CConstaterende datWesterkwartier
Koppel je AI →
Document · PDF

204-07 Bijlage 6 Bronnenanalyse Westerkwartier

Raadsvergadering 16 december 2026, gemeente WesterkwartierBij agendapunt: Lijst Ingekomen Stukken16.765 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Verrijking technisch-economische analyse warmteprogramma Rapportage gemeente Westerkwartier Opgesteld door: Warmte Transitiecentrum Groningen (WTCG)

1 Inhoudsopgave 1.1 Aanleiding ............................................................................................................................ 4 1.2 Afbakening ....................................................................................................................... 4 1.3 Doel ...................................................................................................................................... 4 1.4 Geografie en buurtindeling ................................................................................................ 5 1.5 Leeswijzer......................................................................................................................... 6 2.1 Startanalyse en VESTA-MAIS ............................................................................................ 7 2.1.1 Alternatieven voor aardgas .......................................................................................... 8 2.1.2 Hernieuwbare gassen in de Startanalyse ...................................................................... 8 2.2 Verrijking .......................................................................................................................... 9 2.2.1 Maatregel 29 ................................................................................................................

9 2.3 Buurtverdieping ................................................................................................................ 9 3.1.1 Industriële restwarmte ................................................................................................ 12 3.1.2 Bodemenergie: warmte-koudeopslag ......................................................................... 12 3.1.3 Aquathermie ............................................................................................................... 14 3.1.4 Potentie groengas ....................................................................................................... 16 3.1.5 Waterstof .................................................................................................................... 17 4.1 Woningen ........................................................................................................................ 19 4.1.1 Woningvoorraad en -bezit ........................................................................................... 19 4.1.2 Bouwjaren en energielabels .........................................................................................20 4.1.3 Warmtevraag ..............................................................................................................

25 4.2 Utiliteitsbouw .................................................................................................................. 27 4.2.1 Gebouwvoorraad ......................................................................................................... 27 4.2.2 Energielabels ............................................................................................................... 31 4.2.3 Warmtevraag .............................................................................................................. 33 4.3 Conclusie ......................................................................................................................... 35 5.1 Rekenstappen en uitkomstmaten .................................................................................... 38 5.1.1 Rekenstappen ............................................................................................................. 38 5.1.2 Uitkomstmaten ........................................................................................................... 38 5.2 Overzicht per buurt .......................................................................................................... 39 5.2.1 Voorkeursopties ..........................................................................................................

39 5.2.2 | Meerkosten per buurt van de op een na goedkoopste strategie .................................. 41 5.2.3 | Voorkeursopties zonder klimaatneutraal gas .............................................................. 43 5.3 | Alternatieven .................................................................................................................. 44 5.3.1 | Extra isoleren .............................................................................................................. 44 5.3.2 | Warmtepomp in plaats van warmtenet ...................................................................... 46 5.3.3 | Voorkeursoptie met inachtneming van nieuwe buurtgrenzen: een deskundigenbeoordeling ......................................................................................................... 48 5.3.4 | Conclusie VESTA-MAIS ............................................................................................... 51 6.1 | Homogeniteit van de buurt .............................................................................................. 52 6.2 | Inwoners met bijstand ..................................................................................................... 53 6.3 | Corporatiebezit................................................................................................................

53 6.4 | Leeftijd ............................................................................................................................ 54 6.5 | Zonnepanelen op dak ...................................................................................................... 55 7.1 | Eindgebruikerskosten .......................................................................................................... 56 7.1.1 | All-electric warmtepomp (strategie 1) ......................................................................... 56 7.1.2 | Zeer lage temperatuur warmtenet (strategie 3) ........................................................... 57 7.1.3 | Lage temperatuur warmtenetten (strategie 3) ............................................................ 58 7.1.4 | Midden temperatuur warmtenetten (strategie 2) ........................................................ 59 7.1.5 | Isolatiekosten .............................................................................................................. 59 7.2 | Organisatie capaciteit gemeente Westerkwartier ........................................................... 60 8.1 | Conclusie rapportage .......................................................................................................

63 8.1.1 | Isolatie ......................................................................................................................... 63 8.1.2 | Warmtenetten met warmtepomp ............................................................................... 63 8.1.3 | Luchtwarmtepompen .................................................................................................. 65 8.1.4 | Hybride warmtepompen met groengas ...................................................................... 66 8.2 | Vervolgstappen voor gemeente ....................................................................................... 71 10.1 | Aanvullende kaarten ........................................................................................................ 74 10.1.1 | Energielabels woningen Westerkwartier ................................................................. 74 10.1.2 | Gebruiksfunctie utiliteitsgebouwen ......................................................................... 75 2 3

4 Inleiding 1.1 Aanleiding Nederlandse gemeenten moeten uiterlijk 1 januari 2026 het warmteprogramma voor hun gemeente presenteren. Dit programma presenteert de aanpak van het isoleren en aardgasvrij maken van de gebouwde omgeving in een gemeente. Dit programma is niet alleen een communicatief middel, maar wordt ook verankerd in de omgevingswet met ingang van de nieuwe Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw) 1. In het warmteprogramma weidt de gemeente uit over welke wijken of buurten in de komende 10 jaar van het aardgas af gaan en op wat voor manier. Ter grondslag van het warmteprogramma ligt een technische analyse van de betreffende gemeentes. Het PBL heeft in het voorjaar van 2025 de startanalyse 2 gepubliceerd. Hierin wordt op buurtniveau berekend wat voor alternatief op aardgas de laagste nationale kosten heeft. De gemeente Westerkwartier heeft het Warmte Transitie Centrum Groningen (WTCG) gevraagd om deze analyse van het PBL te verrijken met lokale data en een hernieuwde warmtevraag. Ook is er de behoefte om de resultaten inzichtelijk te maken zodat deze kunnen worden meegenomen in het warmteprogramma. 1.2 Afbakening Dit rapport is een achtergronddocument voor het warmteprogramma.

Het biedt een technisch-economische analyse van de gebouwvoorraad van de gemeente, op basis van openbaar beschikbare informatie en informatie aangeleverd door de gemeente en andere partners. In dit rapport worden geen inhoudelijke of beleidsmatige keuzes gemaakt over de warmtetransitie. De uitkomsten van de analyse kunnen wel door de gemeente worden gebruikt om keuzes te maken in de prioritering van buurten en in de keuze voor alternatieven voor aardgas. De keuze voor wenselijkheid van verschillende alternatieven voor aardgas, of voor het wel of niet beginnen met het proces richting aardgasvrij wonen in een bepaalde buurt, is aan de gemeente. Het rapport is een belangrijke bouwsteen met technische inzichten, maar biedt geen specifieke inzichten in andere belangrijke aspecten die meer kwalitatief van aard zijn. Daarbij kan gedacht worden aan maatschappelijk initiatief in een buurt, gemeentelijke ambities of geplande werkzaamheden in een buurt. Deze aspecten zijn samen met de in dit rapport uitgewerkte aspecten cruciaal om tot goede keuzes te komen. 1.3 Doel Dit rapport heeft tot doel om het warmteprogramma van de gemeente westerkwartier van kwantitatieve onderbouwing te voorzien op technisch-economisch vlak. Daarbij levert het drie concrete resultaten op:  Een eerste begrip van de haalbaarheid van verschillende opties die geen afhankelijkheid van aardgas hebben.

Dit is gebaseerd op een analyse en duiding van de Startanalyse die is opgesteld door het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). PBL gebruikt het VESTA-MAIS-model voor de 1 NPLW 2 Home | Startanalyse aardgasvrije buurten 5 Startanalyse, en het WTCG verrijkt dit model met aanvullende gegevens voor verdere analyses. Op het moment van schrijven (juni 2025) is het model nog niet vrijgegeven door PBL, maar het zal op een later moment gepubliceerd worden.  Verdiepende informatie per buurt, om een eerste beeld te vormen van de sociale karakteristieken van buurten binnen de gemeente. Hiervoor zijn openbare bronnen op buurtniveau inzichtelijk gemaakt.  Een nieuwe wijkverdeling waar op basis van expert-judgement wordt aangegeven of het voorkeusscenario voor een aardgasvrije warmtevoorziening verandert t.o.v. de vrijgegeven startanalyse van het pbl. 1.4 Geografie en buurtindeling In dit rapport wordt veel gebruik gemaakt van kaarten om inzicht te geven in de kenmerken van de verschillende buurten binnen de gemeente Westerkwartier (CBS, 2024). Voor het aangeven van de voorkeursscenario’s is een nieuwe gebiedsindeling opgesteld. In Figuur 1 is te zien dat er veertien buurten (rood weergegeven) zijn aangepast ten opzichte van de oorspronkelijke CBS-indeling.

