Beeldkwaliteitsplan Klimaatadaptatie
Tekst van het document
K L I M A ATA D A P TAT I E P L A N G E M E E N T E W E S T M A A S E N W A A L 16 augustus 2022 19683-R
IN TERACTIEV E P DF Dit Adobe-PDF document bevat de volgende interactieve functies:
IN H OUDS OP GAV E De inhoudsopgave in dit document is aanklikbaar. Wanneer op een onderdeel wordt geklikt, wordt naar de desbetreffende locatie in het document gesprongen.
H YP ERLIN KS Wanneer op een hyperlink wordt geklikt, wordt naar een andere locatie in het document, naar een ander document of naar een website gesprongen. Hyperlinks worden als volgt aangegeven in de tekst: hyperlink.
AUTEU RS RECH T Het auteursrecht op alle in dit rapport opgenomen beeldmateriaal en tekst berust bij IMOSS bureau voor stedebouw bv. De gemeente West Maas en Waal heeft het gebruiksrecht op de gehele inhoud van dit rapport. Voor ieder behalve de opdrachtgever geldt dat niets uit
IN OPDRAC HT VAN
dit rapport mag worden overgenomen zonder schriftelijke toestemming van IMOSS bureau voor stedebouw bv.
-2-
ON T W ERPEN AA N EEN VE R A NDE RE NDE WE RE LD
4
LE ESWI JZE R � � � � � � � � � � � � � � ������������������������������������������������������������������������������� 4
L AN D S CH A P SB IO GR A F IE
5
KLIMAATVER AN D ERING IN WEST M AAS E N WAAL
25
NATTER � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � ������������������������������������������������������������������ ������������ 2 5 D RO G E R � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � ����������������������������������������������������������������������������� 2 5 WARME R � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � ����������������������������������������������������������������� ������������ 2 6
V I S IE: N AA R EEN KLIM AAT BE ST E NDI G WE ST M AAS E N WAA L
27
D E ELG EBI ED E N � � � � � � � � � � ����������������������������������������������������������������� ������������ 2 7 PROBLE EMK AART� � � � � � � ����������������������������������������������������������������������������� 2 8 VI SI E K AART � � � � � � � � � � � � � � ������������������������������������������������������������������������������ 3 0
KLIM AATA DAP TATIE MAT RIX
31
KLIM AATADAP TATIE ‘P RAKTIJKVOORBE E LDE N’
33
TUI N EN ERFI NRI CHTI NG ������������������������������������������������������������� ������������ 3 3 G E BOUWD E OMG EVI NG��������������������������������������������������������������� ������������ 3 6 WATERSYSTEE M � � � � � � � � � ����������������������������������������������������������������� ������������ 4 0 OPE NBAAR G E BI E D � � � ������������������������������������������������������������������ ������������ 4 2 LAND E LI JK G E BI E D � � � � ����������������������������������������������������������������� ������������ 4 4 I NFRASTRUCTUUR � � � � � ����������������������������������������������������������������� ������������ 4 7
KLIM AATA DAP TAT IE PE R DE E LGE BIE D
49
KLIM AATADAPTATIE O P DE S PE C IF IE KE PLE KKE N
53
WAALLI NTEN � � � � � � � � � � � � ������������������������������������������������������������������ ������������ 5 4 MAASD O RPEN� � � � � � � � � � � � ����������������������������������������������������������������������������� 6 5 BED RI JVENTERRE I NEN ���������������������������������������������������������������������������� 7 3 RI VI ERKOMMEN� � � � � � � � � � ����������������������������������������������������������������� ������������ 7 8 UI TERWAARD E N E N O EV ERWA L L EN ��������������������������������������������������������� 82
C O LOFON
84
-3-
O NTWERPE N A A N EEN V ER A N DE R E N DE W E R E L D Het klimaat is in verandering. Een gestage opwarming
de leefomgeving van de gemeente. Om ondernemers,
veranderende klimaat. Daarna wordt op plekken in de
van de aarde leidt tot veranderingen in temperatuur,
bewoners en belanghebbenden te helpen om te gaan
gemeente specifieke klimaatproblematiek aangeduid.
wind, waterkringloop, plantengroei en biodiversiteit.
met het veranderende klimaat is dit klimaatadaptatieplan
In de klimaatvisie wordt de gemeente opgedeeld in
De effecten van de opwarming van de aarde worden
opgesteld. Het bevat voorbeelden voor onze dorpen en
deelgebieden en voorzien van maatregelen. In de
langzaamaan over een langere periode steeds
landelijk gebied: van woning tot woonwijk, van boerderij tot
klimaatadaptatie matrix worden alle klimaatmaatregelen
zichtbaarder.
bedrijventerrein. Dit klimaatadaptatieplan is inspiratie voor
overzichtelijk weergegeven. De klimaatmaatregelen
toepassen van klimaatmaatregelen binnen de gemeente
worden vervolgens -in een aantal praktijkvoorbeelden-
West Maas en Waal.
beschreven en verbeeld. Ten slotte worden de
Het klimaat is een belangrijk onderdeel van onze ruimtelijke ordening geworden. In de transformatie van
klimaatmaatregelen per concrete locatie toegepast en
onze dorpen en landelijk gebied is klimaatadaptatie een
VE RT RE KPUN T
daarna wordt verbeeld hoe deze locaties eruit zien na
basisprincipe geworden.
