202-2 Bijlage 1 Onderzoeksrapport Grip op lichte jeugdhulp
Tekst van het document
1 Grip op lichte jeugdhulp Evaluatie en doorontwikkeling van het hybride inkoopmodel Gemeente Westerkwartier 2 Opdrachtgever Gemeente Westerkwartier Versiebeheer 1.0 Datum 05 2026 Auteurs KWIZ contact@kwiz.nl Uitgave Deze publicatie is een uitgave van KWIZ. Het overnemen van cijfers en/ of teksten is toegestaan, mits de bron duidelijk wordt vermeld. Niets uit deze publicatie mag worden verveelvoudigd en/ of openbaar gemaakt worden in welke vorm dan ook zonder voorafgaande toestemming van KWIZ. 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e Grip op lichte jeugdhulp | Gemeente Westerkwartier | 1 Inhoud Inleiding .......................................................................................................................................... 2 1. Organisatie jeugdhulp in Westerkwartier ................................................................................... 4 1.1. Toelichting huidige situatie .................................................................................................. 4 1.2. Lokale inkoop van lichte jeugdhulp ..................................................................................... 5 1.3. Toegang tot jeugdhulp ......................................................................................................... 6 2.
Grip en sturing ............................................................................................................................ 8 2.1. Ontwikkeling jeugdhulp Westerkwartier .............................................................................. 8 2.2. Huidige mate van grip en regie ......................................................................................... 11 2.3. Ervaringen van aanbieders ............................................................................................... 13 3. Toekomst .................................................................................................................................. 18 3.1. Hervormingsagenda Jeugd en inkoop jeugdhulp .............................................................. 18 3.2. Toekomstbeeld volgens aanbieders.................................................................................. 19 3.3. Ambtelijk toekomstbeeld.................................................................................................... 20 3.4. Overeenkomsten en verschillen ........................................................................................ 21 4. Conclusies ................................................................................................................................ 24 5.
Aanbevelingen.......................................................................................................................... 26 Grip op lichte jeugdhulp | Gemeente Westerkwartier | 2 Inleiding De gemeente Westerkwartier heeft de ambitie om de jeugdhulp zo in te richten dat kinderen, jongeren en gezinnen tijdig, passend en effectief worden ondersteund. Met dit onderzoek verschaffen we inzicht in de opbrengsten en ervaringen met het hybride inkoopmodel, waar de gemeente sinds 2022 mee werkt, en de te verwachten voor- en nadelen van de beoogde nieuwe werkwijze. De gemeente staat voor de opgave om de kwaliteit van zorg en ondersteuning te versterken én om te zorgen voor een financieel houdbaar stelsel. De Hervormingsagenda Jeugd 2023-2028 biedt hiervoor het richtinggevend kader. De gemeente wenst binnen dit proces inzicht te krijgen in de huidige mate van sturing en grip die het hybride model biedt, en de mogelijkheden tot sturing en verdere beleidsontwikkeling in de aanloop naar de uitvoering van de Hervormingsagenda Jeugd 2023 -2028. Dit onderzoek is uitgevoerd in het kader van artikel 213a Gemeentewet en sluit aan bij de verplichting tot periodiek onderzoek naar de doelmatigheid en doeltreffendheid van het gemeentelijk beleid.
Centrale onderzoeksvraag en deelonderwerpen De c entrale onderzoeksvraag die we met dit onderzoek beantwoorden luidt : “In welke mate heeft de gemeente Westerkwartier grip en regie op de lokale inkoop van jeugdhulp in het kader van het hybride inkoopmodel en welke verbeteringen zijn nodig om aan te sluiten bij de doelstellingen van de Hervomingsagenda Jeugd 2023 – 2028?” We kijken hiervoor naar drie deelonderwerpen: 1. Huidige situatie: organisatie van lokale inkoop In dit deel van het onderzoek brengen we in kaart hoe de lokale inkoop van jeugdhulp momenteel is ingericht, het hybride model . Welke gevolgen heeft deze inrichting voor de lokale inkoop en welke knelpunten ervaren medewerkers en aanbieders in de uitvoering? 2. Sturingsmogelijkheden: grip en regie In dit deel onderzoek en we in welke mate de gemeente Westerkwartier grip en regie heeft op de uitvoering, kwaliteit en financiën van de lokaal ingekochte jeugdhulp. We gaan na wat de beschikbare sturingsinstrumenten zijn, of en hoe er gemonitord wordt, en wat de wensen en behoeften zijn van de gemeente op dit gebied. 3.
Toekomst In dit deel kijken we naar de toekomstige situatie: wat zijn de doelstellingen van de Hervormingsagenda Jeugd en tot welke veranderingen in de inkoopstructuur van lichte jeugdhulp leidt dit? Hoe kan dit zo ingericht worden dat er een duurzaam jeugdstelsel ontstaat waarin de gemeente voldoende grip en regie heeft? Onderzoeksmethode Voor dit onderzoek is een combinatie ingezet van deskresearch en interviews. We zijn dit onderzoek gestart met een analyse van bestaande informatie, uit documenten en data van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). We hebben de gemeente Westerkwartier verzocht om alle relevante documenten toe te zenden. Dit zijn onder meer de Hervormingsagenda Jeugd 2023 -2028, beleids- en raadsdocumenten met betrekking tot jeugdhulp en inkoopbeleid, interne evaluaties en notities o ver de werking van het hybride model en financiële rapportages. Daarnaast hebben we openbare bronnen geraadpleegd, met name het CBS, om beschikbare kerncijfers over de jeugdzorg bij elkaar te brengen. Vervolgens zijn diepte-interviews afgenomen om de bevindingen uit de deskresearch te verdiepen. Naast medewerkers van de gemeente Westerkwartier hebben we betrokken aanbieders gesproken.
Bij de gemeente is gesproken met medewerkers met de volgende functies: • contractmanager sociaal domein • beleidsadviseur sociaal domein Grip op lichte jeugdhulp | Gemeente Westerkwartier | 3 • beleidsadviseur sociaal domein A (jeugd) • adviseur inkoop • financieel adviseur • teammanager jeugd • aanbieders jeugd hulp: drie grotere aanbieders en één sam enwerkingsverband van een g root aantal kleinere aanbieders. Reikwijdte van het onderzoek Dit onderzoek is gericht op de lichte jeugdhulp, een afgebakend deel binnen de jeugdhulp. Het onderzoek biedt vooral inzicht in hoe de gemeente stuurt en borgt, welke verbeterpunten er zijn en op welke manier de grip en regie kunnen worden versterkt, reken ing houdend met de doelstellingen van de Hervormingsagenda. Bij het tot stand komen van de onderzoeksopdracht is in overleg met de opdrachtgever afgesproken af te zien van een kwantitatieve analyse van vraagsturing, doelmatigheid en doeltreffendheid van de lichte jeugdhulp, vanwege het ontbreken van financiële resultaten en de complexiteit van het jeugdhulpveld. Het onderzoek draagt desondanks bij aan de doelmatigheid en doeltreffendheid van het jeugdhulpbeleid door knelpunten en verbeterkansen in sturing, uitvoering en samenwerking inzichtelijk te maken en handvatten te bieden voor versterking van regie en onderbouwing van beleidskeuzes.
Leeswijzer In de volgende drie hoofdstukken bespreken we achtereenvolgens de drie voornoemde deelonderwerpen van dit onderzoek: de huidige situatie (Hoofdstuk 1), de sturingsmogelijkheden (Hoofdstuk 2) en de toekomstbestendigheid (Hoofdstuk 3). Vervolgens staan we in Hoofdstuk 4 stil bij de ‘geleerde lessen’ van het huidige model en aanbevelingen die we kunnen meegeven voor de verdere ontwikkeling. Grip op lichte jeugdhulp | Gemeente Westerkwartier | 4 1. Organisatie jeugdhulp in Westerkwartier Sinds 2022 werkt de gemeente met een hybride inkoopmodel, waarbij de gemeente zelf verantwoordelijk is voor de inkoop van lichte vormen van jeugdhulp . De middelzware en specialistische jeugdhulp wordt ingekocht via de Regionale Inkooporganisatie Groninger Gemeenten (RIGG). In dit hoofdstuk beschrijven we op basis van beleidsdocumenten en interviews met beleidsmedwerkers van de gemeente kort in op het door de gemeente toegepaste hybride model voor de inkoop van jeugdhulp en hoe de toegang tot jeugdhulp in Westerkwartier is georganiseerd. 1.1. Toelichting huidige situatie De gemeente Westerkwartier heeft in 2021 –2022 gekozen voor een herinrichting van de inkoop van jeugdhulp.