Dit betreft enerzijds volledig nieuwe buurten, gecreëerd om clusters te vormen met vergelijkbare bouwjaren, en anderzijds het splitsen van bestaande buurten voor een meer passende indeling. Ook bij andere buurten zijn aanpassingen gedaan, daarbij gaat het vooral om het verleggen van grenzen zodat de woningvoorraad per buurt beter wordt weergegeven. Figuur 1: CBS-buurtindeling 2024

6 1.5 Leeswijzer Dit rapport begint in hoofdstuk 2 met een toelichting op de gehanteerde methoden en de afbakening van het onderzoek. In hoofdstuk 3 worden de lokale warmtebronnen en de beschikbaarheid daarvan behandeld. Hoofdstuk 4 beschrijft de huidige situatie in de gebouwde omgeving van de gemeente. Vervolgens presenteert hoofdstuk 5 de resultaten van de technisch-economische analyse van alternatieven voor aardgas. De uitkomsten van de verdiepende analyse op buurtniveau komen aan bod in hoofdstuk 6. In hoofdstuk 7 worden de eindgebruikerskosten en de benodigde organisatiecapaciteit van de gemeente besproken. Hoofdstuk 8 bevat de conclusies en biedt aanknopingspunten voor de verdere ontwikkeling van het warmteprogramma op gemeentelijk niveau. In hoofdstuk 9 volgt de bronnenlijst, waarna in hoofdstuk 10 de bijlagen zijn opgenomen. Tot slot biedt hoofdstuk 11 aanvullende informatie over het WTCG. 7 Methode en afbakening In dit hoofdstuk zijn de uitgevoerde stappen om tot de voorkeursalternatieven voor verwarming en de buurtverdieping te komen uitgewerkt. Voor de voorkeursalternatieven is de gepubliceerde Startanalyse van het PBL gebruikt (versie 3 juli 2025). Voor de verdieping op buurtniveau zijn relevante indicatoren voor de warmtetransitie gekozen, gecategoriseerd en gepresenteerd.

Daarbij is gebruik gemaakt van bestaande informatie, zoals de Wijkpaspoorten van het Kadaster en de VNG en CBS-cijfers op buurtniveau. 2.1 Startanalyse en VESTA-MAIS VESTA-MAIS is een open source model, ontwikkeld door het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). Met het model kunnen effecten van keuzes binnen de warmtetransitie in de gebouwde omgeving doorgerekend worden. De Startanalyse is een specifieke run van het model, waarin op CBS-buurtniveau vier alternatieven voor verwarming met aardgas vergeleken worden. PBL biedt de Startanalyse openbaar aan, waarbij gebruik gemaakt is van een gevalideerde set van landelijke kentallen, bijvoorbeeld als het gaat om energieprijzen, warmtebronnen en diverse ruimtelijke data. De nieuwe verse van Vesta-MAIS was tijdens dit project niet beschikbaar om voorkeursscenario’s opnieuw mee te bepalen. Er is daarom gekozen om voor de nieuwe gebiedsindeling op expert-judgement aan te geven of er een ander voorkeurscenario wordt verwacht dan de voorkeursoptie vanuit het pbl. In het kort  De voorliggende analyse is gebaseerd op de Startanalyse van PBL (versie 7 mei 2025).  Op buurtniveau is een aantal relevante indicatoren inzichtelijk gemaakt, om een eerste verdieping te geven op de technische uitkomsten van de modelstudie.

8 Hoewel de scenario’s in de nieuwe gebiedsindeling onderbouwd zijn, zijn zij niet gebaseerd op een aanvullende doorrekening en dienen daarom niet als definitieve uitkomst te worden gebruikt. Voor een definitieve beoordeling is een extra modelrun of een verdiepende analyse noodzakelijk. 2.1.1 Alternatieven voor aardgas In de Startanalyse worden vier strategieën om aardgasvrij te verwarmen met elkaar vergeleken. Hieruit kan de strategie gekozen worden die de laagste kosten met zich meebrengt. Elke strategie kent ook sub-strategieën, die staan voor specifieke toepassingen van de strategie. Het PBL heeft voor elke strategie een uitgebreide uitleg uitgewerkt (en een minder uitgebreide uitleg). Door op de hyperlinks te klikken navigeer je naar deze uitleggen.  Strategie 1 is een individuele elektrische warmtepomp, met twee sub-strategieën: een bodemwarmtepomp of een luchtwarmtepomp.  Strategie 2 is een midden- of hoge temperatuurwarmtenet, met zes sub-strategieën. Het verschil tussen de sub-strategieën zit hierbij met name in de warmtebron waar het warmtenet mee gevoed wordt. Bij deze strategie worden alle woningen in een buurt aangesloten op het warmtenet.  Strategie 3 is een combinatie voor een buurt van een (zeer)lage temperatuurwarmtenet en individuele elektrische warmtepompen, met acht sub-strategieën.

Deze verschillen in de warmtebron en in de aflevertemperatuur van de warmte in de woning of het gebouw (afhankelijk van het isolatieniveau). Bij deze strategie wordt vaak een deel van de woningen aangesloten op het warmtenet. In de resultaten gepubliceerd door PBL voor de geüpdatete startanalyse is een clusteringmethodologie aangenomen die vergelijkbaar is met die van het vorige model (2020). Voor buurten met een woningvoorraad bestaande uit 100 tot 150 woningen en enkele utiliteitsgebouwen wordt een warmtenet geassocieerd met clusters van gebouwen in plaats van met de hele buurt. Effectief leidt de methode tot meer S3-strategieën.  Strategie 4 is een hybride warmtepomp die gebruik maakt van klimaatneutraal gas. Het klimaatneutraal gas kan groengas of waterstof zijn (dit ware in de vorige Startanalyse twee verschillende strategieën). In deze strategie zitten twee varianten. De variatie zit in de isolatieniveaus van woningen en gebouwen (en dus hun warmtevraag). Bij deze strategie hoort de aanname dat er 2 miljard m3 klimaatneutraal gas beschikbaar is. 2.1.2 Hernieuwbare gassen in de Startanalyse Niet alle alternatieven voor aardgas die in de Startanalyse worden meegenomen, zijn in dezelfde mate beschikbaar. Vooral voor hernieuwbare gassen als groengas en waterstof geldt dat er grote onzekerheden zijn over hun beschikbaarheid voor de gebouwde omgeving voor en na 2035.

Tot 2035 hebben naar verwachting strategie 1 t/m 3 de meeste kans op realisatie. Dit is voor gemeenten belangrijk om mee te nemen bij de te maken keuzes in de warmtetransitie.  Voor waterstof geldt dat er geen rol voor wordt verwacht voor 2030 en dat ook op lange termijn de rol onzeker is. Dit heeft met name te maken met de beperkte beschikbaarheid en betaalbaarheid van CO2-vrije waterstof op korte termijn. Daarnaast is groene waterstof in andere sectoren nodig waar geen alternatieven beschikbaar zijn, zoals de chemische industrie. Op dit moment is het verbruik van waterstof in de gebouwde omgeving verwaarloosbaar. 9  Voor groengas geldt dat de huidige productie nog zeer beperkt is: 0,3 miljard m 3 in 2023 ten opzichte van een totaalverbruik van aardgas van 9,8 miljard m 3 in de gebouwde omgeving. Verwachtingen van het pbl zijn dat de volledige groengas productie ingezet zal worden in de bijmengverplichting die in 2026 ingaat. Later in deze rapportage wordt hier meer over uitgeweid. Groengas en waterstof zullen dus op de korte termijn een zeer beperkte rol spelen in de verwarming van huizen en gebouwen. In de vergelijking van nationale kosten van alternatieven voor aardgas is klimaatneutraal gas wel meegenomen, vooral om aan te tonen in welke buurten alternatieven schaars/duur zijn.

