. • Het ontwikkelen van een sterke recreatieve en toeristische regio, wat bijdraagt aan een vitale regio. • Het realiseren van een sterk netwerk van betrokken recreatie- en horecaondernemers. • Betrokken ondernemers (leden) meer voordeel bieden, met als doel meer zichtbaarheid in de regio, meer verbinding met andere ondernemers en instanties én ontwikkelingstools bieden voor zijn/haar bedrijf/organisatie. • Tevreden gemeentes en stakeholders door vanuit een regio-organisatie de slagkracht, efficiency, duurzaamheid en financieel voordeel te bieden. De stichting wordt via verschillende stromen gefinancierd. Gemeenten Westerveld, De Wolden, Meppel en Hoogeveen leggen jaarlijks geld in, en daarnaast is er ook een afdracht van ondernemers die lid zijn via de Stichting Toeristische Promotie Westerveld en Vereniging Gebiedspromotie De Wolden.

Het samenspel tussen dorps/citymarketing, de regionale promotie Zuidwest Drenthe en Marketing Drenthe is van belang. Door slimme inzet en samenwerking zullen de organisaties elkaar versterken en wordt er efficiënt gewerkt aan een sterkere toeristisch-recreatieve sector.

Figuur 12 Schaapskooi Dwingelderveld (bron: Beeldbank Marketing Drenthe)

14

2.3

Economische en maatschappelijke betekenis

2.3.1

Economische betekenis

Vestigingen en banen In 2023 telde gemeente Westerveld 290 toeristisch-recreatieve vestigingen, dat is een toename van 13,8% in vergelijking met 2019 (toen waren er 250 vestigingen). Het aantal toeristisch-recreatieve banen is in de (corona)periode 2019-2023 nauwelijks gegroeid. In 2023 telde de gemeente 1.040 toeristisch-recreatieve banen en in 2019 waren dat er 1.030. Gemiddeld gezien had een toeristisch-recreatief bedrijf in gemeente Westerveld in 2023 ca. 3,6 banen per vestiging, tegenover 4,1 in Drenthe en 3,6 in Nederland10. De sector is daarmee goed voor circa 10,3% van het totaal aantal banen in de gemeente. In vergelijking met provincie Drenthe (6,9%) en Nederland (6,6%) ligt in Westerveld (10,3%) het aandeel van de toeristisch-recreatieve sector in de totale werkgelegenheid een stuk hoger. Hetzelfde geldt in vergelijking met een aantal omliggende gemeenten. Zo is het aandeel van de toeristisch-recreatieve sector in gemeente Midden-Drenthe 5,7%, in gemeente De Wolden 6,5%, in gemeente Ooststellingwerf 6,1% en in gemeente Weststellingwerf 5,3%. In gemeente Steenwijkerland ligt dit aandeel iets hoger met 13%. Dit laat zien dat de toeristisch-recreatieve sector van groot belang is voor gemeente Westerveld.

En ondanks de geringe afname (0,25%) van het aandeel toeristisch-recreatieve banen de afgelopen jaren (zie Figuur 13), kent Westerveld relatief gezien nog steeds veel toeristisch-recreatieve banen in vergelijking met omliggende gemeenten. Zo telt gemeente Midden-Drenthe 880 banen en gemeente De Wolden 600. Een groeiend aantal ZZP’ers, vestiging van nieuwe kleine bedrijven (starters) en personeel wat maar een deel van het jaar in dienst is kunnen mogelijke verklaringen zijn voor deze geringe afname van de werkgelegenheid ondanks een groei in het aantal vestigingen. 1.060

12,0% 11,5% 11,0% 10,5% 10,0% 9,5% 9,0% 8,5% 8,0% 7,5% 7,0% 6,5% 6,0% 5,5% 5,0%

1.040

1.020 1.000 980 960 940 920 900 2019

2020

2021

2022

2023

Banen R&T-sector Westerveld Percentage Banen R&T-sector Westerveld t.o.v. totaal aantal banen Figuur 13 Ontwikkelingen in de toeristisch-recreatieve werkgelegenheid van gemeente Westerveld (de donkerblauwe lijn geeft het aandeel van de banen in de toeristisch-recreatieve sector in het totaal aantal banen weer, in procenten) (bron: LISA, 2023)

