Bijlage 1 Cultuurnota 2025 tm 2028

Deze subsidie is een aanvulling op subsidie die het museum ontvangt voor het beheer, de ontsluiting en de presentatie van het cultureel erfgoed. Een bijkomend voordeel voor het museum is dat een toename van de culturele activiteiten en de daarbij behorende publiciteit ook zorg zal dragen voor een toename van het bezoekersaantal. Het museum wil graag voor haar culturele programma een beroep mogen doen op de aan te trekken nieuwe cultuurmakelaar. Primair wordt deze cultuurmakelaar aangesteld voor meer cultuur in alle kernen (speerpunt hoofdstuk 1). Een uitbreiding van de formatie (0,4 fte) is gezien de beperkte financiële middelen voor de gemeente geen optie. Desondanks verwachten wij dat wij in goed overleg met Sociom en Museum Tweestromenland tot een voor alle partijen acceptabele oplossing kunnen komen. Na vaststelling van de cultuurnota wordt dit met de betrokkenen in goed overleg nader uitgewerkt.

20

C. Ambitie (nog geen middelen): het stimuleren van streekpromotie door erfgoed beter zichtbaar te maken in de openbare ruimte met gebruikmaking van kunst. Graag willen wij meer historische gebouwen en bijzondere plekken in de openbare ruimte onder de aandacht brengen van een breed publiek. Het gaat daarbij om gebouwen en plekken die bijdragen aan het vertellen van de bijzondere geschiedenis van Maas en Waal. Deze behoefte komt mede voort uit de wens om onze streek en onze dorpen te promoten. Aandacht voor erfgoed en historie in de openbare ruimte draagt bij aan een positieve beleving. Zeker als zo’n locatie ook nog eens in de buurt ligt van een oude dorpskern of mooi gelegen is aan een fiets- of wandelroute. Wij zien nieuwe kansen voor (streek)promotie door gebruik te maken van ons cultureel erfgoed en de mogelijkheden van de inzet van kunst in de openbare ruimte. Schetsopdrachten (zie bijlage 2) Dit jaar is er vanuit de beleidsvelden toerisme en cultuur een eerste verkenning geweest naar wat mogelijkheden. Het heeft geleid tot twee schetsopdrachten. De eerste schetsopdracht was voor een kunstwerk in Maasbommel in het parkje aan de Raadhuisdijk. Het schetsontwerp is gemaakt door kunstenaar Cor Litjens. Het ontwerp draagt bij aan het zichtbaar maken van de geschiedenis van deze kleine Hanzestad.

Vanuit het ‘Plan van aanpak profilering Hanzestad Maasbommel’ was een bescheiden budget beschikbaar (€ 12.000) voor een fysiek element in de openbare ruimte. Om het ontwerp in 2025 te kunnen realiseren is een aanvullend bedrag nodig van € 12.350lx. Wij verzoeken de raad om deze middelen hiervoor beschikbaar te stellenlxi. De tweede schetsopdracht is gemaakt door Conny Dénis. Het gaat over archeologie en verbeelding naar aanleiding van een bezoek van de kunstenaar aan werkgroep ‘Expeditie-over-de-Maas’. Het ontwerp is in overleg met de archeologen bedacht nabij de veerbrug over de nevengeul bij Alphen aan de Maas. Er is nog geen kostenraming gemaakt. Planontwikkeling en subsidieverwerving Om in de komende jaren werk te kunnen maken van deze ambitie en om andere kunstopdrachten te kunnen verlenen moet er een gedegen plan worden opgesteld. Het moet een plan zijn op het snijvlak van toerisme en cultuur met een duidelijke visie, strak geformuleerde doelstellingen en referentiebeelden. Bij deze planvorming zullen wij onze erfgoedpartners betrekkenlxii, een adviseur subsidieverwerving en planontwikkeling lxiii en een onafhankelijk adviseur beeldende kunst met ruime ervaring met kunstopdrachten in de openbare ruimte. Uit het opstellen van het plan vloeien geen directe kosten voort. Het vraagt wel om de inzet van wat ambtelijke capaciteit.

Indien fondsen bereid zijn om bij te dragen in de realisering van (onderdelen van) het plan en er kunstopdrachten kunnen worden gegeven, dan heeft het ook financiële consequenties voor de gemeente.

21

Erfgoed / musea Wat blijven we doen? Wat blijft Vaste subsidies voor activiteiten van de historische verenigingen en stichting Tweestromenland in Beeld en Geluid

Samen met n.v.t.

Rol gemeente Subsidient

Budget per jaar (prijspeil 2024) Vast bedrag Hist. verenigingen: 6 x € 395 Stichting Tweestromenland Beeld en Geluid: € 4.202 Jaarlijkse indexatie

Vaste subsidie voor Baet en Borgh (De Tuut).

n.v.t.

Subsidient

Vast bedrag St. Baet en Borgh: € 3.512 Jaarlijkse indexatie

Vaste subsidie voor stichting museum Tweestromenland voor het bewaren, verzamelen, tentoonstellen en uitleggen van ons cultureel erfgoed. Subsidie organisatie Open Monumentendag Deelname projecten Cultuur- en Erfgoedpact Rivierenland

Druten, Wijchen en Beuningen

Subsidient

Vast bedrag: €7.097 Jaarlijkse indexatie

Subsidies vanuit 4 gemeenten in totaal ruim € 15.000. Historische vereniging Tweestromenland

(Nb eenmalige subsidie via Winterfonds in 2024: € 2.055)

Subsidient

€ 850

Deelnemer pact

Zie hoofdstuk 6 Samenwerking buurgemeenten

Wat gaan we mogelijk anders invullen met gelijkblijvende middelen? Nieuw voor oud mits lokaal draagvlak Andere invulling herdenking 2e WO en viering 5 mei. Dit betekent een andere bestemming van de huidige jaarlijkse subsidie aan stichting BOL.

Op basis van een voorstel van: Museum Tweestromenland, stichting 4 mei BenedenLeeuwen en de oranjecomités.

Rol gemeente

Budget per jaar (prijspeil 2024)

Subsidient

Vast bedrag € 5.304 Subsidie aan Stichting Beeld van Oranjelinten (BOL) voor Tour de Waallxiv Jaarlijkse indexatie

Subsidie voor lokale activiteiten gericht op herdenken en vieren vrijheid.

