Bijlage 1 GEWIJZIGD Lokaal Uitvoerings Programma Klimaatbestendig West Maas en Waal 2024-2029

Klimaatbestendig West Maas en Waal Uitvoeringsprogramma 2024 - 2029

Klimaatbestendig West Maas en Waal Uitvoeringsprogramma 2024 - 2029

Gemeente West Maas en Waal In samenwerking met: RAS Rijk van Maas & Waal en Waterschap Rivierenland www.westmaasenwaal.nl

2

Op weg naar een klimaatbestendige gemeente Onze gemeente kent een lange geschiedenis van uitdagingen met het water. De oudste menselijke nederzettingen ontstonden op oeverwallen en stroomruggen. Ook romeinse villa’s werden gebouwd op de oeverwallen. Hoog en droog. Onze voorouders waren slim genoeg om de voeten droog te houden. Ons landschap is gevormd door overstromingen. De vele wielen in onze gemeente zijn daar levendige getuigen van. Ook het kommengebied, dat is gevormd met dikke rivierklei en achtergebleven zandbanen, laat zien dat een rivier graag zijn oevers verbreed. Maar ook weer terugzoekt. Het geeft ons een prachtig en uniek landschap waarin wij mogen wonen, werken en recreëren. Sommige generaties weten nog van de laatste dijkdoorbraak in 1926. Van ‘horen-vertellen’ of heel misschien zelfs nog van ‘er zelf bij zijn geweest’. Meer inwoners weten nog de angstige dagen in 1993 en 1995. Van het vechten tegen en moeten vluchten voor het wassende water. Wij leven tussen én met de rivieren. Dat maakt ons eigenlijk net zo uniek als het landschap. En nu kijken we vooruit naar de uitdagingen van morgen. En die van overmorgen en vele jaren die nog komen. Want: het klimaat verandert. Die zin heeft u vast vaker gehoord. Het wordt in onze gemeente vaker en veel natter, maar ook veel en vaker droger. En we krijgen vaker te maken met perioden van langdurige en extreme hitte.

Met dat veranderende klimaat hebben wij of krijgen wij allemaal te maken. Wij zoeken de oplossingen in het veranderen van ons gedrag. Door andere energiebronnen aan te wenden, door producten te hergebruiken. Door zuinig te zijn met wat we hebben en slimmer om te gaan met wat we krijgen. Maar wij moeten ons ook aanpassen aan dat nieuwe klimaat. De afgelopen jaren hebben wij samen met onze inwoners vele mooie stappen gezet richting een toekomstgerichte en klimaatbestendige gemeente. Door samen stenen te verwijderen en daarvoor groen terug te brengen. Door op meerdere plaatsen parkjes en verblijfplekken aan te leggen waar je op hete dagen in de koele schaduw kan verblijven. Door ons watersysteem nog robuuster te maken. En dat blijven we uiteraard doen. Want onze gemeente is nog lang niet bestand tegen dat veranderende klimaat. Onze gemeente is heel kwetsbaar voor de uitdagingen die voor ons liggen. Voor u ligt daarom ons uitvoeringsprogramma om onze gemeente meer waterrobuuste en beter weersbestendig te maken. U leest hierin wat wij hebben gedaan en wat wij gaan doen om onze gemeente klimaatbestendig te krijgen. Aan de hand van dit plan willen we samen met u werken aan een gezondere, prettige leefomgeving die klaar is voor elk weertype. Zo blijft West Maas en Waal een fijne en mooie plek om te wonen, werken en recreëren.

Evert Jan Slootweg wethouder beheer openbare ruimte

3

INHOUDSOPGAVE 1 Klimaatbestendig West Maas en Waal ................................................................................................................................................................................... 6 1.1 Kwetsbaar voor weersverandering ....................................................................................................................................................................................... 6 1.2 Klimaatbestendig in 2035, uiterlijk 2050 ............................................................................................................................................................................... 6 1.3 Samenhang met Waterplan West Maas en Waal 2005 - 2025 ............................................................................................................................................ 7 1.4 Samenhang met andere klimaatprogramma’s ..................................................................................................................................................................... 7 2 Weersverandering raakt ook West Maas en Waal ................................................................................................................................................................

8 2.1 Het klimaat verandert ........................................................................................................................................................................................................... 8 2.2 De effecten van klimaatverandering ..................................................................................................................................................................................... 8 3 Evaluatie vorige planperiode ................................................................................................................................................................................................ 10 3.1 Alphen ................................................................................................................................................................................................................................ 11 3.2 Altforst................................................................................................................................................................................................................................. 12 3.3 Appeltern ............................................................................................................................................................................................................................

13 3.4 Beneden-Leeuwen ............................................................................................................................................................................................................. 14 3.5 Boven-Leeuwen .................................................................................................................................................................................................................. 16 3.6 Dreumel .............................................................................................................................................................................................................................. 17 3.7 Maasbommel ...................................................................................................................................................................................................................... 18 3.8 Wamel................................................................................................................................................................................................................................. 20 3.9 Klimaatadaptatie in beleidsmatige doelen ..........................................................................................................................................................................

22 4 Regionaal uitvoeringsprogramma Rijk van Maas en Waal ................................................................................................................................................ 24 4.1 Regionale klimaataanpak ................................................................................................................................................................................................... 24 4.2 Regionale speerpunten ...................................................................................................................................................................................................... 25 5 Visie op klimaatadaptatie ...................................................................................................................................................................................................... 30 5.1 Omgevingsvisie West Maas en Waal ................................................................................................................................................................................. 30 5.2 Klimaatvisies verdeeld in drie kenmerkende landschappen ..............................................................................................................................................

31 5.3 Klimaatvisie Bebouwd gebied ............................................................................................................................................................................................ 31 5.4 Klimaatvisie Landelijk (kommen)gebied ............................................................................................................................................................................. 32 5.5 Klimaatvisie Uiterwaarden .................................................................................................................................................................................................. 33

4

6 Werkwijze West Maas en Waal .............................................................................................................................................................................................. 34 6.1 We hanteren landelijke richtlijnen ....................................................................................................................................................................................... 34 6.2 We hanteren voorkeursvolgorde voor water en droogte .................................................................................................................................................... 35 6.3 Huisregels en kansenpakkers ............................................................................................................................................................................................ 35 6.4 Klimaatbestendig bebouwd gebied .................................................................................................................................................................................... 35 6.5 Klimaatbestendig kommengebied ......................................................................................................................................................................................

38 6.6 Klimaatbestendige uiterwaarden ........................................................................................................................................................................................ 40 7 Lokale uitvoering in West Maas en Waal ............................................................................................................................................................................. 42 7.1 Lokale kwetsbaarheden, lokale aanpak ............................................................................................................................................................................. 42 7.2 Maatregelen in de openbare ruimte ................................................................................................................................................................................... 42 7.3 Samenwerking met het waterschap ................................................................................................................................................................................... 43 7.4 Financiële gevolgen lokale uitvoering ................................................................................................................................................................................

44 7.5 Klimaatadaptatie onderdeel van exploitatie ....................................................................................................................................................................... 44 8 Procesverantwoording .......................................................................................................................................................................................................... 46 8.1 Gemeentelijke bijdrage aan regionale speerpunten ........................................................................................................................................................... 46 8.2 Gemeentelijke kosten voor lokale maatregelen ................................................................................................................................................................. 47 8.3 Personele gevolgen ............................................................................................................................................................................................................ 47 8.4 Evaluatie en vervolg ...........................................................................................................................................................................................................

