CConstaterende datWesterkwartier
Koppel je AI →
Document · PDF

202-2 Bijlage 1 Onderzoeksrapport Grip op lichte jeugdhulp

Raadsvergadering 18 november 2026, gemeente WesterkwartierBij agendapunt: Lijst Ingekomen Stukken13.054 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 2

Minder versnippering Een belangrijk uitgangspunt van de Hervormingsagenda is dat niet alle jeugdhulp lokaal moet of kan worden ingekocht, maar regionaal (specialistische zorg), landelijk (zoals bepaalde vormen van jeugd -ggz en forensische zorg) en minder herhaling van dezelfde contracten in elke gemeente. De agenda onderschrijft dat deze herverdeling van het inkoopniveau noodzakelijk is om het stelsel beheersbaar en kwalitatief goed te houden. Verbetering en vereenvoudiging van inkoopstelsel De Hervormingsagenda benoemt expliciet dat de huidige inkoop heeft geleid tot grote verschillen tussen gemeenten, complexe en uiteenlopende contractvoorwaarden en hoge administratieve lasten voor aanbieders én gemeenten. Daarom wordt ingezet op vereenvoudiging en standaardisatie van de inkoop. Dit moet leiden tot uniformere contractafspraken, standaardisatie van prestaties, registratie en verantwoording en minder administratieve druk in de uitvoering. Deze beweging betekent dat gemeenten hun inkooppraktijken beter op elkaar moeten afstemmen en dat er minder ruimte is voor grote lokale variatie in contractvormen.

Stevige lokale teams De Hervormingsagenda maakt duidelijk dat inkoop geen doel op zichzelf is, maar een instrument dat moet bijdragen aan stevige lokale teams , samenhangende ondersteuning dicht bij gezinnen , en beter onderscheid tussen lichte ondersteuning en specialistische jeugdhulp. Inkoop moet volgens de agenda ondersteunend zijn aan een werkwijze waarin hulpvragen eerder en beter worden geduid, ondersteuning waar mogelijk plaatsvindt in de leefwereld van gezinnen en zwaardere zorg alleen wordt ingezet wanneer dat echt nodig is. Dit betekent dat gemeenten in hun inkoop meer expliciete keuzes moeten maken over wat zij als lichte ondersteuning organiseren , wat regionaal wordt opgepakt en hoe de samenwerking tussen beide niveaus wordt ingericht. Meer samenwerking Hoewel de Hervormingsagenda het begrip “marktwerking” niet volledig afwijst, is zij kritisch over de onbedoelde effecten daarvan in de jeugdhulp, zoals groei van het aantal aanbieders zonder samenhang, focus op productie en volume en onvoldoende aandacht voor gezamenlijke verantwoordelijkheid. Daarom wordt vanuit de agenda onderzoek gedaan naar nieuwe vormen van financiering en inkoop die samenwerking en continuïteit faciliteren, niet ondermijnen. Betere monitoring De Hervormingsagenda koppelt inkoop nadrukkelijk aan datagedreven sturing.

Gemeenten moeten beter inzicht krijgen in gebruik van zorg, kostenontwikkeling en (in beperkte mate) effecten van ondersteuning. Grip op lichte jeugdhulp | Gemeente Westerkwartier | 19 Samenvattend De Hervormingsagenda Jeugd schetst een duidelijke koerswijziging voor de inkoop van jeugdhulp: minder versnipperde lokale inkoop , een eenvoudiger en meer gestandaardiseerd inkoopstelsel , minder nadruk op marktwerking en meer op samenwerking en beschikbaarheid. Daarmee geeft de Hervormingsagenda gemeenten nadrukkelijk de opdracht om hun huidige inkooppraktijk tegen het licht te houden en te beoordelen in hoeverre deze daadwerkelijk bijdraagt aan samenhang, beheersbaarheid en passende zorg, in plaats van alleen aan rechtmatigheid en uitvoering. 3.2. Toekomstbeeld volgens aanbieders Aanbieders zijn eensgezind over de richting waarin de lokale inkoop zich zou moeten ontwikkelen, maar niet over één voorkeursmodel. Hun uitspraken laten vooral zien wat volgens hen wel en niet werkt, en welke randvoorwaarden zij cruciaal achten ongeacht het toekomstige model dat de gemeente kiest. Inhoud boven systeem Geen van de geïnterviewde aanbieders pleit expliciet voor een onmiddellijke overstap naar één ander, scherpomlijnd inkoopmodel (zoals volledig selectieve aanbesteding of lumpsum).