2.2 Verrijking De Startanalyse rekent op basis van landelijke kentallen aangevuld met lokale gegevens. Het PBL heeft voor de nieuwe Startanalyse de inputdata geactualiseerd en in meerdere sessies gevalideerd met relevante stakeholders, zoals netbeheerder en gemeenten. Ter verrijking hiervan worden de mogelijke effecten van maatregel 29 uit Nij Begun doorberekend (zie onder). Naast het verrijken van de inputdata zit veel van de waarde van dit rapport in het duiden van de uitkomsten. Hierbij worden de uitkomsten van de analyse nader toegelicht en worden lokale aandachtspunten benoemd. 2.2.1 Maatregel 29 Nij Begun is een initiatief van de Nederlandse overheid gericht op het herstel en de toekomst van de regio Groningen en Noord-Drenthe na de gaswinning. Het programma omvat een pakket van 50 maatregelen die zich richten op verschillende aspecten zoals schadeherstel, versterking van gebouwen, isolatie van woningen, en sociaal-economische ontwikkeling. Maatregel 29 van het Nij Begun-programma richt zich op de isolatieaanpak voor woningeigenaren. Deze maatregel biedt subsidie aan woningeigenaren om hun woningen te isoleren. Woningeigenaren kunnen subsidie aanvragen voor isolatie- en ventilatiemaatregelen. Voor woningeigenaren met een laag inkomen en degenen in het versterkingsgebied is er een volledige vergoeding van de kosten, tot een maximum van €40.000.

Bewoners in de rest van Groningen en Noord-Drenthe krijgen voor noodzakelijke maatregelen 50% subsidie, tot een maximum van €20.000. Het doel van maatregel 29 is dat alle woningen in het gebied uiterlijk in 2035 voldoen aan de standaard voor woningisolatie. 2.3 Buurtverdieping De Startanalyse geeft een overzicht van techno-economische parameters per buurt, zoals de nationale kosten bij verschillende alternatieven voor aardgas. Naast deze invalshoek, zijn diverse andere onderwerpen van belang bij het analyseren van buurten en om te komen tot een prioritering. Dit is een extra analyse bovenop de technisch-economische inzichten uit de modelverrijking. In de buurtverdieping is vanuit bestaande informatie een selectie gemaakt van de indicatoren die de meeste zeggingskracht hebben over relevante karakteristieken van buurten ( Tabel 1). Om te komen tot een keuze over welke buurten voor 2035 van het aardgas afgaan, is uiteraard ook kwalitatieve en meer lokale informatie nodig. Gemeenten kunnen deze informatie toevoegen aan de inzichten uit dit rapport en zo tot een prioritering komen. 10 Tabel 1: Overzicht indicatoren buurtverdieping Indicator Zeggingskracht Bron Mate van variatie in bouwjaar van huizen en gebouwen in een buurt Geeft aan in welke mate een buurt homogeen is in haar gebouwvoorraad. In homogene buurten is veelal een meer uniforme aanpak van de gebouwde omgeving mogelijk.

PBL, 2025 Percentage inwoners met bijstand Geeft aan in welke buurten mensen met bijstandsuitkeringen wonen. CBS, 2024 Aandeel corporatiebezit in woningen Geeft aan in welke buurten relatief snel geschakeld kan worden door afspraken met de woningcorporatie. CBS, 2024 Aandeel buurtbevolking boven de 65 jaar Geeft aan in welke buurten veel mensen op leeftijd wonen. Uit onderzoek is gebleken dat leeftijd negatief gecorreleerd is met de welwillendheid van mensen om van het aardgas af te gaan. CBS, 2024 Aandeel woningen met geregistreerde zonnepanelen3 Geeft aan in welke buurten geregistreerde zonnepanelen op woningen liggen. CBS, 2022 De buurtverdieping geeft inzicht in de manier waarop de hierboven genoemde indicatoren binnen een gemeente scoren. Dat wil zeggen dat er gekeken wordt naar hoe een buurt ten opzichte van de andere buurten in dezelfde gemeenten scoort. Gemeenten maken in het Warmteprogramma immers een afweging over de buurten binnen hun eigen gemeente. Daardoor kan een buurt waar de inkomens relatief laag liggen, nog steeds hoog scoren op de categorie inkomen als in de gemeente alle buurten lage inkomens hebben. De scores zijn toegekend aan de hand van kwartielen. Deze zijn berekend aan de hand van de buurten binnen een gemeente met beschikbare datapunten.

Bevindt de score van een buurt zich in de hoogste 25% van de waarden in een gemeente, dan is deze ingedeeld in de categorie ‘hoog’. Voor de categorie ‘laag’ geldt dat hier de 25% laagste waarden in een gemeente vallen. Aan de 50% die overblijft is de categorie ‘midden’ toegekend. Voor sommige indicatoren maakt deze methodologie het niet mogelijk om de buurten in verschillende categorieën in te delen. Daarom worden buurten die voor een categorie dezelfde waarde hebben, allemaal in dezelfde categorie gegroepeerd, ongeacht hoeveel er zijn. Met het oog op de leesbaarheid van dit rapport is per indicator een verdiepende analyse gemaakt voor buurten die hoog of laag scoren op de verschillende indicatoren (zie hoofdstuk 6). Separaat aan dit rapport is ook een Excelfile geleverd waar alle buurten in zijn opgenomen en gescoord. 3 Deze indicator kan laag uitvallen voor buurten waar veel zonnepanelen liggen die niet geregistreerd zijn. 11 Analyse lokale bronnen en beschikbaarheid In een gemeente kunnen verschillende warmtebronnen aanwezig zijn. Daarbij kan het bijvoorbeeld gaan om restwarmte van industriële processen, bodemwarmte, warmte uit de diepe ondergrond (geothermie) en warmte uit oppervlakte-, riool- of drinkwater (aquathermie).

De aanwezigheid en de energetische potentie van verschillende warmtebronnen beïnvloedt de kosteneffectiviteit van verschillende alternatieven voor aardgas en dus de voorkeursoptie per buurt. Als aanvulling op de startanalyse zijn mogelijke warmtebronnen gepresenteerd. Toelichting kaart: hieronder is een kaart opgenomen van de in de gemeente Westerkwartier aanwezige potentiële warmtebronnen. Figuur 2 2: Restwarmtebronnen rond Westerkwartier (bron: Warmteatlas) De Startanalyse heeft potentiële bronnen meegenomen, zowel voor lage temperatuur (LT) als voor midden temperatuur (MT). Sommige hiervan, zoals supermarkten, hebben niet veel warmtepotentieel en zijn daarom uitgesloten. Figuur 2 laat de LT en MT bronnen zien terwijl tabel 2 een overzicht geeft van de capaciteiten die bij elke warmtebron horen van het hoogste potentieel naar het laagste.

Tabel 2: Overzicht restwarmtebronnen Westerkwartier Buurt | Warmtebron | Tempe- | Vermogen | Aantal ratuur | (MWth) | potentiële aan- sluitingen (woning- equivalenten) Verspreide huizen Ruigezand en | Rousant | LT | 24 MWth | 4000 Nieuwe Ruigezand | Zoutkamp BV Diepswal | RWZI Leek | LT | 11 MWth | 1833 Noordwijk | FrieslandCampina | MT | 3 MWth | 500 Butter Noordwijk Maum | FreislandCampina | MT | 3 MWth | 500 Cheese Marum Grootegast | SÜDPACK | MT | 3 MWth | 500 Centrum Leek en omgeving | Adapa the | MT | 3 MWth | 500 netherlands Kornhorn | Strorteboom | LT | 3 MWth | 500 Kornhorn BV Zuidhorn | RWZI Zuidhorn | LT | 3 MWth | 500 Verspreide huizen Oldekerk | RWZI Gaarkeuken | LT | 0,842 | 140 MWth Marum | RWZI Marum | LT | 0,784 130 MWth Verspreide huizn Aduard | RWZI Feerwerd | LT | 0,232 | 38 MWth Buiten gemeentegrens | Drinkwater | LT | 6 MWth | 1000 zuivering 3.1.1 | Industriële restwarmte Er zijn vier potentiële bronnen voor restwarmte van middentemperatuur in de gemeente. Deze soort restwarmte is interessant voor woningen die moeilijker te isoleren zijn en waarvoor warmte op een hogere temperatuur geleverd moet worden. Specifiek hebben de bedrijven Friesland Campina, SÜDPACK en adapa the netherlands mogelijk potentie om restwarmte aan de gebouwde omgeving te leveren.