10 Bron: LISA, 2023

15

Regiodeal Regio Zwolle en LEADER Het belang van de toeristisch-recreatieve sector voor Westerveld wordt ook regionaal erkend. Gemeente Westerveld maakt namelijk onderdeel uit van Regiodeal Regio Zwolle. Eén van de pijlers waar de Regio Deal zich op richt is de vrijetijdseconomie. Het gaat daarbij om het spreiden en verleiden van toeristen, gastvrijheid en kwaliteitsverbetering van dag- en verblijfsrecreatie, het versterken toeristische aantrekkelijkheid van het tussenliggende gebied en aansluiting op Nationale parken en het vermarkten van het verhaal van de Koloniën van Weldadigheid. Vanuit de Regiodeal gelden betaalde gemeente Westerveld in 2024 bijvoorbeeld mee aan het project ‘Diever, kleurrijk brinkdorp’ en ‘Havelte, parel van Drenthe’. Hetzelfde geldt voor de bijdrage aan Stichting Weldadig Oord – M&C Kolonie erfgoed van €20.000 en subsidie voor de regiowebsite van Gebiedspromotie Zuidwest Drenthe van €10.000. Daarnaast zijn er onder het provinciale LEADER-programma de afgelopen jaren verschillende projecten in Westerveld goedgekeurd en gerealiseerd. Het LEADER-programma en de Provinciale LEADER-regeling bieden steun aan projecten die het Drentse platteland toekomstbestendig maken. Gemeente Westerveld draagt hier jaarlijks €20.000 aan bij. Bezoekers en bestedingen - Drenthe In 2023 werden er circa 27,7 miljoen dagtochten in Drenthe gemaakt.

Dit is een stijging ten opzichte van 2021, toen er 22,7 miljoen dagtochten waren. De directe bestedingen aan dagtochten bedroegen in 2023 €518 miljoen, wat een aanzienlijke groei betekent in vergelijking met €333 miljoen in 2021. Dit resulteert in een marktaandeel van Drenthe binnen Nederland van 2,5%. Daarnaast vonden er in 2023 9,1 miljoen overnachtingen plaats, wat gelijk is aan het aantal overnachtingen in 2021. De bestedingen aan overnachtingen stegen in 2023 naar €566 miljoen, wat een duidelijke toename is ten opzichte van €493 miljoen in 2021. Deze stijging kan deels worden toegeschreven aan inflatie. 11 De Nederlandse gast koos in 2023 weer vaker voor een vakantie in het buitenland, waardoor de binnenlandse markt iets stagneerde (-3%), terwijl het inkomende toerisme juist sterk is gegroeid. Het aantal overnachtingen vanuit Duitsland groeide in Drenthe zelfs met 50%. Cijfers uit 2022 laten zien dat de buitenlandse vakantiegangers de Drentse economie circa €352 miljoen (deze cijfers zijn voor 2023 niet beschikbaar). Daarnaast werd er in 2022 voor €10 miljoen aan toeristenbelasting geheven, dat is zo’n €19 per inwoner12. Bezoekers en bestedingen - Westerveld In Westerveld werden er in 2023 zo’n 2 miljoen dagtochten gemaakt. Dit is een lichte daling in vergelijking met 2021, toen er 2,1 miljoen dagtochten waren.