Wat gaan we doen in 2025 en 2026 binnen bestaand budget? Wat is nieuw Doel: Cultureel programma museum Tweestromenland

Samen met

Rol gemeente

Budget

museum Tweestromenland

Subsidient

€ 7.500 per jaar In 2025 en 2026 via overheveling bestaand budget (64042/4436)

22

Wat gaan we doen hiervoor door de Raad middelen beschikbaar worden gesteld Nb hiervoor is geen bestaand budget Wat is nieuw Doel: Behoud van periodieke openstelling Dijkmagazijn Dreumel Reden: sterke stijging huur dijkmagazijn van het Waterschap. Van € 536 (2023) naar € 1713 ( 2028). Ambitie: (Streek)promotie m.b.v. erfgoed en kunstopdrachten.

Samen met

Rol gemeente

Budget

Tremele

Subsidient

€ 500 voor 2025 en 2026 € 750 voor 2027 en 2028

Extra subsidie voor Tremele als bijdrage in de kosten huur en openstelling Dijkmagazijn Dreumel. pilot kunstopdracht zichtbaar maken historie Hanzestad Maasbommel (bijlage 2)

Opdrachtgever

Planontwikkeling en onderzoek subsidiewervinglxvi samen met adviseur subsidiewerving, onafhankelijk adviseur beeldende kunst en erfgoedpartners.

Initiatiefnemer

Hoe? Zichtbaar maken van nog bestaand en verloren geraakt roerend erfgoed.

Eenmalige kosten: Kosten uitvoering ontwerp: € 24.350 excl. BTW €12.000 is beschikbaarlxv Om het ontwerp uit te voeren is nog nodig € 12.350. De BTW voor kunst in de openbare ruimte kan worden verrekend via het BTW compensatiefonds. n.v.t. voor planontwikkeling wel inzet ambtelijke uren toerisme / cultuur.

Voortzetting op basis van evaluatie nieuw cultuurbeleid in het 3e kwartaal 2026 en financiële situatie gemeente.

23

Aandachtspunten Hoofdstuk 6: Samenwerking met buurgemeenten

§ 6.1 Samenwerking met buurgemeenten Onze gemeente heeft enkele culturele basisvoorzieningenlxvii in de vorm van bibliotheekvestigingen in Beneden-Leeuwen en Dreumel en voorzieningen voor amateurkunst en erfgoed. Door de dorpshuizen en MFA’s kunnen wij met hulp van de cultuurmakelaar, verenigingen, culturele organisaties, dorpsplatforms en kunstenaars kleinschalige culturele activiteiten aanjagen in de verschillende dorpen. En museum Tweestromenland zal een grotere rol gaan vervullen als kleinschalig centrum voor erfgoed, kunst en cultuur. Maar de mogelijkheden blijven begrensd. Goede makkelijk bereikbare culturele voorzieningen maken een gemeente aantrekkelijk als woonplaats. Maar gezien de omvang van de gemeente en de beperkte bestedingsruimte kan en hoeft niet alles binnen onze eigen gemeentegrenzen. Wij werken voor de versterking van de basisvoorzieningen graag samen met Druten. En voor een uitbreiding van het culturele aanbod in de regio en de cofinanciering van meerjarige projectplannen nemen wij deel aan Cultuur- en erfgoedpact Rivierenland. § 6.2 Samenwerking met Druten Inwoners van West Maas en Waal en Druten maken gebruik van het aanbod van het theater en filmhuis in Bogerd Druten. Voor muzieklessen kunnen bewoners terecht bij muziekverenigingen en particuliere aanbieders in West Maas en Waal en bij de Nieuwe Muziekschool in Druten.

Op het gebied van cultuureducatie gaan Druten en West Maas en Waal meer samenwerken. We starten met een Cultuurpunt voor Maas en Waal. Het is een centraal coördinatie- en informatiepunt waar ook het lokale educatieve aanbod in Druten en West Maas en Waal overzichtelijk wordt gepresenteerd en door scholen kan worden geboekt (zie hoofdstuk 4). Museum Tweestromenland verzamelt, documenteert en ontsluit cultureel erfgoed over leven, wonen en werken in het Land van Maas en Waal. En ook op het gebied van erfgoed en toerisme zijn de krachten van de gemeenten West Maas en Waal, Druten en de toeristische sector gebundeld waar het gaat om de promotie van de streek.

24

§ 6.3 Samenwerking met gemeenten in regio Rivierenland Regionale samenwerking Cultuur- en erfgoedpact Rivierenland is een regionale samenwerking op het gebied van cultuur en erfgoed tussen gemeenten Buren, Culemborg, Neder-Betuwe, Maasdriel, Tiel, West Betuwe, West Maas en Waal en Zaltbommel. Dankzij dit pact en de cofinanciering van de provincie worden tal van projecten gerealiseerd. Cultuur- & Erfgoedpact Rivierenland werkt samen met culturele instellingen, welzijnsinstellingen en kunstenaars aan participatieprojecten met en voor senioren en/of jongeren. Ook Museum Tweestromenland was en is betrokken bij de realisatie van enkele regionale erfgoedprojecten.lxviii De audiotour die op dit moment samen met Museum Tweestromenland wordt ontwikkeld wordt bekostigd met middelen die door de provincie voor het regioplan Rivierenlandlxix beschikbaar zijn gesteld. Ook op het gebied van educatie voor de scholen komen bijzondere projecten tot stand. Onlangs is de documentaire voor de bovenbouw beschikbaar gekomen met verhalen over kinderen in Rivierenland over vluchten en opnieuw beginnen. En binnenkort verschijnt het kinderboek en lesbrieven over de geschiedenis van Rivierenland. Voor meer informatie over de projecten raadpleeg de website van Cultuur- en erfgoedpact Rivierenland.

Samenwerking buurgemeenten Wat blijven we doen? Wat blijft Samen met Deelname projecten Cultuur- en Erfgoedpact Rivierenland

Subsidie Agora (Druten) t.b.v. theaterprogrammering De Bogerd.

Buren, Culemborg, Neder-Betuwe, Maasdriel, Tiel, West Betuwe en Zaltbommel. Cofinanciering provincie Gelderland Nb Druten heeft als vestigingsgemeente een structurele subsidierelatie met de Bogert en stichting Agora (> € 70.000).

Wat gaan we nieuw doen? Wat is nieuw Samen met Doel: Cultuurpunt Maas en Druten Waal (coördinatiepunt cultuureducatie) in de Bogerd t.b.v. scholen in Druten en WMW.

Rol gemeente Participant

Budget per jaar (prijspeil 2024) a. Cultuur en erfgoedplatform € 400 b. Seniorencultuurpact € 2.900 c. Cultuur en erfgoed & toerisme en recreatie € 3.092

Subsidient

Subsidie WMW € 2.832

Rol gemeente

Budget

Zie hoofdstuk 4 Cultuureducatie

Voortzetting Cultuurpunt Maas en Waal op basis van evaluatie in het 3e kwartaal 2025 en financiële situatie gemeente.