De laatste cijfers op het moment van het schrijven van dit rapport vanuit de Warmteatlas geven een capaciteit van 3 MWth aan. Hiermee kan naar verwachting per bron 500 woningequivalenten worden aangesloten. 3.1.2 | Bodemenergie: warmte-koudeopslag Bodemenergie kan een belangrijke bijdrage leveren aan de warmtetransitie, zowel in de vorm van winning van warmte uit de ondergrond (geothermie) als de opslag van (laag of midden temperatuur) warmte uit duurzame bronnen in aquifers (warmte- koudeopslag of WKO). Opslag van warmte in de ondergrond kan een gunstige invloed hebben op de potentie van bijvoorbeeld aquathermie en zonthermie. Figuur 3 toont de geschiktheid van de ondergrond voor warmte- koudeopslag (WKO): zowel de potentie voor opslag als eventuele uitsluitingsgebieden zijn weergegeven. 12 13 Figuur 3 3: Potentie warmte- koudeopslag (WKO) en aandachts- en restrictiegebieden in Westerkwartier (bron: RVO, WarmteAtlas)

14 De ondergrond onder Westerkwartier lijkt redelijk geschikt voor de toepassing van warmte- koudeopslag, met waarden van tussen de 500 en 3500 GJ/ha.jaar. Er zijn echter wel meerdere restrictie- en aandachtsgebieden. Dichtbij de gemeentegrens zijn restrictiegebieden aanwezig door het onttrekken van grondwater. Binnen de gemeentegrenzen liggen er meerdere aandachtsgebieden voor kwetsbare natuur en aardkundige waarden. 3.1.3 Aquathermie Figuur geeft de potentie van aquathermie in de gemeente Westerkwartier weer. Vooral het Leekstermeer en het Van Starkenborghkanaal komen naar voren als kansrijke bronnen, ieder met een potentieel van meer dan 300.000 GJ. Het betreft hier lage temperatuurbronnen, die met name geschikt zijn voor goed geïsoleerde woningen. Een concreet voorbeeld is de nieuwbouwwijk in Zuidhorn, die zich dicht bij het Van Starkenborghkanaal bevindt. 15 Figuur 4: Potentie aquathermie in Westerkwartier (bron: RVO, WarmteAtlas)

16 3.1.4 Potentie groengas Tabel 3 en tabel 4 beschrijven de lokale potentie voor biogas en houtige biomassa in Westerkwartier4. Natte biomassa kan via vergisting worden omgezet in biogas. Dit kan direct verbrand worden of opgewerkt worden naar aardgaskwaliteit. In het laatste geval wordt van groengas gesproken. Een belangrijke kanttekening hierbij is dat de gemeente niet automatisch aanspraak maakt op bio grondstoffen die in de gemeente gesitueerd zijn: deze hebben vaak gebruiksdoeleinden buiten de gemeente en ook in andere sectoren dan de gebouwde omgeving. Zoals de tabellen hieronder aangeven zal biomassa geproduceerd en verwerkt moeten worden voor het gebruikt kan worden als bio-energie. De lokale haalbaarheid en wenselijkheid van biomassavergisting of -verbranding is een afweging van de gemeente zelf. Tabel 3: Potentieel biogas Westerkwartier (bron: RVO, WarmteAtlas) Potentieel Biogas Westerkwartier Waarde (2022) Eenheid Biogas uit Akkerbouw Reststromen 291 TJ Biogas uit Gras en Groenvoerdergewassen Reststromen 2.500 TJ Biogas uit Mest 0,072 TJ Biogas uit groen fruit en tuin afval 7,1 TJ Biogas Totaal 2.728 TJ Biomassaverbranding is een andere wijze om biomassa in te zetten voor energie-doeleinden, bijvoorbeeld in de industrie of de gebouwde omgeving. Zo kan biomassa verbrand worden en kan de warmte als bron worden gebruikt voor een warmtenet.

Tabel 4: Potentieel biomassa Westerkwartier (bron: RVO, WarmteAtlas) Potentieel Biomassa Westerkwartier Waarde (2022) Eenheid Houtachtige Biomassa Snoeiafaval 40 TJ Houtachtige Biomassa Bos Reststromen 3 TJ Houtachtige Biomassa Totaal 43 TJ 4 RVO (2024) 17 Nationale ontwikkelingen die de beschikbaarheid van groengas kunnen beïnvloeden zijn de bijmengverplichting5 en het nieuwe emissiehandel systeem (ETS2). De klimaat en energieverkenning (2024)6 van het PBL heeft het effect van de bijmengverplichting groen gas op de Nederlandse productie onderzocht. De bijmengverplichting houdt in dat er verplicht groengas wordt bijgemengd in het aardgasnet. Op dit moment geldt er een doelstelling voor ketenemissiereductie van 3,8 megaton CO₂, wat neerkomt op een verplichte bijmenging van 1,1 miljard kubieke meter groengas in het aardgasnet. Volgens het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) vormt de huidige SDE++-subsidie de belangrijkste stimulans voor de groei van groengasproductie. In de praktijk blijkt echter dat subsidieaanvragen vaak complex zijn, onder meer door problemen zoals geurhinder. Hierdoor verloopt de groei van nieuwe groengasprojecten moeizaam. De KEV-raming verwacht dat de productie en bijmenging van groengas in het aardgasnet stijgt van 0,3 miljard kubieke meter in 2023 naar 0,5 miljard kubieke meter in 2030.

Hiervan zal naar verwachting 0,3 miljard kubieke meter afkomstig zijn uit (co-)vergisting van mest, en 0,2 miljard kubieke meter uit andere vergistingsprocessen. Deze groei blijft echter duidelijk achter bij de gestelde bijmengverplichting van 1,1 miljard kubieke meter groengas. Gasleveranciers kunnen, indien zij niet voldoende groengas kunnen inkopen, kiezen voor een zogeheten buy-out tegen een prijs van 450 euro per ton CO₂-equivalent. Door het verwachte tekort aan groengas en de hoge buy-outprijs, zullen gasleveranciers geneigd zijn om al het geproduceerde groengas op te kopen. Hierdoor lijkt de vraag niet te zijn hoeveel groengas er beschikbaar komt voor de gebouwde omgeving, maar of er überhaupt groengas beschikbaar zal zijn voor deze sector. In het vervolg van deze rapportage wordt daarom aangenomen dat groengas richting 2030 niet grootschalig inzetbaar is, en de inzetbaarheid in 2050 ook onzeker is. 3.1.5 Waterstof Waterstof is geen energiebron, maar een energiedrager. Er zijn verschillende manieren om waterstof te produceren, met verschillende maten van duurzaamheid, beschikbaarheid en kosteneffectiviteit:  Op dit moment wordt waterstof met name geproduceerd door het reformen van aardgas met stoom (steam methane reforming), waarbij ook CO 2 vrijkomt. Hierbij komt zo’n 11 kg CO 2/kg H2 vrij.

Bijna al deze waterstof wordt in Nederland op dit moment verbruikt in de chemische industrie, bijvoorbeeld bij aardolieraffinage of kunstmestproductie 7. Bij het opslaan of hergebruiken van de vrijgekomen CO2 spreken we van blauwe waterstof.  Een alternatief hiervoor is het omzetten van hernieuwbare elektriciteit in waterstof via elektrolyse. Wanneer waterstof op deze wijze geproduceerd wordt, is het CO2-vrij en spreken we van groene waterstof. Het huidige verbruik van (groene) waterstof is zeer beperkt. Groene 5 https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-32813-1352.html 6 Klimaat en energieverkenning (pbl, 2024) 7 IEA, “GHG emissions of hydrogen and its derivatives”, (2024). 18 waterstof is door de hoge kosten van elektrolyse en de prijsverschillen tussen elektriciteit en aardgas op dit moment niet concurrerend met grijze waterstof. Het huidige verbruik van (grijze) waterstof in Nederland bedraagt zo’n 155 8 PJ/jaar. Dit verbruik zit bijna uitsluitend in de chemische industrie, waar waterstof als grondstof wordt gebruikt bij bijvoorbeeld kunstmest- en staalproductie. Bij een forse toename van de productie van groene waterstof is het in de komende periode in de eerste plaats nodig voor het verduurzamen van het bestaande waterstofverbruik in de chemische industrie en in andere sectoren waar weinig alternatieven zijn.