47 Bijlagen ........................................................................................................................................................................................................................................... 48 Bijlage 1 Uitvoeringsagenda Klimaatadaptatiemaatregelen 2024-2029 ......................................................................................................................................... 48 Bijlage 2 Regionaal Uitvoeringprogramma 2024 - 2030 ................................................................................................................................................................. 50 Bijlage 3 Watersysteemknelpunten (vervangt Waterplan 2005 – 2025) ......................................................................................................................................... 51 Bijlage 4 Terugblik klimaatmaatregelen 2020-2023 ........................................................................................................................................................................ 52 Bijlage 5 Landelijke Maatlat groene klimaatadaptieve gebouwde omgeving ..................................................................................................................................

58 Bijlage 6 Visie kommengebied ........................................................................................................................................................................................................ 59 Bijlage 7 Visie bebouwd gebied ...................................................................................................................................................................................................... 60 Bijlage 8 Het klimaat in de afgelopen jaren ..................................................................................................................................................................................... 61 Bijlage 9 Beleidsmatig overzicht klimaatadaptatie .......................................................................................................................................................................... 64

5

1 Klimaatbestendig West Maas en Waal 1.1 Kwetsbaar voor weersverandering Te nat, te droog en te heet. Deze effecten van het veranderend klimaat ervaren we steeds vaker. Perioden van hevige regen én een toename aan kwel komen vaker voor en worden in de toekomst nog heviger. Als gemeente liggend in het laagste deel van de regio voeren wij al dit water af. De natte perioden worden afgewisseld door meer en langdurige droogte. Daardoor komt de waterzekerheid (beschikbaarheid van drinkwater en oppervlaktewater) onder grote druk te staan. Als gemeente op klei en een groot agrarisch gebied met onder andere fruitteelt kan dit leiden tot funderings- en gewasschade. Het klimaat warmt daarnaast steeds verder op. Uit onderzoek blijken ook onze dorpen, ondanks hun groene landelijke uitstraling, niet overal bestendig tegen hitte. In sommige straten kan door gebrek aan groenstructuren en goede windvoering de gevoelstemperatuur oplopen tot boven de 47 graden Celsius. Met de noodzakelijke uitbreiding van onze dorpen neemt dit hitte-effect steeds verder toe. Dit alles heeft effect op ons. Op ons dagelijks leven, op ons leefcomfort, op de recreatie en op onze agrarische activiteiten. Om deze effecten het hoofd te bieden, moeten wij ons aanpassen aan het veranderend klimaat. 1.2 Klimaatbestendig in 2035, uiterlijk 2050 De gemeente West Maas en Waal moet in 2050 klimaatbestendig zijn.

Dit is een Europese verplichting die door de Rijksoverheid in Nederland is geborgd, via Deltaprogramma Ruimtelijke adaptatie (2015), het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie (2018) en het Nationale Klimaatakkoord (2019). Binnen de RAS Rijk van Maas en Waal hebben de gemeenten Berg en Dal, Beuningen, Druten, Heumen, Nijmegen, Wijchen en West Maas en Waal, Waterschap Rivierenland en Provincie Gelderland de ambitie uitgesproken om in 2035, maar uiterlijk in 2050, klimaatbestendig te zijn. Wat verstaan wij onder klimaatbestendig en waterrobuust? In 2035, maar uiterlijk in 2050, moet onze gemeente klimaatbestendig en waterrobuust zijn. Onze gemeente is dan bestand tegen de negatieve gevolgen van klimaatverandering en is (én blijft) een fijne, prettige plek om te wonen, werken en recreëren. Daarvoor nemen we maatregelen zodat: x we hevige neerslag goed kunnen opvangen en verwerken; x we zo min mogelijk schade ondervinden door langdurige droogte; x de effecten van extreme hitte worden verminderd én er voldoende koele verblijfplekken (en koele corridors) aanwezig zijn. Onze klimaataanpak draagt daarnaast bij aan een socialere en gezondere leefomgeving binnen onze dorpen met meer water, groen en biodiversiteit.

Op 9 mei 2019 stemde de gemeenteraad van West Maas en Waal in met de Regionale Adaptatiestrategie Rijk van Maas & Waal (RAS). Daarmee werd ook ingestemd met het periodiek opstellen van Lokaal Uitvoeringsprogramma (LUP) om de ambities uit de RAS te realiseren. Het eerste uitvoeringsprogramma liep tot en met 2023. In deze periode zijn diverse maatregelen uitgevoerd om onze dorpen minder kwetsbaar te maken voor klimaatverandering. We hebben nog een lange weg te gaan richting een klimaatbestending West Maas en Waal in 2035. Onze inwoners, ondernemers, recreanten en gebiedspartners zijn daarin een onmisbaar onderdeel. Samenwerking is een belangrijk onderdeel van onze aanpak. Gezamenlijk dragen wij ons steentje ‘weg’. Daarin beseffen wij heel goed dat wij als gemeente het juiste voorbeeld moeten geven. Dit nieuwe uitvoeringsprogramma geeft de werkzaamheden aan die wij oppakken en uitvoeren tot en met 2029. Na dit uitvoeringsprogramma volgt een nieuw uitvoeringsprogramma tot en met 2035. 6

1.3 Samenhang met Waterplan West Maas en Waal 2005 - 2025 In 2005 heeft de gemeenteraad het Waterplan West Maas en Waal 2005 – 2025 vastgesteld. In het Waterplan, dat samen met Waterschap Rivierenland is opgesteld, is invulling gegeven aan de beleidsdoelen van het Nationaal Bestuursakkoord Water. Wij werken samen met het waterschap aan de wateropgaven voor onze dorpen, kommengebied en uiterwaarden die we vervolgens in uitvoeringsprogramma’s agenderen. Het plan loopt af binnen de looptijd van dit Lokaal uitvoeringsprogramma (LUP) Klimaatbestendig West Maas en Waal, namelijk 2025. Veel van de werkzaamheden in dit LUP hebben in grote mate een overlap met maatregelen uit het Waterplan. Door maatregelen op te nemen in klimaatprogramma’s is er geen directe noodzaak meer voor het opstellen van een nieuw Waterplan. Met het waterschap is afgesproken de kwetsbaarheden van wateroverlast en watertekorten in het vervolg via lokale en regionale klimaatprogramma’s op te pakken. Wel blijven we dit doen volgens de taakverdeling en de financiële afspraken uit het Waterplan. Om de kwetsbaarheden in onze gemeente in beeld te brengen is een zogeheten Watersysteemknelpuntenkaart opgesteld. Deze kaart is toegevoegd aan dit LUP.

Verder werken we binnen deze planperiode aan klimaatbuffers (waterberging voor ons landelijk gebied) en werken we samen met het waterschap de nieuwe stedelijke wateropgaven uit. In paragraaf 7.3 is een nadere omschrijving van de werkzaamheden opgenomen. In bijlage 3 staan de knelpunten in het watersysteem van West Maas en Waal aangegeven. In deze planperiode worden deze knelpunten, indien de mogelijkheid zich voordoet, in samenwerking met het waterschap aangepakt. 1.4 Samenhang met andere klimaatprogramma’s Op alle niveaus wordt gewerkt aan klimaatadaptatie. Dit lokaal uitvoeringsprogramma houdt verband met andere klimaatprogramma’s – zowel op nationaal als regionaal niveau. We werken regionaal samen om de aanpak te versnellen, te vereenvoudigen of om kosten te besparen. Hierover leest u meer in hoofdstuk 6. We doen dat ook als dit niet specifiek geldt voor de gemeente West Maas en Waal. Onze missie is om te komen tot een klimaatbestendige regio omdat dit van wezenlijk belang is voor de leefbaarheid van gemeente West Maas en Waal. Als gemeente op het laagste deel van het Land van Maas en Waal zijn wij sterk afhankelijk van de maatregelen die onze regiopartners nemen. Samenwerken in de regio is daarom noodzakelijk om onze eigen doelen en opgaven te realiseren. Klimaatadaptatie is voor de gemeente niet vrijblijvend.