Gemeente West Maas en Waal besteedt al veel aandacht
transformatie.
aan klimaatadaptatie. In het beleidstuk ‘Klimaatbestendig
K L IMA ATA DA P TATIE
West Maas en Waal: uitvoeringsprogramma 2020-
Klimaatadaptatie is een verzameling van ingrepen met
2023’ wordt een lokale uitwerking van de Regionale
als doel onze leefomgeving klimaatbestendig te maken,
Adaptatie Strategie gegeven. In de maatregelenagenda
waarbij de negatieve gevolgen door hevige neerslag,
‘Klimaatadaptieve maatregelen’ is een inventarisatie
droogte en hitte minimaal niet verder mogen verslechteren.
van kwetsbaarheden (hitte, wateroverlast, droogte) per
Dat betekent voor West Maas en Waal dat (ruimtelijke)
locatie opgenomen waarin concrete maatregelen worden
ontwikkelingen zo worden uitgevoerd dat deze het
voorgesteld. Deze twee stukken vormen het vertrekpunt
veranderende klimaat het hoofd kunnen bieden én een
van dit klimaatadaptatieplan. De concrete maatregelen
energie-opwekking realiseren waarbij uitstoot tot een
worden uitgewerkt en voorzien van een ruimtelijk voorstel.
minimum wordt teruggebracht. Het gaat om het vergroten
Op deze wijze ontstaat een wervend voorbeeldenboek
van het aanpassingsvermogen (adaptatiecapaciteit) van de
over hoe klimaatadaptatie lokaal kan worden toegepast.
ruimtelijke omgeving bij een veranderend klimaat.
Met dit inspirerende boek gaat de gemeente graag het gesprek aan over de vraag hoe klimaatmaatregelen hun
E EN P LA N VOOR WEST M AAS E N WAAL
plek vinden in ruimtelijke ontwikkelingen.
Gemeente West Maas en Waal is een landelijke gemeente in het rivierengebied tussen de Maas en de Waal. Uit
LE E SWIJZE R
analyses blijkt dat het gebied kwetsbaar is voor hevige
Het klimaatadaptatieplan start met een landschapsbiografie.
neerslag, kweltoename en overstromingen (natter), maar
Hierin wordt de gemeente West Maas en Waal
ook voor verdroging (droger) en extreme hitte (warmer).
geanalyseerd, zodat precies duidelijk wordt waar welke
Deze kwetsbaarheden vormen een reële bedreiging voor
kansen en bedreigingen liggen voor wat betreft het
-4-
LA NDSCHAP SBI O G R A FI E D E LOCATIE De gemeente West Maas en Waal ligt tussen de Maas en de Waal. Hierbinnen liggen de dorpen Alphen, Altforst, Appeltern, Beneden-Leeuwen, Boven-Leeuwen, Dreumel, Maasbommel en Wamel. Middenin het gebied liggen veel agrarische bedrijven en op de randen van het gebied liggen de Maasdorpen en Waaldorpen. Beneden-Leeuwen vormt de grootste kern in de gemeente. Vanuit het noorden, via de Prins Willem Alexanderbrug, ligt de belangrijkste verkeersontsluiting, de N323, die overgaat in de N322 en N329 en aansluit op de A15. Het gebied is hiermee goed ontsloten via provinciale wegen en snelwegen. Het landschap is zeer rijk met kronkelige dijken, lintdorpen en kleine kernen en een mooi agrarisch buitengebied dat uitermate geschikt is voor fietstochten en wandelingen. Bij Beneden-Leeuwen ligt het grootste bedrijventerrein van de gemeente. Daarnaast zijn bij de kleinere kernen, zoals Dreumel en Wamel, bescheiden bedrijventerreinen gelegen.
‘Het land van Maas en Waal’
Toponiemen kaart -5-
Prins Willem Alexanderbrug
-6-
Zicht op de Waaldijk
-7-
G EOLOGIE
Formatie van Kreftenheye
Formatie van Echteld
De gemeente West Maas en Waal is gelegen in het
De ‘basis’ van het landschap in de gemeente West Maas
De klei van het Laagpakket van Wijchen is bedekt met
centrale rivierenlandschap. Dit landschap is opgebouwd
en Waal is gelegd door de Rijn gedurende de voorlaatste
de aan de oppervlakte gelegen afzettingen van de
uit rivierafzettingen van de (voorlopers van) de Rijn,
ijstijd, ook wel bekend onder de naam ‘Saalien’. Tijdens
Formatie van Echteld. De Formatie van Echteld omvat
Waal, IJssel en Maas. Inzicht in de opbouw van de
het Saalien reikte het landijs in Nederland tot aan de HUN-
de rivierafzettingen van de meanderende Rijn en Maas
diepe ondergrond van het landschap draagt bij aan
lijn (Haarlem, Utrecht, Nijmegen) en daarmee grofweg
uit het Holoceen. Het Holoceen is de huidige en jongste
het doorgronden van de landschappelijke basis van
tot aan de noordgrens van de gemeente West Maas en
geologische periode en startte ongeveer 10.000 jaar
de gemeente West Maas en Waal. Begrip van de
Waal. Aan de zuidkant van het ijsfront, ter hoogte van het
geleden. De afzettingen van de Formatie van Echteld
landschappelijke basis van de gemeente draagt bij aan
grondgebied van de huidige gemeente West Maas en
variëren van humeuze klei tot uiterst grof zand. Binnen
het formuleren van de voor de gemeente West Maas en
Waal, stroomde de Rijn in een vlechtend riviersysteem. Het
de Formatie van Echteld wordt nader onderscheid
Waal meest geschikte maatregelen met betrekking tot
pakket aan afzettingen van dit vlechtende riviersysteem
gemaakt in bedding-, restgeul-, oever-, crevasse-, kom- en
klimaatadaptatie. De wetenschap die onderzoek doet
wordt in geologische termen ook wel de Formatie van
dijkdoorbraakafzettingen.
naar de diepe ondergrond, is de geologie. In de geologie
Kreftenheye genoemd. De Formatie van Kreftenheye
wordt onderscheid gemaakt in verschillende geologische
bestaat in de basis uit geelgrijs tot grijsbruin matig tot uiterst
Formatie van Boxtel
formaties. Een geologische formatie is de fundamentele
grof, grindhoudend zand. In de gemeente West Maas en
De derde en laatste voor het landschap in de gemeente
eenheid van de lithostratigrafie: het wetenschappelijk
Waal ligt de formatie op een diepte vanaf ongeveer 6 meter
West Maas en Waal relevante formatie is de Formatie van
vakgebied dat gesteentelagen op grond van hun zichtbare
onder maaiveld. De bovenste laag van de formatie bestaat
Boxtel, Laagpakket van Delwijnen. Het Laagpakket van
eigenschappen indeelt. Relevante geologische formaties
hierbij uit het Laagpakket van Wijchen. Een laagpakket
Delwijnen van de Formatie van Boxtel steekt op een aantal
voor het landschap in de gemeente West Maas en Waal
is een nadere geologische onderverdeling binnen een
plaatsen in de gemeente boven de afzettingen van de
zijn:
geologische formatie. Het Laagpakket van Wijchen omvat
Formatie van Echteld uit. De afzettingen van dit laagpakket
een laag licht- tot donkergrijze, veelal stugge siltige klei.
betreffen door de wind afgezet zand, fijn grind en leem.