25

Hoofdstuk 7: Beeldende kunst

West Maas en Waal heeft geen beleid voor beeldende kunst en de gemeente was zelden opdrachtgever voor een kunstwerk. • Kunst in de openbare ruimte Het is jammer dat er in onze gemeente weinig aandacht en budget is voor de toegevoegde waarde van beeldende kunst in de openbare ruimte. Een kunstwerk dat sfeer en betekenis toevoegt aan een dorpskern of winkelstraat draagt bij aan de identiteit van de locatie. Kunst in een landschap of een dijk kan een fraai oriëntatiepunt zijn. Afhankelijk van de opdracht kan het beeld een autonome blikvanger zijn of iets vertellen over de bewonersgeschiedenis van de streek. Vanuit het oogpunt van recreatie en toerisme en erfgoededucatie is het belangrijk om de historie en eigenheid van Maas en Waal en de dorpen onder de aandacht te brengen. Soms zijn opdrachten (deels) te sponsoren als er een overtuigend en goed doordacht plan aan ten grondslag ligt. Ook is het zaak om de artistieke kwaliteit te bewaken door – zeker als het gaat om een kunstopdracht van enige omvang - tijdig een adviseur in te schakelen met kennis en ervaring op het gebied van kunst in de openbare ruimte. Een korte historie Heiligenbeelden en gedenktekens Binnen de gemeentegrenzen zijn in het verleden in meerdere dorpen bijzonder fraaie heiligenbeelden bij kerken geplaatstlxx en er zijn de nodige gedenktekens. De heiligenbeelden dateren overwegend uit eind 19e en begin 20e eeuw.

De meeste gedenktekens zijn na een overstroming en kort na de Tweede Wereldoorlog geplaatst. De kerkelijke opdrachten kwamen van de geloofsgemeenschappen en gedenktekens en beelden bij oorlogsmonumenten waren vaak het gevolg van particuliere initiatieven. Percentageregeling Museum Tweestromenland heeft op het plein voor de entree het kunstwerk ‘Vissen’ van Jac Maris (1900-1996) staanlxxi. Dit werk is – samen met nog twee werken van Maris – nu eigendom van het 26

museum. Het is afkomstig van de basisschool De Leeuwenkuil. Dankzij de percentageregeling zijn deze kunstwerken destijds geplaatst bij de basisschool. En dankzij de inspanningen van het museum zijn deze kunstwerken nog steeds te zien in Beneden-Leeuwen. Scholen die na 1950 werden gebouwd konden een kunstopdracht verlenen doordat 1% van de kale bouwsom hiervoor werd gereserveerd. De Rijksgebouwendienst heeft nog steeds een percentageregelinglxxii maar bij de meeste provincies en gemeenten is een percentageregeling beeldende kunst verleden tijd. Gemeentelijke initiatieven en Hanze-muurschilderingen In 2007 verleende de gemeente een opdracht voor twee kunstwerken. Het resulteerde in de silhouetten van runderen en paarden op rotondes aan de Van Heemstraweglxxiii. En in 2020 stelde de gemeente 2.500 euro per dorp beschikbaar voor het plaatsen van een entreebord met eigen logo.lxxiv Ambitieuzer was de gezamenlijke promotie van de Hanzesteden in 2022. Het leidde tot metershoge muurschilderingen in o.a. Deventer, Doesburg, Harderwijk, Kampen en Maasbommel. Het voormalige havengebouw heeft dankzij deze promotie van de Hanzesteden een grote muurschildering met een afbeelding die verwijst naar de mandenvlechterij.lxxv Hoe geven we de komende jaren vorm aan meer beeldende kunstbeleid? Het beleid voor kunst zal gezien de beperkte financiële mogelijkheden de komende jaren spaarzaam blijven.

Toch zijn er verbeterpunten mogelijk door kunstenaars meer in te schakelen bij de plannen voor cultuureducatie op de scholen (hoofdstuk 4) en meer culturele activiteiten voor ‘cultuur in de kern’ (hoofdstuk 3). Ook dankzij de toekomstplannen van museum Tweestromenland en een subsidie van de gemeente komen er in Beneden-Leeuwen meer culturele activiteiten en exposities van hedendaagse beeldende kunst. Hieronder staan wat voorstellen op een rij. • Continueren bestaande werkwijze Exposities hal gemeentehuis In de centrale hal van het gemeentehuis wordt iedere drie maanden een nieuwe expositie ingericht. Inwoners van West Maas en Waal of belangstellenden die een andere binding hebben met onze gemeente kunnen zich hiervoor aanmelden. De ruimte is beperkt en de kunstwerken worden niet uitgelicht. Toch is er is een wachtlijst. Ondanks de beperkte mogelijkheden voorziet de hal in een behoefte. Subsidie kunstenaarscollectief KunstBakens KunstBakens is een samenwerkingsverband van professionele kunstenaars die wonen en werken in West Maas en Waal en Druten. Om het jaar organiseren zij eind september/begin oktober een kunstroute in ateliers en op bijzondere locaties in de beide gemeenten. De kunstroutes worden bezocht door volwassenen en door groepen van het Pax Christie college.

Voor de organisatie van de tweejaarlijkse kunstroute en andere kunstactiviteiten verleent de gemeente jaarlijks een vaste subsidie. Voor het ontwikkelen en aanbieden van nieuwe educatieve activiteiten voor de basisscholen kan een extra subsidie worden aangevraagd via de bestaande subsidieregeling. • Plannen en ambities Meer expositiegelegenheid en kunstactiviteiten Wij ondersteunen de plannen van museum Tweestromenland om erfgoed, kunst en cultuur samen te brengen binnen (en soms buiten) de muren van het museum. Hierdoor zullen er meer exposities te zien zijn met werk van kunstenaars uit Maas en Waal (zie hoofdstuk 5). Ambitie voor meer kunst in de openbare ruimte 27

Wij maken een plan voor streekpromotie om nog bestaand en verloren geraakt roerend erfgoed zichtbaar te maken met behulp van kunstopdrachten (zie hoofdstuk 5). Als er de komende jaren in een van de dorpen uitbreidingsplannen zijn van enige omvang wordt gekeken of er voldoende financiële middelen zijn vrij te maken voor een kunstopdracht in of nabij de nieuwe uitbreidingslocatie. Wat blijven we doen? Wat blijft

Samen met

Rol gemeente

Subsidie KunstBakens

Stichting KunstBakens

Subsidient

Exposities hal gemeentehuis

--

ruimte beschikbaar stellen

Wat gaan we nieuw doen? Wat is nieuw Samen met Meer expositiegelegenheid en kunstactiviteiten In Museum Tweestromenland.