Daarnaast is het vanuit energetisch oogpunt beter om duurzame elektriciteit direct te verbruiken in bijvoorbeeld elektrische auto’s of warmtepompen, omdat bij de omzetting van elektriciteit in waterstof energie verloren gaat. Waterstof zou in de gebouwde omgeving als energiedrager voor de verwarming van huizen en gebouwen ingezet kunnen worden. Dat vraagt wel aanpassing van gasleidingen en apparatuur, in tegenstelling tot het gebruik van groengas. Het huidige verbruik in de gebouwde omgeving is verwaarloosbaar. Kijkend naar de kosten, de vraag in andere sectoren en het energetisch rendement is waterstof in de gebouwde omgeving tot 2030 niet grootschalig inzetbaar en is de inzet richting 2050 ook onzeker te noemen9. 8 TNO, “The Dutch hydrogen balance, and the current and future representation of hydrogen in the energy statistics”, (2020). 9 Zie bijvoorbeeld Stedin (2020). Stand van zaken | Gebouwde omgeving Westerkwartier Dit hoofdstuk biedt een algemeen overzicht van de stand van zaken in de gemeente Westerkwartier. De warmtevraag in de gebouwde omgeving kan opgedeeld worden in twee onderdelen: woningen (4.1) en utiliteit (4.20). Industriële proceswarmtevraag maakt geen onderdeel uit van het warmteprogramma of deze verrijking op de startanalyse. Dat geldt wel voor de verwarming van ruimten in panden die deels een industriefunctie hebben (naast bijvoorbeeld een kantoorfunctie).

Bij gebruik van industriële restwarmte voor de verwarming van huizen kan de industrie uiteraard wel een rol spelen in de warmtevoorziening van de Gebouwde Omgeving. In het kort  | In de gemeente Westerkwartier is de warmtevraag hoger dan het Nederlandse gemiddelde, zelfs na grootschalige isolatie naar de standaard. Dit is het gevolg van een woningvoorraad met relatief grote oppervlaktes en veel vrijstaande woningen.  | Lokale warmtebronnen kunnen een deel van de oplossing zijn om aardgas te vervangen. Er is theoretisch potentieel om restwarmte te benutten in de gemeente, warmte uit open water te benutten of een WKO.  | De lokale haalbaarheid en wenselijkheid van het benutten van de genoemde bronnen zijn geen onderdeel van dit rapport. Deze keuzes zijn aan de gemeente zelf. 4.1 | Woningen 4.1.1 | Woningvoorraad en -bezit De | gemeente | Westerkwartier | had | in | 2024 | een | totale | woningvoorraad | van | 28.194 woningen10. Deze verdeling van de woningen, inclusief de woningtypes is deels te zien in tabel 5. In de Excelfile die is meegeleverd zitten alle buurten van de gemeente opgenomen.

Tabel 5 4: Aantal woningtypen gemeente Westerkwartier (bron: startanalyse) Buurtnaam | 2 onder 1 | Apparte | Rijwoning | Rijwoning | Vrijsta | Tota kap | ment | hoek | tussen | and | al Aduard | 213 | 39 | 158 | 216 | 276 | 902 Bebouwde kom | 21 | 2 | 11 | 11 | 55 | 100 Enumatil Bebouwde kom | 149 | 137 | 91 | 124 | 263 | 764 Tolbert Bebouwde kom | 120 | 42 | 70 | 71 | 299 | 602 Zevenhuizen Boerakker | 30 | 0 | 6 | 5 | 107 | 148 Boerenstreek | 2 | 0 | 0 | 0 | 35 | 37 ~ 10 Kadaster (2025) 19 Verspreide huizen | 118 | 5 | 27 | 21 | 108 | 279 Zuidhorn Visvliet | 32 | 0 | 17 | 20 | 74 | 143 Wilpstervaart | 0 | 0 | 0 | 0 | 29 | 29 Zuidhorn | 748 | 506 | 426 | 687 | 722 | 3089 Van de totale woningvoorraad van 2024 was 72% in het bezit van particulieren, 18% is in bezit van woningcorporaties en 10% overig bezit11. 4.1.2 | Bouwjaren en energielabels De | woningen | in | Westerkwartier | kennen | een | bepaalde | energievraag, | afhankelijk | van bijvoorbeeld hun bouwjaar en hun isolatieniveau.  | Het grootste deel (relatief gezien) van de woningen in Westerkwartier is gebouwd in de periode tussen 1965 en 1984 en deze groep is ook oververtegenwoordigd ten opzichte van de provincie en landelijk (Figuur 5 5Figuur 5 5).  | De woningen in het Westerkwartier zijn overwegend later gebouwd wanneer het vergeleken wordt met de provincie.

Voornamelijk 1985-2004 en 2005-heden heeft een groter aandeel dan de provincie Groningen. De woningvoorraad in het Westerkwartier lijkt hierdoor meer op het gemiddelde van Nederland dan de provincie, waar een groot aandeel van voor 1945 is. Figuur 5 5: Bouwjaren in de woningvoorraad: gemeente, provincie en landelijk (CBS, 2025) 35% 30% 25% 20% 15% 10% 5% 0% Voor 1945 | 1945-1964 | 1965-1984 | 1985-2004 | 2005-heden Nederland | Groningen | Westerkwartier 11 Wijkpasspoort (2023). 20 Tabel 6 6: percentages bouwjaar gemeente Westerkwartier (bron: startanalyse) Bouwjaar | Voor 1945 | 1945 - 1964 | 1965 - 1984 | 1985 | -2004 | 2005 - heden Jaar | 2019 | 2025 | 2019 | 2025 | 2019 | 2025 | 2019 | 2025 | 2019 | 2025 Westerkwartier | 20% | 19% | 12% | 11% | 31% | 30% | 24% | 23% | 13% | 17% Provincie | 26% | 26% | 14% | 13% | 28% | 28% | 20% | 18% | 10% | 14% Groningen Nederland | 19% | 18% | 15% | 14% | 31% | 30% | 24% | 23% | 12% | 16% De bouwjaren van de woningen zijn in figuur 6 weergegeven op de kaart.  | Vooral in Den Horn, Garnwerd, Feerwerd, Ezinge, Niehove, Visvliet en Luttjegast staan veel vooroorlogse woningen. Voor deze woningen kan het mogelijk kostbaar zijn om verregaande isolatiemaatregelen toe te passen. Toelichting kaart: hieronder is een overzicht opgenomen van de bouwjaren van woningen in Westerkwartier. 21 22 Figuur 6 7: Bouwjaren woningen Westerkwartier (bron: BAG)

De bouwjaren zijn van invloed op de energielabels van woningen. Over het algemeen hebben woningen die ouder zijn een hogere warmtevraag, al is daar met isolatiemaatregelen wel iets aan te doen. Die warmtevraag kan worden uitgedrukt in de hoeveelheid gevraagde energie per vierkante meter vloeroppervlak. Energielabels bevatten een categorisering van deze maat 12. In de gemeente Westerkwartier is 29% van de panden aangemeld voor een energielabel, dit betekend dat er dus nog 71% onbekende labels zijn. De verdeling van de aangemelde labels is weergeven in figuur 7. Van de aangemelde labels heeft de gemeente Westerkwartier een vergelijkbare verdeling met het landelijk gemiddelde, terwijl de provincie Groningen een groter aandeel van labels E tot G heeft. Figuur 7 8: Aandeel energie labels in de woningvoorraad (2025) (bron: RVO) Nederland | 50% | 36% | 14% Provincie Groningen | 46% | 36% | 18% Westerkwartier | 50% | 35% | 15% 0% | 10% | 20% | 30% | 40% | 50% | 60% | 70% | 80% | 90% | 100% label A-B | label C-D | label E-G Toelichting kaart: Figuur 8, 9 en 10 geven een overzicht van de reeds geregistreerde energie labels | van | woningen | in | de | gemeente | Westerkwartier. | De | volledige | kaart | van | het Westerkwartier is opgenomen in 10.1.1. Vanwege de omvang van de gemeente is deze kaart echter minder goed leesbaar.

