204-02 Regioplan bestuursakkoord regiopakket PAWOZ
Tekst van het document
Een slimme koppeling kan door de bestaande zonneparken, de nog te realiseren grote batterijen en grote energie-“objecten” aan elkaar te koppelen met een afzonderlijk net (een DC-net). Hierdoor wordt op een innovatieve manier een slim energiesysteem ontwikkeld en staat de samenhang tussen opwek, opslag en gebruik centraal. Project: Klimaatadaptatie door aanleg infiltratieriool - € 1.000.000 Doelgroep(en): Eilanders Projectomschrijving: De beschikbaarheid van zoetwater is van groot belang voor de leefbaarheid en toekomstbestendigheid van Ameland. Als Waddeneiland beschikt Ameland over een kwetsbaar en geïsoleerd zoetwatersysteem dat volledig afhankelijk is van lokale neerslag en natuurlijke aanvulling. 27 Klimaatverandering, langere droge perioden, intensievere buien en zeespiegelstijging vergroten de druk op dit systeem en maken klimaatadaptieve maatregelen noodzakelijk. Om de zoetwaterbeschikbaarheid op Ameland te versterken, zet Ameland in op de aanleg van infiltratieriolering en het afkoppelen van verhard oppervlak. Door schoon regenwater niet langer af te voeren naar de rioolwaterzuivering, maar lokaal via een infiltratieriool in de bodem te laten infiltreren, wordt de natuurlijke aanvulling van de zoetwaterbel onder het eiland versterkt.
Project: Toekomstbestendige infrastructuur - € 1.000.000 Doelgroep(en): Eilanders, toeristen Projectomschrijving: Ameland beschikt over een uitgebreid netwerk van recreatieve en functionele paden die intensief worden gebruikt door bewoners, bezoekers en hulpdiensten. Een deel van deze infrastructuur bestaat uit schelpenpaden. Door toenemende gebruiksintensiteit, extremere weersomstandigheden en hogere onderhoudslasten staan de kwaliteit, toegankelijkheid en duurzaamheid van deze paden onder druk. Aanvullend speelt mee dat schelpen als natuurlijk materiaal worden gewonnen uit de Waddenzee, een UNESCO Werelderfgoed gebied met unieke ecologische en landschappelijke waarden. Hoewel schelpenpaden traditioneel passen bij het karakter van de Waddeneilanden, vraagt het gebruik van deze grondstof om een zorgvuldige en toekomstgerichte afweging. Door op strategische locaties te kiezen voor duurzame alternatieven of hoogwaardige verharding wordt de afhankelijkheid van schelpenwinning verminderd en wordt bijgedragen aan een terughoudend gebruik van materialen uit het kwetsbare Waddengebied. Door (delen van) de paden duurzaam te verharden wordt de onderhoudsdruk verminderd en neemt de levensduur aanzienlijk toe. Hiermee wordt ook de structurele CO₂-uitstoot die samenhangt met terugkerend onderhoud, materiaalgebruik en transportbewegingen beperkt.
Bij de uitvoering wordt nadrukkelijk gekeken naar toepassing van duurzame en innovatieve materialen die passen binnen het landschap en de uitstraling van het eiland. Daarbij wordt onderzocht of gebruik gemaakt kan worden van circulaire of lokaal geproduceerde materialen. De landschappelijke kwaliteit en het karakter van de recreatieve routes blijven hierbij uitgangspunt. Project: Werkhaven en loswal - € 1.000.000 Doelgroep(en): Eilanders, ondernemers, KNRM Projectomschrijving: Werkhaven en loswal De Ballumerbocht vervult een belangrijke functie voor werkverkeer, bevoorrading, veiligheid en maritieme activiteiten op Ameland. Met de recent gerealiseerde KNRM-voorziening ontstaat de mogelijkheid om de omliggende haven- en walvoorzieningen verder toekomstbestendig te ontwikkelen. De bestaande loswal in de Ballumerbocht is momenteel afgekeurd en verkeert in een staat waarin onderhoud en vernieuwing noodzakelijk zijn. Hoewel de gemeente de eigenaar is van de voorziening, maakt zij zelf beperkt gebruik van de loswal. Tegelijkertijd is de voorziening van groot belang voor het eiland, omdat deze essentieel is voor werkverkeer, logistieke ondersteuning en maritieme bereikbaarheid. Het opnieuw bruikbaar maken van de loswal draagt daarmee bij aan de robuustheid en zelfstandigheid van het eiland.
28 Met deze investering wordt ingezet op de versterking van de werkhaven en de vernieuwing van de loswalvoorziening in de Ballumerbocht. Hiermee ontstaat een toekomstbestendige maritieme infrastructuur die beter aansluit op de toekomstige behoeften van het eiland op het gebied van logistiek, veiligheid, beheer en onderhoud. De ontwikkeling van de werkhaven biedt daarnaast de mogelijkheid om een kraanvoorziening te realiseren voor het lanceren van een RIB-vaartuig van de KNRM. Op dit moment ontbreekt deze mogelijkheid ter plaatse. Met een passende kraanvoorziening kan de inzetbaarheid van de KNRM vanuit de Ballumerbocht worden verbeterd en wordt de veiligheid verder versterkt. De ontwikkeling van de werkhaven draagt bij aan efficiëntere bevoorrading, ondersteuning van werkzaamheden in het kustgebied en veilige maritieme operaties. Daarbij wordt rekening gehouden met de kwetsbare landschappelijke en ecologische waarden van het Waddengebied. Uitgangspunt is een zorgvuldige landschappelijke inpassing en een inrichting die past bij het karakter van Ameland. 29 4.3 Gemeente Het Hogeland: veerkrachtige waddenkust 4.3.1 Lokale investeringsbehoeften en -doelstellingen Het Hogeland heeft een duidelijke ambitie. De gemeente wil de Waddenkust en het Reitdiepgebied ontwikkelen tot een Europese voorbeeldregio van een veerkrachtig plattelandsleven.
Dit doet de gemeente met het programma Waddenkust & Reitdiep. In dit gebied gebeurt veel: aan de kust, in de havens, langs het Reitdiep, op de weilanden en akkers, en in de omliggende dorpen. De komende jaren staan er nog meer veranderingen op stapel. Grote ontwikkelingen op het gebied van energie, klimaat, natuur, economie, recreatie en bereikbaarheid komen hierin samen en vragen om een aanpak waarin deze opgaven met elkaar worden verbonden. Het kabel- en leidingtracé om windenergie vanaf de Noordzee naar de Eemshaven te brengen loopt dwars door de Waddenkust. Daarom legt de gemeente in de tweede tranche de focus op de waddenkust, van Lauwersoog tot ’t Lage van de Weg, en zet de middelen in om de dorpen, het landschap, de polders en het kweldergebied langs de dijk beter met elkaar te verbinden. De gemeente wil de gebiedsopgaven bundelen en omzetten in kansen. Juist een integrale aanpak geeft houvast om in dit gebied het landschap, de kust, de dorpen, de gemeenschap en de economie te verbinden en versterken. Zo blijft dit unieke gebied leefbaar, beleefbaar en toekomstbestendig. Dit sluit aan bij de doelstellingen leefbaarheid, natuur en regionale economie van de gebiedsinvesteringen. Participatie Het programma Waddenkust & Reitdiep is tot stand gekomen na een uitgebreid gebiedsproces waarin inwoners, agrariërs en ondernemers zijn betrokken.
De dorpsvisies vormen een belangrijk vertrekpunt. Ideeën, wensen en prioriteiten uit de dorpen en het gebied daaromheen zijn hierin concreet meegenomen en verbonden met bredere gemeentelijke en regionale opgaven. Ook doelen van provincie, Rijk en andere stakeholders zijn samengebracht, zoals de omgevingsvisies, het gebiedsplan Toekomst Landelijk Gebied - Waddenkust & Wierdenland en de economische en sociale agenda Nij Begun. Zo is een samenhangend kader ontstaan waarin lokale initiatieven en bovenlokale ambities elkaar versterken, en gericht kan worden geïnvesteerd. De brede en positieve betrokkenheid bij de totstandkoming van het programma laat zien dat hiervoor een stevige basis ligt, met draagvlak en inzet vanuit het gebied. De gemeente werkt de – in het programma genoemde – gebiedsontwikkelingen nader uit. Daarvoor is de gemeente actief op zoek naar externe financiering. De middelen van de gebiedsinvesteringen maken het mogelijk een impuls te geven aan de gebiedsontwikkeling Waddenkustzone. Dit is het gebied is waar het kabeltracé doorheen loopt. De inzet van deze middelen volgt hierbij logisch op het eerder doorlopen gebiedsproces.