Vanuit het klimaatakkoord van Parijs ligt een directe lijn naar voorliggend programma via EU-strategie, de Nationale Adaptatie Strategie (NAS), het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie (DPRA), het bestuursakkoord Ruimtelijke Adaptatie, de Regionale Adaptatie Strategie en de eigen Omgevingsvisie. Al deze schijven formuleren bestuurlijke opdrachten om de leefomgeving en bebouwing klimaatadaptief vorm te geven. In West Maas en Waal hebben we als strategisch kader de RAS. Op basis van de RAS is een Regionaal uitvoeringsprogramma (RUP) en een Lokaal uitvoeringsprogramma (LUP) opgesteld. Beide documenten worden door de gemeente beschouwd als Lokale (adaptatie) strategie. Voorliggend uitvoeringsprogramma is een actualisatie van de programma’s die in 2020 zijn vastgesteld en een looptijd tot 2024 hadden. Het schema hiernaast geeft de samenhang tussen verschillende strategieën en programma’s op diverse niveaus weer. 7

2 Weersverandering raakt ook West Maas en Waal 2.1 Het klimaat verandert Verandering van het weer is overal merkbaar en zichtbaar. Het jaar 2022 gaat de recordboeken in met de heetste zomer ooit in Europa. Extreme droogte is ons inmiddels ook bekend. En qua heftige regenbuien hoeven we tegenwoordig ook niet lang en ver weg te zoeken voor aansprekende voorbeelden. Deze weersextremen hebben serieuze gevolgen, ook voor West Maas en Waal. Van oudsher leeft onze gemeente in de dynamiek van de rivieren. Deze dynamiek wordt door weersverandering alleen maar groter. Vanwege de gevolgen van extreem weer moeten we de inrichting van onze dorpen aanpassen en ons gedrag. Dat noemen we klimaatadaptatie. Gemeente West Maas en Waal heeft, samen met regionale gebiedspartners, in 2019 de ambitie uitgesproken om in 2035 maar uiterlijk in 2050, klimaatbestendig te zijn. We maken daarin voortvarend stappen om deze ambitie waar te maken.

Ontkennen heeft geen zin meer, het is hoogste tijd om in actie te komen!

2.2 De effecten van klimaatverandering Het klimaat verandert en dat heeft effect op onze buitenruimte, in de gebouwen en op onszelf. Door klimaatverandering wordt het natter, droger, heter en deze extremen nemen toe. Het woon-, werk,- en leefcomfort binnen onze dorpen komt daardoor steeds meer onder druk te staan. Daarnaast zijn er nog veel bij-effecten zoals nieuwe (en soms ongewenste) dier- en plantsoorten die zich in Nederland vestigen of de afname van belangrijke soorten. 2.2.1 Te heet Het wordt steeds warmer in onze gemeente. Temperaturen hoger dan 30 graden waren eerst een uitzondering, maar komen nu steeds vaker voor. In de zomers tussen 2019 en 2022 bereikte de thermometer regelmatig 39 graden Celsius. De gevoelstemperatuur in onze dorpen kan dan oplopen tot boven de 47 graden. De GGD spreekt bij 41 graden Celsius van extreme hitte waarbij (ernstige) gezondheidsproblemen kunnen optreden. Mensen krijgen ook last van (slapeloze) warme nachten. Daarnaast heeft hitte effect op onze buitenruimte. Schades aan infrastructuur (wegen, leidingen) en groen, maar ook hitte bij en in woningen treden steeds vaker op.

Foto: Schaduwwerking bij sociale woningen in Maasbommel

Foto: groen verkoelend ‘gordijn’ bij sociale huurwoningen (Kerkstraat in Maasbommel)

8

2.2.2 Te nat De veranderende weersomstandigheden zorgen steeds vaker voor perioden met veel meer en zeer hevige regen. De dorpen van West Maas en Waal zijn zeer versteend en door de ligging van de dorpen op de oeverwallen is er veel hoogteverschil. Hierdoor stroomt het regenwater snel af via de trottoirs en wegen. Het riool kan deze hoeveelheid vaak niet snel genoeg verwerken. Dat leidt tot overlast en soms ook tot schade. Ook komen steeds vaker hogere rivierstanden voor waardoor kwel toeneemt. We proberen dat water op te vangen en af te voeren naar plekken waar het geen overlast en schade veroorzaakt.

Afbeelding: Wij stoppen met direct afvoeren van regenwater….

2.2.3 Te droog We zien steeds vaker perioden met droogte. Droogte leidt in West Maas en Waal tot verschillende problemen. Door de aanhoudende droogte klinkt de overwegend kleiige bodem in. Dit leidt tot zettingen die scheuren in woningen en wegen. Door de droogte zijn de westelijke delen van onze gemeente ook moeilijk van water te voorzien. Met name bij de agrarische activiteiten op de oeverwallen leidt dit tot zorgen. Ook beplanting op de oeverwallen heeft last van droogte. In deze periodes is ook niet genoeg water aanwezig om de kwetsbaarheden adequaat op te lossen. Om het systeem te helpen houden we water in periode van natte langer vast, in en langs de dorpen. Dit doen we door water te bergen in groenstroken, maar ook door grote buffers aan te leggen die het watersysteem bij droogte van water kan voorzien. Onze inwoners kunnen zelf ook een bijdrage leveren. Bijvoorbeeld door regentonnen te plaatsen en tuinen te ontstenen.

Afbeelding: ….maar vangen het op en houden het vast voor droge tijden.

9

3 Evaluatie vorige planperiode Onze dorpen zijn zeer kwetsbaar voor de gevolgen van klimaatverandering. De gemeente West Maas en Waal heeft in oktober 2020 de maatregelagenda 'Klimaatadaptieve maatregelen' vastgesteld. Hierin staan 205 maatregelen om West Maas en Waal bij voorkeur in 2035, maar uiterlijk in 2050, klimaatbestendig te maken. De maatregelen komen voort uit regionale en lokale stresstesten. De te nemen (veelal integrale) maatregelen zijn: De waterrobuustheid van de dorpen vergroten. We nemen maatregelen die gericht zijn op het voorkomen van water tegen gevels van gebouwen en het verminderen van wateroverlast. Dat doen we door het water te geleiden naar locaties waar dit geen overlast veroorzaakt zoals groenstroken en watergangen.

De dorpen vergroenen door het verwijderen van overmatige verharding en deze ruimte groen te maken. We leggen groene corridors aan door bijvoorbeeld het planten van extra bomen in de straten. We houden daarbij rekening met onze opgaven en doelstellingen voor biodiversiteit.

De openbare ruimte geschikt maken voor verblijf, door het aanbrengen van voorzieningen zoals bankjes en (schaduwrijke) wandelpaden. We maken robuuste groene verblijfplekken zoals parken en schaduwrijke zitplekken in elk dorp. Hiermee zorgen we ook voor een socialere en fijne leefomgeving in de dorpen.