■ Formatie van Kreftenheye; ■ Formatie van Echteld; ■ Formatie van Boxtel.
Deze kleilaag is afgezet in een meanderend milieu en vormt de overgang naar de recentere rivierafzettingen van de Formatie van Echteld.
Wat is een vlechtend riviersysteem? Een vlechtend riviersysteem bestaat uit een stelsel van
Formatie van Echteld
kleine geulen die continu van loop veranderen. De
Formatie van Kreftenheye,
steeds veranderende rivierlopen leiden tot een groot
Laagpakket van Wijchen
aantal verschillende rivierbeddingen die elkaar kruisen en doorsnijden, waardoor een geheel van kriskras door
Formatie van Kreftenheye
elkaar lopende stroomgeulen ontstaat.
-8-
G EOMORFOLOGIE De afzettingen van de Formatie van Echteld en de Formatie van Boxtel liggen aan de oppervlakte en zijn terug te herkennen in de geomorfologie van de gemeente. De afzettingen van de Formatie van Echteld zijn op de geomorfologische kaart zichtbaar als rivierkomvlakte, stroomrug, stroomrugglooiing, restgeul, doorbraakwaaier en oeverwal. De afzettingen van de Formatie van Boxtel zijn te herkennen als rivierduinen. Oeverwallen, stroomruggen en rivierkomvlaktes In het noorden en zuiden van de gemeente, direct langs de rivieren, liggen de oeverwallen. Het midden van de gemeente wordt gekenmerkt door een afwisseling van rivierkomvlaktes en stroomruggen. Een stroomrug is een overblijfsel van een oude rivierloop en bestaat uit een combinatie van twee oeverwallen met daartussen de dichtgeslibde rivierbedding. De stroomruggen gaan via de geomorfologische eenheid ‘stroomrugglooiing’
L EGENDA Rivierkomvlakte Stroomrug Stroomrugglooiing Restgeul Doorbraakwaaier Riviererosielaagte, kolk/wiel Boezemland, vlietland Afgraving Rivierduin Oeverwal Geomorfologie kaart -9-
geleidelijk over in de tussen de stroomruggen gelegen rivierkomvlaktes en de daarin gelegen restgeulen. De rivierkomvlaktes en restgeulen vormen de laagst gelegen delen van het landschap in de gemeente West Maas en Waal. Midden in de rivierkomvlakte, op het laagste punt van de gemeente, is een stuk boezemland gelegen. De oeverwallen en stroomruggen liggen van nature iets hoger in het landschap. Kenmerkend is dat de oeverwallen langs de Waal breder zijn dan de oeverwallen langs de Maas. Doorbraakwaaiers De bedijking van de rivieren heeft grote invloed gehad op het landschap. Dijkdoorbraken vonden veelal met grote kracht plaats en lieten een diep gat in het maaiveld achter. Het erosiemateriaal uit het gat werd door het water
Grasland in de rivierkomvlakte
meegevoerd en in een waaiervorm achter de locatie van de dijkdoorbraak afgezet. Deze afzettingen zijn op de geomorfologische kaart herkenbaar als doorbraakwaaiers. Het ontstane gat vulde zich vaak met water en zijn in het huidige landschap te herkennen als wielen. Rivierduinen Verspreid in de gemeente liggen verschillende rivierduinen, ook wel donken genoemd. Deze donken zijn afkomstig uit de laatste ijstijd en waren zo hoog dat ze niet door het later door de rivieren afgezette materiaal zijn bedekt. De donken steken zodoende op een aantal plaatsen door de rivierafzettingen uit het Holoceen heen.
Fruitboomgaard op de oeverwal - 10 -
R E LIËF De verschillende geomorfologische eenheden zijn terug te herkennen in het reliëf binnen de gemeente. Ter indicatie zijn op de hoogtekaart een aantal punten uitgelicht. De hoogteverschillen variëren van 0,5 meter tussen stroomrug 5,4 meter +NAP
en rivierkomvlakte tot 5,0 meter tussen rivierkomvlakte
5 , 8 m e t e r + N AP
en rivierduin. Het verschil in hoogte verloopt hierbij zeer 4 ,6 m e t e r + N A P
geleidelijk (stroomrugglooiing). Verder is het oosten van de gemeente hoger gelegen dan het westen. Op gemeentelijk niveau loopt de gradiënt van hoog naar laag daarmee van oost naar west. Inzicht in het reliëf van de gemeente is zeer waardevol. Met het oog op klimaatadaptie brengt
8,3 meter +NAP
de hoogteligging van een bepaalde locatie zijn eigen
5 ,0 m e t e r + N A P
4 ,0 m e t e r + N A P 4,5 meter +NAP
6,5 meter +NAP
kenmerken met zich mee. Zo is bijvoorbeeld voor hoger gelegen locaties het overstromingsrisico vaak kleiner, maar
3 ,7 m e t e r + N A P
zijn deze locaties wel gevoeliger voor verdroging. Lager
3,9 meter +NAP
gelegen locaties zijn daarentegen vaak gevoelig(er) voor wateroverlast.