Wat zij wél gemeen hebben, is de overtuiging dat een nieuw inkoopmodel op zichzelf geen oplossing is, zolang de inhoudelijke problemen aan de voorkant ongewijzigd blijven. Zij waarschuwen ervoor dat een modelwijziging zonder investering in verklarende analyse, rolvastheid in de toegang en expliciete inhoudelijke keuzes , zal leiden tot het verplaatsen van problemen in plaats van het oplossen ervan. Een ander systeem kan volgens hen zelfs averechts werken als het dezelfde onderliggende dynamiek blijft faciliteren. Volgens de aanbieders kan het systeem wel worden aangepast, maar als de analyse bij de toegang niet verandert, zal de instroom op een andere manier alsnog vastlopen. Voorkomen schaalvergroting Enkele aanbieders zijn uitgesproken kritisch over toekomstscenario ’s waarin gewerkt wordt met lumpsum-financiering of met een (zeer) beperkt aantal hoofdaanbieders via consortiavorming. Hun belangrijkste zorgen zijn een verschraling van het aanbod. Zij zijn van mening dat daardoor k leinschalige en specialistische aanbieders zullen verdwijnen of tegen lagere tarieven als onderaannemer moeten werken. Een aanbieder is hierin heel expliciet: zij zullen niet deelnemen aan lumpsumconstructies wanneer deze onvoldoende kostendekkend zijn of leiden tot kwaliteitsverlies via onderaannemerschap. Daarnaast wijzen aanbieders op het ontstaan van o ngelijkheid tussen gemeenten .

De beschikbaarheid van zorg wordt, zo menen zij, afhankelijk van lokale contractkeuzes. Wanneer dat uiteen gaat lopen tussen gemeenten zal de kwaliteit van de aangeboden hulp afhankelijk worden van waar iemand woont. Verder benadrukken zij de k wetsbaarheid van het stelsel . Wanneer een hoofdaanbieder uitvalt, ontstaan er volgens aanbieders direct continuïteitsrisico’s. Ook zijn zij bang voor a rbeidsmarkteffecten wanneer gemeenten en aanbieders elkaar gaan beconcurreren om schaars personeel . Dit zal de toegankelijkheid van zorg ondermijnen, aldus de aanbieders. Verfijning huidige hybride model Hoewel aanbieders kritisch zijn, pleiten zij niet voor het loslaten van lokale inkoop. Integendeel: meerdere aanbieders zien juist kansen om het huidige gesloten open house-model inhoudelijk te verdiepen. Wat zij werkbaar vinden aan het huidige model is het overzichtelijke aantal aanbieders. Ook de vaste tarieven en duidelijke contractvoorwaarden zien zij als een voordeel , evenals de ruimte voor samenwerking en partnerschap. Zij zien verder minder marktprikkels dan bij een klassiek open house. Aanbieders beoordelen de marktprikkels van open house uiteindelijk niet als inherent negatief, maar als te weinig gestuurd, te impliciet en te afhankelijk van goede bedoelingen.

Zij menen dat open house weliswaar de markt loslaat en zijn werk laat doen, maar dat de gemeente vaak te veel los laat. Open house, ook in de vorm van een hybride model , werkt volgens hen beter al s de gemeente duidelijke inhoudelijke verwachtingen formuleert, stuurt op analyse, duur en effect, daarvoor data actief benut en professioneel tegenwicht organiseert bij de toegang. D an kunnen de positieve prikkels (toegankelijkheid, diversiteit) behouden blijven, terwijl de negatieve (productie æ en volumegroei, meebewegen) worden gedempt. Zij Grip op lichte jeugdhulp | Gemeente Westerkwartier | 20 pleiten voor meer gemeentelijke sturing op inhoud en samenhang, waarbij kennis van aanbieders structureel wordt benut en samenwerking niet vrijblijvend is, maar richting krijgt. Sterke inhoudelijke regie Los van het gekozen model zijn aanbieders opvallend eensgezind over wat echt moet veranderen richting de toekomst. Vrijwel alle aanbieders noemen de toegang bepalender dan het contractmodel. Zonder scherpe triage of een minimale verklarende analyse en duidelijke besliscriteria zal elk model kwetsbaar blijven voor een stapeling van zorg, onnodige verlenging van trajecten en opschaling naar zwaardere hulp. Aanbieders ervaren de gemeente nu als netjes, zorgvuldig, voorkomend, maar onvoldoende richtinggevend.