Diverse maatregelen en activiteiten uit dit plan zijn inmiddels opgestart of uitgevoerd. Ook hebben we onze klimaataanpak kunnen versnellen. Diverse maatregelen die later gepland stonden zijn eerder opgestart. De afgelopen jaren hebben we aanvullende kennis vergaard, nieuwe inzichten verkregen en heel veel samengewerkt. We komen daarmee in sprongen dichterbij om de grote opgave, in 2050 klimaatbestending zijn, gerealiseerd te krijgen. Voor de eerste periode van 2020-2023, stonden in het Lokaal Uitvoeringsprogramma Klimaatbestendig West Maas en Waal 2020-2023 77 klimaatmaatregelen uit de Maatregelagenda, verdeeld over 41 projecten. Door wijzigingen in de planning zijn 15 maatregelen, niet gepland in de periode 2020 tot en met 2023, versneld opgepakt. Dit was met name aanplant van bomen en het plaatsen van bankjes. In totaal zijn 41 maatregelen uitgevoerd en 30 maatregelen klaar om uit te voeren. In totaal worden 11 maatregelen (13%) doorgeschoven naar de volgende planperiode. Ook zijn 4 maatregelen (5%) vervallen omdat deze niet uitvoerbaar bleken. In de volgende paragrafen geven wij per dorp aan wat gerealiseerd is. Daarbij hebben we onderscheid gemaakt in watermaatregelen (blauw icoon) en de groen en verblijfsmaatregelen (groen en geel icoon).

10

3.1 Alphen In 2015 trok een hevige regenbui over het dorp Alphen. In het dorp was op meerdere plekken wateroverlast en schade door het regenwater. Samen met het waterschap Rivierenland werken wij aan een gebiedsproces om het dorp klimaatbestendig te maken.

We hebben 9 straten afgekoppeld en extra groen en waterberging aangebracht. In totaal is 2 ha aan straten afgekoppeld en 3.500 m2 extra waterberging aangebracht. We hebben de verdeling van de waterafvoer verbeterd van 1 tracé naar 4 tracés. Het gebiedsprogramma dat wij samen met het waterschap startten in 2017 is inmiddels afgerond. Het dorp is regenwaterproof (volgens gebiedsprogramma wateroverlast Alphen) en bijna klimaatbestending (volgens de Maatregelenagenda klimaatadaptatie). In 5 straten hebben we overmatige verharding weggehaald en groen aangebracht. Hiervoor hebben we ook hittesubsidie van de provincie Gelderland toegepast. Op dit moment bereiden we de vergroening van het Baltussenplein voor. In 2025 wordt dit dorpsplein vergroend. De bestaande groene corridor in de Heuvelstraat hebben we behouden door het aanpassen van voetpaden. Meerdere groenstroken zijn ingeplant met soorten die bijdragen aan de biodiversiteit. Bij het nieuwbouwplan Appelhoek fase 1B hebben we een verblijfplek en waterberging aangelegd. Aan de Heuvelstraat hebben we samen met dorpsplatform SLAG een natuurspeeltuin gemaakt. We werken nu aan een verblijfsplek bij het Kerkplein (Baltussenplein). De Beweegtuin Ons Tuin (verblijfruimte, speelruimte en beweegruimte) is in 2024 afgerond.

Foto: Citadelstraat – Alphen: Parkeerplaats omgevormd tot waterberging

11

Foto: Natuurspeeltuin – Alphen: Koele verblijfplek met natuurlijk spelen (uitgevoerd door Dorpsplatform SLAG)

Foto: Valksestraat – Alphen: Bloemrijke waterberging (Top 5 klimaatvoorbeeld wadi’s 2022)

3.2 Altforst In Altforst zijn weinig kwetsbaarheden aanwezig. In de Kerkdwarsstraat was een locatie waar wateroverlast optreedt bij hevige regen. Daarnaast waren er weinig plekken geschikt voor verblijf.

In 2021 hebben we de Kerkdwarsstraat, die kwetsbaar was voor hevige regen, afgekoppeld van de riolering. Aan het eind van de straat is een extra greppel gegraven om het regenwater af te voeren.

We hebben in de Kerkdwarsstraat meer groen aangebracht. Daarnaast zijn drie locaties in Altforst geschikt gemaakt voor verblijf.

Foto links: Kerkdwarsstraat - Altforst Afkoppelen straat en aanleg waterstructuur tegen wateroverlast

Foto: Kerkdwarsstraat – Altforst: Straat is afgekoppeld en er is een nieuwe watergang gegraven, De straat is verder vergroend.

12

3.3 Appeltern Het dorp Appeltern is erg versteend. Binnen het dorp ligt amper open water zoals greppels, vijvers of sloten. Onze gemeente heeft samen met het waterschap een afkoppelplan opgesteld. Daar waar wij in de openbare ruimte aan het werk gaan wordt een gedeelte van het afkoppelplan direct uitgevoerd. In de toekomst houdt het dorp daardoor droge voeten.

In Appeltern zijn bij de nieuwbouw aan de Spitsestraat 8 het trottoir en de inrit hoger aangebracht. Dit zorgt ervoor dat er minder overlast is van regenwater in deze straat. Daarnaast hebben we diverse straten afgekoppeld en zijn bestaande afvoerleidingen gereinigd en geïnspecteerd.

Aan de noordzijde van het dorp worden twee percelen groenblauw ingericht voor verblijf en waterberging. Het regenwater uit het dorp wordt hier geborgen (verzameld en vastgehouden). Deze werkzaamheden zijn eind 2024 in voorbereiding. De percelen worden parkachtig ingericht en geven daarmee een kwaliteitsimpuls voor de leefbaarheid van het dorp. Gelijktijdig wordt de Kampstraat opgeknapt. We planten bomen om de invloed van extreme hitte te verminderen. Op twee locaties in het dorp zijn schaduwplekken en voorzieningen aangebracht om in perioden van hitte te kunnen verblijven in koelte.

Foto’s: Appelveldje – Appeltern Groene inrichting met verblijf en speelmogelijkheden (deels gerealiseerd met Fleurig Appeltern) 13

3.4 Beneden-Leeuwen In het dorp Beneden-Leeuwen is de uitdaging om het dorp klimaatbestendig te krijgen het grootst. Uit analyses blijkt dat het dorp niet bestand is tegen hevige neerslag én extreme hitte. De gevoelstemperatuur loopt bij perioden van extreme hitte op tot boven de 47 graden Celsius. Bij de te verwachten intensieve buien kan het regenwater niet goed weg en is er een hoog risico op schade. In perioden van droogte zakt het grondwater diep weg en leidt dit tot schades, bijvoorbeeld scheuren in woningen. Om die reden zijn ook de meeste klimaatmaatregelen (71 in totaal) uit de Maatregelenagenda Klimaatadaptatie in dit dorp gepland. De hitteaanpak in de winkelstraat en haar omgeving gaan niet door. Dit heeft een negatief effect op de gevoelstemperatuur in het dorp. In de toekomst zijn daarom extra maatregelen nodig. De straat wordt wel regenwaterbestendig door het regenwater zo veel mogelijk op te vangen en af te voeren. In 2021 werd het sportterrein rondom Leones en Lewabo opnieuw ingericht. Hier is rekening gehouden met het afstromend regenwater en is de parkeerplaats groen aangelegd. Ook hebben we vanaf het Zijveld en langs de velden een extra waterafvoer aangelegd. In de toekomst voeren we het regenwater uit Beneden-Leeuwen West hier naar af. Hierdoor wordt wateroverlast door hevige regens in Beneden-Leeuwen West geminimaliseerd.