5,6 m et er + NA P
6 ,0 m e t e r + N A P
Oeverwallen, stroomruggen en rivierkomvlaktes
5 ,1 m e t e r + N A P
De oeverwallen langs de Waal en de Maas hebben een
3,3 meter +NAP
hoogte van circa 5,4 meter +NAP. De oeverwallen lopen
5,3 meter +NAP
hierbij geleidelijk over in de naastgelegen rivierkomvlaktes. De stroomruggen in het oosten van de gemeente liggen op ongeveer 5,0 meter +NAP, in het westen op circa 3,9 meter +NAP. De naastgelegen rivierkomvlaktes liggen gemiddeld ongeveer 0,5 meter lager. Rivierduinen In tegenstelling tot de geringe hoogteverschillen tussen oeverwallen, stroomruggen en rivierkomvlaktes steken de rivierduinen duidelijk boven het omringende landschap uit. Reliëf kaart - 11 -
LE GE N DA Poldervaaggronden
Het rivierduin ten noorden van het boezemland kent een
Ooivaaggronden
hoogte van circa 8,3 meter + NAP en ligt daarmee ruim 5,0
Duinvaaggronden
meter boven het omringende landschap. Het rivierduin in
Overslaggronden
het oosten van de gemeente ligt met een hoogte van circa
Antropogene gronden
6,5 meter +NAP ongeveer 1,5 tot 2,0 meter hoger dan de omgeving. Uiterwaarden De uiterwaarden van de Waal en de Maas liggen eveneens duidelijk hoger. De bedijking van de rivieren maakte dat de rivierlopen werden gefixeerd en sedimentatie alleen nog tussen de dijken plaatsvond. De uiterwaarden kwamen daardoor steeds hoger te liggen. De uiterwaarden van de Waal liggen ongeveer op 7,0 meter +NAP, de uiterwaarden van de Maas op circa 6,5 meter +NAP.
B ODEM Het centrale rivierenlandschap en daarmee het landschap in de gemeente West Maas en Waal is in geologisch opzicht een jong landschap. De bodems zijn zo jong dat er nog weinig bodemvorming heeft plaatsgevonden. De bodems in de gemeente behoren dan ook allemaal tot de ‘vaaggronden’. Bodemvormende processen hebben weinig tot geen sporen achtergelaten: de bodems zijn ‘vaag’. In de gemeente West Maas en Waal zijn drie soorten vaaggronden aanwezig. Ter plaatse van de rivierkomvlaktes, stroomruggen, stroomrugglooiingen en restgeulen wordt de bodem gekenmerkt door poldervaaggronden. De oeverwallen worden gekenmerkt door ooivaaggronden en de rivierduinen door duinvaaggronden. De overheersende grondsoort binnen de gemeente is lichte tot zware klei. Bodem kaart - 12 -
H ISTORIS CH CU LTU URLANDSCHAP De oudst bekende kaart van Maas en Waal stamt uit 1544 en vertelt het verhaal van de rivieren, dijken en weteringen. Het rivierenlandschap van Maas en Waal is echter al langer bewoond. De vruchtbare gronden, het gevarieerde landschap en de aanwezigheid van water vormden al vanaf de prehistorie gunstige vestigingsfactoren. Inzicht in de bewonings- en ontginningsgeschiedenis draagt bij aan het begrip van de menselijke invloed op het natuurlijke landschap en de daarmee samengaande landschappelijke veranderingen. Het doorgronden van deze invloed en veranderingen draagt weer bij aan het formuleren van de voor de gemeente West Maas en Waal meest geschikte maatregelen met betrekking tot klimaatadaptatie. Bewonings- en ontginningsgeschiedenis De eerste bewoners van de gemeente betroffen jagers en verzamelaars die leefden van de natuur. Deze jagers en verzamelaars woonden tijdelijk op de van nature hoger gelegen oeverwallen en stroomruggen, later gevolgd door de eerste boeren die zich hier permanent vestigden.
Oudst bekende kaart Maas en Waal met onder andere de ringdijk rondom het Land van Maas en Waal, ca. 1544 (Bron: Gelders Archief, nr. 4909-1545-22)
Dijken waren destijds nog niet aan de orde en bij hoog
dorpsgebieden tegen overstromingswater beschermd
een ‘achterwende’ aangelegd. De achterwende bood
water stroomde het rivierwater tussen de oeverwallen
moesten worden. Dit leidde tot de aanleg van de eerste
bescherming tegen het overstromingswater dat haar weg
door naar de rivierkom in het midden van de gemeente om
dijken. De eerste dijken dateren van omstreeks het
zocht via de rivierkommen. Als laatste werd ook direct
van daaruit door te stromen naar het zuidwesten. Op de
jaar 1.000 en betroffen kaden die dwars op de rivier
langs de rivier een kade aangelegd, ook wel ‘voorwende’
hoger gelegen oeverwallen en stroomruggen hield men
waren gelegen, aan de oostzijde (stroomopwaarts) van
genoemd. Elke nederzetting legde zo haar eigen kades
echter ook tijdens hoog water droge voeten en konden de
de nederzettingen. Deze eerste dijken werden daarom
aan. De verschillende voorwendes van de nederzettingen
eerste boeren zonder grote waterstaatkundige ingrepen
ook wel ‘zijdwendes’ genoemd. De ligging dwars op
werden echter niet op elkaar aangesloten, waardoor
akkers aanleggen. De afwatering vond op natuurlijke
de rivier maakten dat de zijdwendes de toestroom van
in de winter het overstromingswater alsnog haar weg
wijze plaats direct op de rivier of via de rivierkommen.