Voor de toekomst vragen zij om expliciete uitspraken over wat de gemeente wél en niet verwacht van lichte hulp. De gemeente zou volgens hen ook meer moeten sturen op doel en effect, niet alleen op rechtmatigheid . Om keuzes te onderbouwen dient de gemeente meer dan nu het geval is gebruik te maken van data waarover zij al beschikken. Aanbieders benadrukken dat niet alle zorg te “verlichten” of te normaliseren is. Sommige problematiek is per definitie zwaar en langdurig en zal kostbaar blijven. Wat volgens hen belangrijk is voor toekomstige modellen is het maken van een scherp onderscheid tussen preventieve ambities en de complexe realiteit. Ook dient te worden voorkomen dat zware zorgvragen telkens worden “teruggeduwd” naar lichtere structuren die dat niet kunnen dragen. Beeld richting 2028 Samenvattend schetsen aanbieders in de gesprekken een toekomstbeeld dat niet roept om een volledig nieuw model, zij zijn niet voor een grootschalige, financieel gedreven herstructurering (zoals lumpsum of harde selectie van aanbieders. Zij pleiten vooral voor een inhoudelijk sterker gestuurd model. Zij hebben een voorzichtig vertrouwen in de doorontwikkeling van het huidige hybride model, mits de gemeente explicieter kiest , regie aan de voorkant wordt versterkt en de samenwerking met aanbieders gelijkwaardiger en inhoudelijker wordt.

Hun boodschap is daarmee helder : h et succes van de lokale inkoop wordt niet bepaald door het contractmodel, maar door de kwaliteit van de afwegingen die eraan voorafgaan. 3.3. Ambtelijk toekomstbeeld Uit de gesprekken met gemeentelijke medewerkers ontstaat een breed gedeeld beeld dat de huidige inrichting van de lokale inkoop van jeugdhulp zijn grenzen heeft bereikt. De lokale overeenkomst kent op dit moment een grote hoeveelheid gecontracteerde aanbie ders – ruim veertig – terwijl het daadwerkelijke gebruik beperkt is tot een klein deel van het totale jeugdhulpbudget, namelijk ongeveer vijf tot zes procent. Deze combinatie leidt volgens de gemeente tot een onevenwichtige situatie: een omvangrijk contractenbestand voor een relatief klein volume, met bijbehorende administratieve belasting, rechtmatigheidsvragen en beperkte inhoudelijke opbreng st. Meerdere geïnterviewden geven aan dat de lokale inkoop daarmee complexiteit heeft toegevoegd , zonder dat de beoogde doelen van nabijheid, samenwerking en grip daadwerkelijk dichterbij zijn gekomen. Versnippering en meerwaarde Binnen de gemeente wordt het huidige hybride inkoopmodel ervaren als te versnipperd om er goed mee te kunnen werken. Voor consulenten en andere professionals is het aanbod onoverzichtelijk; er zijn per product tientallen aanbieders beschikbaar, waarvan een deel nooit of nauwelijks wordt ingezet.

Dit leidt ertoe dat consulenten in de praktijk vo oral terugvallen op een kleine groep bekende aanbieders, terwijl het formele aanbod veel breder is. De lokale inkoop functioneert daardoor in de uitvoering selectiever dan dat zij op papier is ingericht, zonder dat dit expliciet is vastgelegd of gestuurd. Onduidelijkheid voor ouders en gezinnen Voor ouders en gezinnen zorgt de huidige inrichting volgens geïnterviewde ambtenaren eveneens voor onduidelijkheid. Zij worden geconfronteerd met een groot aantal mogelijke aanbieders, zonder dat duidelijk is waarin deze aanbieders zich van elkaar onderscheiden of wat in hun situatie passend is. Het model biedt gezinnen weinig houvast bij het maken van keuzes en draagt daardoor onvoldoende bij aan Grip op lichte jeugdhulp | Gemeente Westerkwartier | 21 het gevoel van eenvoud en nabijheid dat met lokale inkoop werd beoogd. In plaats van overzicht en duidelijkheid ontstaat een complex landschap waarin professionals een grote rol moeten spelen bij het ordenen van het aanbod. Beperkte samenwerking Daarnaast constateren gemeentelijke medewerkers dat het huidige model samenwerking onvoldoende ondersteunt. Door het grote aantal aanbieders ontstaan nauwelijks duurzame relaties tussen partijen.