Daarom zijn in de onderstaande figuren de woonkernen Leek, Marum en Zuidhorn uitgelicht. 12 RVO (2025) 23 24 Figuur 89: Energielabels woonkern Leek. (bron: RVO) Figuur 9 10: Energielabels woonkern Marum. (bron: RVO)

25 Figuur 10 11: Energielabels woonkern Zuidhorn. (bron: RVO)  De kaart van Leek laat zien dat er, voor zover bekend, veel woningen met energielabel A tot en met B zijn. Deze hogere isolatiegraad maakt het mogelijk om de overstap naar een aardgasvrije warmtevoorziening te realiseren met lage of zeer lage temperaturen, bijvoorbeeld via een (zeer) laagtemperatuur-warmtenet of een all-electric warmtepomp.  De kaart van Marum toont dat relatief veel panden energielabel D of E hebben. Deze gebouwen moeten eerst aanzienlijk worden geïsoleerd voordat ze op lagere temperatuur verwarmd kunnen worden. Alternatief kunnen ze worden aangesloten op een midden- of hogetemperatuur- warmtenet.  De kaart van Zuidhorn laat zien dat het centrum een grote diversiteit aan energielabels kent, waardoor het lastig is om één passende warmteoplossing voor dit gebied aan te wijzen. In dit geval is eerst aanvullende isolatie noodzakelijk. Aan de oost- en westranden van Zuidhorn bevinden zich echter twee wijken met voornamelijk label A of hoger. Deze wijken zijn geschikt voor de toepassing van warmtepompen of (zeer) laagtemperatuur-warmtenetten, zonder dat daar vooraf nog extra isolatiemaatregelen nodig zijn. 4.1.3 Warmtevraag Het totale jaarlijkse energieverbruik in de gebouwde omgeving in Westerkwartier bedraagt 1.958 terajoule (TJ, 2022)13.

79% hiervan is het energieverbruik van woningen, namelijk 1.546 TJ. 13 Klimaatmonitor Rijkswaterstaat (2025)

26 Zoals beschreven in hoofdstuk 2.2.1 komt er een grootschalige subsidieregeling voor de provincie Groningen, die de isolatie van de gebouwde omgeving zal stimuleren. Op basis van de rekenregels van het RVO is vastgesteld wat de warmtevraag in de gemeente Westerkwartier zal zijn wanneer de volledige gemeente voldoet aan "de standaard" volgens maatregel 29. De totale warmtevraag na het uitvoeren van maatregel 29 is berekend op 1.008 TJ. Tabel 7. warmtevraag voor elke buurt in Westerkwartier na het isoleren naar de standaard in gigajoule. Buurtnaam Warmtevraag na isolatie maatregel 29 [GJ] Aduard 26.707 Bebouwde kom Enumatil 4.137 Bebouwde kom Lettelbert 1.849 Bebouwde kom Midwolde 2.436 Bebouwde kom Oostwold 8.177 Bebouwde kom Tolbert 21.806 Bebouwde kom Zevenhuizen 19.419 ~ Boerenstreek 2.329 Briltil 5.942 Verspreide huizen ten noorden van Jonkersvaart 3.292 Verspreide huizen ten zuiden van Grootegast 5.894 Verspreide huizen ten zuiden van Opende 18.749 Verspreide huizen ten zuiden van Sebaldeburen 3.810 Verspreide huizen Zuidhorn 20.196 Visvliet 4.437 Wilpstervaart 1.282 Zuidhorn 93.553 27 4.2 Utiliteitsbouw 4.2.1 Gebouwvoorraad Naast woningen is ook utiliteitsbouw onderdeel van het warmteprogramma. In Westerkwartier staan honderden gebouwen met een utiliteitsfunctie die ook een warmtevraag kennen. Deze zijn in de figuur in sectie 10.1.2 weergegeven.

Panden die onder utiliteit vallen in Westerkwartier zijn voornamelijk in gebruik voor het midden- en kleinbedrijf of de publieke sector. Gebruiksdoelen zijn bijvoorbeeld op volgorde van voorkomendheid industrie, winkels, Bijeenkomstfunctie, kantoren, gezondheidszorg, onderwijs, sport, logies en kassen. Verder zijn er nog 1.839 gebouwen met een overige functie, waarvan veel bedrijfspanden in woningen. Ook vastgoed in bezit van de gemeente maakt onderdeel uit van de utiliteitsbouw. In buurten waar utiliteit een relatief groot aandeel uitmaakt van de totale gebouwvoorraad kunnen modeluitkomsten vertekenen als de kosten voor woningen en utiliteit sterk uiteenlopen. Hiermee wordt rekening gehouden in de duiding van de resultaten. Toelichting kaarten: De figuren hieronder tonen de gebruiksfuncties van utiliteit in Westerkwartier voor 4 kernen met veel utiliteit. Figuur 11 12: Gebruiksdoel utiliteiten in Leek. (bron: National Georegister)

28 Figuur 1213: Gebruiksdoel utiliteiten in Marum. (bron: National Georegister) Figuur 13 14: Gebruiksdoel utiliteiten in Grijspkerk. (bron: National Georegister)

29 Figuur 14 15: Gebruiksdoel utiliteiten in Grootegast. (bron: National Georegister) In veel kernen van Westerkwartier zijn de industriefuncties gebundeld op industrieterreinen. Andere functies, zoals sport, gezondheidszorg, kantoren en bijeenkomstlocaties, liggen verspreid over de hele gemeente. Industriële clusters kunnen mogelijk eenvoudiger de transitie maken wanneer ze als geheel worden benaderd. Daarbij is het belangrijk om ook te kijken naar interne verduurzamingsmogelijkheden, bijvoorbeeld wanneer bedrijfsprocessen restwarmte opleveren. Tabel 8 hieronder laat een deel van de utiliteitsfuncties per buurt zien. De volledige lijst is terug te vinden in de meegeleverde excel. Tabel 8. Verdeling van utiliteitsfuncties per buurt in Westerkwartier (bron: Verrijkte BAG (TNO)). Buurtnaam Ove rig Kant oor Bijeenko mst Onder wijs Win kel Sp ort Logi es Gezondheid szorg Indus trie K as Tot aal Aduard 39 2 9 1 9 1 14 75 Bebouwde kom Enumatil 3 1 1 1 4 10 Bebouwde kom Lettelbert 1 1 5 7 ~ Bebouwde kom Oostwold 3 2 2 1 4 12 Bebouwde kom Tolbert 39 4 3 1 11 3 43 104

30 Visvliet 1 2 3 1 1 1 3 12 Wilpstervaart 1 4 1 6 Zuidhorn 39 19 24 5 46 3 1 16 11 1 165 Toelichting kaart: op de onderstaande kaart is een overzicht gegeven van bouwjaren van utiliteitsgebouwen in Westerkwartier. De kleuren geven aan in welke categorie een gebouw valt Figuur 15 16: Bouwjaren utiliteit in Westerkwartier (bron: Verrijkte BAG (TNO))

4.2.2 | Energielabels In de utiliteitsbouw van de gemeente Westerkwartier liggen de energielabels aanzienlijk lager | dan | het | landelijke | en | provinciale | gemiddelde. | 63% | van | de | panden | heeft | een energielabel | tussen | E | en | G. | Hogere | energielabels | komen | vooral | voor | bij | modernere industrieclusters, zoals in Leek en Oostergast. De verspreid gelegen utiliteitsgebouwen in het landelijk gebied beschikken daarentegen voornamelijk over lagere energielabels. Figuur 16 17: Aandeel energielabels in de utiliteitsbouw (bron: TNO verrijkte BAG, 2023) Nederland | 70% | 17% | 13% Provincie Groningen | 65% | 18% | 17% Westerkwartier | 28% | 10% | 63% 0% | 10% | 20% | 30% | 40% | 50% | 60% | 70% | 80% | 90% | 100% label A-B | Label C-D | Label E-G Toelichting kaart: Figuur 17 toont de energielabels van utiliteitsbouw in de gemeente Westerkwartier. De gegevens zijn gebaseerd op reeds vastgestelde energielabels, aangevuld met voorlopige labels die zijn geschat op basis van het bouwjaar en woningtype. 31 32 Figuur 17 18: Energielabels utiliteit Westerkwartier (bron: TNO verrijkte BAG, 2023)