water uit de buurtnederzettingen beletten en daarmee
vond naar de laaggelegen rivierkommen. Verdergaande
De in gebruikname en het intensiever gaan benutten
intensiever gebruik van de stroomrughellingen mogelijk
bevolkingsgroei en intensivering van de landbouwgronden
van de lager gelegen rivierkommen betekende dat de
maakten. Dwars op de zijdwende werd vervolgens
op de oeverwallen maakten het noodzakelijk de
- 13 -
laaggelegen gronden in de rivierkommen als intensieve weidegrond in gebruik te nemen. De ontginning van de laaggelegen komgronden vroeg echter om samenwerking tussen de verschillende nederzettingen. Gedurende de dertiende en veertiende eeuw werden de afzonderlijke voorwendes door middel van grootscheepse werken met elkaar verbonden tot één doorlopende rivierdijk: een regionale ringdijk, in het rivierengebied ook wel bandijk genoemd. ‘Ban’ is een oud woord voor een verplichting waarop een boete staat. De inwoners werden namelijk verplicht de dijken te onderhouden. De bandijk voorkwam dat het rivierwater in de rivierkommen kon stromen en maakte het mogelijk de laaggelegen kommen te ontginnen. De eerste stap in de ontginning van de rivierkommen Blokverkaveling op de oeverwal van Maasbommel
betrof de aanleg van nieuwe kades. Veelal werd de bestaande zijdwende doorgetrokken tot het hart van de kom. In het hart van de kom werd vaak ook een nieuwe achterkade aangelegd ter bescherming tegen het water van de achterbuurman. Ten behoeve van de ontwatering van het nieuwe cultuurland waren sloten nodig, welke op relatief korte afstand van elkaar zijn gegraven. Met het in gebruik nemen van de laaggelegen komgronden was de ontginning van het landschap in de gemeente afgerond. Verkavelingspatronen De verschillende ontginningsfases leidden elk tot een eigen verkavelingspatroon. Zo werden de hogere en drogere oeverwallen gekenmerkt door een onregelmatige blokverkaveling, evenals de stroomrughellingen. De percelen waren hier veelal onregelmatig en blokkerig
Strokenverkaveling in de rivierkom
van vorm. In de rivierkommen resulteerde de relatief
- 14 -
Vroegste bekadingen in de 11e, 12e en 13e eeuw. (Bron: L.J. Pons, Bodemkundige atlas (1957))
K AV ELS 18 5 0, OP BASIS VAN TOPOGRAFISCHE KAART
K AVE L S 1 9 70, O P B ASI S VAN TO PO GR AFI SC HE K AART
- 15 -
dicht op elkaar gelegen sloten echter in een smalle
De ruilverkaveling vormde de agrarisch arme komgronden
strokenverkaveling. De oude verkavelingspatronen zijn
om tot goede landbouwgronden, waarbij de opbrengsten
lang bewaard gebleven, tot de ruilverkaveling in de jaren
voor de boeren soms verdubbelden. Op landschappelijk
‘50.
vlak leidde de ruilverkaveling echter tot verlies van de kleinschaligheid van de percelen. De fijnmazigheid van de
Ruilverkaveling Maas en Waal West
verkavelingspatronen moest wijken voor de benodigde
De ruilverkaveling in de jaren ‘50 had grote invloed op
schaalvergroting en een groot deel van het slotenpatroon
de verkavelingspatronen en kende zijn oorsprong in
in de rivierkommen is verdwenen. De topografie van
de voedselschaarste na de Tweede Wereldoorlog. De
de gemeente wordt in 1850 nog gekenmerkt door
toenmalige voedselschaarste maakte dat de overheid
kleinschalige percelen, maar de topografische situatie
de landbouwproductie wilde vergroten. De gronden in
na de ruilverkaveling in 1970 toont een meer ‘rechttoe,
de rivierkommen van de huidige gemeente West Maas
rechtaan-verkaveling’ voor de hele gemeente. Het
en Waal waren echter agrarisch arme gronden en alleen
aantal kavels binnen de gemeente is met bijna de helft
geschikt als hooiland en wilgenakkers. Daarnaast waren de
verminderd en de kenmerkende smalle strokenverkaveling
percelen miniscuul verkaveld (smalle strokenverkaveling)
in de rivierkom is vervangen door bredere percelen.
en alleen bereikbaar via onverharde landweggetjes die
De ruilverkaveling Maas en Waal West heeft het
in de winter onbegaanbaar en in de zomer vol stof en
landschappelijk karakter van de gemeente daarmee
kuilen waren. Landbouwminister Sicco Mansholt wilde
ingrijpend veranderd. In de periode 2000-2013 heeft
deze arme landbouwgrond - het ‘onland’ - ontwikkelen
daarnaast een tweede ruilverkaveling plaatsgevonden. Bij
en daarnaast het gebied beter ontsluiten. In 1950 werd
deze ruilverkaveling is het aantal agrarische percelen nog
daarom gestart met de ruilverkaveling Maas en Waal West.
verder teruggebracht: van circa 7.000 naar 5.500 percelen.
Boerderijverplaatsingen in het kader van de ruilverkaveling Maas en Waal West (Bron: Grote Werken, CC-BY)
Ter verbetering van de ontsluiting werden de rivierkommen voorzien van moderne asfaltwegen en ter vervanging van de kleine keuterboerderijen in de dorpen werden in het tot voorheen lege land 96 nieuwe boerderijen gebouwd. De boerenzonen werden met subsidies naar de nieuwe ruilverkavelingsboerderijen gelokt, bestaande uit gemengde bedrijven met tien hectare grond. Daarnaast werd het gebied beter ontwaterd. De ruilverkaveling duurde uiteindelijk tot 1962.
1 van de 96 nieuwgebouwde ruilverkavelingsboerderijen (Bron: Gelders Archief, nr. 4154) - 16 -
Weteringen en sluizen in 1755 (Bron: Gelders Archief, nr. 5862-1763-1-0001)
WATERSYSTEEM De ontginning van het grondgebied van de gemeente West Maas en Waal hing sterk samen met de strijd tegen het water. Waar voorheen vrije afwatering op de rivieren plaatsvond, maakte de sluiting van de bandijk in de dertiende/veertiende eeuw deze natuurlijke manier van afwateren onmogelijk. De bedijking van de grote rivieren leidde tot het zogenaamde ‘badkuip-effect’. Weteringen en uitwateringssluizen De in de dertiende/veertiende eeuw gesloten bandijk vormde een onoverkomelijk obstakel voor het water vanuit de rivierkom en fungeerde als de rand van een badkuip: het water in de laaggelegen rivierkom kon geen kant op. Om het gebied toch te kunnen ontwateren, werden in de rivierkom brede watergangen gegraven, ook wel ‘weteringen’ genoemd. De weteringen vormden de centrale afvoerroute voor het in de rivierkom verzamelde water. Daarnaast werden in de bandijk uitwateringssluizen gebouwd. Het water werd via een fijnmazig stelsel van sloten richting de weteringen afgevoerd. Via de weteringen werd het water afgevoerd richting de uitwateringssluizen. De uitwateringssluizen maakten het vervolgens mogelijk om het water vanuit de weteringen door de dijk op de Maas te lozen. Bij hoog water konden de sluizen echter gesloten worden, waarmee voorkomen werd dat het Maaswater de rivierkom inliep.