Ambitie (nog geen budget) (Streek)promotie m.b.v. erfgoed en kunstopdrachten Kunstopdrachten bij grote nieuwbouwprojecten/ uitbreidingslocaties

Budget per jaar (prijspeil 2024) € 850 per jaar (tijdvak 2024-2027) n.v.t.

Rol gemeente

Budget

Museum Tweestromenland

Subsidient

Subsidie t.b.v. programmering culturele en exposities hedendaagse kunst door Museum Tweestromenland Zie hoofdstuk 5

Erfgoedpartners Adviseurs subsidieverwerving en beeldende kunst --

Zie hoofdstuk 5 Cultuurhistorie/ toerisme/ kunst Pilot (schetsopdrachten) zie bijlage 2

Onderzoek naar Nog geen budget mogelijkheden en (mede)financiering.

Voortzetting op basis van evaluatie nieuw cultuurbeleid in het 3e kwartaal 2026 en financiële situatie gemeente.

28

Bijlagen Bijlage 1 Culturele kaart (West) Maas en Waal Deze culturele kaart is een eerste aanzet. Dit overzicht geeft een indicatie en kan worden aangevuld. Het overzicht pretendeert niet alles in kaart te hebben gebracht.

Organisaties in Maas en Waal op het gebied van cultuur en erfgoed. (Amateurverenigingen zijn apart vermeld) Muziek, theater, dans, • Cultureel Centrum Bogerd (theaterzaal, filmhuis, feest- en evenementenlocatie) en stichting Agora BV (programmering theater en andere culturele activiteiten in Bogerd. Vestigingsplaats Druten) • Stichting Het Toverbaltheater (zorgaanbieder /dagbesteding met culturele voorstellingen en workshops vestigingsplaats Beneden Leeuwen) • Stichting De Nieuwe Muziekschool (regiofunctie, vestigingsplaats Druten) • Art(s) Music, Jacqueline Arts-Rutten, standplaats Dreumel. Organisator van concerten en muzikale evenementen. Muzieklessen op diverse blaasinstrumenten. • Stichting Dansschool Hupsakee in Wamel • Dansstudio Almir in Druten (regiofunctie) • Dansstudio M (Beneden-Leeuwen) • Organisatiebureau Oké; dans- en zanglessen. Locatie De Hucht in Alphen. • Theaterschool Hakoena (diverse locaties in Wijchen, Nijmegen en Druten (Agora theater).

Erfgoed (musea, archeologische werkgroep, historische werkgroepen) • Stichting Museum Tweestromenland (vestigingsplaats Beneden Leeuwen) • Stichting Tweestromenland in Beeld en Geluid (vestigingsplaats Wijchen) • Stoomgemaal De Tuut (eigendom Monumentenstichting Baet en Borgh) • Archeologische werkgroep ‘Expeditie Over de Maas’ (zandwinning Alphen en Dreumel) • werkgroep KleiGoed Maas & Waal, een van de heemkundewerkgroepen van Historische Vereniging Tweestromenland gericht op de historie van de grofkeramische industrie van Maas en Waal. Zie ook Historisch en Toeristisch Informatiepunt Bondsgebouw Druten. • Overige stichtingen, verenigingen en werkgroepen op het gebied van streekhistorie o Monumentenstichting Baet en Borg o Historische vereniging Tweestromenland o St. Historie Wamel o Heemkundevereniging Leeuwen o St. Tremele o St. Historisch Maasbommel o St. Werkgroep Historisch Alphen o St. Kerkje Altforst Beeldend (Nb uitsluitend de ateliers die ook als cursusruimte dienstdoen zijn in dit overzicht vermeld) • Kunstenaarscollectief KunstBakens: samenwerkingsverband van professionele beeldende kunstenaars in Maas en Waal • Atelier De Doorbraak in Alphen (atelier Ans van den Hurk, tevens expositieruimte en cursusruimte) • Atelier ToonBeelden in Boven-Leeuwen. Creatieve workshops Toon van Gelder. 29

•

Atelier Perspectief in Beneden-Leeuwen (cursussen schilderen (Hennie Driessen) en zilveren sieraden (Peter Staps).

Amateurverenigingen Muziekverenigingen • Koning Willem III (Beneden-Leeuwen) • Muziekvereniging Alphen/Dreumel (samenwerking Fanfare St. Lambertus en St. Barbara) Nb de verenigingen bestaan ook nog afzonderlijk • Harmonie Koningin Wilhelmina (Wamel) • Muziekvereniging Prins Willem Alexander (Appeltern) • Muziekvereniging Arezzo (samenwerking tussen fanfare St. Willibrord Boven-Leeuwen en KNA uit Puiflijk) • Seniorenorkest Maas en Waal (Beneden-Leeuwen) • Die Reifholzkapelle (Boven-Leeuwen) • Dweilorkesten Tog Nog, De Druppels, Noot Zat • Amusementsorkest Da Capo (Beneden-Leeuwen) • Muziekvereniging De Kwaekers (Altforst) • Hofkapel De Kurketrekkers (Wamel) Zangverenigingen/ koren • Maas&Waals Mannenkoor (regio mannenkoor Maas en Waal) • Gemengde Zangvereniging Con Dios (Beneden-Leeuwen) • The Lads (Iers zangkoor Beneden-Leeuwen) • Koor Trug in de tèd (Beneden-Leeuwen) • Zanggroep Charm (Boven-Leeuwen) • Popkoor Con Brio (Wamel) • Zanggroep Amicitia (Wamel) • Smartlappenkoor ’t Anker (Alphen) • Seniorenkoor Dreumel Kerkkoren • RK Kerkkoor Sint Barbara (Dreumel) • RK Gemengd Koor Sint Lambertus (Alphen) • Parochieel gemengd koor Willibrorduskerk (Boven-Leeuwen) • Kerkkoor Sint Victor en gezellen, Wamel Toneelverenigingen/ theater - musicalgroepen • Stichting musicalproducties Maas & Waal (artistiek team m.m.v.

spelers diverse toneelverenigingen) • De Bewaorsmiense, een van de heemkundewerkgroep van Historische Vereniging Tweestromenland. Streekmusicals / voorstellingen waarbij ‘de taol en gebruike in Maos en Waol’ centraal staan. • Toneelgroep Leeuwen (Beneden-Leeuwen) • VIOS (Boven-Leeuwen) • Toneelvereniging Durvuttis (Dreumel) • Kom maar op (Appeltern)