De belangrijkste aanleiding hiervoor was de wens om meer grip en regie te krijgen op de kwaliteit, toegankelijkheid en samenhang van lichte jeugdhulp, en om deze ondersteuning dichter bij jeugdigen en gezinnen te organiseren. De gemeente constateerde dat de bestaande regionale inkoop van jeugdhulp onvoldoende ruimte bood om lichte, veelvoorkomende vormen van ondersteuning effectief te verbinden met lokale voo rzieningen, zoals dorpshuizen, sportverenigingen, informele netwerken en de basisondersteuning. Door de inkoop van lichte jeugdhulp lokaal, laagdrempelig en in de leefomgeving van bewoners te organiseren, verwachtte de gemeente deze aansluiting te kunnen verbeteren en de ondersteuning beter te laten aansluiten op de leefwereld van kinderen, jongeren en gezinnen. De keuze voor lokale inkoop sluit aan bij zowel bestuurlijke als inhoudelijke doelstellingen. Een belangrijk motief was het vergroten van de directe sturingsmogelijkheden op lichte jeugdhulp. Door zelf contracten af te sluiten met aanbieders, zou de gemeente meer mogelijkheden krijgen om te sturen op starttermijnen, kwaliteit, continuïteit en de samenwerking met wijkvoorzieningen. Daarnaast wilde de gemeente het aantal aanbieders beperken om meer overzicht en samenhang te creëren in het aanbod.
Met het Gesloten Open House æmodel (paragraaf 1.2) w orden aanbieders geselecteerd op basis van kwaliteit, lokale binding en de mate waarin zij in staat zijn samen te werken met het lokale netwerk. De middelzware en specialistische jeugdhulp wordt regionaal ingekocht en blijft belegd bij de RIGG (Regionale Inkooporganisatie Groninger Gemeenten). De reden hiervoor is dat specialistische hulp een groter verzorgingsgebied nodig heeft, schaalkracht en specialisatie vraagt, en efficiënter en effectiever regionaal georganiseerd kan worden. 1.1.1. Versterken sociale basis en preventie Ook wilde de gemeente de preventieve en laagdrempelige ondersteuning versterken. Door de inzet op algemene voorzieningen uit te breiden, moet lichte en collectieve ondersteuning toegankelijker worden zonder indicatie. De gemeente kiest hierbij voor een sterkere sociale basis en een preventieve aanpak, zodat lichte ondersteuningsvragen vroeg worden opgepakt en minder snel uitgroeien tot zwaardere hulpvragen. Dit sluit aan bij de eerder ingezette herinrichting van de lokale jeugdhulp, waarin lichte ondersteuning zoveel mogelijk wordt geleverd via lokale v oorzieningen als dorpshuizen, verenigingen, informele netwerken en de basisondersteuning van De Schans.
Het Beleidsplan Sociaal Domein 2024 benadrukt dat deze collectieve en vrij toegankelijke vormen van ondersteuning een essentieel onderdeel zijn van de gewenste jeugdhulpstructuur .1 Dit is in lijn met de landelijke Hervormingsagenda Jeugd die vraagt om versterking van lokale teams, vroegsignalering en het verleggen van lichte hulp naar het voorliggend veld. In het Beleidsplan Sociaal Domein schetst de gemeente Westerkwartier een duidelijke koers voor de doorontwikkeling van de jeugdhulp, waarbij het organiseren van ondersteuning dichtbij, laagdrempelig en in de eigen leefomgeving centraal staat. De gemeente kiest nadrukkelijk voor een versterking van de sociale basis en voor preventief werken. Hoewel primair gericht op de jeugdhulp heeft deze gemeentelijke koers consequenties voor het brede sociale domein en kan het niet los gezien worden van de uitvoering van de Wet maatschappelijke 1 Gemeente Westerkwartier (2024). Beleidsplan Sociaal Domein: Samen werken aan een sociaal Westerkwartier. Grip op lichte jeugdhulp | Gemeente Westerkwartier | 5 ondersteuning (Wmo), Participatiewet en de inzet op preventie. De koers heeft als doel knelpunten in het sociaal domein structureel aan te pakken en het stelsel financieel houdbaar te maken voor de toekomst. Dit wordt onder meer gedaan door afspraken met partners te maken om de zorg te verbeteren.
Dit brede pakket aan afspraken dient uiterlijk in 2028 geïmplementeerd te zijn. De belangrijkste gemeentelijke wijzigingen hebben betrekking op onder meer de reikwijdte van de Jeugdwet, deze wordt kleiner. Jeugdhulp moet beschikbaar zijn voor jeugdigen en gezinnen in de meest kwetsbare situaties. De bedoeling is om de lichte ambulante hulp en ondersteuning zoveel mogelijk vorm te geven als (groepsgerichte) vrij toegankelijke voorzieningen . Verder dient de Jeugdwet steviger te worden verbonden aan aanpalende domeinen zoals onderwijs, volwassen -ggz en bestaanszekerheid. Deze versterking is nodig om problemen in een brede context van het gezin op te pakken. Daarnaast dient te worden gekeken naar de toegang: lokale teams dienen uit te groeien tot s tevige lokale teams en een toegang tot jeugdhulp met voldoende kennis en expertise, die verbonden is met specialistische hulp. Deze lokale teams zijn laagdrempelig en dichtbij voor de inwoners. De teams kijken wat echt nodig is, dienen zelf ook lichte hulp te verlenen en richten zich op het versterken van het gewone leven en de veerkracht van inwoners. 1.2. Lokale inkoop van lichte jeugdhulp In 2022 heeft de gemeente drie lichte jeugdhulpvormen zelf lokaal gecontracteerd. Het gaat om: 1. Individuele begeleiding basis 2. Groepsbegeleiding basis 3.
Gezinsbegeleiding basis Deze vormen richten zich op jeugdigen met lichte gedrags - of ontwikkelingsproblemen, jeugdigen met vaardigheidstekorten en gezinnen met lichte opvoedvragen of behoefte aan stabilisatie bij meervoudige problematiek. 1.2.1. Hybride model De lokale inkoop van jeugdhulp in de gemeente Westerkwartier is ingericht volgens een zogenoemd Gesloten Open House-model. Dit model combineert kenmerken van een klassiek open house-model met elementen van selectieve inkoop en kan daarom worden beschouwd als een hybride inkoopvorm. Open house versus gesloten open house Bij een Open House-model sluit de gemeente een overeenkomst met alle aanbieders die voldoen aan vooraf vastgestelde eisen op het gebied van kwaliteit, tarieven en certificering. Er vindt geen selectie plaats en toetreding blijft gedurende de gehele looptijd mogelijk. Dit mod el wordt vaak gekozen om toegankelijkheid en keuzevrijheid voor inwoners te borgen, maar kent als keerzijde dat inhoudelijke regie en kostenbeheersing voor de gemeente beperkt zijn. Het gesloten Open House-model wijkt hiervan af. Hoewel de gemeente Westerkwartier gebruikmaakt van open-house-achtige contractvoorwaarden – zoals vaste tarieven en gestandaardiseerde producten – laat zij slechts een vooraf beperkte groep aanbieders toe. Toetreding is daarmee niet mogelijk gedurende de looptijd.
Het model is hierdoor juridisch en beleidsmatig geen zuiver open house meer, maar een hybride vorm. Met deze beperkte toelating krijgt de gemeente meer grip op de omvang en samenstelling van het aanbod, de beheersbaarheid van kosten en de samenwerking en afstemming met aanbieders. Daartegenover staat dat de dynamiek in het aanbod afneemt en dat de gemeente een grotere rol krijgt in het bepalen welke aanbieders beschikbaar zijn voor inwoners. 1.2.2. Juridische en beleidsmatige afweging Juridisch gezien schuurt het gesloten Open House model met de aanbestedingsplicht. De gemeente Westerkwartier heeft bij de keuze voor lokale inkoop van jeugdhulp in 2022 nadrukkelijk de wens geuit om meer grip en regie te krijgen op de jeugdhulp, met name op de kosten, en om het zicht op kwaliteit te verbeteren. Ook is ingezet op een betere aansluiting bij lokale opgaven en meer direct contact met Grip op lichte jeugdhulp | Gemeente Westerkwartier | 6 aanbieders. Vanuit deze doelen ligt een inkoopmodel met een beperkter en beter overzichtelijk aantal aanbieders voor de hand, omdat dit de mogelijkheden vergroot om te sturen op kwaliteit, samenwerking en doelmatig gebruik van voorzieningen. Daarmee verschuift de nad ruk van open marktwerking naar meer geregisseerd partnerschap.