Voor de verdere uitwerking van de gebiedsontwikkeling – ontwerp en uitvoering – wordt een nieuw participatief proces opgestart waarbij de inzet van de gebiedsinvesteringen (inclusief vermelding van de bron en reden van de middelen) de basis vormt. Inwoners, agrariërs, ondernemers, 30 grondeigenaren en maatschappelijke organisaties worden actief betrokken bij de uitwerking van plannen en realisatie van projecten. Participatie ziet de gemeente daarbij niet als een eenmalige activiteit, maar als een continue dialoog en co-creatie. Als lokale overheid staat de gemeente dicht bij inwoners en ondernemers. De bedrijfscontactfunctionarissen, dorpencoördinatoren, adviseurs (waaronder landbouw), gebiedsontwikkelaars en projectleiders staan in nauw contact met dorpen, agrariërs en ondernemers. Tegelijkertijd sluit de gemeente aan bij lopende projecten van andere partijen, zoals de Regiovisie Marnedorpen, Fascinating, SALTA, Boerennatuur en Building. Door de gebiedsontwikkeling/landschapsprojecten en verziltingsmaatregelen (zie hoofdstuk 7 van dit regioplan) te verbinden met de waterveiligheidsopgave en de aanleg van het kabeltracé, kunnen de gezamenlijke overheden één integraal participatieproces inrichten (planning procesontwerp: 2027- 2028). Dit leidt tot een gezamenlijke aanpak, met daarbinnen verschillende samenhangende sub- projecten.
Dat zorgt voor inhoudelijk sterkere projecten (planning uitvoering: vanaf 2028-2029) en draagt bij aan gedeeld eigenaarschap. Daarmee fungeren de gebiedsinvesteringen niet alleen als financiering, maar ook als katalysator voor aanvullende initiatieven en investeringen vanuit het gebied zelf. 4.3.2 Beleids- en uitvoeringskader Het programma Waddenkust & Reitdiep vormt voor Het Hogeland het inhoudelijke en strategische kader voor de ontwikkeling van het Waddenkust- en Reitdiepgebied. Binnen dit kader worden ruimtelijke kwaliteit, economische ontwikkeling, ecologische veerkracht en brede welvaart in onderlinge samenhang benaderd. Het gebied wordt daarbij niet als optelsom van afzonderlijke opgaven beschouwd, maar als een samenhangend systeem waarin ingrepen op het ene domein direct doorwerken op andere thema’s zoals leefbaarheid, landschap en toekomstbestendige landbouw en visserij. Deze integrale benadering biedt houvast bij het prioriteren en verbinden van initiatieven en investeringen, met ruimte voor maatwerk per dorp en deelgebied. In deze context krijgen gebiedsinvesteringen, waaronder die vanuit PAWOZ, een logische en samenhangende plek. Zij dragen bij aan het versterken van de ruimtelijke en sociaaleconomische structuur van het gebied en sluiten aan op de langjarige ontwikkelrichting die in het programma is vastgelegd.
Door investeringen te koppelen aan lokale initiatieven en regionale opgaven ontstaat een hefboomeffect: middelen versterken elkaar en leiden tot meerwaarde op meerdere fronten, zoals leefbaarheid, economische vitaliteit en landschappelijke kwaliteit. Zo fungeert het programma niet alleen als richtinggevend kader, maar ook als afwegingskader voor het gericht inzetten van middelen en het realiseren van een duurzame, gebiedsbrede impact. Samenhang met Agenda voor het Waddengebied en Uitvoeringsprogramma Het programma Waddenkust & Reitdiep sluit inhoudelijk en strategisch aan op de Agenda voor het Waddengebied 2050 en het daarbij horende Uitvoeringsprogramma 2021–2026. De Agenda biedt het gezamenlijke langetermijnperspectief voor een veilig, vitaal en veerkrachtig Waddengebied, waarin bescherming van natuur en landschap hand in hand gaat met economische en maatschappelijke ontwikkeling. 31 Deze koers is in het Uitvoeringsprogramma vertaald naar concrete uitvoeringslijnen (UP’s) binnen samenhangende thema’s, zoals natuur en biodiversiteit, landschap en cultureel erfgoed, klimaatadaptatie, landbouw en visserij, recreatie en leefbaarheid.
Juist op deze snijvlakken raakt het programma Waddenkust & Reitdiep direct aan meerdere UP’s, waaronder de versterking van de kustzone (UP9), de ontwikkeling van landschap en erfgoed (UP3, UP4), de transitie naar een duurzame landbouw en visserij (UP15, UP19, UP20), en de versterking van leefbaarheid en recreatie langs de Waddenkust (UP14). Daarmee functioneren lokale en regionale investeringen in het gebied niet als losse projecten, maar als concrete bijdragen aan de bredere transities die binnen de Waddenagenda zijn ingezet. 4.3.3 Projecten en activiteiten Project: WADNEST - € 2.500.000 Doelgroep(en): inwoners, agrariërs, ondernemers, recreanten Projectomschrijving: Langs de Waddenkust – van Lauwersoog tot ’t Lage van de Weg – liggen dorpen als groene eilanden in een open landschap. Met WADNEST wordt de kwaliteit van deze dorpen verbeterd en worden deze sterker verbonden met het landschap eromheen. Het project richt zich op: ▪ creëren van meer groen in en rond de dorpen ▪ herstellen van cultuurhistorische elementen ▪ herstellen van historische tuinen ▪ aanleggen van dorpsommetjes en kerkenpaden ▪ ontwikkelen van speel- en dorpstuinen die natuur en landschap dichterbij brengen Zo ontstaan dorpen die groener, aantrekkelijker en beter verbonden zijn met de natuur- en agrarische gebieden in de omgeving.
Project: WADPAD - € 2.500.000 Doelgroep(en): inwoners, agrariërs, ondernemers, recreanten Projectomschrijving: De waddendorpen liggen dicht bij het Wad, maar je bent er niet zomaar: tussen dorp en dijk liggen uitgestrekte polders. Met WADPAD worden de routes van en naar het Wad verbeterd en worden ze aantrekkelijker gemaakt, veilig en passend bij het landschap. Tegelijk wordt samenhang tussen dorpen, landschap, kust en recreatie versterkt en wordt ingespeeld op toekomstige ontwikkelingen in het gebied. Dit gebeurt in balans met landbouw en natuur. Het project richt zich op: ▪ biodivers Waddenkustland ▪ herstel cultuurlandschap Waddenkust ▪ toevoegen van observatiepunten, beleefpunten en landschapskunst ▪ ontwikkelen van boerenlandpaden ▪ verbeteren van de proloog/epiloog van het Pieterpad bij Pieterburen ▪ creëren van recreatieve voorzieningen aan de waddenkust ▪ aanleggen van recreatieve fietsverbindingen 32 De aanleg van het kabeltracé, de dijkversterking en de verziltingsaanpak maken dit het perfecte moment om deze verbindingen toekomstbestendig te ontwikkelen. Dit project richt zich daarom op de Waddenkust van Lauwersoog tot ’t Lage van de Weg.
33 4.4 Gemeente Noardeast-Fryslân: toekomstbestendige gemeente 4.4.1 Lokale investeringsbehoeften en -doelstellingen De gemeente Noardeast-Fryslân is een grote plattelandsgemeente met 52 dorpen en de stad Dokkum, gelegen aan de noordkust van de Waddenzee, met zo’n 32 kilometer kustlijn. Het eeuwenoude landschap achter de Waddenzeedijk wordt gekenmerkt door: terpdorpen, oude visserijdorpen (Peazens-Moddergat, Dokkumer Nije Silen), solitaire agrarische bebouwing, kwelderwallen en -geulen. Het landschap wordt tegenwoordig voor het overgrote deel gevormd door akkers en weilanden. Wat door de eeuwen heen zichtbaar is gebleven is de verbinding tussen de Waddenzee en het binnendijkse landschap dat door de eeuwen heen door de Waddenzee en de voormalige Lauwerszee is gevormd. De aanlanding van de waterstofleidingen afkomstig van het windpark Ten Noorden van de Wadden is globaal gelegen tussen de dorpen Holwert en Anjum. Landinwaarts liggen de tracés van de waterstofleidingen deels in de nabijheid van de bestaande leidingen richting het Lauwersmeer en via de westelijke oever van het meer richting Munnekezijl en Grijpskerk in Westerkwartier. De gemeente wil de middelen van de gebiedsinvesteringen in hoofdzaak inzetten in het gebied of ten behoeve van het gebied waar de beoogde tracés van de waterstofleiding liggen.