In 2022 is bij de westelijke entree van het dorp, aan de Zandstraat, de bestaande watergang vergroot en is grijs omgevormd naar meer groen. Op deze plek stond al een picknicktafel. Door het planten van bomen kan hier bij warm weer in de schaduw worden verbleven. De verbreedde watergang kan het overtollige water van de Zandstraat en de parallelweg bergen. In 2020 hebben wij aan de Akkerstraat een park aangelegd naast het nieuwe IKC. Hier was eerder een volledig verhard schoolterrein. De ruimte is vergroend en geschikt gemaakt voor verblijf. Met name in perioden van extreme hitte is het hier goed vertoeven. De (grote) bomen zijn blijven staan en geven nu al verkoelende schaduw in het park. Daarnaast zijn diverse nieuwe bomen aangeplant die in de toekomst verkoelend werken. Ook is er een waterberging aangebracht waar het regenwater uit de wijk naar toe geleid wordt en daar de bodem in kan trekken om het grondwater aan te vullen. Zo worden nadelige gevolgen van wateroverlast en ook droogte aangepakt.

14

Foto: Park IKC – Beneden-Leeuwen Een park met 15 waterberging. Speelvoorzieningen en verblijfsmogelijkheden.

3.5 Boven-Leeuwen Ook Boven-Leeuwen is nog niet klimaatbestendig. In de kern zelf liggen vooral uitdagingen op gebied van hittebestrijding. In het dorp zijn dan voornamelijk schaduwrijke groene corridors nodig om de gevoelstemperatuur te verminderen. Aan de westzijde van het dorp zijn lokale lage gedeelten waardoor het regenwater op de straten blijft staan en moeilijk kan worden afgevoerd. Daardoor ontstaan mogelijk risico’s op schade bij hevige neerslag. Droogte is in heel het dorp een risico. Het grondwater zakt snel uit in perioden van droogte en dit leidt tot inklinken van de bodem. Wij hebben meerdere meldingen ontvangen van huizen met scheuren. Om die reden voeren wij het regenwater ook niet te snel af en zijn wij terughoudend met het toepassen van drainage. Wij willen de natuurlijke vochthuishouding van de bodem zo veel mogelijk intact houden.

In Boven-Leeuwen is de Florastraat heringericht. De straat was erg versteend en had een breedte van ongeveer 10 meter. De straat is tijdens de herinrichting gehalveerd. Hierdoor ruimte ontstond voor greppels om het regenwater in op te vangen én voor extra bomen en groen. Regenwater wordt lokaal vastgehouden en vertraagd afgevoerd om droogteschades te beperken. Twee versteende pleinen hebben we vergroend en er zijn zitmogelijkheden geplaatst. De straat is daardoor klimaatbestendig geworden. Het Groenewoud stond als maatregel gepland, maar uit nadere analyse blijkt deze locatie al voldoende groen en zijn er zitmogelijkheden aanwezig. In de Populierenstraat gaan we zo spoedig mogelijk bomen planten. De laatste twee maatregelen pakken we in de volgende planperiode op.

Foto’s: Florastraat in Boven-Leeuwen

16

3.6 Dreumel In Dreumel liggen vooral uitdagingen op gebied van wateroverlast en – schade. In het dorp komen diverse laagtes in de bodem voor waardoor het regenwater niet goed weg kan bij hevige neerslag. Het dorp kent daarnaast hoge grondwaterstanden. In perioden van droogte zakt het grondwater echter diep wegz. De komende jaren gaan we een heel aantal maatregelen treffen om deze knelpunten aan te pakken. De afgelopen jaren hebben we hier al een start mee gemaakt.

In de Margrietstraat hebben we een hemelwaterafvoer vergroot aangelegd. Daarmee wordt in ieder geval de wateroverlast in de aansluitende Hofhooistraat door verminderd. Door een leiding van groot formaat aan te leggen kunnen in de toekomst grote delen van het dorp worden afgekoppeld. De wateroverlast kan daarmee tot een minimum worden teruggebracht. We zijn ook bezig met de aanpak van de Rooijsestraat om de waterafvoer te verbeteren. Enkele werkzaamheden zijn al uitgevoerd. Zo is aan de Donjon een parkeerplaats omgevormd tot groen. De parkeerruimte in de wijk is voldoende en het groen biedt meer waarde voor de wijk. Door het ontstenen vertragen we ook de afvoer van het regenwater en kan dit de bodem intrekken. Wij zijn vergevorderd met de voorbereiding van verschillende maatregelen. Onder andere in de Molenstraat, Hienkershof en Hoefstraat verwachten we snel tot uitvoering te gaan. In deze straten willen we meer vergroenen en het openbaar terrein afkoppelen.

Foto’s: Ontstenen en vergroenen in de Donjon

17

3.7 Maasbommel Maasbommel heeft met 44% de meeste groene openbare ruimte van onze dorpen. Uit de analyse voor afstand-tot-koelte (richtlijn is: een ruime groene verblijfplek binnen 300m van een woning) blijkt het overgrote deel van het dorp te voldoen aan de richtlijn. Toch is ook dit dorp gevoelig voor extreme hitte. Daarom willen we de groene ruimte versterken en geschikt maken voor verblijf. In het dorp zijn enkele plekken die kwetsbaar zijn bij hevige neerslag. Met name de Bedrijfsweg, de Kampstraat en de Blauwstraat zijn kwetsbaar.

In de Kapelstraat, nabij de Bedrijfsweg, is het regenwater van het riool afgekoppeld. Hetzelfde geldt voor de Hogenhofstraat. Hierdoor ontstaat meer ruimte in het riool en dat helpt bij het verminderen van de kwetsbaarheid in de Bedrijfsweg en de Blauwstraat. De kwetsbaarheden verdwijnen pas volledig als beide straten ook zelf worden afgekoppeld. Dit wordt niet in deze planperiode opgepakt. In de Kampstraat hebben we een verlaging gemaakt in de trottoirs zodat het regenwater makkelijk naar de watergang kan afstromen. In 2024 is de straat verder vergroend en afgekoppeld. Hierdoor wordt het water op de straat bij regen nog meer verminderd. Aan de noordkant van de nieuwe wijk Boomgaard is een nieuwe watergang gegraven zodat het regenwater in Maasbommel beter verwerkt kan worden. In 2020 hebben wij de buitenruimte tussen het MFA in Maasbommel en de nieuwbouw aan de Bennemaker parkachtig ingericht. Dit park kreeg een wandelpad voor een ommetje en zitplekken voor inwoners en bezoekers van Maasbommel. In het ontwerp is ook een waterbergende vijver en een steiger opgenomen. De vijver zorgt ervoor dat het te veel aan water wordt opgeslagen, maar ook gebruikt kan worden in perioden van droogte. De stortstenen langs de oever zijn een overwinterplaats voor amfibieën. De groenstroken zijn ingezaaid met een bloemrijk mengsel.

Langs het wandelpad zijn bomen en heesters geplant voor een groene uitstraling heeft gekregen.

18

Foto: De nieuwe watergang in Maasbommel zorgt ervoor dat het water beter weg kan.