30

Bijlage 2 Schetsopdrachten (erfgoed, toerisme en kunst) Op verzoek van de gemeente hebben de kunstenaars Cor Litjens en Conny Dénis in 2024 een schetsopdracht gemaakt. Een schets voor het parkje in Maasbommel aan de Raadhuisdijk (Cor Litjens). De tweede schets is bedoeld voor een locatie bij de veerbrug (Conny Dénis).lxxvi

1. Schetsopdracht Hanzestad Maasbommel

31

32

2. Schetsopdracht ‘Over-de-Maas’ / Archeologie en verbeelding

33

i

Muziekvereniging Koning Willem III (Beneden-Leeuwen) is in 1874 opgericht. En Harmonie Koningin Wilhelmina (Wamel) is opgericht in 1896. ii RK koor Sint Lambertus in Alphen, RK koor Sint Barbara in Dreumel, gemengd koor Willibrorduskerk (Boven Leeuwen), kerkkoor St. Victor en gezellen in Wamel. iii In Alphen ontstond in 2003 een smartlappenkoor ’t Anker opgericht door stamgasten van ’t Anker. BenedenLeeuwen heeft het smartlappenkoor Trug in de tèd iv Popkoor Con Brio uit Wamel is in 1969 gestart als jongerenkoor. Zanggroep Charm is een vrouwenkoor met een repertoire van popnummers en ballads uit Maasbommel. v Mannenzanggroep The Lads uit Beneden Leeuwen. vi Smartlappenkoor ’t Anker uit Alphen heeft op dit moment een ledenstop en maakt gebruik van een wachtlijst vii Toneelgroep Leeuwen (Beneden-Leeuwen), VIOS (Boven-Leeuwen), Toneelgroep Durvuttis (Dreumel) en Kom Maar Op (Appeltern). viii Harmonie Koning Willem III werkt samen met basisscholen 'De Leeuwenkuil' en 'De Wijzer' in BenedenLeeuwen. ix Het is goed als verenigingen in hun huurovereenkomst duidelijke afspraken maken over de verantwoordelijkheden en risico’s bij calamiteiten. Dit kan onaangename verassingen voorkomen. Zo verloor toneelvereniging VIOS onlangs decorstukken door waterschade in de opslag van Kulturhus D’en Dulper.

x De huidige beleidsregel cultuur voor harmonieën, fanfares en muziekverenigingen bestaat uit een vaste subsidie per jaar voor verenigingen met minimaal 50 leden en een subsidie per actief lid voor leden woonachtig binnen de gemeente WMW. De hoogte van de subsidie varieert afhankelijk van de omvang van de vereniging tussen de € 1.000 en € 5.000 per jaar. Koren komen in aanmerking voor een subsidie tussen de € 270 en € 520 per jaar afhankelijk van het aantal openbare optredens. En toneelverenigingen komen in aanmerking voor ca. € 550,-- per jaar. xi Muziekvereniging Koning Willem III Beneden-Leeuwen, Harmonie Koningin Wilhelmina Wamel, Muziekvereniging St. Barbara Dreumel, Fanfare en Drumband St. Lambertus Alphen, Muziekvereniging PWA, Appeltern. xii Veel verenigingen kampen met een toenemende vergrijzing van de vrijwilligers. En er zijn strengere regels voor lichamelijke belasting. xiii BMC-rapport Revitalisering Amateurkunst (2021) xiv West Maas en Waal maakt al jaren gebruik van de Brede Regeling Combinatiefuncties. De gemeente ontvangt via de brede SPUK de Rijksbijdrage voor 3,1 fte voor de combinatiefunctionarissen. Deze middelen worden beschikbaar gesteld aan Groeisaam en De Kom voor de inzet van combinatiefunctionarissen. Bevoegde vak- of groepsleerkrachten mogen vanaf 2027 alleen vanuit de lumpsumbekostiging worden betaald die het onderwijs ontvangt.

Vanwege nieuwe bestuurlijke afspraken zal er sprake zijn van een geleidelijke afbouw van de inzet Brede Regeling voor Combinatiefuncties voor bewegingsonderwijs. Maar combinatiefunctionarissen kunnen ook na 2027 nog steeds worden ingezet voor een aanvullend tussentijds en/of buitenschools aanbod op en rond school. xv Duidelijk is al wel dat er in 2027 aanpassingen volgen voor hoe de combinatiefunctionarissen sport nu worden gefinancierd in combinatie met het onderwijs, wat - bij continuering - voor extra kosten zal zorgen. xvi Bijvoorbeeld via subsidieregelingen van het Fonds voor Cultuurparticipatie, het raadplegen van ‘Fonds online’ of door het raadplegen van de adviseur van de gemeente voor subsidieverwerving Marvin Chirono xvii De positieve effecten die cultuurparticipatie heeft op lichamelijke en mentale gezondheid raken steeds bekender. De succesverhalen en mooie voorbeelden zijn inmiddels talrijk. Dat is niet vreemd omdat cultuurdeelname je horizon verrijkt en verbreedt. Door deel te nemen aan culture activiteiten bouw je bovendien een sociaal netwerk op. Dansen, zingen en beeldende activiteiten dragen bij aan de stemming en de vermindering van stress en angst. Dansen is bovendien goed voor meer souplesse. Een seniorenbewegingsproject heet “Mag ik deze dans van u”. Samen dansen staat garant voor meer bewegen, een betere balans en een leuke ervaring.

xviii Er zijn geen afspraken vastgelegd tussen de stichtingsbesturen van de dorpshuizen en MFA’s en de gemeente over speciale tarieven of kortingsregelingen voor amateurverenigingen. xix Sociale vaardigheden: denk hierbij bijvoorbeeld aan samen muziek maken, een dans instuderen of aan drama- of theaterlessen. xx Motorische vaardigheden: met dans verken je de mogelijkheden van je lijf en leer je e.e.a. over houding, expressie, ruimte en tijd. En tekenen, schilderen en handvaardigheid dragen bij aan de fijn motorische vaardigheden van hand en vingers.