Ruwweg betreft dit het gebied Ternaard - provinciegrens Lauwersmeer – Munnekezijl. De middelen met een omvang van € 5 miljoen gebiedsinvesteringen worden op een evenwichtige wijze verdeel over de 4 thema’s leefkwaliteit, natuur, energietransitie en regionale economie en verdeeld over de looptijd van de gebiedsinvesteringen gedurende de periode 2027 - 2035. Met de integrale inzet en beoogt de gemeente met het gebied een stevige impuls te geven richting toekomstbestendigheid. Participatie Gebiedsprocessen en participatie spelen binnen de gemeente een belangrijke rol bij het opstellen van de beleids- en uitvoeringskaders. Voor het gebied waarbinnen de inzet van de gebiedsinvesteringen is voorzien zijn verschillende beleidskaders en uitvoeringskaders op deze wijze tot stand gekomen. In samenspraak met de inwoners, agrariërs en ondernemers in het gebied zijn maatregelen in kaart gebracht die kunnen bijdragen aan de beleidsdoelen en aan de toekomstbestendigheid van het gebied. De keuze voor de inzet van de gebiedsinvesteringen voor deze maatregelen/projecten is daarmee een logische vervolgstap. De gebiedsinvesteringen vormen een belangrijke impuls voor de daadwerkelijke realisatie van de ambities. Bij het nader uitwerken van de projecten en bij de realisatie houdt de gemeente de omgeving nauw betrokken.
In die fase zal de gemeente duidelijk communiceren dat de projecten mogelijk worden gemaakt door de gebiedsinvesteringen die de gemeente ontvangt van het Rijk als gevolg van de mogelijke aanleg van een waterstofleiding in de gemeente. 34 4.4.2 Beleids-/uitvoeringskader Voor de projecten binnen Noardeast-Fryslân wordt aangesloten bij de volgende beleids- en uitvoeringskaders: ▪ Regionale Energie Strategie ▪ Energiebeleid gemeente Noardeast-Fryslân ▪ Omgevingsprogramma Landbouw ▪ Omgevingsvisie gemeente Noardeast-Fryslân ▪ Regionale visie Toerisme en recreatie ▪ Masterplan Opvaarten in Noardeast-Fryslân 4.4.3 Projecten en activiteiten Project: Samen onder 1 dak Ternaard - € 500.000 Doelgroep(en): inwoners Ternaard en buitengebied Projectomschrijving: Het dorp Ternaard is één van de grotere dorpen in het gebied waar de focus op ligt langs de Waddenkust. In Ternaard wonen ongeveer 1350 inwoners met het buitengebied erbij ongeveer 2200 inwoners. Op dit moment speelt het maatschappelijk- en verenigingsleven zich af in 6 aparte gebouwen. Binnen het project is het doel om één gemeenschappelijk (energieneutraal) gebouw en ontmoetingsplek te creëren voor de inwoners en verenigingen in het dorp en het omliggende agrarische buitengebied. Dit levert o.a.
de volgende voordelen op: betere verbondenheid tussen dorp en het omliggende gebied, energiebesparing, lagere exploitatielasten en minder vrijwilligers nodig (is op dit moment een zorg voor de toekomst). Door de gemeente is inmiddels een haalbaarheidsonderzoek opgestart. Project: Natuurlijke bermen en oevers - € 750.000 Doelgroepen: Agrariërs, inwoners Projectomschrijving: Waar mogelijk zullen gemeentelijke bermen, oevers en overhoeken worden heringericht tot natuurlijke bermen die functioneren als plek voor waterberging, zoetwater beschikbaarheid, biodiversiteit, beleefbaarheid van het gebied en natuurlijke filtering van afstromend water i.v.m. waterkwaliteit. Doel is het creëren van een robuust netwerk van half- natuurlijke landschapselementen. In dit project zal 25 kilometer herinrichting van bermen/oevers/overhoeken met gebiedseigen beplanting uitgevoerd worden. Het is systeemversterkend project omdat het regionale watersysteem wordt ontlast, verzilting wordt tegengegaan en ecologische verbindingen worden versterkt. Ook biedt de maatregel een concrete bijdrage aan schade door bodemdaling en waterberging, gekoppeld aan groenblauwe dooradering en zoetwaterbeschikbaarheid. Binnen het project wordt samengewerkt met het Wetterskip, agrariërs en de provincie.
Deze maatregel is tot stand gekomen door middel van brede participatie bij de omgevingsvisie en het omgevingsprogramma landbouw en wordt gedragen door de gemeenschap. 35 Project: Bevaarbaarmaken opvaart de Peazens - € 300.000 Doelgroep(en): inwoners, maatschappelijke organisaties, recreatieondernemers, toeristen Projectomschrijving: De opvaart Peazens was vanouds de vaarverbinding was tussen de Dokkumer binnenstad naar de opvaart van het terpgehucht Ealsum en de Peazensslenk en eindigt nabij het dorp Peazens. De sluis Noorderverlaat aan de noordzijde van Dokkum verbindt de opvaart met de Parkstergracht. De monumentale sluis is in verval geraakt. Door restauratie kan de sluis weer werkzaam worden en de Peazens weer bevaarbaar worden gemaakt. Daardoor wordt het slenkengebied tussen Dokkum en de Waddenkust weer bevaarbaar en voor een sloep e.d. ontsloten. De restauratie van de sluis zelf zal grotendeels met gemeentelijke gelden worden gerestaureerd. Daarnaast zijn aanvullende waterstaatkundige ingrepen noodzakelijk om het noordelijke opvaartengebied daadwerkelijk toegankelijk te maken voor klein vaarverkeer. Dit door zelfbediening van de sluis en het verhogen van enkele duikers ten noorden van de sluis. Betrokken partijen zijn onder andere: de Werkgroep ‘Skip yn’e feart’, het Dokkumer Museum, het Museum It Fiskershúske in Moddergat en plaatselijke recreatieondernemers.
Project: Ondergrondse zoetwateropslag - € 500.000 Doelgroep(en): Agrariërs Projectomschrijving: Binnen de gemeente wordt een pilot uitgevoerd met ondergrondse zoetwateropslag. Hiervoor wordt gebruik gemaakt van de (water)glasdamwandtechnologie op landbouwpercelen. Concreet wordt drainagewater van landbouwgronden afgekoppeld van het oppervlaktewatersysteem, lokaal afgevangen, gezuiverd, geïnfiltreerd en opgeslagen in een afgesloten ondergronds reservoir. Het water wordt in natte perioden opgeslagen en in droge perioden teruggewonnen voor irrigatie (bijv. aardappelen en groente). Het water uit de ondergrondse bron kan ook ingezet worden voor bijvoorbeeld brandweer en het voorzien van water voor de natuur. Doel van de maatregel is: ▪ Waterbergingsverlies door bodemdaling te compenseren; ▪ Oppervlaktewatersysteem te ontlasten bij piekneerslag; ▪ Beschikbaarheid van zoetwater voor landbouw te garanderen; ▪ Verzilting en verdroging tegen te gaan; ▪ Werken aan een klimaatadaptief en toekomstbestendig watersysteem. De pilot wordt uitgevoerd in nauw overleg met de agrariërs in het gebied en met het Wetterskip.
Project: Leefbaarheid openbare ruimte - € 1.000.000 Doelgroep(en): inwoners, ondernemers, toeristen Projectomschrijving: In de dorpen leeft de wens dat wordt ingezet op het toekomstbestendig maken van verschillende voorzieningen in de openbare ruimte, waarmee rekening wordt gehouden met de veranderende behoeften en wensen van bewoners, bijvoorbeeld op het gebied van verbetering van: toegankelijkheid, bereikbaarheid, veiligheid, beleving en welzijn. Concrete voorstellen zijn het realiseren van een parkeerterrein, verharden wandelpaden, het ontwikkelen van kleinschalige infrastructurele voorzieningen langs en op de Waddenzeedijk en het verbeteren van de openbare 36 ruimte in de omgeving van de dorpen met een kleine haven. Op deze wijze wordt een bijdrage geleverd aan concrete lokale initiatieven en wensen. Projectvoorbeelden zijn: ▪ Ontwikkeling van parkeervoorzieningen aan de rand van Moddergat; ▪ Aantrekkelijk maken omgeving van de historische sluis (uit 1729) bij het buurtschap Dokkumer Nije Silen; ▪ Beleving van monumentale sluis met voormalige waterstaatsfunctie (uit 1741) bij Munnekezijl aantrekkelijker maken; ▪ Het aantrekkelijker maken van de haven in Dokkumer Nije Silen.