De directe bestedingen aan dagtochten bedroegen in 2023 €63,5 miljoen, wat een aanzienlijke groei betekent ten opzichte van €44,7 miljoen in 2021. Dit resulteert in een marktaandeel van Westerveld binnen Drenthe van 8,2%. Daarnaast waren er in Westerveld 1,1 miljoen overnachtingen in 2023 (hetzelfde als in 2021). De bestedingen aan overnachtingen waren in 2023 €72,2 miljoen, wat een stijging is ten opzichte van €60 miljoen in 2021. Het marktaandeel van Westerveld in Drenthe lag daarmee in 2023 op 12,7 %. 13 De overnachtingen resulteerde in een totale omzet van toeristenbelasting van €1.474.000, na correcties en verminderingen. Daarnaast werd er in 2023 €980.000 aan forensenbelasting geïnd, wat vaak wordt geheven op langdurige verblijven zoals in stacaravans. Toeristen- en forensenbelasting is een bijdrage vanuit de gasten die Westerveld voor korte of langere tijd bezoeken om onder andere recreatieve infrastructuur en voorzieningen in stand te kunnen houden. Een deel van de opbrengst toeristenbelasting wordt gebruik voor voorzieningen in de openbare ruimte, zoals het onderhoud van fietspaden, zandpaden et cetera. Daarnaast droeg de gemeente in 2024 bij aan Gebiedspromotie Zuidwest Drenthe met €90.000, en aan Stichting Toeristische Promotie Westerveld met 11 Bron: Toerisme in Drenthe, Ecorys, 2024 12 Bron: Kerncijfers en trends, overnachten in Drenthe, Marketing Drenthe, 2022

13

Bron: Toerisme in Drenthe – Weterveld, Ecorys, 2024

16

€40.000. Ook investeerde zij €40.000 in de marketing van de Koloniën van Weldadigheid, €22.000 in het onderhoud van het wandelnetwerk en stelde zij €7.000 beschikbaar voor het Dashboard Impact Toerisme.

2.3.2

Maatschappelijke betekenis

Een rijk vrijetijdsaanbod speelt een belangrijke rol in het creëren van een aantrekkelijk vestigingsklimaat voor zowel bedrijven als bewoners. Dit aanbod zorgt voor levendigheid, dynamiek en vitaliteit binnen een gemeente, wat bijdraagt aan een aangename leefomgeving. Drenthe trekt bezoekers voornamelijk vanwege haar natuur, het unieke landschap en de rustige omgeving. Ook de wandel- en fietsmogelijkheden, en de dorpen en (binnen)steden trekken veel bezoekers naar Drenthe. Gedurende hun verblijf besteden zij geld bij diverse voorzieningen, zoals winkels, horecagelegenheden en culturele instellingen. Dit draagt niet alleen bij aan de lokale economie, maar ook aan het voorzieningenniveau in Drenthe. Dit geldt ook voor Westerveld: zo herbergt de gemeente relatief veel vierkante meters restaurants en cafés in vergelijking met het inwonersaantal. Hetzelfde geldt voor het culturele aanbod en aanbod voor ontspanning en recreatie. En ook de levendigheid van de centrumgebieden wordt sterk beïnvloed door toerisme14. Deze positieve bijdrage komt zowel bezoekers als inwoners ten goede. De leefbaarheid in Drenthe wordt dan ook al jaren beoordeeld met een ruime voldoende15. Toch maakt één op de vijf Drenten zich zorgen over de toekomstige leefbaarheid van de dorpen en wijken16.

Om deze leefbaarheid te waarborgen, blijft aandacht voor voldoende woningen, een divers voorzieningenniveau, de kwaliteit van de openbare ruimte en goede bereikbaarheid van groot belang. In Westerveld heersen er echter (politieke) zorgen over het afschalen van het aanbod aan openbaar vervoer (er verdwijnen bushaltes en buslijnen). Naast de bijdrage aan de leefbaarheid en het voorzieningenniveau heeft recreatie en toerisme ook een meer maatschappelijke functie: het draagt bij aan sociale cohesie en ontspanning. Het stimuleert ontmoetingen en sociale contacten, en biedt mensen de gelegenheid om tot rust te komen, vooral in de natuur. Dit draagt bij aan de gezondheid en het welzijn van de bevolking en vergroot het bewustzijn over de waarde van natuur en landschap, wat steun creëert voor natuurbehoud en -ontwikkeling. Zo dragen ook veel Westervelders hun steentje bij als vrijwilliger bij de TIP, theater, markten en evenementen. Tot slot draagt toerisme bij aan het behoud van cultuur en erfgoed, doordat inkomsten uit toerisme worden ingezet voor het beheer en onderhoud van deze waardevolle elementen.