33 4.2.3 Warmtevraag De totale warmtevraag van de utiliteitsgebouwen in de gemeente Westerkwartier bedraagt 820.000 GJ. Figuur 18 geeft de warmtevraag per buurt weer. Hieruit blijkt dat de plaatsen met industriële kernen, zoals Leek, Zuidhorn en Marum, een aanzienlijk hogere warmtevraag hebben dan andere buurten in het Westerkwartier. Figuur 18 19: Energielabels utiliteit Westerkwartier (bron: TNO verrijkte BAG, 2023) 0 10.000 20.000 30.000 40.000 50.000 60.000 70.000 80.000 90.000 100.000 Aduard Bebouwde kom Enumatil Bebouwde kom Lettelbert Bebouwde kom Midwolde Bebouwde kom Oostwold Bebouwde kom Tolbert Bebouwde kom Zevenhuizen Boerakker Boerenstreek Briltil Buitengebied Enumatil Buitengebied Lettelbert Buitengebied Midwolde Buitengebied ten noorden van Zevenhuizen Buitengebied ten oosten van Leek Buitengebied ten oosten van Zevenhuizen Buitengebied ten westen van Zevenhuizen Buitengebied ten zuiden van Leek Buitengebied Tolbert Buitengebied-Oostwold Centrum Leek en omgeving De Haar De Haspel De Wilp (gedeeltelijk) Den Ham Den Horn Diepswal Doezum Drostinnewijk Ezinge Feerwerd Garnwerd Grijpskerk Grootegast Het Peebos Jonkersvaart Keuningswijk Kommerzijl Kornhorn Lauwerzijl Lucaswolde Lutjegast Marum Niebert Niehove Niekerk Nienoordsrand Niezijl Noordhorn Noordwijk Nuis Oldehove Oldekerk Opende-Oost Opende-West Overige verspreide huizen Pasop Pieterzijl Rodenburg en omgeving

Saaksum Sebaldeburen Sint Maheerdt Verspreide huizen Aduard Verspreide huizen Ezinge Verspreide huizen Grijpskerk Verspreide huizen in het noordoosten Verspreide huizen in het noordwesten Verspreide huizen Lutjegast Verspreide huizen Oldekerk Verspreide huizen Ruigezand en Nieuwe Ruigezand Verspreide huizen ten noorden van de Wilp Verspreide huizen ten noorden van Jonkersvaart Verspreide huizen ten zuiden van Grootegast Verspreide huizen ten zuiden van Opende Verspreide huizen ten zuiden van Sebaldeburen Verspreide huizen Zuidhorn Visvliet Wilpstervaart Zuidhorn GJ 34 Toelichting kaart: Figuur 19 toont de warmtevraag van de utiliteitsgebouwen in de gemeente Westerkwartier. Het gros van de panden heeft een warmtevraag van onder de 250 GJ per jaar. Enkele, grote bedrijven hebben een warmtevraag van meer dan 10.000 GJ per jaar. Figuur 19: Warmtevraag van utiliteitsgebouwen in Westerkwartier (bron: TNO verrijkte BAG, 2023)

35 4.3 Conclusie  Warmtevraag Woningen | De gebouwvoorraad in Westerkwartier verbruikt, na het isoleren tot de standaard, 1.008 GJ. Per woning is dat met 35 GJ per jaar nog steeds fors hoger dan het landelijk gemiddelde van 27 GJ per jaar. Dat heeft meerdere oorzaken, waaronder een relatief hoger aandeel woningen met een groot oppervlak in de gemeente en veel vrijstaande woningen. Er zijn belangrijke verschillen in bebouwingstype, corporatiebezit en energieverbruik tussen woonkernen en de buitengebieden. In de kernen wisselen nieuwere en oudere woningen elkaar af en zijn er verschillen in bouwjaren per buurt. Enkele nieuwbouwbuurten vormen hierop de uitzondering en worden apart meegenomen in de uiteindelijke analyse voor de voorkeursscenario’s.  Warmtevraag utiliteit | De utiliteitsbouw concentreert zich op meerdere plekken, met name op bedrijventerreinen (industrie en kantoren) en in het centrum van woonkernen (winkels). De energielabels en bouwjaren zijn relatief laag in de gemeente, voornamelijk voor de utiliteitspanden die landelijk gelegen zijn. Op bedrijventerreinen zijn enkele clusters van bedrijven met een hoge warmtevraag te vinden. Dit draagt bij aan een relatief hoge warmtevraag voor utiliteitspanden.  Warmte-aanbod | In de toekomst zal de warmtevraag ingevuld moeten worden met hernieuwbare bronnen.

Kijkend naar de lokale potentie van diverse hernieuwbare warmtebronnen in Westerkwartier valt een aantal zaken op. Er is potentieel voor restwarmte in de gemeente, waarbij rekening gehouden dient te worden met de in dit hoofdstuk geschetste kanttekeningen. Aquathermie heeft enig potentieel uit open water in de gemeente en de RWZI’s. Warmte-koude opslag in de bodem is mogelijk in de gemeente, maar er moet wel rekening gehouden worden met restrictie- en aandachtsgebieden. 36 Resultaten | Technische analyse In dit hoofdstuk worden de resultaten van de technische analyse gepresenteerd. Sectie 0 schetst op hoofdlijnen hoe de modelstudie rekent en hoe uitkomsten gepresenteerd worden. Sectie 5.2 laat zien welke warmtesystemen per buurt in het beste uit de analyse komen. Sectie 5.3 laat zien hoe alternatieven scoren in verhouding tot de voorkeursalternatieven. In het kort  Het model rekent de jaarlijkse nationale meerkosten van een alternatief voor aardgas per woningequivalent uit. Dat is nadrukkelijk niet hetzelfde als de kosten die door woningeigenaren of huurders gedragen moeten worden. Op basis van deze analyse kunnen dan ook geen uitspraken gedaan worden over het deel van de kosten en baten die individuele woningeigenaren of huurders zullen dragen. De eindgebruikerskosten worden gepresenteerd in sectie 7.1.

 De eerste stap om tot aardgasvrije woningen te komen, is altijd isolatie. Dit brengt de gasvraag en daarmee samenhangende CO 2-emissies terug. Het model rekent isolatie naar minimaal label D of label B door, afhankelijk van wat het meest kosteneffectief is. Voor alle strategieën geldt dus dat isoleren van de woningen in Westerkwartier nodig is. Zoals eerder is aangegeven is dit ook de verwachten als resultaat van maatregel 29 van Nij Begun.  In de meeste buurten is een hybride warmtepompen als het voorkeursalternatief vanuit het Startanalyse gebleken. Omdat de beschikbaarheid van klimaatneutraal gas onwaarschijnlijk is, heeft WTCG verschillende opties toegekend op basis van een deskundig oordeel. De overstap naar een ander alternatief dan klimaatneutraal gas in deze buurten is vaak tussen de 40% en 60% duurder.  Dit rapport biedt een technische onderbouwing van de te maken keuzes in de warmtetransitie. In het rapport worden geen inhoudelijke keuzes gemaakt over wanneer welke buurt te beginnen of met welke techniek. Die keuzes zijn aan de gemeente. 37 Hieronder zijn de substrategieën met bijbehorende codes opgenomen. Voor een verdere verdieping zijn diverse rapporten van het Planbureau voor de Leefomgeving te raadplegen, zoals deze. Substrategieën in de Startanalyse 2025.