Project: Gebiedsontwikkelingsplan aanlandingsgebied - € 1.200.000 Doelgroep(en): Maatschappelijke organisaties, inwoners Projectomschrijving: Samen met inwoners, (agrarische) ondernemers, verenigingen in het gebied wordt een integraal gebiedsontwikkelingsplan opgesteld met als doel bij te dragen een toekomstbestendige, leefbare en duurzame regio binnen de gemeente en een kwaliteitsimpuls aan het gebied gaan geven. De projecten moeten in de periode 2027 – 2035 tot uitvoering komen. Op voorhand wordt gedacht aan projecten zoals het verduurzamen van maatschappelijke gebouwen in het gebied en het toekomstbestendig maken van lokale sport- en recreatievoorzieningen. Project: Energiehubs - € 750.000 Doelgroep(en): Ondernemers, inwoners (werkgelegenheid) Projectomschrijving: Binnen de gemeente Noardeast-Fryslân vervullen de bedrijventerreinen Betterwird in Dokkum en Hallum een belangrijke sociaaleconomische functie doordat ze voorzien in meer dan 3000 lokale en regionale arbeidsplaatsen. De bedrijven op deze terreinen moeten hun productieprocessen elektrificeren om competitief te blijven en verder te verduurzamen. Hierdoor stijgt hun elektriciteitsbehoefte. Deze elektrificatie is een strategische keuze: door regie te nemen over de energievoorziening worden de bedrijven minder afhankelijk van de onzekere gasprijzen en economische schommelingen.
Hierbij is netcongestie een urgent probleem. Een energiehub kan een bijdrage leveren aan de oplossing van het probleem. Eén energiehub is voorzien voor het bedrijventerrein in het dorp Hallum. In dit dorp is sinds 1861 een grote internationaal, in 90 landen opererende koekjesfabrikant gevestigd. Naast de fabriek is op hetzelfde bedrijfsterrein een groot internationaal transportbedrijf gevestigd die de producten van de koekjesfabriek door Nederland en Europa transport. De tweede energiehub is voorzien in Dokkum. Als gevolg van netcongestie grote, nationaal en internationaal opererende bedrijven voor wat betreft de langdurige, toekomstige energiebehoefte op slot. Met de realisatie van energiehubs wil de gemeente voorkomen dat grote bedrijven vertrekken naar andere locaties elders in de provincie of in het land en zo kostbare arbeidsplaatsen in een economisch kwetsbare regio behouden blijven. 37 4.5 Gemeente Schiermonnikoog: toekomstbestendige waterhuishouding 4.5.1 Lokale investeringsbehoeften en -doelstellingen Schiermonnikoog is voor het overgrote deel een Nationaal Park en daardoor vooral gericht op het beschermen van de unieke landschappelijke- en natuurwaarden. Belangrijk is dat landschap, menselijke activiteiten en cultuurhistorie zich kunnen blijven ontwikkelen met als kernwaarden: rust, ruimte, natuur en authenticiteit.
Daarnaast wil Schiermonnikoog toekomstbestendig zijn: duurzaam, veerkrachtig en zelfvoorzienend. De leefkwaliteit op het eiland is een van de opgaven waar de gebiedsinvesteringen een impuls aan kunnen geven. Om die leefkwaliteit en de natuurlijke kwaliteit van het eiland te behouden en te verbeteren, wil Schiermonnikoog zich concentreren op water. Er ligt een actuele opgave bij het zelfvoorzienend houden van Schiermonnikoog wat betreft zoet (drink)water. Water is essentieel voor ons welzijn. Schiermonnikoog ligt midden in een uniek ecosysteem omringd door het zoute water van de Noordzee en de Waddenzee. Het drinkwater wordt uit het grondwater op het eiland zelf onttrokken en niet vanaf de vaste wal aangevoerd zoals bij drie andere Waddeneilanden. De beschikbaarheid van zoet water is op dit moment een van de grootste bedreigingen voor de leefkwaliteit op het eiland. De stijgende zeespiegel als gevolg van klimaatverandering speelt hierin een belangrijke rol. Ook andere klimaateffecten zoals hitte, droogte en wateroverlast in de winter beïnvloeden het eiland. Veranderingen in het grondwatersysteem verlopen traag, dus nu handelen is cruciaal om het eiland toekomstbestendig te maken. Schiermonnikoog wil de zoetwaterbel op het eiland behouden, aanvullen en duurzaam benutten, zodat er voldoende drinkwater is voor eilanders en toeristen en water voor de natuur en landbouw.
Schiermonnikoog wil daarbij een inspirerend voorbeeld zijn voor anderen op het gebied van innovatief en duurzaam waterbeheer. Schiermonnikoog is daarbij een proeftuin voor waterinnovatie: van regenwateropvang tot circulair watergebruik. Schiermonnikoog wil haar unieke karakter behouden: een kleinschalige gemeenschap waar mens en natuur in harmonie leven. Schiermonnikoog is er daarom alles aan gelegen dat de impact van de aanleg van kabels en leidingen op het natuurgebied en de bijbehorende kustzones tot een minimum beperkt blijft en zal zich daar uiteraard maximaal voor inspannen. Op het eiland waar rust en ruimte de norm zijn, zullen de plaatselijke bevolking en de toeristen de aanleg van de kabels en leidingen daarmee per definitie als een (tijdelijke) verstoring van de leefbaarheid ervaren. De indirecte impact van de aanlanding ligt daarmee voornamelijk op het niveau van leefbaarheid, de economie door de (tijdelijke) aantasting van het toeristisch product, en instandhouding van de hechte eilander gemeenschap. Naast de directe invloed op de natuur. De beschikbare middelen ten behoeve van gebiedsinvesteringen worden ingezet voor een impuls in de leefkwaliteit: op de thema's natuur, leefbaarheid, regionale economie en energietransitie, waarbij we de nadruk leggen op water.
Schiermonnikoog kiest voor projecten die integraal bijdragen aan een toekomstbestendig, leefbaar en duurzaam eiland waar mens en natuur in harmonie naast en samen met elkaar leven. 38 Participatie De keuze van projecten voor een lokale impuls in de leefkwaliteit is gebaseerd op eerder door de inwoners gestelde prioriteiten in het proces voor de 1e tranche gebiedsinvesteringen. In december 2024 is een digitale consultatieronde gehouden waarin inwoners hun prioriteiten konden aangeven op een voorgestelde lijst met projecten. Ze konden aangeven wat zij het belangrijkste vonden voor de leefkwaliteit op Schiermonnikoog. Deze prioritering is gebruikt bij de eerdere keuze voor de projecten voor de besteding van de middelen uit de 1e tranche gebiedsinvesteringen en is nog steeds actueel. Deze prioritering is daarom ook gebruikt bij de keuze van projecten voor de middelen uit de 2e tranche gebiedsinvesteringen. Bij de uitvoering van de projecten worden inwoners en belanghebbenden betrokken. De keuze voor de waterkoesterprojecten is gebaseerd op het Integraal Waterplan Schiermonnikoog dat in nauwe samenwerking met alle direct betrokkenen is opgesteld.
4.5.2 Beleids-/uitvoeringskader Het Integraal Waterplan Schiermonnikoog 2025 (waterkoesterplan) biedt een samenhangend kader voor een toekomstbestendig, veerkrachtig en zelfvoorzienend watersysteem voor de periode 2025 - 2031, met doorkijk naar 2050 en 2100. Het plan richt zich primair op het behoud en duurzaam benutten van de zoetwaterbel, met oog voor alle functies op het eiland. Het plan bevat een uitvoeringsprogramma met maatregelen voor 2025–2030. De stuurgroep 1Eilaun bewaakt voortgang, samenhang en integraliteit. De ambitie beschreven in het Integraal Waterplan is om Schiermonnikoog toekomstbestendig te maken: een duurzaam, veerkrachtig en zelfvoorzienend eiland, ook op het gebied van drinkwater en zoetwaterbeschikbaarheid. De uitdaging zit in het combineren van verschillende functies binnen de beperkte ruimte van het eiland. De grootste bedreiging is de beschikbaarheid van zoetwater. Daarom wordt er extra aandacht besteed aan het vasthouden van zoet water voor zowel landbouw als natuur, en het benutten van de zoetwaterbel onder het eiland. Het Integraal Waterplan biedt inzicht in maatregelen die nodig zijn om de zoetwaterbel op het eiland te behouden en duurzaam te benutten.