34

xxi

Door erfgoedgoedlessen sturen we kinderen op ontdekkingsreis in de tijd. Archeologische opgravingen, oude objecten en verhalen laten kinderen beseffen dat er lang geleden mensen woonden op de plek waar ze nu spelen. En een bezoek aan museum Tweestromenland en De Tuut leert hen over het leven met het water in Maas en Waal. Het laat zien hoe het vroeger was en toont de impact van de rivieren en de waterbeheersing op het huidige landschap en het dagelijks leven. xxii Tot voor kort waren er aparte gelden vanuit het Rijk die bedoeld waren voor culturele vorming. Maar sinds de invoering van de wet ‘Vereenvoudiging bekostiging primair onderwijs’ per 1 januari 2023 ontvangen scholen van de Rijksoverheid één budget voor alle kosten (de lumpsumgelden). xxiii Alleen het meerjarenprogramma voor muziek staat los van het Cultureel Schoolprogramma. Het muziekprogramma wordt gecoördineerd, vormgegeven en ingepland door de cultuurcoach muziek. Iedere school uit Druten en West Maas en Waal kan uit dit Cultureel Schoolprogramma een keuze maken. Vaak gebeurt dit door cultuurcoördinator die namens een school in overleg met het docententeam zorgdraagt voor cultuuronderwijs voor ieder kind op deze school. xxiv De scholen bepalen zelf op welke wijze cultuureducatie in het onderwijsprogramma wordt ingebed .

Iedere basisschool heeft een leerkracht aangesteld die naast zijn of haar werk van groepsleerkracht als intern cultuurcoördinator (ICC’er) zorg draagt voor het aanbod cultuureducatie in school. xxv Scholen die gebruik willen maken van de regeling moeten een projectplan indienen waarin zij aangeven op welke wijze zij kunst en cultuur willen inbedden als vast onderdeel van het lesprogramma op school. De volgende basisscholen hebben aangegeven dat zij interesse hebben in deelname aan de CMK-regeling: De Laak in Wamel, Mariënhof in Alphen, St. Lambertusschool in Maasbommel, De Oversteek in Dreumel en mogelijk (niet definitief) De Leeuwenkuil in Beneden-Leeuwen. Tot januari 2025 kunnen scholen zich nog beraden over hun deelname. Een school die met de regeling meedoet ontvangt jaarlijks een CMK-budget voor scholing en activiteiten op het gebied van cultuureducatie. Het budget en de activiteiten moeten aansluiten bij het projectplan. De deelnemende scholen investeren zelf ook de nodige tijd en financiën om de boogde doelen in het projectplan te bereiken. xxvi zie hoofdstuk 6 en website Cultuur- en Erfgoedpact Rivierenland. xxvii In Druten krijgen de leerlingen van de groepen 3 tot en met 8 algemene muzikale vorming en kennismakingslessen op instrumenten. En In West Maas en Waal geldt dit voor de leerlingen uit de groepen 3 t/m 6.

De cultuurcoach muziek draagt er zorg voor dat alle lessen worden gegeven door vakbekwame muziekdocenten. Vaak geven deze docenten ook les op uiteenlopende instrumenten aan de Nieuwe Muziekschool. Deze cultuurcoach muziek is zelf ook als ZZP’er verbonden aan de Nieuwe Muziekschool. xxviii De Brede Regeling Combinatiefuncties maakt sinds 2023 onderdeel uit van een brede specifieke uitkering voor gemeenten, oftewel de brede SPUK. Dankzij cofinanciering van het Rijk konden en kunnen gemeenten combinatiefunctionarissen aanstellen waaronder bijvoorbeeld buurtsportcoaches, cultuurcoaches en bruggenbouwers op het domein van cultuur en welzijn. In zowel Druten als West Maas en Waal is de cultuurcoach muziek de enige combinatiefunctionaris op het gebied van cultuur voor een beperkt aantal uren per week. In West Maas en Waal gaat het om 0,237 fte. Alle andere combinatiefunctionarissen zijn betrokken bij sport- en beweegactiviteiten. xxix Scholen kunnen een keuze maken uit dit programma en hun leerlingen kennis laten maken met andere kunstdisciplines zoals dans, theater, film, beeldende kunst of cultureel erfgoed. xxx Vooral het cultureel aanbod voor kinderen in West Maas en Waal is beperkt. In Druten zijn de mogelijkheden wat groter dankzij Cultureel Centrum Bogerd en omdat hier behalve amateurverenigingen en een museum ook meer andere culturele organisaties zijn gevestigd.

xxxi Dansstudio Almir en Theaterschool Hakoena met een locatie in Druten bieden binnen hun specifieke expertise wel mogelijkheden. Voor een ander en/of een breder aanbod (bijvoorbeeld band coaching, Hip-Hop, moderne dans, muziekproductie) zijn er mogelijkheden bij De Centra voor de Kunsten in Tiel en Nijmegen. xxxii Cultuur- en Erfgoedpact Rivierenland heeft de volgende projecten ontwikkeld die een waardevolle aanvulling zijn op het aanbod erfgoededucatie voor de bovenbouw en op het kennismakingsaanbod: •Kinderboek De Geschiedenis van Rivierenland voor kinderen van 8 tot 11 jaar van alle basisscholen in de regio. In het boek bevat verhalen over de geschiedenis van Rivierenland waarbij ook een educatieprogramma wordt ontwikkeld. Het boek verschijnt schooljaar 24/25. •Documentaire en lesprogramma ‘Vreemde vogels’, met de verhalen van jonge vluchtelingen die nu wonen in Rivierenland. Van recente datum is de filmdocu ‘Mooi Anders’. Dit is een documentaire met een lesprogramma over vluchten en opnieuw beginnen voor kinderen uit de bovenbouw van het basisonderwijs. xxxiii Bijvoorbeeld muziekvereniging Koning Willem III, Eendracht en Arezzo,

35

xxxiv

Cultuur- en Erfgoedpact Rivierenland heeft een Scholierenproject Blazersbende voor groep 5, 6 en 7 van de basisschool in samenwerking met de lokale harmonie of fanfare. Het doel van het project is om kinderen op een actieve manier te laten kennismaken met de instrumenten uit een blaasorkest. xxxv De Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen is een regionale samenwerking van 18 gemeenten. Druten is één van deze gemeenten. West Maas en Waal behoort tot de regio Rivierenland. xxxvi De provincie stelde voor de regioplannen cultuur de nodige middelen beschikbaar De provincie verzocht alle regio’s om te komen met een visie op een toekomstbestendige culturele infrastructuur. Voor de uitvoering van de regioplannen werden provinciale middelen beschikbaar gesteld. Een onderdeel van het regioplan van de GMR was de versterking van cultuureducatie in o.a. de gemeente Druten. De infrastructuur op het gebied van cultuureducatie werd als te kwetsbaar bestempeld. Omdat Druten op het gebied van cultuureducatie qua aanpak en organisatie verbonden is met West Maas en Waal, werd onze gemeente gevraagd om aan te sluiten. xxxvii Dit ondanks het feit dat West Maas en Waal buiten de GMR-regio valt. xxxviii Ook kunnen de Gelderse Cultuurpunten een beroep doen op de kennis er ervaring van adviesorganisatie Cultuur Oost en gebruik maken van de mogelijkheden om praktijkkennis te delen.