Elke dorpspolder een eigen afwatering De afwatering via wetering en uitwateringssluis vond echter niet voor de gemeente als geheel plaats, maar voor elke dorpspolder afzonderlijk. Elk dorp had zijn eigen gronden
- 17 -
Kades, weteringen en sluizen rond ca. 1649, met in het midden de dwarsdijk tussen Wamel en Alphen. Kaart is op het oosten georiënteerd. (Bron: Gelders Archief, nr. 5862-1649-30-0002)
ontgonnen en daarmee zijn eigen polder ingericht. De voor de gemeente West Maas en Waal relevante dorpspolders zijn de polders Wamel, Dreumel, Alphen, Maasbommel, Leeuwen, Appeltern en Altforst. Deze polders vormden elk een eigen waterstaatkundige polder, met uitzondering van de polders Alphen, Dreumel en Wamel. Dreumel, Alphen en Maasbommel liggen in de ‘Zak van Maas en Waal’: het laagst gelegen deel en daarmee van oudsher het ‘afvoerputje’ van het Land van Maas en Waal. Om het toestromende water vanuit de bovenstrooms gelegen polders tegen en daarmee uit hun eigen polder te houden, legden de inwoners van de drie dorpen een stevige dwarsdijk aan tussen Wamel en Alphen. De inwoners creëerden daarmee een gezamenlijke waterstaatkundige polder: de Molenpolder. De Molenpolder waterde via de Dreumelsche Sluis en Alphensche Sluis af op de Maas. De dwarsdijk maakte echter dat het water uit de andere polders niet via de Zak van Maas en Waal afgevoerd kon worden. De weteringen in de andere polders bogen daarom eerder af richting de Maas en wateren niet via de Dreumelsche Sluis of Alphensche Sluis, maar via de Leeuwensche Sluis af op de Maas. Van sluis naar gemaal De afwatering via de uitwateringssluizen kon echter alleen bij een lage waterstand van de Maas. Om ook bij hoge waterstanden te kunnen afwateren werd halverwege de negentiende eeuw gestart met de bouw van stoomgemalen.
Het eerste stoomgemaal werd gebouwd in 1846 en betrof het gemaal in Dreumel. De bouw van dit stoomgemaal werd gevolgd door de bouw van het gemaal in Maasbommel in 1868, het gemaal in Wamel en
- 18 -
Polders binnen de gemeente West Maas en Waal op de Waterstaatskundige Kaart 1e editie (Bron: Rijkswaterstaat)
- 19 -
Het wiel langs de Griendweg in het westen van de gemeente West Maas en Waal
Alphen in 1880, het gemaal bij De Schans (Leeuwensche Gemaal) in 1914 en het gemaal in Appeltern (ook wel ‘De Tuut’ genoemd) in 1919. Het gemaal in Dreumel, Wamel en Alphen voorzagen hierbij in de afwatering van de Zak van Maas en Waal. Het Leeuwensche Gemaal droeg zorg voor de afwatering van het gebied rond Boven- en Beneden Leeuwen, Wamel en (deels) Puiflijk. De gemalen in Maasbommel en Appeltern zorgden voor de afwatering van de gelijknamige polders. Ruilverkaveling: gemaal Quarles van Ufford De afwatering van het gebied bleef echter problematisch. De capaciteit van de stoomgemalen bleek uiteindelijk onvoldoende en tijdens de ruilverkaveling in de jaren ‘50 werd tussen Alphen en Dreumel een elektrisch gemaal gebouwd: het huidige gemaal Quarles van Ufford. Dit gemaal kent een capaciteit van 800 m3 per minuut en pompt het water drie meter omhoog. Het gemaal Quarles van Ufford verving daarmee alle stoomgemalen in de Molenpolder. De ruilverkaveling had daarnaast grote invloed op het watersysteem. Een deel van het slotensysteem werd gedempt. De overige sloten en weteringen werden verbeterd en het land gedraineerd. Dijkdoorbraken De sluiting van de bandijk leidde tot het ‘badkuip-effect’, maar betekende eveneens de aanvang van het risico op dijkdoorbraken. De bedijking maakte dat de rivieren opgesloten werden en in een smaller stroombed werden gedwongen.
Waar in het verleden bij hoog water de rivieren zich over het land konden verspreiden en over de gehele breedte zand en klei konden afzetten, vond
- 20 -
het afzetten van klei en zand nu alleen nog plaats in het smalle rivierbed tussen de dijken. Dit maakte dat de rivierbeddingen jaarlijks steeds een beetje hoger kwamen te liggen, terwijl de dijk en het achterliggende land op dezelfde hoogte bleven. De waterstanden ten tijde van hoog water werden steeds hoger, waarmee het water tegen de dijk klotste en het risico op overstromingen toenam. Vanaf omstreeks 1600 neemt het aantal overstromingen toe en daarmee ook het aantal doorbraken. De doorbraken hadden meerdere oorzaken, waaronder een te smalle vaargeul, slecht onderhoud en ijsschotsen. Dijkdoorbraken vonden veelal met grote kracht plaats en lieten een diep gat in het maaiveld achter. Het ontstane gat vulde zich vaak met water en is in het huidige landschap te herkennen als een wiel. Huidig watersysteem Met de ruilverkaveling heeft het watersysteem in de gemeente grote veranderingen ondergaan. Veel sloten zijn gedempt en de afwatering vindt niet meer voor elke polder afzonderlijk plaats, maar wordt nu centraal geregeld. In het midden van de gemeente loopt van oost naar west één grote hoofdwatergang: de Grote Wetering. De Grote Wetering vormt samen met de andere A-watergangen het
L EGENDA Stuw Gemaal Grote Wetering A-watergang
Gemaal ‘Quarles van Ufford’
B-watergang Primaire kering (bandijk) Waterhuishoudkunde kaart - 21 -
hoofdwatersysteem en brengt het water naar het gemaal Quarles van Ufford in het zuidwesten van de gemeente. De A-watergangen worden hierbij van water voorzien door de B-watergangen. Daarnaast is de gemeente opgedeeld in verschillende peilgebieden, waarbij de verschillende peilen in stand worden gehouden met behulp van stuwen. Verder ligt de oude bandijk nog altijd als een ring om de gemeente heen en dient als primaire kering tegen het rivierwater.