Kenmerken van het Gesloten Open House-model Het hybride model dat wordt gehanteerd in de gemeente Westerkwartier kent een aantal specifieke kenmerken: • Strikte kwaliteitscriteria voor toelating, met een selectiedrempel om het aantal aanbieders te beperken; • Eisen aan lokale binding, waarbij aanbieders moeten aantonen dat zij bekend zijn met en samenwerken binnen de lokale sociale infrastructuur (zoals dorpshuizen, verenigingen en informele netwerken); • Een acceptatieplicht: aanbieders mogen geen wachttijden laten ontstaan en dienen ondersteuning binnen tien werkdagen te starten; • Deelname is alleen mogelijk voor aanbieders die aantoonbaar aansluiten bij de lokale context en werkwijze van de gemeente Westerkwartier. Inhoudelijke uitgangspunten De gemeente hanteert als belangrijk uitgangspunt dat lichte jeugdhulp zoveel mogelijk plaatsvindt in de eigen leefomgeving van kinderen en gezinnen. Ondersteuning wordt bij voorkeur vormgegeven in verbinding met de lokale sociale structuur. Waar mogelijk kiest de gemeente voor collectieve vormen van hulp, zoals groepsbegeleiding en algemene voorzieningen die bijdragen aan een samenhangend en preventief ondersteuningsaanbod. De keuze voor dit hybride model hangt samen met regionale afspraken tussen de Groningse gemeenten, waarin is afgesproken dat iedere gemeente een deel van de jeugdhulp lokaal zou inkopen.
Westerkwartier heeft deze afspraak als eerste gemeente daadwerkelijk uitgevoerd en is hier in 2022 mee gestart. In die periode liep Westerkwartier voorop; andere gemeenten volgden deze werkwijze aanvankelijk niet. Uit interviews komt naar voren dat één van de verwachtingen was dat door deze lokale inkoop minder partijen betrokken zouden zijn en de lokale betrokkenheid zou toenemen. In hoofdstuk 2 gaan we hier verder op in. Inmiddels ligt er een regionaal plan waarin alle gemeenten hebben afgesproken dezelfde koers te gaan varen. Doelen De belangrijkste doelen van het hybride model zijn het vergroten van grip en regie op lichte jeugdhulp door de inkoop en het contractmanagement zelf te organiseren, het realiseren van een dekkend en samenhangend lokaal aanbod dat voor jeugdigen en gezinnen dichtbij beschikbaar is en het voorkomen van zwaardere zorg door het tijdig inzetten van lichte, laagdrempelige ondersteuning. Daarnaast wil de gemeente beter kunnen samenwerken met de RIGG voor specialistische hulp en de kwaliteit en efficiëntie verbeteren door duidelijke eisen aan uitvoerders te stellen, toezicht te organiseren en ruimte te bieden voor flexibel aanbod via het Open House-model. 1.3.
Toegang tot jeugdhulp In de gemeente Westerkwartier is de toegang tot jeugdhulp georganiseerd via meerdere routes, die ieder een specifieke functie vervullen binnen het bredere stelsel van ondersteuning. Voor zowel lokale, algemene ondersteuning als voor geïndiceerde jeugdzorg bestaan duidelijke toegangen, die samen zorgen voor een integraal aanbod voor jeugdigen en hun ouders. De gemeentelijke sociale teams vormen volgens documenten en geïnterviewden een belangrijke ingang voor zowel lokale als geïndiceerde jeugdhulp. Vanuit deze teams wordt ondersteuning geboden voor diverse hulpvragen, variërend van lichte begeleiding tot het vaststellen van de noodzaak voor gespecialiseerde jeugdzorg. Wanneer een jo ngere of gezin ondersteuning nodig heeft, kan de gemeentelijke toegang een breed palet van lokale voorzieningen inzetten of, indien noodzakelijk, een Grip op lichte jeugdhulp | Gemeente Westerkwartier | 7 traject binnen de geïndiceerde jeugdzorg in gang zetten. Ook beschikken de sociale teams over de mogelijkheid de drie lokaal gecontracteerde hulpvormen in te zetten. Voor de geïndiceerde jeugdzorg bestaan daarnaast wettelijke verwijzingsroutes. Huisartsen, jeugdartsen, medisch specialisten en gecertificeerde instellingen mogen rechtstreeks verwijzen naar jeugdhulp die onder de Jeugdwet valt.
Hierdoor wordt ook via de medische en veiligheidsdomeinen verw ezen naar specialistische jeugdzorg, bijvoorbeeld wanneer sprake is van complexe problematiek, opvoedingsproblemen, psychische klachten of situaties waarin veiligheid en toezicht een rol spelen. Binnen de huisartsenzorg heeft de P raktijkondersteuner Huisarts (POH) æJeugd een belangrijke positie gekregen. De huisarts verwijst lichte problematiek vaak intern door naar de POH æJeugd, die laagdrempelig ondersteuning kan bieden aan kinderen, jongeren en ouders. Deze ondersteuning wordt veelal kortdurend en oplossingsgericht ingezet en kan voorkomen dat er direct opschaling naar gespecialiseerde zorg nodig is. De POH æJeugd vormt daarmee een belangrijke schakel in de eerstelijnszorg voor jeugdigen. Daarnaast is sociaal werkorganisatie De Schans vrij toegankelijk voor inwoners van Westerkwartier. Ondersteuning Jeugd & Gezin (OJG) van De Schans biedt laagdrempelige begeleiding aan jeugdigen en ouders zonder dat hiervoor een verwijzing nodig is. Aanmeldingen komen rechtstreeks binnen bij OJG of via de huisarts. De ondersteuning bestaat doorgaans uit één tot tien begeleidende gesprekken, afhankelijk van de hulpvraag . Deze ondersteuning is ge richt op het versterken van het gezin, het ondersteunen bij opvoedsituaties en het begeleiden van kinderen en jongeren bij lichte psychosociale zorgen.
Naast deze individuele ondersteuning zijn buurtwerkers en jongerenwerkers van De Schans actief in de leefomgeving van jongeren, zoals op school, op sportlocaties en in de openbare ruimte. Zij signaleren, voeren preventieve gesprekken en bieden ondersteuning in de directe leefomgeving van jongeren. Samen vormen deze toegangsroutes een complementair systeem met een breed bereik. De gemeentelijke teams bieden zowel lichte als geïndiceerde ondersteuning, de huisartsenzorg – met de inzet van POH æJeugd – fungeert als laagdrempelige medische toegang, en De Schans biedt vrij toegankelijke ondersteuning dicht bij huis. Daarnaast spelen wettelijk bevoegde verwijzers zoals jeugdartsen en gecertificeerde instellingen een rol in het tijdig signaleren en doorgeleiden van complexere casuïstiek naar specialistische jeugdzorg. Op deze manier is de toegang tot jeugdhulp in Westerkwartier breed georganiseerd, met meerdere ingangen die aansluiten bij de diversiteit van hulpvragen van jeugdigen en gezinnen. 2. Grip en sturing In dit hoofdstuk geven we weer wat er uit beleidsstukken en interviews naar voren is gekomen over de mate waarin de gemeente grip en regie heeft op de uitvoering, kwaliteit en financiën van de lokaal ingekochte jeugdhulp. We gaan na wat de beschikbare sturingsinstrumenten zijn, of en hoe er gemonitord wordt, en wat de wensen en behoeften zijn van de gemeente op dit gebied.