Foto: Park Bennemaker in Maasbommel 19

3.8 Wamel Wamel is een dorp met veel binnenhoven die klimaatbestendiger kunnen worden ingericht. Naast verbindingen voor de inwoners kan ook worden ingezet op een meer biodiverse inrichting met verbindingen voor planten en dieren. In Wamel zijn vooral waterproblemen. Het grondwater staat in Wamel erg hoog en bij hevige regen kan dit water niet goed afgevoerd worden. Met name het oostelijk deel van Wamel, rondom de nieuwbouwwijk Kloosterhof kent zeer hoge grondwaterstanden. Bij nieuwe ontwikkelingen aan de oostkant moet rekening worden gehouden met een goede verwerking van het grondwater.

In het uitvoeringsprogramma 2020-2023 werd extra aandacht gevraagd voor het nieuwbouwproject Kloosterhof fase 3. Grondwaterstanden in en rondom deze wijk zijn erg hoog en het regenwater kan niet eenvoudig worden afgevoerd. Om die reden zijn in de wijk diverse maatregelen genomen om overlast door regen en kwel, maar ook droogteschade, te verminderen.

In 2023 is het vergroeningsplan “de Wamelse Poort” gerealiseerd. Na de renovatie door woonstichting De Kernen ontstond de perfecte mogelijkheid om de buitenruimte op te knappen en de dorpsentree te verfraaien. Daar waar eens Kasteel Sterkenburg stond vervingen we 2.000 m2 verharding door groen. Ook troffen we verschillende maatregelen om de regenwateroverlast in de straten aan te pakken en het water bovengronds te bergen. Het nieuwe parkje aan de Kasteelstraat, met bankjes en een picknicktafel, is ingericht als verblijfsplek met natuurlijk spelen. Een poort, loopbrug, greppels en kasteel-speelhuis verwijzen naar het voormalige kasteel. Dit project maakt onderdeel uit van de Regiodeal Fruitdelta Rivierenland en is een samenwerking met woonstichting De Kernen, dorpsplatform Samen Wamel en Provincie Gelderland.

Foto’s: Groene waterberging aan de Hollenhof vermindert de wateroverlast voor inwoners

20

Foto: Groenplan Wamelse Poort in Wamel

21

3.9 Klimaatadaptatie in beleidsmatige doelen Naast de fysieke maatregelen zijn diverse beleidsmatige opgaven opgepakt. Zowel lokaal als regionaal. In totaal waren 13 beleidsmatige opgaven opgenomen in het Lokaal uitvoeringsprogramma Klimaatbestendig West Maas en Waal 2020-2023. Hiervan zijn 9 opgaven (69%) opgepakt en/of uitgevoerd. Twee opgaven die betrekking hebben op hittebestendige woningbouw worden op dit moment nog in regionaal verband nader uitgewerkt. Klimaatbestendige evenementenzorg wordt op dit moment per aanvraag voor een evenement opgepakt. Daarmee zijn drie opgaven (23%) op dit moment ‘lopend’. Het opstellen van een klimaatbestendig beheerplan voor de natte natuurgebieden in onze gemeente is nog niet opgepakt en wordt doorgeschoven naar de volgende planperiode. In bijlage 4 hebben we de status van deze werkzaamheden weergegeven. Hieronder benoemen we enkele van de doelen die wij behaalden. Klimaatbestendigheid in de prestatieafspraken Vanaf 2021 nemen we maatregelen rond klimaatadaptatie op in de prestatieafspraken met Woonstichting De Kernen. Jaarlijks evalueren en bespreken we deze afspraken. In 2021 hebben wij ook specifieke samenwerkingsafspraken gemaakt met de Woonstichting. Daar waar werkzaamheden kunnen worden gecombineerd nemen we gezamenlijk maatregelen om de omgeving groener en waterrobuust te maken.

Uit deze samenwerking zijn enkele aansprekende projecten voortgekomen zoals het groenplan Wamelse Poort, het parkje bij de Bennemaker in Maasbommel en Ons Tuin in Alphen. Klimaatbestendigheid in de omgevingsvisie en omgevingsplannen Vanwege de komst van de Omgevingswet zijn instrumenten ontwikkeld om klimaatadaptatie beter te borgen binnen het planologisch proces. Hierdoor voorkomen we klimaatreparatiewerk in de toekomst. Enkele voorbeelden van de producten die zijn ontwikkeld zijn het Beeldkwaliteitsplan Klimaatadapatie (inspirerende voorbeelden van klimaatadaptatie per dorp), Toetsingskader Grondwater (ter bescherming van ons grondwatersysteem en gebaseerd op Water en Bodem Sturend) en het Bestemmingsplan Klimaat, Water en Natuur. Lokaal Hitteplan Er is gelukkig de laatste jaren veel aandacht geweest voor hitte. Zo werken we aan groene, schaduwrijke buitenruimtes. Groen en voldoende schaduw in de straat of in de tuin is immers het meest effectief voor verkoeling. In 2020 hebben we de kwetsbare groepen binnen onze gemeente in beeld gebracht in relatie tot de kwetsbaarheden van klimaatverandering. In een samenwerking tussen de afdeling Samenleving en de GGD hebben wij een Lokaal Hitteplan opgesteld. Dit plan is gebaseerd op de Handreiking Hitteplannen van de landelijke overheid.

In de regio wordt hetzelfde format gehanteerd en inmiddels hebben alle 51 Gelderse gemeenten een gelijkwaardig Lokaal Hitteplan. In het hitteplan is opgenomen hoe we de kwetsbare groepen bij hitte kunnen benaderen en ondersteunen; zodat de juiste zorg kan worden geleverd aan deze kwetsbare groepen. Dit waardevolle product wordt in 2025 herijkt en geactualiseerd.

22

Regionale communicatie Met de regio Rijk van Maas en Waal is een communicatiestrategie opgesteld. Daarin is vastgelegd met welke boodschap wij welke partijen gaan benaderen en op welk moment. Uit deze strategie is in 2023 een regionaal communicatieplan opgesteld dat heeft gerealiseerd in een gezamenlijk website (www.veranderjijmee.nl), beeld- en foldermateriaal. Op dit moment wordt gekeken naar een bredere samenwerking met onder andere de regionale klimaatburgemeesters en andere particuliere initiatieven. Het platform is gericht op het adviseren en enthousiasmeren van inwoners, ondernemers en scholen.

Afbeelding: Op de website Veranderijmee.nl? krijgen onze inwoners uit de regio tips over het vergroenen en het regenwaterbestedig inrichten van tuinen. Inwoners met goede tips en onze klimaatburgemeesters zetten we hier graag op de groene loper

23

4 Regionaal uitvoeringsprogramma Rijk van Maas en Waal 4.1 Regionale klimaataanpak Al vanaf 2015 werkt de gemeente samen aan de gevolgen van extreem weer binnen een regionaal samenwerkingsverband met de gemeenten Beuningen, Berg en Dal, Druten, Heumen, Nijmegen en Wijchen, waterschap Rivierenland en Provincie Gelderland. In 2019 is in dit samenwerkingsverband ‘Rijk van Maas en Waal’ het Regionale Adaptatiestrategie (RAS) vastgesteld. Hiermee conformeert de gemeente zich aan de missie van de hele regio, namelijk:

De regio Rijk van Nijmegen en Land van Maas & Waal zet zich in om - bij voorkeur - in 2035, maar uiterlijk in 2050 een klimaatbestendige en waterrobuuste regio te zijn.