N ATU UR De in de gemeente West Maas en Waal aanwezige natuur Natuurgebied ‘De Meren’
ligt grotendeels buitendijks, in de uiterwaarden. De uierwaarden langs de Waal kennen de status van Natura 2000-gebied. Ook binnendijks is echter ruimte voor natuur, zoals het natuurgebied ‘De Meren’ en de eendenkooien. De natuur binnen de gemeente is met name natte natuur. Verder kent de gemeente een netwerk aan gemeentelijk groen. Natuurgebied ‘De Meren’ Midden in de rivierkom ligt het natuurgebied ‘De Meren’. Het gebied is gelegen tussen de Merenweg en de Reefwetering. Het gebied wordt gekenmerkt door ruige bloemrijke graslanden, water, opgaand struweel en een
L EGENDA Natuurnetwerk Nederland Natura 2000 Eendenkooi Gemeentelijk groen Primaire kering (bandijk) Natuur kaart - 22 -
Eendenkooi gelegen tussen de Grote Wetering en de Kooiweg
bosperceel. De Meren is van oorsprong een crevasse: een geul die ontstaat wanneer een rivier door haar oeverwal heen breekt. De geul is vervolgens gedeeltelijk dichtgeslibd met klei, waarna enkel een ondiepe plas resteerde. Deze ondiepe plas is langzaam verder verland. De bestaat daarmee momenteel voornamelijk uit verruigd rietland. Het gebied is op de geomorfologische kaart herkenbaar als ‘boezemland, vlietland’. Eendenkooien Verspreid in de rivierkom liggen verschillende eendenkooien. De eendenkooien dateren veelal uit de 13e/14e eeuw en werden gebruikt voor het vangen van wilde eenden. De eendenkooien bestaan uit een zoetwaterplas, de zogenaamde kooiplas, met daaromheen een kooibos. De kooiplas heeft één of meerdere zogenaamde vangpijpen: een smalle sloot met aan weerszijden schermen die uitmondt in een vanghokje. Overvliegende wilde eenden werden gelokt met makke en staleenden die dagelijks door de kooiker (eendenvanger) werden gevoerd. Binnen de gemeente West Maas en Waal liggen meerdere van dit soort eendenkooien. De eendenkooien kennen in de vorm van het Natuurnetwerk Nederland bijna allen een beschermde status. Gemeentelijk groen Het gemeentelijk groen bestaat voornamelijk uit wegbermen, groenplantsoenen in het bebouwde gebied en enkele bospercelen in het buitengebied. Het gemeentelijk groen vormt een verbinding tussen de natuur in de gemeente.
- 23 -
C O NC LU S IE
hebben plaatsgevonden en duidelijke bodemprofielen
oorsprong een crevasse: een geul die ontstaat wanneer
Het landschap in de gemeente West Maas en Waal kent
ontbreken: de bodem wordt gekenmerkt door
een rivier door haar oeverwal heen breekt. Verder liggen
een dynamische ontstaansgeschiedenis. De belangrijkste
‘vaaggronden’. De overheersende grondsoort hierbij
verspreid in de rivierkom verschillende eendenkooien.
kenmerken worden hieronder kort benoemd.
wordt gevormd door lichte klei (oeverwallen) tot zware klei (rivierkommen).
Geologie Het landschap in de gemeente is in geologisch opzicht
Historisch cultuurlandschap
een jong landschap. De basis van dit jonge landschap is
Bewoning in de gemeente vindt van oudsher plaats op
gevormd door de (voorlopers van) de grote rivieren Rijn,
de hoger gelegen oeverwallen aan de randen van de
Maas, Waal en IJssel.
gemeente. De lager gelegen rivierkommen zijn in de loop der tijd ontgonnen en in gebruik genomen voor de
Geomorfologie
landbouw. In de jaren ‘50 van de vorige eeuw heeft een
De vormende kracht van de rivieren is niet alleen in
grote ruilverkaveling plaatsgevonden, waarbij het van
de diepe ondergrond te herkennen, maar ook aan de
oudsher kleinschalige landschap grote veranderingen heeft
oppervlakte. Het landschap in de gemeente bestaat
ondergaan als gevolg van schaalvergroting.
uit een afwisseling van oeverwallen, stroomruggen en rivierkommen. Op sommige plaatsen steekt een rivierduin
Watersysteem
(donk) door de rivierafzettingen heen.
De in gebruik name van de lager gelegen rivierkommen voor de landbouw vroeg om waterstaatkundige ingrepen.