Uit de interviews met betrokken medewerkers binnen de gemeente komt echter naar voren dat de praktijk weerbarstiger is dan de beleidsdocumenten doen vermoeden. Hoewel het beleid inzet op meer grip, sturing en samenhang, wordt in de uitvoering ervaren dat deze grip nog beperkt is en dat het huidige stelsel – met een relatief klein lokaal aandeel en een groot aantal aanbieders – het moeilijk maakt om daadwerkelijk te sturen op kwaliteit, kosten en samenwerking. We gaan eerst in op kwantitatieve ontwikkelingen in de jeugdhulp in Westerkwartier (2.1), daarna op de huidige mate van grip en regie op het lokale aanbod vanuit het perspectief van de gemeente (2.2) en vervolgens vanuit het perspectief van de aanbieders (2.3). 2.1. Ontwikkeling jeugdhulp Westerkwartier Uit cijfers over jeugdhulp van het CBS blijkt dat het gebruik ervan in Westerkwartier zich ontwikkelt in dezelfde richting als Nederland, maar dat het gebruik in Westerkwartier iets hoger ligt (zie figuur 2.1). Jeugdigen in Westerkwartier ontvangen relatief meer (en intensievere zorg), maar de vraag convergeert geleidelijk richting het landelijke niveau, zonder dat de verschillen geheel verdwijnen. Dit wijst op een lokaal hogere zorgvraag of -toegang, gecombineerd met beleid dat – net als landelijk – inzet op minder zware vormen van jeugdzorg.
Figuur 2.1 | Ontwikkelingen in jeugdzorg Westerkwartier in vergelijking met landelijk, 2021 – 1e halfjaar 2025 16 14 | 14 | 14.2 | 14.6 | 14.714 13.2 | 13.5 | 13.9 12 | 12.1 | 12.1 10.9 | 11.4 10 | 9.4 | 9.3 | 9.3 8 | 8.8 | 8.3 | 8 | 8.7 7.8 6 4 2 0 2021 | 2022 | 2023 | 2024 | 1e halfjaar 2025* Landelijk: jeugdhulp | Landelijk: jeugdhulp met verblijf Westerkwartier: jeugdhulp | Westerkwartier: jeugdhulp met verblijf. Bron: CBS Statline Wanneer we specifiek kijken naar de toegang tot jeugdzorg in Westerkwartier, ontstaat een genuanceerd beeld van zowel verschuivingen in verwijzingsroutes als toenemende complexiteit van de instroom. Lichte groei van instroom, sterke groei van trajecten Tussen 2021 en 2024 neemt het aantal jongeren met jeugdzorg (inclusief jeugdbescherming (JB) | en jeugdreclassering | (JR)) beperkt toe, van 1.965 naar 2.025 jongeren (+3,1%; figuur 2.2)). Het aantal jongeren met jeugdhulp groeit iets sterker, van 1.830 naar 1.900 (+3,8%). Daartegenover staat een aanzienlijk sterkere stijging van het aantal jeugdhulptrajecten, van 2.390 naar 2.640 (+10,5%). | Dit betekent dat de groei van de jeugdzorg niet primair wordt veroorzaakt door meer jongeren, maar door het feit dat jongeren vaker meerdere trajecten | tegelijk of na elkaar doorlopen. Dit wijst op een toenemende stapeling en complexiteit van hulp.
Grip op lichte jeugdhulp | Gemeente Westerkwartier | 8 Toelichting figuur 2.2 De cijfers van het CBS over de | jeugdzorg | gaan soms over | jongeren | en soms over | jeugdhulptrajecten. Een jeugdhulptraject bestaat uit een combinatie van een hulpvorm en de aanvangsdatum. Een jongere kan per verslagperiode één | of meer | jeugdhulptraject doorlopen, maar ook meerdere hulptrajecten na elkaar, of meerdere hulptrajecten tegelijkertijd. Omdat een jongere meerdere trajecten kan doorlopen, | is het aantal jeugdhulptrajecten doorgaans hoger dan het aantal jongeren waarover het CBS rapporteert. Figuur 2.2 | Ontwikkeling jeugdzorg, jeugdhulp en jeugdhulptrajecten in Westerkwartier 2021 - 1e halfjaar 2025 3,000 2605 | 2640 2390 | 2460 2,500 1965 | 1990 | 20251910 | 20251900 | 1975 2,000 | 1830 | 1870 16651560 1,500 1,000 500 0 2021 | 2022 | 2023 | 2024 | 1e halfjaar 2025* Jeugdzorg (incl. | en | )5.1.2e5.1.2eJeugdhulp | Jeugdhulptrajecten Bron: CBS Statline Gemeentelijke toegang wint aan gewicht De gemeentelijke toegang speelt een steeds prominentere rol in de instroom: van 845 jongeren in 2021 naar 965 in 2024 (figuur 2.3). Hieruit blijkt dat de gemeente steeds vaker fungeert als centrale regisseur en poortwachter. Deze ontwikkeling past bij de beleidsmatige inzet op meer sturing aan de voorkant en een sterkere rol van lokale teams en jeugdconsulenten.
Rol van de huisarts: stabiel maar relatief kleiner De instroom via huisartsen blijft over de jaren heen stabiel (zie figuur 2.3). Hoewel huisartsen nog steeds een belangrijke toegangspoort vormen, groeit hun aandeel niet mee met de totale instroom, waardoor hun relatieve rol afneemt. In de gemeente Westerkwartier beschikt elke huisartsenpraktijk sinds een jaar over een POH Jeugd en gezin. Jongeren (0–23 jaar) kunnen via de huisarts worden doorverwezen. De POH Jeugd kan zelf een kortdurende interventie inzetten, meestal vijf tot acht gesprekken; 97% van de trajecten wordt binnen tien contacten afgerond.2 De POH Jeugd beschikt over een SKJ æ of BIG æregistratie. Indien diagnostiek of langdurige behandeling nodig is, volgt doorverwijzing naar de Jeugd æGGZ of het voorliggend veld, zoals maatschappelijk werk, welzijnswerk of paramedische zorg. De POH Jeugd kent de welzijnsorganisaties en aanbieders van jeugdhulp, en ondersteunt passende toeleiding. Ook jeugd æ of Wmo æconsulenten kunnen verwijzen naar de POH, mits de huisarts wordt geïnformeerd. Gezien de sterke uitbreiding van POH Jeugd in de huisartsenpraktijken in deze periode wijzen de cijfers erop dat de POH Jeugd een deel van de lichte problematiek opvangt binnen de praktijk, zonder dat dit leidt tot meer of minder verwijzingen naar specialistische jeugdhulp.
Daarmee lijkt POH Jeugd vooral een preventieve en stabiliserende functie te vervullen. Toename via andere professionele routes De meest opvallende ontwikkeling zien we bij de categorie ‘overige’ verwijzers (waaronder jeugdartsen en gecertificeerde instellingen); van 375 jongeren in 2021 naar 515 in 2024. Dit is een substantiële stijging, die een groot deel van de totale groei verklaart. Deze verwijzers hebben relatief vaak te maken met 2 T. Jonker, J. Knot-Dickscheit en A. Huyghen (2018). De Praktijkondersteuner Huisarts- Jeugd: Een verkennende studie. Groningen: Rijksuniversiteit Groningen. Grip op lichte jeugdhulp | Gemeente Westerkwartier | 9 gezinnen met meervoudige problematiek, veiligheidsrisico’s en complexe zorgvragen, waarvoor lichte of niet-geïndiceerde ondersteuning onvoldoende passend is. Opschaling naar specialistische jeugdhulp ligt hier vaak voor de hand.
Figuur 2.3 | Ontwikkeling aantal jongeren met jeugdzorg via toegang gemeente, huisartsen en overig, 2021 | – 1e halfjaar 2025 1,400 1,170 | 1,165 | 1,195 | 1,160 1,200 1,000 | 945 | 945 | 965 845 800 600 | 465 | 515 400 | 375 | 350 200 0 2021 | 2022 | 2023 | 2024 Gemeentelijke toegang | Huisarts Overige | Linear (Gemeentelijke toegang) Linear (Huisarts) | Linear (Overige) Beperkte benutting van lokaal ingekocht aanbod Ondanks | de | inzet | op | lokaal | ingekochte | vormen | van | begeleiding | (zoals | individuele | -, | groeps- | en ouderbegeleiding), blijft dit aanbod structureel onderbenut. De cijfers laten zien dat dit niet primair het gevolg is van verdringing door huisartsenzorg of POH | -Jeugd. De kern van de verklaring ligt in de aard van de instroom: steeds meer jongeren komen binnen via routes die direct naar zwaardere, specialistische hulp leiden. Samenvattend beeld Het beeld van de | toegang tot jeugdzorg in Westerkwartier laat zich als volgt samenvatten: de gemeentelijke toegang laat een duidelijke groei zien, wat duidt op een versterkte regierol. Huisartsen en POH-Jeugd kennen een stabiel aantal verwijzingen, dit heeft | vooral een preventieve en dempende werking. Bij jeugdartsen en gecertificeerde instellingen zien we een sterke stijging van de instroom, met vaak complexere casuïstiek.