14 Bron: Eindrapport dashboard impact toerisme Westerveld, 2021 15 Bron: Leefbarometer Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelatie, 2021 & Brede welvaart monitort Drenthe, 2021 16 Bron: Trendbureau Drenthe, 2022

17

2.4

Waardering en gebruik vrijetijdsvoorzieningen

Om inzicht te krijgen in hoe inwoners aankijken tegen toerisme en recreatie, de vrijetijdsvoorzieningen in gemeente Westerveld en hun wensen en behoeften is een enquête uitgezet. Deze enquête is door ruim 200 inwoners ingevuld. Eerder al zijn er twee onderzoeken uitgevoerd gericht op recreatie en toerisme in Drenthe, namelijk: het bezoekersonderzoek Drenthe 17 (uitgevoerd door Marketing Drenthe) en het inwonersonderzoek 18 (uitgevoerd door provincie Drenthe). Het eerstgenoemde onderzoek richtte zich op de ervaringen van bezoekers van Drenthe, en het laatstgenoemde onderzoek richtte zich op de vrijetijdsbehoeften en perspectieven op toerisme van inwoners van Drenthe. In deze paragraaf worden de belangrijkste resultaten uit de enquête, het bezoekersonderzoek en het inwonersonderzoek uitgelicht. Het vrijetijdsaanbod van Westerveld scoort ruim voldoende De inwoners van de gemeente Westerveld beoordelen de De inwoners van Westerveld vrijetijdsvoorzieningen gemiddeld met een 7,6 (N=208). De cijfers 8 vinden dat de begrippen en 7 zijn de meest gegeven beoordelingen (respectievelijk 39% en dorps, platteland en 25%). Het overgrote deel van de respondenten (94%, N=173) zou natuurlijk de gemeente het Westerveld dan ook aanbevelen bij bekenden. Het merendeel van de beste omschrijven. respondenten is van mening dat Westerveld recreanten veel te bieden heeft (79% N=165).

Dit komt overeen met de resultaten uit het bezoekersonderzoek Drenthe, waarin 98% van de respondenten (98% N=1600) een bezoek aan Drenthe zou aanraden. Uit dit onderzoek blijkt eveneens dat 91% van de inwoners van Drenthe voor het overgrote deel tevreden zijn met de ruimte om te recreëren (91%). Desondanks zou maar een klein deel (32% N=165) van de respondenten het aantrekkelijk vinden als meer recreanten en toeristen naar Westerveld komen. 52% (N=165) vindt de balans tussen rust en drukte binnen de dorpskernen en het buitengebied van de gemeente precies goed. Inwoners zijn tevreden over de routenetwerken, monumenten, evenementen en restaurants, eetcafés en lunchrooms, maar minder tevreden over mogelijkheden om te winkelen Inwoners van Westerveld zijn (zeer) tevreden over de routenetwerken (77%, N=208), monumenten (75%), evenementen (74%) en restaurants, eetcafés en lunchrooms (72%) (zie ook figuur 15). In aanvulling daarop laat het bezoekersonderzoek zien dat Museum de Proefkolonie, gelegen in Westerveld, op een tweede plek staat in de top 3 van best beoordeelde musea/culturele uitjes in Drenthe. En uit het Drents inwoneronderzoek blijkt dat 60% van de inwoners trots is op de Koloniën van Weldadigheid.

Opvallend is dat slechts een klein percentage van de inwoners (31%) tevreden is over het winkelen voor het plezier, terwijl dit desondanks relatief veel wordt gedaan binnen de gemeente (het op twee na meest gekozen antwoord). Dit kan verklaard worden door het feit dat mensen vaak voor dagelijkse boodschappen binnen de gemeente blijven, maar dat men voor specifieke zaken uitwijkt naar regiosteden als Meppel, Steenwijk, Smilde of Beilen. Uit het Drents inwonersonderzoek van de provincie Drenthe blijkt dat een groot deel van de respondenten (65%) tevreden is over het winkelaanbod. Dit betreft echter het winkelaanbod in heel Drenthe, wat zou kunnen betekenen dat het winkelaanbod in Westerveld als minder wordt ervaren dan in de rest van de provincie. Uit de enquête blijkt namelijk dat wanneer inwoners van Westerveld recreatieve voorzieningen buiten Westerveld gebruiken, zij dit voornamelijk doen voor de afwisseling, om nieuwe ervaringen op te doen of 17 18

Bezoekersonderzoek Drenthe, 2022, Marketing Drenthe Recreatie en toerisme in Drenthe, onderzoeksrapportage inwonersonderzoek Drents Panel, 2024

18

om te winkelen. Het winkelaanbod in de gemeente wordt door de respondenten als minder aantrekkelijk beoordeeld dan dat in andere gebieden buiten de gemeente.