Aanbieders werken vooral naast elkaar in plaats van met elka ar, waardoor gezamenlijke werkwijzen, afstemming en de ontwikkeling van collectieve ondersteuning moeizaam van de grond komen. In de gesprekken wordt meerdere malen benadrukt dat samenwerking vraagt om aanbieders die elkaar kennen en vertrouwen, en die elk aar regelmatig ontmoeten binnen een gedeelde praktijk. Met een sterk versnipperd aanbiedersveld is het volgens de gemeente ingewikkeld om dat vertrouwen op te bouwen en vast te houden. Minder aanbieders Tegen deze achtergrond is binnen de gemeente de overtuiging gegroeid dat de lokale inkoop zich moet ontwikkelen richting een meer geconcentreerd model. Ambtenaren spreken nadrukkelijk uit dat een open house æconstructie geen uitgangspunt meer is voor de volgende fase. De voorkeursrichting is het werken met een beperkter aantal aanbieders, waarmee langduriger en intensiever kan worden samengewerkt. Een kleiner aantal vaste partners maakt het volgens de gemeente mogelijk om duidelijke afspraken te maken over werkwijze, samenwerking en doorontwikkeling . Dit biedt meer ruimte om gezamenlijk verantwoordelijkheid te nemen voor het geheel van de lichte jeugdhulp. Inhoudelijke opgave Tegelijkertijd benadrukken gemeentelijke medewerkers dat het vraagstuk van de lokale inkoop niet kan worden teruggebracht tot een technische keuze over contractvormen.

Het huidige model werkt niet alleen onvoldoende vanwege het aantal aanbieders, maar ook omdat de inhoudelijke sturing aan de voorkant nog onvoldoende is doorontwikkeld. In de gesprekken wordt herhaaldelijk gewezen op het belang van betere vraagverheldering en analyse aan het begin van een hulpvraag, sterkere sturing door consulenten en het maken van expliciete keuzes over wat wel en niet onder jeugdhulp valt. Zonder deze inhoudelijke keuzes zal volgens de gemeente ook een ander inkoopmodel onvoldoende effect sorteren. Preventie Preventie en versterking van de sociale en pedagogische basis vormen een belangrijk onderdeel van het ambtelijke toekomstbeeld, maar ook hier klinken nadrukkelijk realistische kanttekeningen. Gemeentelijke medewerkers geven aan dat preventie tijd kost, moeilijk meetbaar is en niet direct leidt tot besparingen. Juist daarom wordt het werken met een beperkt aantal aanbieders gezien als een belangrijke randvoorwaarde: alleen dan kan de gemeente gerichter opdrachten geven, gezamenlijke initiatieven ontwikkelen en beter volgen wat werkt en wat niet. Samenvattend ambtelijk perspectief Samenvattend ziet de gemeente de herinrichting van de lokale inkoop als een strategische ontwikkelopgave, waarin afscheid wordt genomen van een breed open inschrijvingsmodel en wordt toegewerkt naar meer focus, samenhang en partnerschap.

Minder aanbieders, meer onderlinge bekendheid en vertrouwen, duidelijke inhoudelijke kaders en sterkere sturing aan de voorkant worden daarbij gezien als essentiële voorwaarden om de lokale jeugdhulp overzichtelijk, effectief en beheersbaar te maken. Met als uiteindelijke doel passende ondersteuning voor gezinnen en een houdbaar stelsel voor de gemeente. 3.4. Overeenkomsten en verschillen 3.4.1. Overeenkomsten We zien een duidelijke inhoudelijke overlap tussen de Hervormingsagenda Jeugd, de aanbieders en de ambtenaren wanneer het gaat om de richting waarin de inkoop van jeugdhulp zich moet ontwikkelen. Grip op lichte jeugdhulp | Gemeente Westerkwartier | 22 Minder versnippering en meer samenhang Alle drie de perspectieven erkennen dat de huidige situatie met veel aanbieders en uiteenlopende contracten leidt tot versnippering, beperkte samenhang en hoge administratieve lasten. De Hervormingsagenda benoemt versnipperde inkoop en een groeiend aantal aanbieders expliciet als kernoorzaak van problemen in het stelsel. Ambtenaren herkennen dit in de lokale praktijk, met ruim veertig aanbieders voor slechts 5 –6% van het jeugdhulpbudget. Ook aanbieders geven aan dat een versnipperd veld samenwerking belemme rt en leidt tot onduidelijkheid in rollen en verantwoordelijkheden.

Inkoop als middel Alle partijen delen het uitgangspunt dat inkoop geen doel op zichzelf is, maar ondersteunend moet zijn aan passende ondersteuning voor gezinnen, samenhang in het aanbod en beheersbaarheid van het stelsel. De Hervormingsagenda verbindt inkoop nadrukkelijk aan stevige lokale teams en betere toegang. Aanbieders en ambtenaren trekken dezelfde conclusie: zonder inhoudelijke keuzes en betere afwegingen aan de voorkant zal geen enkel inkoopmodel zijn beoogde effect bereiken. Steun voor preventie Preventie en versterking van de sociale en pedagogische basis worden door alle drie de perspectieven onderschreven. Tegelijk is er brede overeenstemming dat preventie tijd kost en geen snelle besparingen oplevert, en dat effecten moeilijk meetbaar zijn. Zowel de Hervormingsagenda, aanbieders als ambtenaren benadrukken dat preventie alleen kansrijk is wanneer deze gericht kan worden georganiseerd en ondersteund wordt door duidelijke keuzes en samenwerking. 3.4.2. Verschillen in accenten en zorgen Hoewel de richting van de inkoop van jeugdzorg grotendeels wordt gedeeld, leggen de drie perspectieven verschillende accenten en hebben zij eigen aandachtspunten.