We zien ook meer jeugdhulptrajecten: deze toename is veel sterker dan het aantal jongeren. Er is sprake van meer stapeling van zorg. Lokaal ingekochte lichte ondersteuning wordt onvoldoende benut, wat vooral samenhangt met de aard van de instroom. De stijging van jeugdhulp in Westerkwartier wordt niet in hoofdzaak veroorzaakt door de gemeentelijke of medische toegang, maar door een autonome toename van complexe hulpvragen die via jeugdartsen en gecertificeerde instellingen instromen. Dit heeft geleid tot meer en zwaardere trajecten. Het lokale, lichte aanbod kan dit niet ondervangen of voorkomen. De opgave ligt daarom niet alleen in betere afstemming tussen verwijzers, maar vooral in het versterken van vroegsignalering en preventieve ondersteuning binnen de jeugdgezondheidszorg (JGZ), lokale teams en schoolcontexten. | Op deze wijze kan de instroom in het zwaardere jeugdzorgdomein structureel worden verminderd en kan alsnog worden toegewerkt naar tijdige, passende en minder gefragmenteerde ondersteuning dicht bij het gezin. In de volgende paragraaf gaan we in op hoe de gemeente hierop inspeelt. Grip op lichte jeugdhulp | Gemeente Westerkwartier | 10 Grip op lichte jeugdhulp | Gemeente Westerkwartier | 11 2.2. Huidige mate van grip en regie De gemeente Westerkwartier heeft het Gesloten Open House (GOH) æmodel ingericht voor zowel Wmo æondersteuning als voor lichte jeugdhulp.
Dit model is gekozen vanuit de wens om meer grip en kwaliteit te realiseren en om lokaal eigenaarschap en nabijheid te versterken. Om dat te bereiken werkt de gemeente volgens een aantal richtlijnen. Zo heeft de gem eente de toegang aangescherpt door duidelijk af te bakenen wie recht heeft op een maatwerkvoorziening. Er wordt gewerkt volgens het principe ‘in de buurt tenzij’, waarbij consulenten een centrale rol spelen in het stimuleren van eigen kracht en netwerk, en in het vormgeven van de Alles In eeN methode (AIN), van waaruit iedere vraag breed wordt benaderd, samen met de inwoners doelen gesteld en de samenwerking in de keten versterkt. Ook is er expliciet de ambitie om ondersteuning zoveel mogelijk in de lokale leefomgeving te organiseren, in nauwe samenwerking met dorpshuizen, verenigingen en informele netwerken. Dit sluit aan bij de uitgangspunten van nabijheid en preventie. Uit de interviews blijkt dat deze beoogde regierol in de praktijk nog beperkt tot ontwikkeling is gekomen. Zo wordt aangegeven dat de overgang naar lokale inkoop inhoudelijk weinig heeft veranderd aan het zorgaanbod en de werkwijze, waardoor ook de sturing smogelijkheden grotendeels gelijk zijn gebleven.
Tegelijkertijd ervaren de geïnterviewden dat de gemeente slechts gedeeltelijk regie heeft op het totale systeem, omdat het grootste deel van de jeugdhulp regionaal wordt ingekocht en keuzes op casusniveau primair bij consulenten liggen. Het beeld dat we in de vorige paragraaf schetsen over het gebruik van jeugdhulp in Westerkwartier, dat zich ontwikkelt naar meer (en intensievere) zorg, wordt in grote lijnen herkend in de interviews met betrokken medewerkers binnen de gemeente. Zij signal eren dat een deel van de lichte problematiek buiten de gemeentelijke jeugdhulp wordt opgevangen en dat de instroom in de jeugdhulp relatief complexer is geworden. Tegelijkertijd wordt benadrukt dat het zicht op deze ontwikkeling beperkt is, doordat met name aan de voorkant van het stelsel onvoldoende samenhangende data beschikbaar zijn. Daardoor wordt dit beeld vooral herkend op basis van praktijkervaring en kan het nog slechts beperkt empirisch worden onderbouwd. Geïnterviewden geven daarnaast aan dat de toename van zwaardere en complexere casuïstiek slechts beperkt kan worden ondervangen door het huidige lokale, lichte aanbod. De instroom in de jeugdhulp wordt in belangrijke mate bepaald door autonome ontwikkeling en en verwijzingen via onder andere jeugdartsen en gecertificeerde instellingen, waarop de gemeente slechts beperkt directe invloed heeft.
Dit versterkt het beeld dat de opgave niet alleen ligt bij het sturen binnen het bestaande jeugdhulpaanbod, maar juist aan de voorkant van het stelsel. De gemeente speelt hier volgens geïnterviewden op in door in te zetten op versterking van vroegsignalering en preventie, onder meer via praktijkondersteuners jeugd, sociale teams en samenwerking met onderwijs en welzijn. Ook wordt gewerkt aan uitbreiding van het lokale aanbod en het versterken van de sociale en pedagogische basis. Tegelijkertijd wordt in de praktijk ervaren dat deze inzet nog onvoldoende samenhangend en effectief is om de instroom in zwaardere jeugdhulp daadwerkelijk te beperken. Preventieve inzet blijft deels buiten beeld en wordt beperkt geregistreerd, waardoor inzicht in bereik en effect on tbreekt. Hoewel de gemeente zich bewust is van deze ontwikkelingen en inzet op versterking van de sociale basis en verbetering van monitoring, staat de vertaling naar concrete sturing en effectmeting nog in de beginfase. 2.2.1. Grip via contracten De contractuele grip in het hybride model is in beginsel stevig. De combinatie van maatwerkvoorzieningen en de ontwikkeling van algemene voorzieningen vraagt om duidelijke coördinatie die wordt geborgd via kwaliteitseisen, toezicht en de mogelijkheid van tussentijds ingrijpen op basis van de GOH æovereenkomst.
Aanbieders moeten voldoen aan kwaliteitseisen zoals een HKZ æ of ISO æcertificering, een VOG voor alle medewerkers en waar nodig een SKJ æ of BIG æregistratie. Grip op lichte jeugdhulp | Gemeente Westerkwartier | 12 In de praktijk wordt deze contractuele grip echter als beperkt ervaren. Hoewel er formeel toezicht plaatsvindt via contractmanagement en periodieke gesprekken met aanbieders, maakt het grote aantal gecontracteerde aanbieders (circa 40) het volgens geïnterviewde medewerkers van de gemeente lastig om daadwerkelijk zicht te houden op kwaliteit, werkwijze en prestaties. De gemeente werkt in de praktijk met een hybride model, waarin elementen van open house (zoals vaste tarieven en gestandaardiseerde producten) worden gecombineerd met een beperking in toetreding. Hoewel formeel is gewerkt met een open inschrijving, heeft d it geleid tot een relatief grote en versnipperde groep aanbieders. In de uitvoering wordt dit niet ervaren als een model dat voldoende selectiviteit of sturing biedt. De open instroom heeft volgens enkele betrokkenen juist bijgedragen aan versnippering, waardoor het lastiger is geworden om actief te sturen op volume, kwaliteit en samenwerking. Daarnaast blijkt uit de interviews dat de gemeente beperkte mogelijkheden heeft om op kosten te sturen.