xxxix Monique Leijen is in 2022 door de Bogerd met gebruikmaking van een subsidie van het Kickstart Cultuurfonds tijdelijk aangesteld om voor 12 uur in de week te bouwen aan een netwerk cultuureducatie. Dit is in eerste instantie opgestart voor Druten. Het initiatief van de Bogerd kan nu verder worden uitgebouwd en versterkt tot het Cultuurpunt Maas en Waal op het gebied van cultuureducatie voor Druten en West Maas en Waal. Monique Leijen, 49 jaar en sinds 20 jaar woonachtig in Maas en Waal, is voor velen geen onbekende meer in de regio. Ze zet zich al jaren vrijwillig in om cultuur, o.a. toneel en musical in de regio te versterken en te behouden. Het Kickstart Cultuurfonds is een publiek-private samenwerking van de Vriendenloterij, een groot aantal private (cultuur)fondsen en het ministerie van OCW. xl De Nieuwe Muziekschool in Druten kan aan de jeugd van Druten een kortingsregeling aanbieden dankzij een gemeentelijke subsidie voor de cursussen en muzieklessen. xli Een voorwaarde die wordt gesteld is dat de lessen worden gegeven door een muziekschool en/of vakbekwame en gekwalificeerde docenten. Onder gekwalificeerd wordt verstaan: een vakopleiding op Bachelor of Master niveau of een gecertificeerde kaderopleiding xlii Dit jaar (2024) kampt Baet en Borgh met tegenvallende inkomsten doordat er naar verwachting minder bezoekers zullen komen tijdens de stoomweekenden.

De ketels mogen niet gestookt worden omdat een ooievaar de veertig meter hoge schoorsteen van stoomgemaal de Tuut heeft gekozen als nestelplaats. Het geplande Stoomweekend gaat aanstaande zaterdag en zondag wel door, maar zonder stoom. Een grote tegenvaller voor het bestuur van Stichting Baet en Borgh, de eigenaar van de Tuut. xliii Dit betekent dat het museum voldoet aan de Museumnorm, een kwaliteitskader voor geregistreerde musea in Nederland. Het gaat hierbij om eisen op het gebied van bedrijfsvoering en het collectiebeheer en om eisen ten aanzien van de openstelling, de presentatie en het educatiebeleid. xliv Een streekhistorisch museum ‘oude stijl’ legt de nadruk op de collectie en exposeert vooral veel historische en nostalgische objecten. Niet zelden tref je in een streekhistorisch museum een collectie oude ambachten en gebruiksvoorwerpen, stijlkamers met meubels uit huizen van gegoede families en arbeidershuisjes. Sinds de nieuwe koers van museum Tweestromenland is de collectie aangescherpt. Vooral objecten die behoren tot de kerncollectie en die wezenlijk zijn voor het vertellen van het verhaal over leven en werken in Maas en Waal worden gekoesterd. Objecten in de collectie die voor het museum van minder van betekenis zijn worden afgestoten.

Met de expositie ‘Metamorfose, van erfgoed naar kunst’ kregen enkele van deze afgestoten objecten een tweede leven dankzij de ingrepen en toevoegingen van kunstenaars. xlv .De foyer is later aangebouwd en is eigendom van het museum. xlvi Reminiscentie is het bewust ophalen van herinneringen. Voorwerpen en foto’s in het museum kunnen bij oudere bezoekers beelden oproepen uit het verleden. Reminiscentie kan een bijdrage leven aan de kwaliteit van het leven van een ouderen die kampen met (beginnende) dementie. xlvii Het museum organiseert herinneringsdagen voor bewoners van zorginstellingen en draagt zorg voor de inrichting van vitrines in deze instellingen met voorwerpen en gebruiksobjecten die veel bewoners waarschijnlijk bekend voorkomen uit hun jeugd. Ook zijn er inloopdagen in het museum van Ixta Noa. De inloop in Beneden-Leeuwen is bedoeld voor mensen met een psychische kwetsbaarheid die opzoek zijn naar een veilige plek om mensen te ontmoeten. xlviii Huur ruim € 12.000 per jaar. Dit is exclusief de kosten van gas, water en elektra en andere bijkomende huisvestingskosten.

36

xlix

Bij het uitbaggeren zijn een kwart miljoen vondsten uit alle tijdperken gevonden. Expeditie Over de Maas is een samenwerking van professionals en amateurs op vrijwillige basis. De archeologiewerkgroep heeft op dit moment nog onderdak in de schuur van Vermue aan de rand van de zandwinningsplas Het onderzoek naar de vondsten zal nog vele jaren in beslag nemen. l De Rijksoverheid kan eigenaren van rijksmonumenten ondersteunen met subsidies en leningen. Provincie Gelderland kan eigenaren van monumenten hulp bieden middels advies en inhoudelijke ondersteuning bij een restauratie, nieuwe bestemming of verduurzaming. li Sinds het inwerking treden van de omgevingswet moeten gemeenten hun erfgoedbeleid en omgang met gemeentelijke monumenten vastleggen in een omgevingsplan. lii historisch bewustzijn en de betrokkenheid jeugd bij de eigen leefomgeving. liii De verhalen die gekozen zijn omdat ze aansluiten bij de historie van Maas en Waal zijn: 1. De Romeinen, 2. Stoomgemalen en leven met het water, 3. De Steenfabrieken en Gelderse baksteenindustrie, 4. Het Koggeschip als verwijzing naar het Hanzeverbond en Maasbommel als officieel benoemde bijstad van Hanzestad Nijmegen. Het vertellen en promoten van deze verhalen over deze streek wordt ondersteund door Stoomgemaal De Tuut, museum Tweestromenland in West Mas en Waal en het Historisch Informatiepunt in Druten.