Het Integraal Waterplan is opgesteld door de provincie Fryslân, in nauwe samenwerking met Wetterskip Fryslân, Vitens, gemeente Schiermonnikoog, Nationaal Park Schiermonnikoog, inwoners en andere belanghebbenden. Samenhang met Agenda voor het Waddengebied en Uitvoeringsprogramma De Agenda voor het Waddengebied 2050 bepaalt de strategische koers: natuur als fundament, water en bodem sturend en adaptief omgaan met klimaatverandering. Het Integraal Waterplan Schiermonnikoog laat zien hoe deze koers concreet kan worden gemaakt op eilandniveau: met keuzes, investeringen en acceptatie van verandering. Het Integraal Waterplan sluit aan bij de volgende programma initiatieven van het Uitvoeringsprogramma: Natuurbeheer, -herstel en -ontwikkeling (UP2), onderzoek ecologische effecten klimaatverandering (UP7), de brede welvaart op het eiland (UP13) en de ontwikkeling van een zoetwaterstrategie voor de landbouw (UP19). 39 Naast de voornoemde van toepassing zijnde programma initiatieven sluit Schiermonnikoog met haar projecten ook aan bij de energietransitie in het Waddengebied (UP12). 4.5.3 Projecten en activiteiten Project: Meer water voor Schiermonnikoog: waterkoesterprojecten - € 3.000.000 Doelgroep(en): inwoners, agrariërs, Nationaal Park Schiermonnikoog Projectomschrijving: De focus ligt bij circulair watergebruik en waterbesparing.
Op dit moment wordt er in samenwerking met Wetterskip Fryslân, en andere direct betrokkenen onderzocht welke maatregelen in samenhang het meest effectief zijn. Er vindt een onderzoek plaats naar hergebruik van het effluent (gezuiverd afvalwater) uit de rioolwaterzuivering waardoor er minder lozing plaatsvindt op de Waddenzee en we het zoete water voor het eiland kunnen behouden. De vraag is waar het her te gebruiken water het beste naartoe gebracht kan worden op het eiland: naar de duinen of naar de polder, of elders. Wanneer dat eind 2026/begin 2027 duidelijk is, wordt samen met de direct betrokken partijen zoals Wetterskip en het Nationaal Park Schiermonnikoog bepaald wat de meeste effectieve samenhangende maatregelen zijn om het water te koesteren op het eiland: welke maatregelen voor het hergebruik van het extra gezuiverd afvalwater we gaan uitvoeren met deze gebiedsinvesteringen. Daarnaast gaan we aan de slag in het dorp met het versneld afkoppelen van het regenwater van het gemengd riool. Dit door aparte infrastructuur aan te leggen of bijvoorbeeld de regenpijpen bij huizen af te koppelen en het regenwater te infiltreren in de tuin. Daarnaast zetten we dit budget in voor waterbesparing en hergebruik bij de grootste verbruikers van water in het dorp en eventueel bij huishoudens.
Deze gebiedsinvestering is gebaseerd op een samenhangend pakket aan maatregelen uit het Integraal Waterplan Schiermonnikoog: het waterkoesterplan en draagt vooral bij aan het thema behoud en versterken van de natuur, en het verbeteren van de fysieke leefomgeving. Project: Openbare ruimte Maritiem Kwartier - € 1.000.000 Doelgroep(en): inwoners, maatschappelijke organisatie, toeristen Projectomschrijving: Het Maritiem Kwartier is het gebied rond de Zuidertoren, de Oude Centrale, het dorpshuis en de voormalige redschuur. Dit is een rafelrand van het dorp Schiermonnikoog en heeft een kwaliteitsimpuls nodig. Door te investeren in een duurzame en uitnodigende openbare ruimte worden de verschillende initiatieven aan elkaar gekoppeld. Zoals de realisatie van een Maritiem Centrum in de oude redschuur, de realisatie van sociale woningbouw op het terrein van de Oude Centrale en het toekomstbestendig maken van het dorpshuis. De Zuidertoren, één van de eilander bakens, kan een prachtig decor vormen voor kleinschalige culturele evenementen. Deze gebiedsinvestering zorgt naast een impuls aan de openbare ruimte ook voor een goede verbinding van het dorpshuis hierop en het verder ontwikkelen van haar multifunctionele karakter. Het dorpshuis vervult een belangrijke maatschappelijke functie op Schiermonnikoog.
Deze gebiedsinvestering draagt vooral bij aan het thema verbeteren van de fysieke leefomgeving, versterking van de regionale economie, en versnellen van de (duurzame) energietransitie. 40 Project: Verduurzaming - € 750.000 Doelgroep(en): inwoners, maatschappelijke organisaties Projectomschrijving: Verduurzaming is een opgave in de energietransitie en verduurzamingsambitie. Het verduurzamen van de vaak al wat oudere woningen en andere gebouwen in het beschermd dorpsgezicht brengt technische uitdagingen met zich mee, waardoor verduurzamen vaak duurder is. Subsidie aan huiseigenaren en ondernemers kan hierbij helpen. Zo blijft het dorpsgezicht aantrekkelijk voor bewoners, ondernemers en bezoekers. Een andere mogelijke besteding van deze middelen is het mogelijk maken van de stap van aardgas ready naar aardgasvrij maken van de maatschappelijke gebouwen op Schiermonnikoog en ook hier het hergebruik van water. Project: Inwoners aan zet: leefbare mienskip - € 250.000 Doelgroep(en): inwoners Projectomschrijving: Inwoners weten zelf goed wat een bijdrage kan leveren aan de sociale cohesie op het eiland. Daarom zal deze gebiedsinvestering in de vorm van een subsidieregeling ingezet worden voor door de inwoners zelf bedachte kleinere projecten die ze ook zelf uitvoeren.
De door de inwoners aangedragen projecten dienen een impuls te leveren aan de leefkwaliteit op het eiland: door een bijdrage te leveren aan een of meerdere van de vier thema’s voor de gebiedsinvesteringen: natuur, leefomgeving, regionale economie en energietransitie. De plannen worden daarop getoetst. Dit is vergelijkbaar met de subsidieregeling in de eerste tranche. In plaats van het organiseren van een nieuwe-route-proces met plandagen zoals bij de eerste tranche willen we bij deze tweede tranche een adviescommissie organiseren, bestaande uit vertegenwoordigers van de inwoners en ondernemers van het eiland, die de projecten mee beoordelen. Deze gebiedsinvestering draagt vooral bij aan een impuls voor de leefkwaliteit. 41 4.6 Gemeente Westerkwartier: energie en leefkwaliteit 4.6.1 Lokale investeringsbehoeften en -doelstellingen Met ruim 65.000 inwoners behoort Westerkwartier tot de grotere plattelandsgemeenten van Noord- Nederland. De gemeente heeft een afwisselend landschap met landbouwgebieden, natuurterreinen, bossen en karakteristieke dorpen.
Vanaf het open uitgestrekte dijkenlandschap in het noorden, het wierdenlandschap, gaat het landschap over via karakteristieke coulisselandschap met een kleinschalig en besloten karakter en het veengebied met aan de vervening gerelateerde verkavelingspatronen met houtwallen naar de hoge zandgronden in het zuiden met meer bossen, heideachtige terreinen en oude esdorpen. De gemeente Westerkwartier is in beeld als mogelijke corridor voor een ondergrondse waterstofleiding. Het gaat specifiek om transport vanaf de Noordzee naar het nationale waterstofnetwerk en de gasopslag in Grijpskerk. De gebiedsinvesteringen die de gemeente Westerkwartier ontvangt als gevolg van mogelijke aanleg van deze waterstofleiding worden in overeenstemming met het gezamenlijke bestuursakkoord van eind 2025 ingezet voor de energietransitie, het behoud en de versterking van natuur, het verbeteren fysieke leefomgeving en het versterken van de regionale economie. De gemeente legt daarbij de koppeling met een aantal grotere projecten waarin flink moet worden geïnvesteerd, waarbinnen we grote uitdagingen kennen en die de komende jaren tot realisatie moeten komen. De gemeente heeft aan de energietransitie een stevige opgave qua klimaatdoelstellingen en terugdringen van de CO2-uitstoot. Denk ook aan vergroten van het aandeel hernieuwbare elektriciteit in combinatie met andere opgaven.