De lokale jeugdhulp vormt slechts een klein deel van de totale uitgaven (circa 5–6%), terwijl de spreiding over veel aanbieders het moeilijk maakt om trends te duiden of gericht bij te sturen. Ook het zicht op kwaliteit is in de praktijk beperkt, omdat informatie over resultaten en effecten onvoldoende beschikbaar is en slechts beperkt wordt teruggekoppeld op aanbiedersniveau. 2.2.2. Aanbieders (lokale) jeugdhulp Voor het versterken van grip en regie vraagt de gemeente nadrukkelijk de medewerking van de zorgaanbieders. In feite moeten zij zich conformeren aan de koers en visie van de gemeente. In het Beleidsplan Sociaal Domein benadrukt de gemeente Westerkwartier d at alle organisaties in het sociaal domein – inclusief gecontracteerde jeugdhulpaanbieders – hun handelen moeten afstemmen op de gemeentelijke visie en effectdoelen. Het plan stelt dat maatschappelijke organisaties moeten bijdragen aan de door de gemeente opgestelde effectdoelen en inzichtelijk moeten maken welke inspanningen zij daarop leveren. Daarnaast verwacht de gemeente dat samenwerkingspartners integraal werken vanuit dezelfde uitgangspunten, zoals het centraal stellen van de inwoner, werken volgens de AIN æwerkwijze en het bieden van samenhangende ondersteuning over domeinen heen.
Ook voert de gemeente regie op de brede samenwerking en vraagt zij van ketenpartners dat zij volgens deze koers samenwerken en handelen in lijn met de gemeentelijke uitgangspunten van nabijheid, preventie en samenhang in ondersteuning. Hiermee is helder dat aanbieders geacht worden de gemeentelijke visie, werkwijze en doelen te volgen in de uitvoering van jeugdhulp. In de praktijk blijkt dat deze beleidsmatige uitgangspunten slechts beperkt worden vertaald naar concrete sturing richting aanbieders. Contractgesprekken en dialoogtafels vinden wel plaats, maar richten zich vooral op algemene samenwerking en minder op het sturen op concrete effectdoelen of prestaties per aanbieder Hiermee borgt de gemeente dat professionals – en aanbieders in de keten – vanuit dezelfde uitgangspunten werken en samenhang organiseren in de ondersteuning aan jeugdigen en gezinnen. In het beleidsplan Sociaal Domein staat dat de gemeente regie voert op d e samenwerking tussen organisaties en verwacht dat partners elkaar weten te vinden, afstemmen en in samenhang handelen vanuit het perspectief van de inwoner. Ui t de interviews komt naar voren dat het huidige aantal aanbieders samenwerking bemoeilijkt. Aanbieders opereren grotendeels naast elkaar in plaats van als partners in een gezamenlijk netwerk, waardoor de beoogde integrale werkwijze en afstemming in de praktijk maar beperkt tot stand komen.
2.2.3. Monitoring Om de regierol verder te versterken ontwikkelt de gemeente een nieuwe Monitor Sociaal Domein, waarin zowel kwantitatieve gegevens (zoals ondersteuning, inzet en bereik) als kwalitatieve ervaringen van inwoners en professionals worden verzameld. Hiermee wil de gemeente structureel kunnen beoordelen of de ingezette koers leidt tot passende ondersteuning, samenhang en tijdige hulp, en waar eventueel moet worden bijgestuurd. Het Beleidsplan Sociaal Domein maakt hiermee duidelijk dat grip en regie niet Grip op lichte jeugdhulp | Gemeente Westerkwartier | 13 alleen liggen in de inkoop of organisatie van jeugdhulp, maar juist ook in het blijvend volgen van effecten, het voeren van een lerende praktijk en het herstellen of versterken van samenhang waar nodig. Uit de interviews blijkt dat monitoring momenteel vooral financieel van aard is. De gemeente beschikt over dashboards en gegevens over productie en omzet per aanbieder, maar deze bieden beperkt inzicht in de effectiviteit of kwaliteit van de geboden hulp. Inhoudelijke monitoring – zoals trajectduur, samenloop van zorg, resultaten en uitstroom – is beperkt beschikbaar of onvoldoende eenduidig vastgelegd om hier actief op te kunnen sturen. Gegevens zijn versnipperd, niet altijd gekoppeld en vaak onvoldoende b etrouwbaar voor beleidsmatige sturing.
Medewerkers geven aan dat hierdoor vooral wordt gestuurd op aannames en ervaringen, terwijl behoefte bestaat aan meer datagedreven werken. Tegelijkertijd wordt erkend dat het meten van effecten, zeker in de lichte jeugdhulp en preventieve sfeer, complex is en niet eenvoudig te vangen in indicatoren. De Monitor Sociaal Domein moet hierin op termijn verbetering brengen, maar is nog in ontwikkeling en richt zich vooral op bredere maatschappelijke effecten en minder op het functioneren van individuele aanbieders of trajecten. Daarmee voorziet deze monitor nog niet volledig in de behoefte aan sturingsinformatie op contract- en uitvoeringsniveau. Samenvattend Samengevat laten de beleidsdocumenten zien dat de herinrichting van de lokale inkoop van jeugdhulp in Westerkwartier draait om het naar voren halen van lichte ondersteuning, het versterken van lokale samenwerking, meer nadruk op preventie, het laagdrempelig en dichtbij aanbieden van lichte jeugdhulp, en het actief sturen op samenhang en kwaliteit. Daarmee laat de analyse zien dat de gemeente beleidsmatig duidelijke keuzes heeft gemaakt om grip en regie te versterken, maar dat deze in de praktijk nog beperkt tot uiting komen.
Met name de versnippering in het aanbiederslandschap, het beperkte zicht op kwaliteit en effecten en de nog ontwikkelende monitoring maken dat de sturingsmogelijkheden op dit moment onvoldoende worden benut. 2.3. Ervaringen van aanbieders In deze paragraaf gaan we in op de ervaringen van de aanbieders met het hybride inkoopmodel. Wanneer hun ervaringen een nieuw perspectief geven dat nog niet aan bod is gekomen, vullen we dat aan met de bevindingen uit de interviews met medewerkers van de gemeente. 2.3.1. Hybride inkoopmodel Aanbieders typeren de lokale inkoop van jeugdhulp in Westerkwartier als ordentelijk, zorgvuldig en relationeel prettig, maar inhoudelijk beperkt onderscheidend ten opzichte van de regionale RIGG-systematiek. Diverse aanbieders merken op dat tarieven, productstructuur en contractvoorwaarden grotendeels overeenkomen met de regionale kaders. Dit maakt dat professionals in de uitvoeringspraktijk nauwelijks ervaren dat zij werken binnen een apart, lokaal ingericht systeem. Zij beoordelen het Gesloten Open House-model als werkbaar en als een verbetering ten opzichte van eerdere, sterk versnipperde inkoopvormen. Tevens signaleren zij dat het model weinig ruimte laat om het aanbod tussentijds te vernieuwen of nieuwe partijen toe te laten. Daarmee komt volgens aanbieders nadrukkelijk de spanning tussen gemeentelijke regie en keuzevrijheid voor inwoners in beeld.
Dit beeld wordt deels herkend in de interviews met betrokken medewerkers binnen de gemeente. Zij geven aan dat het huidige model met een groot aantal aanbieders juist leidt tot versnippering, beperkte samenwerking en weinig ruimte voor gerichte doorontwikkeling van het aanbod. Erkend wordt ook dat de gemeente slechts beperkt kan sturen op de inzet van aanbieders, omdat de keuze voor een aanbieder in de praktijk bij consulenten en ouders ligt en het criterium ‘passend aanbod’ leidend is. Daarmee komt ook vanuit gemeentelijk perspectief de spanning tussen regie en keuzevrijheid naar voren. Om deze te verkleinen, wil de gemeente een model met minder aanbieders en meer vaste samenwerkingsrelaties, zodat beter kan worden gestuurd op kwaliteit, samenwerking en samenhang in de ondersteuning . Grip op lichte jeugdhulp | Gemeente Westerkwartier | 14 Onderkend wordt dat een dergelijke beweging risico’s met zich meebrengt, onder meer ten aanzien van beschikbaarheid van aanbod en het organiseren van effectief partnerschap. Meer lasten Voor aanbieders die zich vrijwel volledig richten op zware, langdurige Wlz-zorg en slechts incidenteel op maatwerk binnen de Jeugdwet, is de lokale inkoop een minder relevant instrument.