Het verhaal van Maasbommel als de kleinste Hanzestad wordt door inwoners en bedrijven in Maasbommel vertelt. Zij doen dit tijdens de Hanzeweekenden. liv De historische verenigingen ontvangen ieder bijna € 400 per jaar (prijspeil 2024). Sichting Baet en Borgh ontvangt een subsidie van € 3.512 per jaar (prijspeil 2024) en Museum Tweestromenland 4.202 (prijspeil 2024) en Stichting Tweestromenland Beeld en Geluid € 2.040 (prijspeil 2024). lv De gemeente verleent als sinds 2017 jaarlijks subsidie aan stichting BOL voor Tour de Waal. Tour de Waal is een jaarlijks Bevrijdingsdag-evenement aan de oevers van de Waal. Bekende jaarlijks terugkerende elementen zijn de broodjesdropping voor de kinderen, de colonne met oude legervoertuigen, de poëzietour en tal van (lokale) activiteiten op het gebeid van kunst en muziek. lvi Tremele huurt het dijkmagazijn van het Waterschap. Vanwege het besluit van het Waterschap om een marktconforme huur te berekenen voor o.a. het Dijkmagazijn stijgen de kosten van € 536 in 2023 naar € 1.713 in 2028. Om stichting Tremele beter in staat te blijven stellen om het dijkmagazijn te blijven huren en op gezette tijden voor het publiek en schoolgroepen open te stellen gaat de gemeente als volgt bijdragen in deze kosten: € 500 per jaar voor 2025 en 2026 en € 800 per jaar voor 2027 en daarna.. lvii Maas en de Waal is eind september 1944 bevrijd.

Maar zowel het bevrijde als het bezette gebied aan weerszijden van de Waal lagen tot mei 1945 in de frontlinie. Door gevechtsvliegtuigen, V1’s en vergeldingsacties vielen in de laatste maanden in Maas en Waal meer slachtoffers dan in de voorafgaande oorlogsjaren. lviii Daarom hebben wij ook subsidie verleend voor het regioproject Keuze Vrijheid 2024-2025 en voor het lokale project ‘Breekbare Vrede’ van Museum Tweestromenland, stichting Stoottroepen en stichting 4 mei BenedenLeeuwen. lix De subsidie aan stichting Bol is een vaste jaarlijks subsidie die jaarlijks wordt geïndexeerd. In 2024 ontving deze stichting € 5.304 voor de organisatie van Tour de Waal. In Wamel werd in 2024 mede dankzij een bijdrage van Tour de Waal het bevrijdingsfestival georganiseerd op initiatief van het oranjecomité Wamel. lx De kostenraming is gemaakt door Cor Litjens in april 2024 op basis van offertes. De kosten zijn inclusief transport en plaatsing. De kosten excl. BTW bedragen € 24.350. De BTW voor kunst in de openbare ruimte kan worden verrekend via het BTW compensatiefonds. lxi Indien het werk wordt uitgevoerd moet intern nog worden beoordeeld of het verstandig is om het werk te verzekeren. Qua onderhoud zijn er weinig kosten gezien de materiaalkeuze: betonplaten met een corten-stalen rand, een granieten plaat en bronzen gebouwtjes die stevig worden verankerd in de granieten plaat.

lxii Stichting Erfgoed Gelderland, historische verenigingen, Museum Tweestromenland, Monumentenstichting Baet en Borgh. lxiii Marvin Chirino, subsidieverwerving en planontwikkeling, Ignite Group Nederland. lxiv Subsidie aan Stichting Beeld van Oranjelinten (BOL) voor Tour de Waal wordt verleend sinds 2017. Sinds 2022 is dit een jaarlijks vast bedrag van € 5.000 dat ieder jaar wordt geïndexeerd. lxv Via het ‘Plan van aanpak profilering Hanzestad Maasbommel’ is vanuit Toerisme €12.000 beschikbaar lxvi Onderzoek o.a. naar mogelijkheden Mondriaanfonds bijdrageregeling Kunst Opdracht. De bijdrage is bedoeld voor de productie van publiek toegankelijke kunstwerken. Het kan gaan om een eenmalige opdracht aan één of meerdere kunstenaars. lxvii Denk hierbij aan bibliotheken, voorzieningen voor amateurkunst, cultuureducatie en erfgoed en aan aandacht voor archeologie en lokale makers.

37

lxviii

De Wowbot (‘magische tafel’) op de eerste etage van het museum is ontwikkeld door het erfgoedpact. Het stimuleert jeugdige bezoekers om speels ontdekken welke voorwerpen uit het museum bij welk persoon en situatie horen. Het museum werkt ook mee aan het project ‘Sprekende herinneringen” waarbij ook jonge mensen bij ouderen op zoek gaan naar persoonlijke verhalen uit deze streek uit het Rivierenland van hun jonge jaren. lxix Regioplan ‘Inspirerend Rivierenland 2022-2024’ is tot stand gekomen in dialoog met culturele instellingen (erfgoedinstellingen en directeuren podia) en de acht gemeenten van Rivierenland. Het plan bestaat uit twee onderdelen: 1. Het verhaal van Rivierenland (gericht op cultureel erfgoed, versterken historisch besef en regiopromotie) en 2. Plan podia Rivierenland (gericht op kennisdeling en gezamenlijke promotie). Voor het realiseren van de regioplannen stelde de provincie per regio € 650.000 beschikbaar voor Cultuurregio 025 (Groene Metropool Regio Arnhem Nijmegen) als grootste regio € 1.300.000. lxx Werk van een bekende Nederlandse beeldhouwer Jan Custers (1867 –1942) is te vinden bij de Sint Servatiuskerk in Appeltern. lxxi Jac Maris (1900 –1996) was een Nederlandse beeldhouwer en (wand)schilder.

Museum Tweestromenland heeft 3 werken van hem die afkomstig zijn uit de basisschool De Leeuwenkuil: een plaquette van verzetsheld Jan Walraven, een keramisch reliëf met een verwijzing naar de naam van de school (water, vogels en leeuwen) en het beeld dat nu op het plein bij het museum staat. lxxii Bij de bouw, verbouw of aankoop van vastgoed wordt in opdracht van de Rijksgebouwendienst een percentage van het budget besteed aan kunst lxxiii Kunstenaar Martin van Steenbergen. Schilhouten van runderen en paarden op twee rotondes op de Van Heemstraweg. lxxiv Het initiatief leidde tot de plaatsing van een 3D-logo met drie kikkers in Altforst, appels in Appeltern, een entreebord met een adelaar en Hanzeschip in Maasbommel en het 3D groene vinkje in Beneden-Leeuwen lxxv In Maasbommel is op het 2022 een muurschildering aangebracht door De Strakke Hand, een schilderscollectief uit Utrecht. De voorstelling verwijst naar de Hanzetijd toen Maasbommel een bijstad was van Nijmegen en ook bekend stond om z’n mandenvlechterij. lxxvi Er is door de kunstenaars onderzoek verricht en zij hebben contact opgenomen met historische kring Maasbommel en werkgroep Over-de-Maas.

38