De gemeente werkt daarnaast aan een aantal grotere integrale en multidisciplinaire projecten met partners (o.a. ook provincie Groningen en buurgemeenten) over de verschillende programma’s heen om meerdere opgaven in ruimtelijke zin te combineren. Een kenmerk van deze projecten is dat er een link ligt met ondernemerschap, systeemversterkende maatregelen voor het energienetwerk van de toekomst, de doorontwikkeling van de vrijetijdseconomie, met als onderdeel daarvan onze karakteristieke landschappen, natuurnetwerken en recreatieve infrastructuur. Participatie In het kader van de vastgestelde beleidsvisies en programma’s zijn participatietrajecten doorlopen. Een concreet voorbeeld hiervan is het warmteprogramma Westerkwartier waarbij in 2025 een gemeente brede enquête is uitgevoerd, nieuwsbrieven zijn verspreid en diverse inwonersbijeenkomsten zijn georganiseerd. Uit de voornoemde participatietrajecten zijn verschillende wensen van inwoners, agrariërs en ondernemers naar voren gekomen. Deze wensen vormen de basis voor de inzet van de gebiedsinvesteringen. Veel van deze wensen zullen vanaf nu in samenspraak met de omgeving verder worden geconcretiseerd en worden geboetseerd tot uitvoerbare projecten.
Hierbij zal de gemeente duidelijk maken dat de projecten kunnen worden gerealiseerd met behulp van de gebiedsinvesteringen die de gemeente ontvangt van het rijk als gevolg van de mogelijke aanleg van de waterstofleiding. 42 4.6.2 Beleids-/uitvoeringskader De gemeente Westerkwartier valt buiten de werkingssfeer van de Agenda voor het Waddengebied 2050. Voor de projecten binnen Westerkwartier wordt aangesloten bij de volgende beleids- en uitvoeringskaders: ▪ Omgevingsvisie 2040 ▪ Duurzaamheidsbeleid 2025-2030 & programma Duurzaamheid ▪ Economische visie & Bedrijventerreinenvisie ▪ Ontwikkelprogramma voor vrije tijd (i.s.m. provincie Groningen) 4.6.3 Projecten en activiteiten Project: Realisatie warmteprogramma/warmtebedrijf Westerkwartier - € 1.000.000 Doelgroep(en): inwoners Projectomschrijving: De gemeente heeft een omvangrijk warmteprogramma met het doel om de gemeente aardgasvrij te maken. Om het warmteprogramma op het vlak van collectieve warmte uit te voeren, heeft de gemeente Westerkwartier een warmtebedrijf opgericht. In het warmtebedrijf worden toekomstige, collectieve warmtesystemen ondergebracht. Een concreet project is de uitbreiding van het warmtenet Marum. De gemeente onderzoekt ook voor de andere kernen die in het warmteprogramma voor een collectieve warmteoplossing in aanmerking komen.
Bij gebleken haalbaarheid werkt het gemeentelijke warmtebedrijf de realisatie, inclusief de financiering, verder uit. De middelen uit de gebiedsinvesteringen worden aangewend voor de realisatie van het warmtenet. Hiermee wordt een bijdrage geleverd aan betaalbare warmte voor iedereen. Hiermee draagt dit project bij aan de energietransitie en leefbaarheid in de kernen van de gemeente. Project: Hernieuwbare Elektriciteit Westerkwartier - € 500.000 Doelgroep(en): inwoners Projectomschrijving: De focus van de gemeente voor hernieuwbare elektriciteit ligt vooral op zon op daken om zo kostbare landbouwgrond te ontzien. Er is slechts beperkt veranderruimte binnen de gemeente voor zon op land bij een aantal dorpen. Toch is in de RES Groningen 1.0 een aantal projecten aangewezen in het Westerkwartier voor zon-op-land. Het gaat daarbij onder andere om slibdepots, vuilstorten, RWZI-locaties. Ook wordt ruimte geboden aan een gebiedstransformatie in het Zuidelijk Westerkwartier. De gemeente wil met nadruk de te realiseren zon-op-landprojecten combineren met het versterken van het karakteristieke landschap en een koppeling maken met andere opgaven in het gebied. Het gelijktijdig realiseren van landschapsversterkende elementen en/of het mee koppelen van andere opgaven met een zon-op-landproject kan niet altijd (volledig) gedragen worden door de businesscase van het zonnepark.
De gemeente wil met de gebiedsinvesteringen een plus creëren voor landschappelijke ontwikkeling en bij projecten ook voldoende invulling geven aan bijvoorbeeld natuurinclusiviteit. Dit draagt bij aan de energietransitie, natuur en leefbaarheid in de gemeente. Dit draagt bij aan de energietransitie, natuur en leefbaarheid in de gemeente. 43 Project: Energiegemeenschappen Westerkwartier - € 500.000 Doelgroep(en): inwoners, ondernemers, coöperaties Projectomschrijving: Op basis van de ontwikkelingen in de nieuwe Energiewet zijn er mogelijkheden voor coöperaties om zich door te ontwikkelen tot energiegemeenschappen. De gemeente Westerkwartier telt veel dorpen met een eigen energiecoöperatie. Bij meerdere van deze coöperaties spelen ideeën over dynamisch energiedelen, opslag en het slim uitwisselen van energie tussen verschillende functies. Een concreet voorbeeld van zo’n project is landgoed Nienoord (Leek/Midwolde) waar men dynamisch energie gaat delen tussen verschillende functies op het landgoed en grootverbruiker Zwemkasteel Nienoord. De gemeente wil met inzet van de gebiedsinvesteringen de coöperaties helpen hun projecten verder te brengen. De gemeente wil hiertoe middels een voucherregeling de coöperaties de mogelijkheid bieden om kennis in te huren en een subsidieregeling openstellen voor financiële ondersteuning bij de daadwerkelijke realisatie van projecten.
Binnen de regelingen zal nadrukkelijk aandacht zijn voor het delen van kennis en ervaringen. Op deze wijze wil de gemeente voorkomen dat het wiel meerdere keren wordt uitgevonden en ervoor zorgen dat de samenwerking tussen de coöperaties wordt versterkt en er duurzame energiegemeenschappen ontstaan. Dit project draagt bij aan de energietransitie en aan een versterking van de regionale economie. Project: Leefbare dorpen - € 500.000 Doelgroep(en): inwoners Projectomschrijving: Leefbaarheid is een multidisciplinair begrip. Op microniveau spelen veel van deze disciplines mee in diverse initiatieven die in het participatietraject voor onze woonplannen zijn aangedragen. Een concreet voorbeeld is Pieterzijl. Dit gaat om het realiseren van meer zorgwoningen en betaalbare starterswoningen, het behouden van het dorpshuis, meer speelplekken, meer openbaar groen en enkele gerichte verkeersmaatregelen. In overleg met de inwoners wil de gemeente de leefbaarheid in de kernen verder versterken. Project: Realisatie toekomstbestendige bedrijventerreinen - € 1.000.000 Doelgroep(en): ondernemers Projectomschrijving: Op basis van de bedrijventerreinenvisie heeft de gemeente het doel om bedrijfsterreinen toekomstbestendig te maken.
Toekomstbestendig is daarbij een breed begrip, waarbij diverse thema’s – afhankelijk van het bedrijventerrein - een rol spelen, zoals bereikbaarheid, verkeersveiligheid, sociale veiligheid, verduurzamen/energietransitie, beschikbaarheid stroom (netcongestie), duurzame mobiliteit, circulaire transitie, digitalisering, beschikbaarheid ICT-infra (glasvezel), vergroenen en klimaatadaptatie. In de missie om te komen tot een toekomstbestendig bedrijventerrein wordt op meerdere locaties, al dan niet ondersteund door het provinciale ontzorgingsprogramma, gewerkt aan het vergroten van de organisatiegraad. Op een aantal plekken zijn nu ideeën voor bijvoorbeeld een (snel)laadplein of energiehub. Het idee is om met de inzet van de gebiedsinvesteringen de initiatieven die uit de bedrijvencollectieven naar boven komen, helpen te realiseren. Omdat de financierbaarheid van dit soort initiatieven nog lastig is, wordt gedacht aan het opzetten van een subsidieregeling. 44 Project: Ontwikkeling Energielandgoederen Westerkwartier € 500.000 Doelgroep(en): Agrariërs Projectomschrijving: Voortvloeiend uit de Omgevingsvisie en het Duurzaamheidsbeleid 2025-2030 werken we aan vormen van nieuwe, eigentijdse landgoedontwikkeling.