Lokale contracten met gemeenten ervaren zij in het algemeen als relatief belastend vanwege maatwerk, afwijkingen en specifieke verantwoording, terwijl de regionale contracten via de RIGG worden gezien als helder, efficiënt en voorspelbaar. Uit de interviews blijkt dat dit verschil samenhangt met meerdere factoren. Regionale contracten zijn sterk gestandaardiseerd, kennen duidelijke productdefinities en vaste werkwijzen en worden op grotere schaal toegepast, waardoor aanbieders hun processen hier efficiënt op kunnen inrichten. Lokale contracten daarentegen hebben een beperkter volume en worden minder frequent gebruikt, terwijl ze relatief meer maatwerk en aanvullende verantwoording vragen. Daarnaast speelt mee dat het lokale aanbod versnipperd is over een groot aantal aanbieders, waardoor werkprocessen minder gestroomlijnd zijn en aanbieders minder zekerheid hebben over caseload en samenwerking. Ook ervaren aanbieders dat de controle en verantwoording bij kleinere, lokale contracten zwaarder kunnen wegen, mede doordat formele borging (zoals accountantsverklaringen) niet altijd aanwezig is en de gemeente dit compenseert met aanvullende controles. Tot slot draagt het ontbreken van duidelijke sturing op prestaties en effectdoelen in de praktijk bij aan een gevoel van onduidelijkheid over verwachtingen en beoordeling.
Hierdoor worden regionale contracten – met hun schaal, standaardisatie en voorspelbaarheid – door aanbieders als efficiënter en minder belastend ervaren dan lokale contracten. Beperkte sturingskracht De meeste aanbieders beschrijven het (gesloten) open house-model in Westerkwartier als juridisch netjes en administratief voorspelbaar. Tarieven zijn vastgelegd, contractvoorwaarden zijn helder en conflict of onduidelijkheid komt weinig voor. Dit sluit aan bij landelijke bevindingen dat open house-modellen rust en toegankelijkheid bieden, mits gemeenten hun basis op orde hebben.3 Tegelijkertijd geven meerdere aanbieders aan dat het model vooral weinig inhoudelijke sturingskracht genereert. Omdat aanbieders formeel voldoen aan minimumeisen en bewoners vrij zijn in hun keuze, ontbreekt een duidelijke prikkel om strategische keuzes te maken over welk type expertise lokaal nodig is, welke aanbieders het best bijdragen aan transformatiedoelen en hoe lichte hulp daadwerkelijk preventief en normaliserend kan worden ingezet. Landelijke evaluaties bevestigen dit spanningsveld: open house vergroot keuzevrijheid, maar maakt gerichte sturing op kwaliteit, samenhang en volume structureel lastiger.
Niet zozeer het instrument zelf is doorslaggevend, maar de wijze waarop het lokaal wordt toegepast.4 Dat zou niet anders zijn bij andere inkoopsystemen.5 Spanning tussen regie en keuzevrijheid Enkele aanbieders benoemen expliciet de spanning tussen regie van de gemeente (beperken van aanbod, beheersen van kosten) en keuzevrijheid voor inwoners (maatwerk en persoonsgerichte matching). In Westerkwartier wordt deze spanning volgens aanbieders voorzichtig en met aandacht voor de onderlinge relatie gemanaged. Nieuwe aanbieders worden streng getoetst op ‘toegevoegde waarde’, wat de grip van de gemeente vergroot maar de feitelijke keuzevrijheid verkleint. Aanbieders ervaren hierdoor een tussenpositie: wel beperking van toetreding en keuze, maar nog weinig expliciete inhoudelijke sturing of scherpe keuzes. 3 (2024). Onderzoek naar de effecten van open house op jeugdzorg en maatschappelijke ondersteuning. Significant en PPRC. 4 Idem. 5 https://www.binnenlandsbestuur.nl/sociaal/jeugdzorg/niet-per-se-duurder-inkopen-van-zorg-via-open-house 5.1.2e Grip op lichte jeugdhulp | Gemeente Westerkwartier | 15 Dit verklaart waarom het model formeel als open house wordt gepresenteerd, maar door aanbieders als feitelijk gesloten wordt ervaren, zonder dat daar een duidelijk geregisseerde inhoudelijke koers tegenover staat. 2.3.2.
Benutting van het lokaal ingekochte aanbod Een breed gedeelde observatie van aanbieders is dat het lokaal beschikbare lichte aanbod niet optimaal wordt benut. Deze onderbenutting wordt niet verklaard door een tekort aan aanbod, maar door de wijze waarop de toegang tot jeugdhulp functioneert. De ene aanbieder is hierin meer u itgesproken dan de andere. De meer kritische aanbieders zien dat het product begeleiding geregeld wordt ingezet bij onvoldoende geanalyseerde hulpvragen. Begeleiding fungeert daarmee volgens deze aanbieders als vangnet voor handelingsverlegenheid bij scholen en toegangsteams, in plaats van als doelgerichte interventie. Het gevolg is dat trajecten langdurig doorlopen zonder dat er een scherpe kernvraag van de jeugdige of ouders is vastgesteld. Andere aanbieders herkennen dit patroon, maar leg gen het accent onder meer op de werkpraktijk van consulenten jeugd van de gemeente of constateren dat vooral aanbieders met een sterk lokaal profiel en bestaande relaties structureel worden ingezet . Zij zien dat consulenten vaak werken met een beperkte vaste kring van aanbieders en dat het volledige palet van lokaal gecontracteerd aanbod onvoldoende wordt benut. Kennismakingsbijeenkomsten en zorgmarkten veranderen dit patroon nauwelijks.
Verder stellen zij vast dat dit wel bij draagt aan continuïteit, maar dat dit tegelijk de inzet van specialistische of innovatieve vormen van lichte hulp, zoals groepsbegeleiding beperkt. Uit de interviews met de gemeente blijkt dat formeel geen sprake is van een beperkte vaste kring van aanbieders: consulenten zijn vrij in hun keuze en kunnen putten uit een brede groep gecontracteerde partijen. In de praktijk ontstaat volgens geïnterviewden echter wel een dergelijke dynamiek. Consulenten werken vaak met bekende aanbieders, terwijl een deel van de gecontracteerde partijen nauwelijks wordt ingezet. Deze informele selectie leidt ertoe dat feitelijk met een beperktere groep aanbieders wordt gewerkt dan contractueel mogelijk is. 2.3.3. Toegang tot jeugdhulp als kernprobleem voor grip en effectiviteit Alle aanbieders benoemen de toegang als bepalend voor zowel de effectiviteit van de jeugdhulp als voor de mate waarin de gemeente grip kan uitoefenen. Gesteld is verder dat in Westerkwartier een verklarende analyse aan de voorkant grotendeels ontbreekt. Signalen van ouders of scholen zouden te snel worden vertaald naar een hulpvraag. Het ontbreekt volgens enkele aanbieders aan een systematische verkenning van de oorzaak van gedrag, de context waarin dit gedrag ontstaat en welke vorm en zwaarte van ondersteuning daar bijpast.
Hierdoor ontstaat een keten waarin verkeerde keuzes bij de start in een later stadium zouden leiden tot verlenging, opschaling of stapeling van zorg. Aanbieders b enadrukken dat hun kritiek niet is dat iedere lichte hulpvraag een zware diagnostische procedure vereist. Wat volgens hen ontbreekt is een minimale verklarende logica: het antwoord op de vraag waarom een kind dit gedrag laat zien, in deze context en op dit moment. In plaats daarvan wordt gedrag (zoals druk, teruggetrokken of grensoverschrijdend gedrag) te snel vertaald naar begeleiding, zonder voldoende duiding van ontwikkelingsfase, gezinsdynamiek, schoolcontext of normale variatie in gedrag. Landelijke onderzoeken laten zien dat dit leidt tot symptoombestrijding, langere trajecten en snellere opschaling naar zwaardere hulp.6 Aanbieders maken daarbij een belangrijk onderscheid: niet elke lichte hulp vraagt een zware verklarende analyse, maar elke verwijzing vraagt wel een basale verklarende onderbouwing. Zij zijn van mening dat een lichte, gedeelde verklarende analyse aan de voorkant normalisering bevordert, kortdurende ondersteuning ondersteunt en voorkomt dat begeleiding ‘blijft hangen’.