Mate van sturing en schaalvergroting De Hervormingsagenda stuurt duidelijk op minder marktwerking, meer regionale en landelijke inkoop waar nodig en verkent nieuwe financieringsvormen die samenwerking en beschikbaarheid bevorderen. Ambtenaren in Westerkwartier sluiten hier grotendeels bij aan en spreken expliciet uit dat een open house-constructie geen uitgangspunt meer is. Zij zien een concentratie van aanbieders als randvoorwaarde voor overzicht, partnerschap en sturing. Aanbieders zijn hierin voorzichtiger. Zij onderschrijven de noodzaak van meer samenhang, maar waarschuwen voor te vergaande schaalvergroting, lumpsumfinanciering en harde selectie. Hun zorg en bestaan uit verschraling van het aanbod, continuïteitsrisico’s en arbeidsmarkteffecten. Beoordeling huidige hybride model Ambtenaren zijn uitgesproken kritisch: het huidige model heeft volgens hen meer complexiteit en administratieve lasten opgeleverd dan inhoudelijke meerwaarde. Aanbieders zijn genuanceerder: zij zien tekortkomingen, maar ook elementen die werkbaar zijn, zoals vaste tarieven en duidelijke contractvoorwaarden. Zij pleiten eerder voor sterke doorontwikkeling dan voor een volledig nieuw systeem. De Hervormingsagenda beoordeelt modellen vooral langs stelselprincipes zoals samenhang, eenvoud en beheersbaarheid.

Kernpunt van het probleem Ambtenaren leggen sterk de nadruk op de organisatorische kant: rechtmatigheid, overzicht, financiële beheersing en onduidelijkheid voor ouders en consulenten. Aanbieders leggen het zwaartepunt bij de inhoud: de manier waarop hulpvragen worden opgepakt, het ontbreken van voldoende analyse aan de voorkant en het risico dat zorg blijft stapelen. De Hervormingsagenda verbindt beide perspectieven en beschrijft de wisselwerking tussen organisatie, inhoud en financiën. Grip op lichte jeugdhulp | Gemeente Westerkwartier | 23 3.4.3. Gedeelde randvoorwaarden voor een toekomstig model Ondanks deze verschillen is er opvallend veel overeenstemming over de randvoorwaarden waaraan een toekomstig inkoopmodel zou moeten voldoen: • Minder aanbieders om samenwerking, vertrouwen en gezamenlijke werkwijzen mogelijk te maken. • Meer partnerschap tussen gemeente en aanbieders, met ruimte voor langdurige relaties in plaats van losse contracten. • Sterkere sturing aan de voorkant van het jeugdstelsel, met betere vraagverheldering, expliciete keuzes en realistisch onderscheid tussen lichte ondersteuning en specialistische zorg. • Eenvoudigere en overzichtelijkere inrichting, voor zowel professionals als ouders. • Gebruik van data en monitoring ter ondersteuning van keuzes, zonder te vervallen in extra administratieve lasten.

De Hervormingsagenda Jeugd, aanbieders en ambtenaren bewegen inhoudelijk in dezelfde richting, maar vanuit verschillende posities. De Hervormingsagenda schetst de stelselmatige noodzaak tot herordening, ambtenaren vertalen dit naar een concrete behoefte aan concentratie en beheersbaarheid in de lokale praktijk, terwijl aanbieders pleiten voor beho edzaamheid en aandacht voor inhoud en continuïteit. Het spanningsveld zit daarmee niet zozeer in de gewenste richting, maar in het tempo, de schaal en de vorm waarin deze ontwikkeling wordt gerealiseerd. Grip op lichte jeugdhulp | Gemeente Westerkwartier | 24 4. Conclusies Dit onderzoek levert inzicht in de huidige werkwijze van de inkoop van lichte jeugdhulp in de gemeente Westerkwartier en in de ontwikkelopgave waar de gemeente voor staat. Per hoofdstuk zijn reeds een aantal van deze conclusies benoemd. We benoemen hier per onderzoeksvraag de voornaamste conclusies. Ten aanzien van het huidige model: • De lokale inkoop van lichte jeugdhulp via het Gesloten Open House-model heeft procedurele en relationele rust gebracht (heldere tarieven, betrouwbare contractrelatie), maar heeft beperkte inhoudelijke meerwaarde opgeleverd ten opzichte van de regionale inkoop.