Dit door middel van de ontwikkeling van (energie)landgoederen waarin verschillende elementen zoals energieopwekking, innovatieve landbouw, bosaanplant, wonen, voedselproductie, recreatie en toerisme en natuurontwikkeling kunnen worden gecombineerd. Om hier concreet vorm en inhoud aan te geven heeft de gemeente uitnodigingsbeleid opgesteld. Binnen dit project wordt een concrete pilot vormgegeven voor een landgoedontwikkeling bij Jonkersvaart en omgeving. Daarbij wordt gekeken hoe we met een energielandgoed vorm kunnen geven aan de toekomst van de agrarische sector met een multidisciplinair verdienmodel. Voor de ontwikkeling van dit vernieuwende ideeën liggen vraagstukken bij de agrariër en de betrokken overheden om te werken aan een integraal plan, de integrale uitvoering en de uiteindelijke realisatie hiervan. Project: Bevorderen vrijetijdseconomie € 1.000.000 Doelgroep(en): Maatschappelijke organisaties, inwoners, ondernemers, toeristen Projectomschrijving: De vrijetijdseconomie is een sector die in het Westerkwartier een groeiende aandacht krijgt en een factor van belang is voor onze provincie. Het doel is om in te zetten op meerdere bestemmingsontwikkelingen om zo aantrekkelijke bestemmingen te creëren die meer publiek aantrekken.
De gedachte hierachter is dat iedere inwoner ervan profiteert en dat het gebied zich verder ontwikkelt als duurzame bestemming met karakter en kwaliteit. Per publiekstrekkende bestemming gaan we inzetten op meervoudige projecten die moeten gaan bijdragen aan verhoging van het aantal verblijfsbezoekers, de lokale bestedingen en de verblijfsduur. Een concreet voorbeeld is de bestemming Lutjegast-Grootegast, met onder andere het Museumplein, het verhaal van Abel Tasman, het natuurgebied Grootegastermolenpolder en het Blotevoetenpad. Daarnaast zetten we in op vrijetijdseconomieprojecten die onze groen-blauwe netwerken versterken en ze tegelijkertijd beter beleefbaar te maken vanuit een recreatief oogpunt. Concrete voorbeelden zijn het project ‘elektrische sloepenroute De Lauwers’ en het project ‘Wandelroute Rietdiep’. De beleving van de natuur en cultuurhistorie wordt in deze project optimaal versterkt. 45 5 GEBIEDSINVESTERINGEN – REGIONALE IMPULS 5.1 Lauwersmeergebied Nabij de westelijke en zuidwestelijke oever van het Lauwersmeer is de waterstofleiding voorzien. Het Lauwersmeergebied is een gebied met zeer hoge natuurwaarden (Natura 2000 en Nationaal Park), maar staat tegelijkertijd voor complexe opgaven rond waterveiligheid, klimaatverandering, zoet zoutovergangen, natuur, landbouw, visserij, recreatie en regionale economie.
Het Lauwersmeergebied is voor de regio van grote betekenis en is gelegen in de gemeenten Noardeast- Fryslân en Het Hogeland. Met Lauwersoog heeft het gebied een belangrijke verbinding met Schiermonnikoog. Het Lauwersmeer is ontstaan in 1969, toen de Lauwerszee werd afgesloten van de Waddenzee met een dijk. Door deze afsluiting veranderde de zoute zee geleidelijk in een zoetwatermeer. Hoewel het Lauwersmeer en de Waddenzee samen onderdeel zijn van een groter ecosysteem is door de afsluiting de onderlinge samenhang verzwakt: vismigratie is moeilijker en het natuurlijke overgangsgebied (brak water) is verdwenen. De regio wil het Lauwersmeer en omgeving ontwikkelen tot een klimaatrobuust gebied met een geleidelijke zoet- zoutovergang dat goed om kan gaan met water, zowel bij droogte als bij wateroverlast. Tegelijk wil men een balans bereiken tussen natuur, landbouw, recreatie en economie, zodat het gebied duurzaam en leefbaar blijft voor de toekomst. De toekomstvisie van het Lauwersmeergebied is tot stand gekomen na een uitgebreid participatieproces tussen betrokken overheden, landbouw- en natuurorganisaties, de visserij, omwonenden, agrariërs en (recreatie- )ondernemers.
Op basis van dit proces is in 2023 de gezamenlijke toekomstagenda vastgesteld en is in 2025 een eerste uitvoeringsagenda opgesteld die zich met name richt op vervolgonderzoek om te bepalen op welke wijze (met welke maatregelen) de toekomstbeelden kunnen worden gerealiseerd. De gebiedsinvesteringen zullen met name ingezet worden op de maatregelen die uit de vervolgonderzoeken naar voren zullen komen. Derhalve worden in dit regioplan vooral de denkrichtingen voor de projecten in het gebied aangegeven. Binnen dit regioplan wordt het Lauwersmeergebied onderverdeeld in het Lauwersmeer en Lauwersoog. Deze onderverdeling is gemaakt omwille van het voorgenomen verschil in de governance en vanwege het verschil in thematische aanpak. 5.1.1 Beleids-/uitvoeringskader De Toekomstagenda Lauwersmeer (2023) is een gezamenlijk en integraal kader voor de ontwikkeling van het Lauwersmeergebied voor de komende 10–20 jaar. Het document is bedoeld als richtinggevend en samenbindend instrument, niet als uitvoeringsprogramma. 46 De Toekomstagenda benoemt 24 samenhangende opgaven, geordend in zes thema’s: 1. Waterveiligheid en waterkwantiteit 2. Waterkwaliteit en natuur 3. Duurzame landbouw en visserij 4. Ruimtelijke kwaliteit 5. Kennis delen en ontwikkelen 6.
Duurzame economie, recreatie en toerisme Een nadere uitwerking van de Toekomstagenda heeft plaatsgevonden in het Uitvoeringsprogramma Lauwersmeer, welke is bekrachtigd door de Stuurgroep Lauwersmeer in november 2025. Het Uitvoeringsprogramma is gericht op 2026 en 2027. Het Masterplan Lauwersoog, moet nog verder vorm en inhoud krijgen. Samenhang met Agenda voor het Waddengebied en Uitvoeringsprogramma De Agenda voor het Waddengebied 2050 geeft de strategische koers voor een veilig, vitaal en veerkrachtig Waddengebied, met natuur als fundament. De Toekomstagenda Lauwersmeer is daarvan een concrete regionale uitwerking en laat zien hoe deze koers in de praktijk kan worden gebracht. Samen vormen zij één consistent verhaal van richting én doen, waarin integrale keuzes noodzakelijk zijn om natuurwaarden, leefbaarheid en economische ontwikkeling te combineren.
De Toekomstagenda Lauwersmeer sluit aan bij meerdere programma initiatieven van het Uitvoeringsprogramma Waddengebied 2021-2026: ▪ Natuurbeheer, -herstel en ontwikkeling (UP2) ▪ Onderzoek ecologische effecten klimaatverandering (UP7) ▪ Integrale aanpak kustzone: versterken Lauwersmeergebied (UP9) ▪ Mogelijkheden energietransitie Lauwersoog (UP12) ▪ Programma versterking recreatie en toerisme Waddenkust (UP14) ▪ Maritieme ontwikkeling Lauwersoog (UP15) ▪ Verduurzaming haven Lauwersoog (UP16) ▪ Ontwikkelen zoetwaterstrategie landbouw (UP19) 5.2 Lauwersmeer Voor de projecten en activiteiten in het Lauwersmeer en directe omgeving is in totaal 14,1 M€ beschikbaar. Voor de verdeling van middelen uit het regioplan is het Uitvoeringsprogramma Lauwersmeer, dan wel latere versies van het Uitvoeringsprogramma die door de Stuurgroep worden bekrachtigd, leidend. In de komende twee jaar wordt gewerkt aan het verder concretiseren van de acties en projecten uit het uitvoeringsprogramma. Dit in afstemming met de omgeving (gebiedsproces en klankbordgroep Lauwersmeer). Bij de projectselectie wordt expliciet getoetst op Natura 2000, KRW en het voorkomen van verslechtering van natuurwaarden. 47 Klankbordgroep Nationaal Park Lauwersmeer In de klankbordgroep Nationaal Park Lauwersmeer nemen o.a.