Een andere aanbieder deelt deze analyse, maar is van mening dat gezinnen vaak laat worden aangemeld met al complexe vragen en dat 6 https://www.nji.nl/kennis/jeugdbescherming/samenwerken-aan-een-verklarende-analyse-in-de- jeugdbescherming Grip op lichte jeugdhulp | Gemeente Westerkwartier | 16 triage sneller en scherper kan. Het welzijnswerk in Westerkwartier wordt bijvoorbeeld als zeer toegankelijk ervaren, maar zou soms de specialistische scherpte missen om de kernvraag direct helder te krijgen. Uit de interviews met ambtenaren blijkt dat de analyse aan de voorkant van de jeugdhulp nog niet overal systematisch en breed wordt uitgevoerd. Consulenten zijn in de praktijk vaak primair gericht op jeugd- en opvoedproblematiek, terwijl onderliggende factoren zoals schulden, relatieprobl ematiek of andere gezinsomstandigheden niet altijd volledig worden meegenomen. Daarnaast wordt het belang van een goede, verklarende analyse en een meer domeinoverstijgende benadering nadrukkelijk onderkend, maar deze werkwijze is nog beperkt uitgewerkt en ingebed in de dagelijkse praktijk. Ook is er behoefte aan aanvullende inhoudelijke expertise aan de voorkant, bijvoorbeeld in de vorm van gedragswetenschappelijke onderste uning, om tot betere vraagduiding en passende inzet van hulp te komen. 2.3.4.
Huisartsen en gemeentelijke regie Aanbieders schetsen een eenduidig beeld van de rol van huisartsen. Zij vormen een belangrijke toegangspoort tot de jeugdhulp, terwijl de gemeente hierop inhoudelijk weinig regie heeft. Op grond van de Jeugdwet hebben huisartsen een autonome verwijsbevoegdheid. Na verwijzing bepalen aanbieders de aard, duur en omvang van de zorg. De gemeente ontvangt vooral factureerinformatie en heeft beperkt inhoudelijk zicht. Dit wordt landelijk gezien als een structureel knelpunt voor gemeentelijke regie.7 De inzet van de POH Jeugd wordt door aanbieders gezien als waardevol vanuit preventief perspectief, maar niet als structurele oplossing voor dit regievraagstuk. De POH Jeugd vangt lichte problematiek op binnen de huisartsenpraktijk. Dit leidt niet automatisch tot minder instroom in specialistische jeugdhulp, tenzij er sprake is van structurele afstemming met lokale teams. Er zijn geen lokale evaluaties beschikbaar van deze werkwijze in Westerkwartier. Evaluaties uit andere gemeenten laten zien dat de POH Jeugd kan bijdragen aan een vermindering van zwaardere zorg .8 Genoemde voordelen zijn de laagdrempelige toegang, de nabijheid van de huisarts en het minder stigmatiserende karakter voor jongeren.
In de gemeente Dinkelland bleek dat circa 65% van de jeugdigen zonder doorverwijzing naar specialistische zorg kon worden geholpen.9 In de gemeente Ridderkerk leidde de inzet van een POH Jeugd vanuit het wijkteam tot meer doorverwijzingen naar preventieve en lichte hulp en minder naar specialistische jeugdhulp. 10 Uit enkele interviews met aanbieders in Westerkwartier komt naar voren dat de brede inzet van de POH Jeugd mogelijk heeft geleid tot minder doorverwijzingen naar lichte jeugdhulp. Respondenten geven aan dat de POH Jeugd problematiek opvangt die anders naar lokale lichte hulpvoorzieningen zou worden doorgeleid. Tot slot geeft een aanbieder die veel werkt met zware en complexe casuïstiek aan dat de gemeente Westerkwartier in deze situaties wel degelijk regie neemt en actief betrokken is. De samenwerking wordt daarbij als stevig en verantwoordelijk ervaren. 2.3.5. Contracten, sturing en monitoring: netjes, maar weinig richtinggevend Aanbieders zijn eensgezind positief over de bestuurlijke stijl van de gemeente Westerkwartier. Zij typeren deze als bereikbaar, beleefd en zorgvuldig en contractueel betrouwbaar. De gemeente houdt zich aan afspraken, indiceert zorgvuldig, vermijdt conflicten en denkt mee in individuele casussen. Dit wordt gezien als goed bestuur en vormt een sterke basis voor samenwerking. Aanbieders wijzen ook op de keerzijde.
“Netjes en voorkomend” betekent in hun ervaring ook dat er weinig inhoudelijke druk is op aanbieders en er vaak ook geen expliciete keuzes worden gemaakt. Verder 7 https://vng.nl/nieuws/nieuwe-afspraken-versterken-samenwerking-in-de-jeugdhulp 8 Idem. 9 Gemeente Dinkelland (2021). Resultaten Pilot Praktijkondersteuner Jeugd Huisartsen (POH Jeugd). Factsheet. LINK 10 Gemeente Ridderkerk (2024). Evaluatie pilot POH GGZ jeugd. Factsheet. LINK Grip op lichte jeugdhulp | Gemeente Westerkwartier | 17 zijn zij van mening dat er in beperkte mate feedback wordt gegeven op kwaliteit of effectiviteit . De gemeente maakt volgens de aanbieders nog beperkt gebruik van beschikbare data voor sturing. Zij noemen het grotendeels ontbreken van datagedreven sturing een gemiste kans. Volgens hen beschikt de gemeente over voldoende gegevens om te kunnen sturen op trajectduur, samenloop en effectiviteit, maar worden deze mogelijkheden onvoldoende benut. Contractmanagement wordt door aanbieders vooral ervaren als beheersinstrument: afspraken worden nageleefd, maar er wordt weinig gebruik gemaakt van strategische gesprekken over innovatie, doorontwikkeling of de gewenste richting van het aanbod.
Landelijke analyses laten zien dat juist deze terughoudende bestuursstijl de transformatiekracht kan beperken.11 Daarnaast benoemen enkele aanbieders de administratieve lasten als structureel knelpunt, met name de jaarlijkse verantwoordingen en meervoudige controles door verschillende gemeenten. Dit vraagt veel tijd, zonder dat het voor aanbieders duidelijk bijdraagt aan betere kwaliteit of meer grip. Samenvattend beeld Uit de interviews met aanbieders ontstaat een consistent beeld: • Westerkwartier heeft procedurele en relationele grip, maar beperkte inhoudelijke regie. • De lokale inkoop wijkt voor aanbieders weinig af van regionale constructies. • De toegang is het grootste knelpunt voor effectiviteit en sturing; het ontbreken van een scherpe analyse leidt tot onvoldoende effectieve inzet en stapeling van zorg. • Monitoring en data bieden kansen voor regie, maar worden onderbenut. • Richting de Hervormingsagenda Jeugd zijn de doelen gedeeld, maar bestaat het risico dat hervorming vooral een systeemwijziging wordt, zonder inhoudelijke verbetering. Voor de toekomstige inkoop van lokale jeugdhulp betekent dit dat versterking van inhoudelijke sturing, gedragswetenschappelijke expertise aan de toegang en structurele samenwerking met aanbieders cruciaal is. Alleen dan kan Westerkwartier de ambitie van een duurzaam, toegankelijk en beheersbaar jeugdstelsel waarmaken.
11 https://platform-sociaaldomein.nl/themas/jeugd/uitvoering-hervormingsagenda/data-en-monitoring Grip op lichte jeugdhulp | Gemeente Westerkwartier | 18 3. Toekomst In dit hoofdstuk gaan we in op de veranderingen voor de inkoop lichte jeugdhulp, die voortvloeien uit de Hervormingsagenda. Verder schetsen we een toekom stbeeld van de inkoop voor lokale jeugdhulp op basis van de interviews met aanbieders en ambtenaren. We eindigen het hoofdstuk met een integrale visie. We gaan in op de wensen en behoeften van gemeente Westerkwartier, en hoe in te zetten maatregelen hieraan bijdragen. Welke beweging is ingezet, waar werkt de gemeente aan en met welk doel? – Welke kansen en bedreigingen zien we voor deze ontwikkeling, en w elke aanbevelingen kunnen we op grond hiervan doen? 3.1. Hervormingsagenda Jeugd en inkoop jeugdhulp De Hervormingsagenda Jeugd 2023–2028 benoemt de wijze waarop jeugdhulp wordt ingekocht als een kernoorzaak van de huidige problemen in het jeugdstelsel. De agenda stelt dat de bestaande inkooppraktijk sinds 2015 heeft geleid tot versnippering, hoge administratieve lasten, onvoldoende samenhang in het aanbod en te beperkte sturingsmogelijkheden voor gemeenten. Nadrukkelijk wordt niet meer gekozen voor ‘meer van hetzelfde’, maar zet de agenda in op een fundamentele herordening van de inkoop, langs meerdere samenhangende lijnen.