• De stijging van jeugdhulp in Westerkwartier wordt niet in hoofdzaak veroorzaakt door de gemeentelijke of medische toegang, maar door een autonome toename van complexe en risicovolle hulpvragen die via jeugdartsen en gecertificeerde instellingen instromen. Dit leid de tot meer en zwaardere trajecten , mede door onvoldoende scherpe vraagverheldering aan de voorkant. De gemeente heeft hier weinig invloed op , terwijl h et lokale, lichte aanbod kan dit onvoldoende ondervangen of voorkomen. • Het huidige, versnipperde veld van (lichte) jeugdzorg (ruim 40 aanbieders voor circa 5 -6% van het jeugdhulpbudget) belemmert samenwerking tussen aanbieders en leidt tot onduidelijkheid in rollen en verantwoordelijkheden. In de praktijk vindt een informeel selectieproces plaats. Dat is geen bewuste sturing maar ontstaat door handelingslogica van consulenten en leidt tot onoverzichtelijkheid voor consulenten en gezinnen, beperkte samenwerking en weinig gezamenlijke ontwikkeling van aanbod. • Het hybride model draagt op dit moment slechts in beperkte mate bij aan beheersbare uitgaven en kostenbeheersing. De lokale inkoop beslaat een relatief klein deel van het totale jeugdhulpbudget, terwijl de spreiding over een groot aantal aanbieders het moe ilijk maakt om gericht te sturen op volume en kosten.

De huidige inrichting van het hybride model – met een brede toegang en een groot aantal aanbieders – beperkt de mogelijkheden om gericht te sturen op zowel doelmatigheid als doeltreffendheid. De combinatie van keuzevrijheid, versnippering en beperkte datasturing maakt het moeilijk om middelen doelgericht in te zetten en aanbieders aan te spreken op hun bijdrage aan resultaten. Ten aanzien van grip en regie: • De gemeente beschikt over instrumentele grip (contractvoorwaarden, kwaliteitscriteria, vaste tarieven), maar deze worden beperkt benut voor inhoudelijke en strategische sturing. • De beperkte grip hangt niet alleen samen met de manier waarop instrumenten worden ingezet, maar ook met de inrichting van het model zelf, waarin keuzevrijheid voor consulenten en ouders en een groot aantal aanbieders de sturingsmogelijkheden structureel beperken. • De beschikbare sturingsinstrumenten, waaronder financiële informatie, contractmanagement gesprekken en beleidsmatige effectdoelen, worden nog onvoldoende geïntegreerd ingezet. Financiële monitoring is relatief goed ontwikkeld, maar geeft vooral inzicht in uitgaven en volumes. Inhoudelijke monitoring – zoals trajectduur, samenloop en gerealisee rde effecten – is beperkt beschikbaar.

Hierdoor ontbreekt een samenhangend beeld van zowel de doelmatigheid (kosten in relatie tot inzet) als de doeltreffendheid (bereikte resultaten) van de lichte jeugdhulp. • Contractafspraken zijn in het huidige model helder vastgelegd in termen van tarieven, productdefinities en minimale kwaliteitseisen. Deze afspraken bieden een basis voor rechtmatigheid en uniformiteit, maar worden in de praktijk beperkt benut als instrumen t voor sturing op doelmatigheid en doeltreffendheid. Contractmanagement richt zich met name op naleving en beheer, en minder op de vraag of de geleverde ondersteuning daadwerkelijk effectief is en doelmatig wordt ingezet. Hierdoor ontbreekt een systematisc he koppeling tussen contractafspraken en de beoogde maatschappelijke resultaten. • De sturing op doelmatigheid en doeltreffendheid is in de huidige praktijk beperkt ontwikkeld. Hoewel de gemeente beschikt over verschillende instrumenten om te sturen op kwaliteit, inhoud en Grip op lichte jeugdhulp | Gemeente Westerkwartier | 25 financiën, worden deze in de praktijk slechts beperkt benut voor actieve en gerichte bijsturing. Hierdoor blijft onduidelijk in hoeverre de ingezette ondersteuning daadwerkelijk bijdraagt aan het realiseren van de beoogde resultaten en tegen welke kosten.