38 5.1 Rekenstappen en uitkomstmaten 5.1.1 Rekenstappen VESTA-MAIS rekent per buurt het meest kosteneffectieve alternatief voor aardgas uit. De vier strategieën en onderliggende sub-strategieën worden onderling met elkaar vergeleken, de strategie die het beste uit deze vergelijking komt, noemen we de voorkeursoptie. Elke uitkomst is een combinatie van inputdata en rekenstappen. De inputdata gaat over de kenmerken van gebouwen, energie-infrastructuur en ruimtelijke data. In de modelinput zitten ook inschattingen voor de kosten van de verschillende voorkeursalternatieven en energieprijzen. Met deze gegevens worden de kosten van de verschillende strategieën doorgerekend. De eerste stap in het model is altijd isolatie: ofwel naar label B ofwel naar label D. Per strategie verschilt de mate waarin geïsoleerd wordt en de daarbij passende warmtebron. De goedkoopste optie zal dus de meest voordelige mix tussen energiebesparing en duurzame warmtevoorziening zijn en wordt als voorkeursoptie aangemerkt. Met name in oudere woningen kan isolatie naar label B bijvoorbeeld zeer duur zijn, waardoor soms label D-isolatie met een midden- of hogere temperatuur warmtebron als meest voordelig naar voren komt. 5.1.2 Uitkomstmaten Uit de technische analyse komen na de hierboven genoemde rekenstappen verschillende resultaten per buurt.

De resultaten van de Startanalyse worden gepresenteerd in nationale meerkosten voor het toepassen van een alternatief voor aardgas, ten opzichte van de referentiesituatie (instandhouding van de huidige situatie). De definitie van nationale kosten is als volgt: “Nationale kosten zijn de totale kosten van alle maatregelen die nodig zijn om in een buurt een strategie uit te voeren. De kosten zijn inclusief de baten van energiebesparing, maar exclusief belastingen, heffingen en subsidies. Het is bedoeld als indicatie van de kosten die alle partijen in Nederland gezamenlijk maken voor de uitvoer van een strategie. Het maakt bij de nationale kosten namelijk niet uit wie het betaalt, dus ook niet als de Rijksoverheid een deel van de kosten op zich neemt”14 De nationale meerkosten kunnen worden uitgedrukt per woning-equivalent. Op deze manier kunnen kosten voor alternatieven voor aardgas op buurtniveau met elkaar worden vergeleken. NB: Nationale meerkosten zijn met name een manier om alle maatschappelijke kosten die met een nieuw warmtesysteem gepaard zijn en die dus ook door verschillende partijen gedragen worden tussen buurten met elkaar te vergelijken. Dit is nadrukkelijk niet hetzelfde als de kosten die door woningeigenaren of huurders gedragen moeten worden (eindgebruikerskosten).

Op basis van deze analyse kunnen dan ook geen uitspraken gedaan worden over het deel van de kosten en baten die individuele woningeigenaren of huurders zullen dragen. 14 NPLW Handreiking voor lokale analyse 2025 39 5.2 Overzicht per buurt In deze sectie wordt ingegaan op het alternatief voor aardgas dat vanuit de modelstudie als meest kosteneffectief is aangemerkt: de voorkeursoptie. Daarbij is onderscheid gemaakt tussen de algemene voorkeursopties, en de voorkeursopties wanneer strategieën die groengas gebruiken niet worden meegenomen. Er zijn diverse verdiepingen en alternatieven op de voorkeursopties mogelijk. Deze zijn in sectie 5.3 uitgewerkt. Al met al zijn de volgende kaartlagen samengesteld. Per kaartlaag zijn relevante inzichten nader beschreven. 1. Voorkeursoptie per buurt a. Aandeel hybride, all electric en water/water warmtepompen per buurt 2. Meerkosten per buurt van de op een na goedkoopste strategie 3. Voorkeursoptie per buurt als klimaatneutraal gas niet beschikbaar is 4. Voorkeursoptie per buurt als woningen extra zouden worden geïsoleerd tot label B 5. Meerkosten van individueel warmtesysteem in buurten met warmtenet als voorkeursoptie 6. Meerkosten van warmtenet in buurten met individueel warmtesysteem als voorkeursoptie 7.

Voorkeursoptie per buurt met inachtneming van nieuwe buurtgrenzen 5.2.1 Voorkeursopties Toelichting kaart: in onderstaande kaart in figuur 20 wordt per buurt in Westerkwartier de voorkeursoptie uit de modelstudie aangegeven: ofwel, de optie die de laagste nationale meerkosten per woningequivalent kent. In de buurten staat aangegeven welke nationale meerkosten per woningequivalent gepaard gaan met de voorkeursoptie (getallen) en welke strategie gekozen is. Figuur 2020: Voorkeursopties per buurt 40 Vanuit de analyse zijn de volgende constateringen te doen voor de buurten in de gemeente Westerkwartier:  Voor de buurten Bebouwde kom Oostwold, - Lettelbert, - Midwolde, Buitengebied Lettelbert, -Midwolde, -Oostwold en Pasop is er geen strategie vanuit de startanalyse gepresenteerd (“Geen resultaten” op kaart). De gemeente Westerkwartier heeft er voor gekozen om deze resultaten niet openbaar te maken.  De meeste buurten (49) hebben een hybride warmtepomp met klimaatneutraal gas als voorkeursoptie. Deze liggen vooral in de dunst bevolkte gebieden van Westerkwartier. Zoals in sectie 3.1.4 is beschreven, wordt er niet verwacht dat groengas op grote schaal inzetbaar zal zijn voor de warmtetransitie in de gemeente Westerkwartier. Deze voorkeursscenario’s worden dus niet als realistisch beschouwd.

 Er zijn twaalf buurten waarvoor de voorkeursoptie een hybride warmtenet met (zeer)lage temperatuur en warmtepomp is. Zes van deze buurten hebben een isolatie tot minimaal label B nodig. Voor Buitengebied ten zuiden van Leek, -Tolbert, Bebouwde Tolbert, Rodenburg kom Tolbert, Opende-West, en Centrum Leek en omgeving is de voorkeursoplossing een zeer lage temperatuur warmtenet en warmtepomp met een isolatie tot minimaal label D. De kenmerken van elk van deze buurten zijn verschillend. In sommige buurten zoals Verspreide huizen ten zuiden van Opende, Buitengebied Tolbert, en Boerenstreek is de dichtheid van bebouwing vrij laag en staan er veel oudere huizen.  In twaalf buurten is een elektrische warmtepomp met isolatie tot minimaal label B als voorkeursoptie gekozen. Deze buurten hebben een hoog aandeel van vrijstaande woning. Bovendien hebben Verspreide huizen Ruigezand, Nieuwe Ruigezand en Verspreide huizen Zuidhorn een lage dichtheid van de woningbouw.  Zoals in dit rapport eerder benoemd is, is groengas zeker tot 2030 beperkt beschikbaar. Het installeren van hybride warmtepompen en het isoleren van woningen is wel op kortere termijn mogelijk, maar zal dan niet volledig aardgasvrij zijn. De geselecteerde voorkeursopties hebben vergelijkbare nationale kosten, zoals blijkt uit de cijfers op de kaart.

 Buurten met een elektrische warmtepomp met isolatie tot minimaal label B hebben hoogste nationale kosten.  De individuele hybride warmtepomp met klimaatneutraal gas leidt tot de laagste nationale kosten volgens de startanalyse. Toelichting kaart: Figuur 21 laat per buurt het percentage woningen zien dat wordt uitgerust met een warmtepomp wanneer de voorkeursstrategie voor die buurt wordt gevolgd. Dit kan gaan om een hybride warmtepomp, een all-electric warmtepomp of een water/water warmtepomp (zoals bij zeer laagtemperatuur-warmtenetten). Uit deze kaart blijkt vooral dat het aantal woningen zonder warmtepomp zeer beperkt zal zijn, deze panden zullen waarschijnlijk worden aangesloten op een midden- of hogetemperatuur- warmtenet. 41 Figuur 21: Aansluitingen warmtepomp per buurt in de voorkeursoptie De meeste buurten in Westerkwartier hebben een hybride warmtepomp als voorkeursoplossing. Dit is dan ook terug te zien in het aandeel woningen met een warmtepomp (100%). Voor de andere buurten zit het verschil in de toepassing van een variant van strategie S3, een strategie die gebaseerd is op een collectief systeem voor de distributie van de warmte, maar voor de opwaardering van de verwarming is een individuele warmtepomp nodig. Het verschil tussen de varianten zit in de aanvoertemperatuur, de warmtebron en het minimale energielabel.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://westerkwartier.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/3b3a79bd-c5b6-497d-98b7-6f958d346dbd?agendaItemId=a36d68c9-f86a-4c0e-b274-96f4f1958ce3