In 2019 ondertekenden 30 organisaties1 het manifest van de Regionale Adaptatiestrategie (RAS). In 2035 willen we een klimaatbestendige regio zijn, uiterlijk 2050, zodat het een leefbaar en gezond gebied blijft om te wonen, werken en recreëren. De ondertekenaars werken zelfstandig én gezamenlijk aan dit doel. Het Regionale Uitvoeringsprogramma (RUP) 2021-2023 heeft de ambitie van het RAS uitgewerkt in negen speerpunten. Het voorliggend uitvoeringsprogramma is de opvolger van het RUP en beslaat de periode 2024 - 2030.

In onze Regionale Adaptatiestrategie (RAS) zijn targets opgenomen die, vanwege de gezamenlijke meerwaarde, vanuit regionaal verband opgepakt worden. Daarnaast heeft een regionale aanpak een groot kostenbesparend effect en zorgt voor meer uniformiteit binnen de regio. Alle doelen die worden beschreven in de RAS zijn belangrijk om aan te pakken. Maar we kunnen deze niet allemaal tegelijk opstarten en uitvoeren. Veel ambities zijn een kwestie van een lange adem of vergen veel voorbereiding. Om snel stappen te maken zijn de doelen verdeeld over 5 speerpunten. Hiermee verwachten we op korte termijn zichtbare resultaten te kunnen bereiken. De speerpunten worden regionaal opgepakt, maar hebben vaak een lokale uitwerking. De uitwerking van deze speerpunten op lokaal niveau zitten dan ook besloten in de fysieke maatregelen zoals beschreven in hoofdstuk 7 van dit uitvoeringsprogramma.

24

De 5 regionale speerpunten zijn: 1. Klimaatbestendig en waterrobuust stedelijk gebied 2. Klimaatbestendig en waterrobuust landelijk gebied 3. Herstel Blauwe Motor stuwwal 4. Klimaatkennis 5. Communicatie De speerpunten bedienen de volledige regio. Daardoor is het speerpunt 3 Blauwe Motor (stuwwal) niet van toepassing voor West Maas en Waal. Dit heeft te maken met karakteristieken van onze lokale omgeving. In de volgende paragrafen worden de speerpunten toegelicht die wel voor onze gemeente van toepassing zijn.

4.2 Regionale speerpunten

Foto: : ruim 30 partijen tekenden het RAS-manifest in juni 2019. Symbolisch dragen zij hun steentje ‘weg’.

Speerpunt 1: Klimaatbestendig en waterrobuust stedelijk gebied Binnen het speerpunt stedelijk gebied brengen we onze kennis en ervaring samen en inventariseren we hoe andere regio’s dit aanpakken. Zo komen we tot voorbeeldmateriaal, wat we individueel kunnen gebruiken. Ook verkennen we wat we juist efficiënter samen kunnen uitvoeren. Daarnaast wordt het speerpunt stedelijk gebied gevoed met informatie uit het speerpunt kennis. We streven naar een gelijk speelveld in de hele regio en bieden daarmee duidelijkheid aan inwoners, ontwikkelaars en initiatiefnemers. We gaan als overheden aan de slag. Ook werken we samen met onze inwoners, woningcorporaties, bedrijven en instellingen, waarbij de eigen verantwoordelijkheid het vertrekpunt is. Een klimaatadaptieve omgeving is immers een opgave voor iedereen. We hebben dus te maken met diverse doelgroepen waarvoor we verschillende instrumenten kunnen inzetten zoals reguleren, faciliteren, stimuleren en communiceren. In de praktijk betekent dit dat we een mix van deze instrumenten inzetten die past bij de doelgroep. Iedereen staat aan de lat om het bebouwd gebied stap-voor-stap klimaatbestendig te maken. Dat vraagt om aanpassingen in beleid en handelen, kennisontwikkeling en advisering binnen de organisaties., En om concrete uitvoering buiten. Tot 2030 gaan we binnen de samenwerking aan de slag met de onderstaande activiteiten.

25

Speerpunt

Welke activiteit doet de regio?

Wat houdt dat in?

1. Klimaatbestendig en waterrobuust stedelijk gebied

Opstellen van gezamenlijke doelen en (beleids)bouwstenen

We stellen gezamenlijk doelen op voor de klimaatthema’s, Deze geven richting aan beleid en uitvoering in stedelijk gebied. Hierbij sluiten we aan bij de landelijke maatlat en het kader leefbare verstedelijking Gelderland. Dit werken we uit in bouwstenen voor beleid, waarbij we per klimaatthema onze doelstellingen concretiseren en bepalen met welke maatregelen deze doelstellingen kunnen worden gerealiseerd. Deze beleidsbouwstenen wordt door de stuurgroep vrijgegeven en ter vaststelling opgenomen in lokaal beleid. Klimaatadaptatiedoelen leggen we vast in visies en strategieën, zoals in een omgevingsvisie of adaptatiestrategie.

Vastleggen beleid in visies en strategieën Juridisch verankeren in beleid

Verankeren in eigen organisatie via programma’s

Stimuleren en faciliteren

Kwetsbaarheden in stedelijk gebied in beeld

26

Klimaatadaptatie wordt met planregels juridisch verankerd in omgevingsplannen of omgevingsverordeningen. Juridisch verankeren zorgt ervoor dat het beleid ook verplicht wordt voor de eigen maar ook andere organisaties of personen. Het verankeren van het beleid kan door klimaatadaptatie onderdeel te maken van de eigen programma’s (o.a. Beleidsplan Water en Riolering), in een HIOR (Handboek Inrichting Openbare Ruimte) of aanbesteding en/of nieuwbouwprojecten (anterieure overeenkomst). Maar het kan ook door te beschrijven hoe een klimaatadaptieve openbare ruimte eruitziet (o.a. beeldkwaliteitsplan) of het maken van kansenkaart die als kaartlaag in de eigen GIS omgeving worden opgenomen. Een voorbeeld van dat laatste is een kansenkaart voor het verwijderen van overbodige verharding. In 2023 hebben bijna alle gemeenten samen een Beleidsplan Water en Riolering opgesteld. Dit is een mooi voorbeeld hoe ook de komende jaren gezamenlijke plannen uitgewerkt kunnen worden. Om in 2035 een klimaatadaptieve omgeving te realiseren, ligt er een grote opgave bij de overheden/gemeente, maar ook bij alle andere perceeleigenaren. Wij willen hen stimuleren adaptatiemaatregelen nemen.

Dat kan bijvoorbeeld door prestatieafspraken (of samenwerkingsafspraken) te maken met woningcorporaties en/of projectontwikkelaars over klimaatadaptief en natuurinclusief bouwen, inwoners te helpen met het nemen van maatregelen (faciliteren, bijvoorbeeld campagne Groendoen) maatschappelijke initiatieven mogelijk te maken of door subsidieregelingen in te voeren. Via het speerpunt kennis wordt de 2de ronde van de stresstest en risicodialogen uitgevoerd. Hierbij wordt ten opzicht van de eerste rond verder gekeken naar de vitale functies (energie, drinkwater en riolering, telecom) en kwetsbare functies (ziekenhuis, kinderdagverblijf) voor stedelijk gebied. Uit dit traject komen klimaatopgaves naar voren. We onderzoeken vervolgens welke maatregelen nodig zijn om de opgaves op te lossen. In de woonkernen streven we bijvoorbeeld naar het verminderen het verhard oppervlak door deze vervangen door groen of water.