deel: agrariërs, recreatieondernemers uit het gebied, verschillende dorpsbelangen, sportvisserij, Watersportverbond, natuurorganisaties, gemeenten, SBB, IVN, waterschappen en provincies. Twee keer per jaar worden verschillende onderwerpen geagendeerd en besproken in de klankbordgroep Lauwersmeer. Ten behoeve van de verdere concretisering van het Uitvoeringsprogramma wordt in 2026/2027 onder andere gewerkt aan: ▪ Een recreatieve zoneringskaart met maatregelen: uitgangspunt is duurzaam evenwicht tussen natuurkwaliteit en natuurbeleving. Uit deze zoneringskaart kunnen fysieke maatregelen komen. ▪ Een landschapsontwikkelingsplan, met aandacht voor: - Kansrijke locaties op lokaal niveau voor het vasthouden van zoetwater. - Versterking en uitbreiding van recreatieve routestructuren in de schil van het Nationaal Park. - Schetsontwerpen en versterking ruimtelijke kwaliteit van nader te bepalen locaties rondom het Nationaal Park, bijvoorbeeld de stranden van Lauwersoog, parkeerterrein Hoek van de Bant en het parkeerterrein bij Suyderoogh. - Kansrijke en passende locaties voor unieke belevingsconcepten. - Het versterken van cultuurhistorische en landschapselementen in en rondom het Nationaal Park. ▪ Een meetnet voor het monitoren van het zoutgehalte in het meer en op het land.
Uit de voornoemde onderzoeken kunnen concrete projecten worden geformuleerd die (deels) gedekt kunnen worden uit de gebiedsinvesteringen. De projecten en de onderverdeling van de middelen worden opgenomen in een geactualiseerd Uitvoeringsprogramma Lauwersmeer. Op voorhand wordt gedacht aan de volgende projecten (inclusief de indicatieve bedragen) die met inzet van de gebiedsinvesteringen worden gerealiseerd. Wijzigingen van projecten en/of budgetten verlopen via de Stuurgroep en het geactualiseerde Uitvoeringsprogramma. Project: Zoet-zoutovergang Waddenzee – Lauwersmeer - € 4.000.000 Doelgroep(en): Agrariërs, (recreatie)ondernemers, visserij, natuurorganisaties Projectomschrijving: Nederland heeft het merendeel van zijn estuaria verloren door afdamming en afsluiting, terwijl dit juist unieke en productieve ecosystemen zijn. Het Lauwersmeer en de Waddenzee hebben grote (potentiële) natuurwaarden, maar doelen (Natura2000 en KRW) worden nog niet gehaald. Met een grootschalige zoet-zoutverbinding tussen Lauwersmeer en Waddenzee wordt de estuariene functie zoveel als mogelijk hersteld. Dit is voor zowel de Waddenzee als het Lauwersmeer een belangrijk systeemherstellende maatregel.
Deze zoet-zoutovergang kan de volgende functies faciliteren: ▪ migratieroute voor trekvissen, die een overgangsgebied van zoet naar zout (en vice versa) als ecologische verbindingszone gebruiken om te migreren; ▪ acclimatisatiezone, waarin vissen en andere waterorganismen zich geleidelijk aanpassen aan veranderingen in zoutgehalte; 48 ▪ paaigebied, zones waar vissoorten hun eieren af kunnen zetten (pelagisch of op substraat); ▪ ‘kinderkamer’ en opgroeigebied voor vissoorten, doordat juveniele vissen er beschutting en voedsel vinden; ▪ foerageer- en rustgebieden voor vissen en vogels, dankzij de grote beschikbaarheid aan voedsel in de waterkolom en op de kwelder of platen; ▪ broedgebied voor vogels onder andere op kwelder en platen of riet en ruigte. De realisatie van een robuuste zoet-zoutovergang Waddenzee – Lauwersmeer is een enorme opgave die in totaal honderden miljoenen euro’s gaat kosten. Met de inzet van de middelen van de gebiedsinvesteringen kunnen de eerste stappen worden gezet, zoals fysieke aanpassingen aan het huidige sluizencomplex en in het overgangsgebied rondom de sluis. Het herstellen van de zoet-zoutovergang is bij uitstek een project waarbij de belangen van natuur en landbouw samenkomen. De agrarische bedrijven zijn met name gevestigd op de vruchtbare kleischil aan de zuidzijde van het Lauwersmeer.
Het zuidelijk deel van het meer dient dan ook zoet te blijven ten behoeve van de landbouw (en de natuur). Naar het noorden toe komt er in het meer ruimte voor brak water en herstel van de zoet-zoutovergang. Gelet op deze belangen blijven de stakeholders nauw betrokken bij de uitwerking van de plannen en wordt er in het Lauwersmeer een meetnet uitgerold waarmee actief het zoutgehalte in het meer wordt gemonitord. Project: Natuurherstel - € 2.100.000 Doelgroep(en): natuurorganisaties, agrariërs, (recreatie)ondernemers, visserij, omwonenden Projectomschrijving: Dit project zet in op bovenwettelijke of aanvullende maatregelen boven op de projecten die in het kader van de Natura2000 en KWR worden uitgevoerd. Het gaat hierbij onder andere om projecten met betrekking tot het verbeteren van de waterkwaliteit, het behoud en de versterking van de bestaande natuur, het versterken van de habitats van vogels en andere soorten en de natuurvriendelijke inrichting van overgangszones. De resultaten worden gekoppeld aan Natura 2000, KRW en de relevante beheer- en herstelprogramma’s. Monitoring en kennisontwikkeling zijn hierbij belangrijke onderdelen evenals een gebiedsgerichte nulmetingen.
Zonder een goede nulmeting en structurele monitoring kan onvoldoende worden vastgesteld wat de gevolgen zijn van externe ontwikkelingen voor onder andere foerageergedrag, vliegbewegingen, rustplaatsen en populatie ontwikkeling. Project: Ruimtelijke Kwaliteit - € 4.000.000 Doelgroep(en): Agrariërs, (recreatie)ondernemers, visserij, natuurorganisaties, omwonenden Projectomschrijving: In 2026/2027 wordt een landschapsontwikkelingsplan opgesteld, waarbij de ruimtelijke kwaliteit in de randzones van het Nationaal Park wordt versterkt. Hierbij wordt ook ingegaan op de versterking of uitbreiding van routestructuren in de schil van het Nationaal Park en het versterken cultuurhistorische elementen en landschapselementen. Projecten moeten passen binnen recreatieve zonering, landschappelijke kernkwaliteiten, natuurdoelen en de draagkracht van het gebied. Voorbeeldprojecten kunnen zijn: betere inrichting Hoek van de Bant (gemeente Noardeast-Fryslân), verbeteren ruimtelijke kwaliteit stranden Lauwersoog (het Hogeland), versterken van routestructuren zowel in Noardeast-Fryslân als het Hogeland en het sterker inzetten op verleiden en 49 begeleiden van bezoekers (kansrijke en passende locaties in de schil voor unieke belevingsconcepten).
Project: Duurzame Landbouw en visserij - € 4.000.000 Doelgroep: Agrariërs en visserij Projectomschrijving: De focus van het project Duurzame Landbouw zal komen te liggen op het beter vasthouden van water en het beschermen van de zoetwaterlens voor toekomstbestendige landbouw in het Lauwersmeergebied (gronden aansluitend aan het N2000 gebied). Daarnaast wordt ingezet op het vergroten van de biodiversiteit en de robuustheid van het landschap in de schil van het Lauwersmeergebied door agrarisch natuur en landschapsbeheer (natuurinclusieve landbouw). Ten slotte wordt ingezet op het versterken van de historische visserijcultuur langs de haven en het verbinden van de historische visserijcultuur van Zoutkamp en andere omliggende dorpen met de nieuwe visserijcultuur op Lauwersoog. 5.3 Lauwersoog Voor de projecten op Lauwersoog is 5 M€ beschikbaar. Het gebied van en rondom de haven van Lauwersoog staat voor een duidelijke maar complexe ontwikkelopgave. Natuur, economie en het dagelijks gebruik van de haven komen hier direct samen. Als scharnierpunt tussen de Waddenzee en het Lauwersmeer is het gebied van groot belang voor de bereikbaarheid van Schiermonnikoog, de visserij, recreatie en maritieme activiteiten.