Binnenattracties, zoals een bowlingbaan of Escaperoom Campings, Bed&Breakfasts, hotels of AirBnB’s Buitenattracties, zoals een speeltuin of kinderboerderij… (Kunst)galerieën en cultureel aanbod (zoals de… Mogelijkheden om te winkelen voor je plezier Evenementen (bijv. Openluchttheater in Havelte,… Monumenten, historische gebouwen en andere historische… Routenetwerken (wandelen, fietsen) Restaurants, eetcafés of lunchrooms 0% Zeer tevreden

Tevreden

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Niet tevreden, niet ontevreden

Ontevreden

Zeer ontvreden

Weet niet

Figuur 14 Tevredenheid over vrijetijdsvoorzieningen (N=208)

Tevredenheid over mogelijkheden om te wandelen en fietsen Op het gebied van buitenrecreatie zijn inwoners van Westerveld het meest tevreden over mogelijkheden om te wandelen (86%) en te fietsen (85%). Hierop volgend worden ook het fietsknooppuntennetwerk (81%) en wandelknooppuntnetwerk (78%) met tevredenheid beoordeeld. Wandelen en fietsen zijn tevens de meest beoefende vormen van recreatie onder de inwoners. Uit de enquête komen geen specifieke activiteiten naar voren waar inwoners ontevreden over zijn (figuur 16).

Mogelijkheden om te skaten Mogelijkheden om te kanoën / te suppen Mogelijkheden om te vissen Mogelijkheden om te wielrennen Mogelijkheden om te mountainbiken Mogelijkheden om paard te rijden Mogelijkheden om te schaatsen Oplaadpunten voor elektrische fietsen De Toeristische Overstappunten (TOP’s) Mogelijkheden om te joggen / hard te lopen Mogelijkheden om buiten te sporten (b.v. parcours of… Mogelijkheden om te zwemmen / te zonnen Mogelijkheden voor kinderen om te spelen Boerderij-gerelateerde activiteiten (rustpunt,… Horeca in het buitengebied Mogelijkheden voor culturele activiteiten (openluchttheater) Het wandelknooppuntennetwerk Het fietsknooppuntennetwerk Mogelijkheden om (recreatief) te fietsen Mogelijkheden om te wandelen 0% Zeer tevreden

Tevreden

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Niet tevreden, niet ontevreden

Ontevreden

Zeer ontvreden

Weet niet

Figuur 15 Tevredenheid over buitenactiviteiten (N=182)

19

Ook uit het Drents inwonersonderzoek waarbij 92% tevreden is met de recreatieve wandelmogelijkheden en 91% tevreden met de recreatieve fietsmogelijkheden in Drenthe. Uit het bezoekersonderzoek blijkt dat bezoekers van Drenthe de fietsmogelijkheden met een 8,9 beoordelen en de wandelmogelijkheden met een 8,8. De natuurgebieden en dorpskernen zijn bekend onder inwoners De enquêteresultaten laten zien dat de meeste inwoners bekend zijn met de verschillende natuurgebieden, het UNESCO Werelderfgoed Koloniën van Weldadigheid en de dorpskernen van Vledder, Havelte, Diever en Dwingeloo. Minder bekend onder de inwoners zijn de landgoederen (zie figuur 17). Uit de resultaten blijkt ook dat er een relatie te leggen tussen de bekendheid van een locatie en het aantal keer dat deze bezocht wordt. Zo is de dorpskern van Diever bij vrijwel iedere respondent bekend (97%) en heeft ook de meeste bezoekers van alle kernen (47% bezoekt de kern minstens 1 keer per week). Hetzelfde patroon is te zien bij Landgoed Oldengaerde, dat een relatief lage bekendheid heeft (52%), wat resulteert in een laag aantal bezoekers (10% bezoekt het minstens één keer per maand) (zie figuur 18). In aanvulling hierop worden Nationaal Park Dwingelderveld (26% N=165), het centrum van Dwingeloo (25%) en Diever (28%) doorgaans als ‘te druk’ ervaren.