Kosten gemeente per jaar [inclusief vaste lasten regio] € 7.500,00

Speerpunt 2: Klimaatbestendig en waterrobuust landelijk gebied Ook het landelijk gebied krijgt met de gevolgen van extreem weer te maken. Via regionale programma’s worden keuzes gemaakt voor de ruimtelijke ontwikkeling van (het huidige) landelijk gebied. De ambities voor een gezonde leefomgeving en groenblauwe dooradering en versterking van de natuur dragen bij aan een klimaatbestendig landelijk gebied en robuust watersysteem. Het belang van klimaatadaptatie en zicht op de lange termijn sneeuwt vaak onder ten opzichte van andere belangen. Speerpunt

Welke activiteit doet de regio?

Wat houdt dat in?

2. Klimaatbestendig en waterrobuust landelijk gebied

x

Iedereen staat aan de lat om het landelijk gebied klimaatbestendig te maken. Vanuit de regionale samenwerking geven we invulling aan klimaatadaptatie bij gebiedsprocessen. Ambities in deze processen kunnen versterkt worden met de doelen voor klimaatadaptatie. Wij zijn ons daarbij bewust dat de grondpositie veelal bij derden ligt. Samenwerking met derden is hierin noodzakelijk. Dat betekent dat we aan de juiste tafels deelnemen (proces) en dat we de kwetsbaarheden en handelingsperspectieven voor onze regio (inhoud) inbrengen. Voorbeelden hiervan zijn bodem en watersysteem sturend voor functies als stedelijke ontwikkeling en landbouw, waterbeschikbaarheid (van grond- tot oppervlaktewater), waterkwaliteit en kwetsbaarheid van vitale functies. Het is van belang dat functies op de juiste locatie ontwikkeld worden en ook op de langere termijn een fijne leefomgeving garanderen.

x

x

x

x

x

x

27

We volgen en voeden landelijke, provinciale en regionale ontwikkelingen en sturen deze waar nodig bij vanuit het belang van klimaatadaptatie. We concretiseren van de opbrengst van de klimaattop naar te nemen maatregelen en het opstellen van een narratief voor inwoners, bestuurders, collega's. We zorgen voor inzicht in de te maken bodem- en watersysteemkeuzes voor de lange termijn en (bewustwording van) hoe deze richting kunnen geven aan keuzes op de korte termijn. We benadrukken dat water en bodem sturend is voor de bestemming, inrichting en beheer van een gebied. Door het water- en bodemsysteem als uitgangspunt te nemen, kunnen groenblauwe dooradering en biodiversiteit het landschap versterken. We werken aan een lange termijntoekomstperspectief voor het landelijk gebied. Belangrijke ambities zijn een gezondere leefomgeving, klimaatbestendig landelijk gebied en robuuster watersysteem. We ondersteunen de borging van klimaatadaptatiedoelen in lokaal beleid voor het landelijk gebied. Daar waar mogelijk laten we dit samen opgaan met de borging van de doelen voor het stedelijk gebied. We beoordelen (gebieds)plannen op effecten op de lange termijn zoals de waterbeschikbaarheid, -kwaliteit en veiligheid, verzilting en bodemdaling.

Kosten gemeente per jaar [inclusief vaste lasten regio] € 7.500,00

Speerpunt 4: Klimaatkennis In 2025 begint de nieuwe ronde van de 6-jarige cyclus stresstesten (weten) -risicodialoog (willen) -opgaven (werken). Het Rijk ontwikkelt hiervoor doelen, monitoring, handreikingen en deelt landelijke klimaatkennis. Provincie Gelderland voert de bovenregionale stresstest uit. Veel gemeenten hebben al lokale stresstesten uitgevoerd. De huidige regionale stresstest is in 2016 gemaakt op basis van oude klimaatscenario’s en is verouderd. In 2024 is Visie Gelders Rivierengebied 2120 door Wageningen University & Research (WUR), provincie en waterschap opgesteld met lokale en regionale inbreng. Deze neemt het water- en bodemsysteem als uitgangspunt en wordt gepresenteerd in de klimaattop. We ontwikkelen en delen klimaatkennis met het doel om beter inzicht te krijgen in de opgaven voor klimaatadaptatie en het handelingsperspectief wat er is om de opgaven op te lossen. Het speerpunt kennis is ondersteunend aan de andere speerpunten (landelijk gebied, stedelijk gebied, stuwwal en communicatie). De werkregio als kennisnetwerk heeft voor veel organisaties een toegevoegde waarde. Het bundelen van kennis, kunde en middelen kan helpen om capaciteit effectief in te zetten en samen grotere stappen te maken. We volgen de provinciale en landelijke ontwikkelingen en zetten een (inter)regionale aanpak voor kennis op met de werkregio’s als Klimaatactief Rivierenland.

We blijven in (risico)dialoog met partners als GGD, ZLTO, TBO’s, Klimaatverbond, Vitens etc. om kennis te delen, gezamenlijk te leren en opgaven op de juiste plek te beleggen. Speerpunt

Welke activiteit doet de regio?

Wat houdt dat in?

4. Klimaatkennis

x

Om overzicht te krijgen in benodigde kennis is een methodiek (zie figuur 3) gebruikt waarmee we alle potentiële onderzoeken en acties in beeld zijn gebracht. Gevoed door de behoeften die in de regio leven en urgente ontwikkelen wordt daarmee jaarlijks een kennisagenda opgesteld.

x

x

x x

28

Volgen van relevante kennisontwikkelingen op het gebied van klimaatadaptatie, Water en Bodem Sturend (WBS) en vertalen naar een (inter)regionale aanpak; Concretiseren van klimaattop over Visie Gelders Rivierengebied 2120. Dit geeft inzicht in de te maken bodem- en watersysteemkeuzes voor de lange termijn en (zorgt voor bewustwording op) hoe deze richting kunnen geven aan keuze op de korte termijn. Actualiseren van de regionale stresstest voor inzicht in kwetsbaarheden als onderbouwing voor risicodialoog met stakeholders. Hierbij dienen de bovenregionale en lokale stresstesten als voeding; Ontwikkelen en delen van kennis die nodig is om klimaatadaptatief en waterrobuust te zijn in 2035; Delen van kennisontwikkelingen, bv op een (inter)regionaal digitaal samenwerkingsplatform, waar alle kennis op één plek bereikbaar is om zo kennisdeling en samenwerking te bevorderen.

Via de methodiek doorlopen we de volgende stappen: • Veranderingen: via stresstest verandering in beeld brengen inclusief impact & risico’s; • Doelen: via systeeminzicht bepalen welke knoppen (parameters) meest (kosten)effectief zijn; • Opgaven: via risicodialoog bepalen wat nodig is om onacceptabele schade te voorkomen; • Maatregelen: inventariseren, verkennen en de effectiviteit vaststellen; • Voortgang: bepalen en rapporteren. De stap ‘uitvoering’ is lokaal en vormt geen onderdeel van de stappen maar levert wel kennis er ervaring op. Bij de verdere uitwerking van de methodiek en ook bij het opstellen van de jaarplannen wordt bepaald worden welke rol en taken de overheden en maatschappelijke organisaties hebben. Hierbij wordt gewerkt vanuit de eigen verantwoordelijkheid, waarbij degene die hierin een formele rol en taak heeft (primaathouder) het onderwerp oppakt. Vanuit werkgroep stedelijk en landelijk gebied is aangegeven welke aanvullende kennis, informatie en analyses nodig zijn.