Ten aanzien van de gewenste ontwikkeling: • De richting van de Hervormingsagenda Jeugd 2023 –2028, gericht op minder versnippering, vereenvoudiging van inkoop, sterkere lokale teams en inkoop als ondersteunend middel, wordt breed gedeeld. • Binnen de gemeente is het draagvlak gegroeid voor een beweging naar minder aanbieders, langdurigere partnerschappen, en meer gezamenlijke verantwoordelijkheid. • De beperkte sturingsmogelijkheden hangen niet alleen samen met de aanwezigheid van een spanningsveld tussen keuzevrijheid en regie, maar ook met het ontbreken van expliciete keuzes daarin. In de huidige situatie blijft deze spanning impliciet: formeel is e r sprake van openheid en keuzevrijheid, terwijl in de praktijk een informele selectie van aanbieders ontstaat. Hierdoor wordt noch de beoogde keuzevrijheid volledig benut, noch kan de gemeente gericht sturen op kwaliteit, samenwerking en kosten. Effectieve sturing vraagt om expliciete keuzes in de mate van openheid en regie, zodat duidelijk wordt op welke aspecten de gemeente daadwerkelijk wil sturen. • De opgave voor de gemeente ligt niet alleen in betere afstemming tussen verwijzers, maar ook in het versterken van het voorveld: vroegsignalering en preventieve ondersteuning binnen JGZ, lokale teams en schoolcontexten.

De instroom in het zwaardere jeugdzorgdomein kan hierdoor structureel worden verminderd en er kan worden toegewerkt naar tijdige, passende en minder gefragmenteerde ondersteuning dicht bij het gezin. • Aanbieders ondersteunen deze richting, maar waarschuwen voor te snelle of te forse systeemwijzigingen, zoals lumpsumfinanciering of sterke schaalconcentratie. • Zonder inhoudelijke keuzes en betere afwegingen aan de voorkant zal geen enkel inkoopmodel het beoogde effect bereiken. Inkoop kan geen doel op zichzelf zijn, maar moet ondersteunend zijn aan passende ondersteuning voor gezinnen . Om dit te bereiken moet toegewerkt worden naar samenhang in het aanbod en beheersbaarheid van het stelsel. Inkoop moet nadrukkelijk verbonden worden aan stevige lokale teams en betere toegang. • Vanuit de Hervormingsagenda is de richting ingezet naar herordening. De kern van de ontwikkelopgave zit niet in het kiezen van een nieuw model, maar in het inhoudelijk sterker maken van de voorkant, met een vereenvoudigde, ondersteunende inkoopstructuur. Om deze ontwikkeling succesvol door te voeren zijn met name het tempo, de schaal en de vorm waarin deze ontwikkeling wordt gerealiseerd van belang. Over de inhoudelijke richting en de noodzaak van verandering zijn de betrokken partijen het grotendeels eens.

• De lokale inkoop van lichte jeugdhulp beslaat slechts een klein deel van het totale jeugdhulpvolume. Daarmee is zij op zichzelf geen instrument om de omvang of kosten van jeugdzorg wezenlijk te beïnvloeden. De betekenis van lokale inkoop ligt primair in haar strategische functie aan de voorkant van het stelsel: het sturen op duiding, normalisering en tijdige afbakening van hulpvragen. Alleen in samenhang met een versterkte toegang en heldere inhoudelijke keuzes kan deze beperkte financiële hefboom bijdragen aan structurele verbetering van het jeugdstelsel. Tenslotte De analyse laat zien dat doelmatigheid en doeltreffendheid in het huidige model nog onvoldoende centraal staan in de sturing, en dat versterking hiervan vraagt om expliciete keuzes, betere informatie en een actievere inzet van bestaande sturingsinstrumenten. Voor een doelmatiger en doeltreffender inrichting van het model is het noodzakelijk om: • explicietere keuzes te maken in het aantal en type aanbieders, • contractafspraken te koppelen aan concrete prestatie- en effectindicatoren, • monitoring te versterken met zowel financiële als inhoudelijke gegevens, • en contractmanagement actiever te benutten als sturingsinstrument. Alleen wanneer deze elementen in samenhang worden ontwikkeld, kan de gemeente daadwerkelijk sturen op de relatie tussen inzet, kosten en bereikte resultaten.

Grip op lichte jeugdhulp | Gemeente Westerkwartier | 26 5. Aanbevelingen Op basis van de analyses en conclusies uit dit onderzoek worden hieronder aanbevelingen gedaan die uitsluitend zijn gericht op het verbeteren van de inhoudelijke sturing en inrichting van de lokale jeugdhulp: Versterk de toegang als primaire sturingsknop • Uit de interviews blijkt dat de analyse aan de voorkant nog onvoldoende systematisch en domeinoverstijgend wordt uitgevoerd. Consulenten zijn vaak primair gericht op jeugd - en opvoedproblematiek, terwijl bredere factoren zoals schulden, relatieproblematiek en sociale omstandigheden een belangrijke rol spelen. Daarnaast wordt het belang van een goede verklarend e analyse aan de voorkant expliciet onderkend, maar is deze nog niet structureel ingericht in de werkwijze. • Ook blijkt dat aanvullende inhoudelijke expertise, zoals gedragswetenschappelijke ondersteuning aan de voorkant, momenteel beperkt aanwezig is, terwijl dit wel als wenselijk wordt gezien om tot betere duiding en inzet van passende hulp te komen. • Hiermee wordt de toegang niet alleen een uitvoeringsfunctie, maar de primaire sturingsknop voor doelmatige en doeltreffende inzet van jeugdhulp, doordat betere vraagduiding leidt tot minder opschaling en gerichtere inzet van ondersteuning.