Daarentegen worden het centrum van Vledder (20%) en het centrum van Havelte (16%) het meest als ‘te rustig’ ervaren. Het buitengebied wordt door de meeste respondenten als ‘precies goed’ ervaren qua drukte (64%). Wel geven respondenten aan dat de drukte erg seizoensgebonden is, met in de zomer en vakanties pieken met meer drukte, voornamelijk in de natuur. Dit komt overeen met het Drents inwonersonderzoek, waarbij het merendeel van de respondenten aangaf voornamelijk seizoensgebonden drukte te ervaren (60%). Daarnaast wordt het belang aangegeven van het toegankelijk houden van natuurgebieden in de gemeente, waarbij het merendeel van de respondenten het hier mee eens is (77%).

Landgoed Rheebruggen Leggelderveld Landgoed Oldengaerde Het Blauwe Meer Dorpskern Havelte Dorpskern Vledder Het Holtingerveld Werelderfgoed Koloniën van… Dorpskern Dwingeloo Het Dwingelderveld Dorpskern Diever Drents-Friese Wold

49% 50% 52% 74%

85% 89% 89% 92% 93% 94% 97% 97%

Figuur 16 Bekendheid verschillende locaties Westerveld

Het Blauwe Meer Leggelderveld Het Dwingelerveld Dorpskern Vledder

Dorpskern Havelte Dorpskern Diever 0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

Nooit

1 keer per jaar

1 keer per kwartaal

1 keer per maand

1 keer per week

Meerdere keren per week

90%

100%

20

Figuur 17 Aantal bezoeken verschillende locaties Westerveld

Waar is behoefte aan? Meer dan de helft van de respondenten (53,7%, N=175) geeft aan dat zij voorzieningen voor bepaalde doelgroepen missen. Het grootste gemis betreft voorzieningen voor jeugd van 13-17 jaar (30,9%) en jongeren van 18-24 jaar (21,1%). Specifieke voorzieningen die ontbreken volgens de inwoners zijn bijvoorbeeld ontmoetingsplekken voor jongeren, uitgaansgelegenheden en binnenspeelplaatsen. Dit is in lijn met het Drents inwonersonderzoek, waarbij het gemist van horeca/uitgaan het hoogste scoorde onder 18-34 jarigen. Uit figuur 19 blijkt dat de meeste inwoners mogelijkheden om te winkelen voor het plezier missen (31%), wat eerder al naar voren kwam in de tevredenheid over het soort voorzieningen. Andere veelgenoemde gemiste voorzieningen zijn binnen attracties (17%), gevolgd door een theater, concert- of muziekzaal (16%), bioscoop of filmhuis (16%), en horeca/pleisterplaatsen in het buitengebied (16%). Daarentegen geeft 30% van de inwoners (30%) aan geen voorzieningen te missen in de gemeente. Een aantal antwoorden die genoemd zijn onder het kopje ‘anders’ zijn: horeca in het buitengebied, hondenlosloop gebieden, zwembad en een grote boerderijwinkel.