Vernieuw de lokale inkoop: van open structuur naar partnerschap • Beperk het aantal aanbieders en werk met vaste partners. Kies voor een selectiever model met een overzichtelijk aantal aanbieders. Richt dit in als partnerschap, niet louter als contractrelatie. Een contract als partnerschap kan ervoor zorgen dat gemeente en aanbieders samen sturen op wat ze willen bereiken. • Maak expliciete inhoudelijke keuzes in de opdracht. Formuleer eerst wat lichte jeugdhulp wel en niet is, wanneer begeleiding passend is en wanneer opschaling gerechtvaardigd is. Leg deze keuzes vast in contracten en werkafspraken. • Maak expliciete keuzes in de mate van openheid en regie in het stelsel. Bepaal als gemeente in hoeverre keuzevrijheid leidend moet zijn en waar sturing noodzakelijk is om kwaliteit, samenwerking en kosten te beheersen. Voorkom een hybride situatie waarin f ormele openheid samengaat met informele selectie, omdat dit zowel de sturingsmogelijkheden als de transparantie beperkt. • Koppel contractafspraken expliciet aan doelmatigheid en doeltreffendheid . Formuleer in contracten niet alleen randvoorwaarden, maar ook verwachtingen ten aanzien van resultaten, trajectduur en bijdrage aan preventie. Gebruik contractmanagement actief om aanbieders aan te spreken op deze prestaties. Zet data en monitoring actief in voor sturing • Gebruik beschikbare data voor concrete stuurinformatie.

Richt monitoring zodanig in dat inzicht ontstaat in zowel kosten (doelmatigheid) als resultaten (doeltreffendheid), zodat gerichte bijsturing mogelijk wordt. Gebruik deze informatie in periodieke dialoog met aanbieders. • Koppel monitoring aan leren, niet aan extra verantwoording. Voorkom hierbij nieuwe administratieve lasten, focus in plaats daarvan op gezamenlijke reflectie en verbetering. Sluit aan bij de Hervormingsagenda met realisme • Ontwikkel stapsgewijs en behoud de al werkende elementen . Bouw daarom voort op wat goed functioneert (vaste tarieven, betrouwbaarheid). Vermijd schoksgewijze overstappen naar budgetfinanciering (lumpsum) of grootschalige consortia. • Verbind preventie aan lange termijn ontwikkeling. Accepteer hierbij dat preventie tijd kost en geen directe besparingen oplevert, mogelijk wel op lange(re) termijn . Ontwikkel hierbij ook manieren om inzicht te krijgen in de werking van preventieve inzet, zodat op termijn beter zichtbaar wordt in hoeverre deze bijdraagt aan het verminderen van instroom. Maak preventie expliciet onderdeel van opdrachten.

Grip op lichte jeugdhulp | Gemeente Westerkwartier | 27 Tot slot De kernboodschap van dit onderzoek is helder: de sleutel ligt niet alleen in het contractmodel, maar vooral in de expliciete keuzes die de gemeente maakt over wat zij wil sturen, en hoe zij deze sturing verankert in toegang, contracten en samenwerking . Een selectiever, eenvoudiger en meer op partnerschap gericht inkoopmodel kan deze keuzes ondersteunen, mits het tempo beheerst is en de gemeente expliciet richting geeft. Daarmee ontstaat perspectief op een duurzaam, passend en beheersbaar jeugdstelsel waarin de gemeente Westerkwartier daadwerkelijk regie kan voeren. . KWIZ Bureau voor onderzoek en informatiemanagement www.kwiz.nl contact@kwiz.nl

Legenda toegepaste uitzonderingsgrondslagen In dit document zijn gegevens definitief geanonimiseerd op grond van: Wet Artikel Omschrijving Pagina's Wet open overheid Art. 5.1 lid 2 sub e De eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer 2, 11, 16

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://westerkwartier.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/9590c4c3-dc86-4506-98fc-fa1d4cb224c3?agendaItemId=ac356a54-6f19-4ef8-9428-3cdb7b029126