Mogelijkheden om te joggen / hard te lopen Mogelijkheden om te wielrennen Mogelijkheden om te vissen Monumenten en historische gebouwen en andere… Mogelijkheden om buiten te sporten Mogelijkheden om te skaten Mogelijkheden om te schaatsen Mogelijkheden om te zeilen Mogelijkheden om te zwemmen te zonnen Mogelijkheden om te mountainbiken Mogelijkheden om te wandelen Campings, Bed&Breakfasts, Hotels of AirBnB’s Boerderij gerelateerde activiteiten Musea, (kunst)galerieën Mogelijkheden om te varen Mogelijkheden om te kanoën / te suppen Oplaadpunten voor elektrische fietsen Mogelijkheden om (recreatief) te fietsen (Meer) kant-en-klare routes zoals wandelroutes,… Cafés, terrassen of discotheken Mogelijkheden om paard te rijden Culturele activiteiten Evenementen (bijv. braderie, kindermarkt, festival of… Buitenattracties, zoals een dierentuin, speeltuin of pretpark Restaurants, eetcafés of lunchrooms Anders Horeca / pleisterplaatsen in het buitengebied Bioscoop of filmhuis Theater, concert- of muziekzaal Binnenattracties, zoals een speelparadijs, bowlingsbaan of… Ik mis geen voorzieningen in gemeente Westerveld Mogelijkheden om te winkelen voor je plezier

1% 1% 2% 2% 3% 3% 3% 3% 3% 3% 3% 3% 5% 5% 6% 6% 6% 6% 7% 8% 8% 9% 9% 10% 10% 13% 16% 16% 16% 17% 30% 31%

Figuur 18 Welke voorzieningen missen inwoners van Westerveld (N=180)

21

2.5

Bestaand beleid

Op provinciaal en gemeentelijk niveau zijn eerder beleidsstukken opgesteld die van belang zijn en raken aan de visie recreatie en toerisme voor Westerveld. Hiermee zijn het belangrijke stukken om op voort te bouwen in de visie. Hieronder worden deze beleidsstukken kort toegelicht.

2.5.1

Perspectief op bestemming Drenthe 2030

In aansluiting op het landelijke perspectief is het ‘Perspectief op bestemming Drenthe 2030’ opgesteld waarin het belang voor bezoekers, bedrijven en bewoners voorop staat. Als toerisme- en recreatiesector is het belangrijk om toegevoegde waarde te bieden aan de samenleving. Dit perspectief zet daarom in op: 1. Het versterken én uitdragen van de trots en respect voor de eigen Drentse cultuur en identiteit. 2. De natuurlijke waarden optimaal benutten en Drenthe profileren als dé Oerprovincie. 3. Het creëren van een aantrekkelijke bestemming voor Drenten, young professionals en pionierende gezinnen. Op deze manier wordt met dit perspectief een streefbeeld aan iedereen geboden die wil bijdragen aan de ontwikkeling van een krachtig toeristisch en recreatief Drenthe met een sterke identiteit, een natuurlijke kracht en een aantrekkelijke bestemming.

2.5.2

Agenda recreatie en toerisme in Drenthe 2024-2028

Provincie Drenthe heeft voor de periode 2024-2028 de zogeheten ‘agenda recreatie en toerisme in Drenthe’ opgesteld. Hierin zijn de ambities uit het coalitieakkoord ‘Samen bouwen we Drenthe!’ in uitgewerkt en wordt er richting gegeven aan de manier waarop Drenthe zich de komende jaren wil inzetten voor het behouden en vergroten van de toegevoegde waarde van recreatie en toerisme voor de inwoners. Met deze agenda wordt aangesloten bij het gedachtegoed uit ‘Perspectief op bestemming Drenthe 2030’. De ambities luiden als volgt: 1. Iedere Drent profiteert van recreatie en toerisme 2. Recreatie en toerisme is een vitale en toekomstbestendige sector binnen de Drentse economie 3. Drenthe heeft een vitaal recreatie en toerisme ecosysteem 4. Recreatie en toerisme biedt unieke ervaringen aan inwoners en bezoekers die hiermee de eigenheid van Drenthe kunnen ervaren 5. Drentse ondernemers in de toeristisch-recreatieve sector zijn maatschappelijk gedreven en werken aan duurzaamheid, inclusief en natuur-inclusief ondernemerschap Om deze ambities te realiseren wordt er gewerkt aan de volgende opgaven: 1. Stimuleren van vitale en toekomstbestendige verblijfsrecreatie 2. Behouden en versterken van de recreatieve infrastructuur 3. Versterken van het toeristisch-recreatieve aanbod 4. Bezoekers en inwoners stimuleren om Drenthe te ontdekken 5. Ondernemerschap bevorderen