Reliëf
In de 13e/14e eeuw is de ringdijk (bandijk) gesloten,
Het reliëf in de gemeente kenmerkt zich door hoger
waarmee een einde kwam aan de vrije afwatering, De
gelegen randen in de vorm van de oeverwallen met
afwatering kreeg na de bedijking een centraal karakter,
daartussen de lager gelegen rivierkommen. Het
waarbij een slotenstelsel, weteringen, sluizen en gemalen
hoogteverschil is hierbij gering, circa 0,5 meter tussen
werden aangelegd. In het huidige watersysteem vormt de
oeverwal en rivierkom. Uitzondering vormen de rivierduinen
Grote Wetering de hoofdwatergang, welke voorziet in de
met een hoogteverschil tussen duin en rivierkom van circa
afwatering van het gebied in zuidwestelijke richting naar
5,0 meter. Verder ligt het westelijk deel van de gemeente
het gemaal Quarles van Ufford.
lager dan het oostelijke deel. Natuur Bodem
De in de gemeente aanwezige natuur bestaat voornamelijk
Het landschap in de gemeente is nog relatief jong,
uit natte landnatuur en ligt voornamelijk in de laaggelegen
waardoor weinig tot geen bodemvormende processen
delen van de gemeente. Zo is natuurgebied ‘De Meren’ van
- 24 -
K LIMAATVER A ND ER I N G I N W E ST MAAS E N WAAL De gevolgen van klimaatverandering zijn afhankelijk
kwetsbaar voor wateroverlast en schade als gevolg van
waar dit vochttekort optreedt groter worden. Delen
van de mate van klimaatverandering, maar ook van de
piekbuien door de grote hoeveelheid verhard oppervlak.
van de oeverwallen kunnen daarmee ook te maken
kenmerken van het gebied. Voor het bepalen van de
Het verhard oppervlak maakt dat het water niet weg kan.
krijgen met vochttekorten. De kleirijke rivierkommen zijn
juiste maatregelen voor klimaatadaptatie is het dan ook
In stedelijk gebied kan dit leiden tot water op straat (hinder
echter extra kwetsbaar voor vochttekorten, gezien de
van belang inzicht te hebben in de specifieke gevolgen
en overlast) tot water tegen gevels of binnenshuis (schade).
eigenschappen van deze grondsoort. Klei droogt sterk
van klimaatverandering voor de gemeente West Maas en
Ruimte voor water is daarmee van groot belang, zowel in
uit bij een vochttekort. Dit proces van uitdroging is echter
Waal. De voor de gemeente West Maas en Waal relevante
het stedelijk als in het landelijk gebied. Het regenwater
onomkeerbaar. Neerslag volgend op een droge periode
gevolgen van klimaatverandering zijn te verdelen in drie
stroomt immers vanaf de hogere oeverwallen naar de lager
wordt daardoor niet door de klei opgenomen, waarmee het
belangrijke thema’s: natter, droger en warmer.
gelegen rivierkommen, waarbij met name in het westelijk
vochtverlies in de bodem definitief is. Het vasthouden van
deel (laagst gelegen deel van het Land van Maas en Waal),
water is daarmee van groot belang.
N ATTER
zoals de Zak van Maas en Waal en natuurgebied De Meren,
Eén van de gevolgen van klimaatverandering is de
het gevoeligst zijn voor inundatie als gevolg van deze
In tijden van droogte vindt ook een (verder) dalende
toename van de hoeveelheid neerslag. De afgelopen
piekbuien. De kans op wateroverlast op deze plekken
waterstand in de rivier plaats. De grondwaterstanden
100 jaar is de hoeveelheid neerslag in Nederland met
neemt daarmee toe. De kwetsbaarheid van de Zak van
in de gebieden rond de rivieren - en daarmee de
25% toegenomen. Dit uit zich onder andere in (het vaker
Maas en Waal voor wateroverlast is daarmee niet alleen iets
grondwaterstanden in de gemeente West Maas en Waal
voorkomen van) langdurige en/of hevigere neerslag.
uit het verleden, maar ook iets van de toekomst.
- staan onder invloed van de rivier en dalen mee bij lage
Daarnaast fluctueert de waterstand van de rivier, waardoor
waterstanden. Lage rivierafvoeren in de zomer kunnen
hoog- en laagwaters steeds vaker voorkomen. Bij hogere
D ROGE R
daarmee op de oeverwallen aan de randen van de
waterstanden in de rivier neemt de kwel vanuit de rivier
Door klimaatverandering neemt ook het aantal zeer droge
gemeente leiden tot uitzakkende grondwaterstanden. Dit
toe. Hogere waterstanden in de rivier leiden weer tot een
zomers toe. Droogte ontstaat door neerslagtekort, vaak in
kan in 2050 oplopen tot meer dan 20 centimeter lagere
toename van de rivierkwel. Bij een situatie 1:10 jaar zal
combinatie met een hoge verdampingsgraad. Er is sprake
grondwaterstanden in een extreem droog jaar. Het risico op
met name op de oeverwallen de kwel vanuit de rivieren
van een neerslagtekort wanneer de potentiële verdamping
zettingen - en daarmee ook op droogteschade - is hiermee
toenemen, maar ook in het laaggelegen midden van de
hoger is dan de neerslag, waardoor in de bodem en het
realistisch. Daar deze schade over een langere periode
gemeente neemt de kwel toe. Hogere grondwaterstanden
oppervlaktewater onvoldoende vocht beschikbaar is voor
ontstaat, is deze niet zo direct zichtbaar als waterschade.
kunnen leiden tot wateroverlast en schade.
optimale groei. Klimaatverandering kan leiden tot ruim
Droogte moet echter niet onderschat worden. De gevolgen
20% hogere neerslagtekorten dan in een zeer droge
van initiatieven op de geohydrologie moeten dan ook beter
In de zomers nemen met name de extremen in neerslag
zomer onder het huidige klimaat. Dit heeft met name voor
in beeld worden gebracht.
toe. Steeds vaker komen (lokale) zware hoosbuien voor,
de kleirijke rivierkommen grote gevolgen. Grote delen
welke als gevolg van de hogere temperaturen vaak ook
van de rivierkommen kennen in een extreem droog jaar
De oeverwallen zijn veelal in gebruik voor de fruitteelt,
nog meer neerslag bevatten. De hoeveelheid en zwaarte
onder het huidige klimaat een vochttekort van meer dan
welke kwetsbaar is voor droogte. De kans op overlast en
van piekbuien nemen daardoor toe. Water stroomt naar
150 millimeter. Als gevolg van klimaatverandering kan
schade voor de fruitteelt neemt daarmee toe. Verder is
het laagste punt, waarmee de laagst gelegen delen binnen
dit vochttekort verder toenemen en kan ook het gebied
een groot deel van het oppervlaktewater in de gemeente
de gemeente kwetsbaar zijn. Het stedelijk gebied is zeer
- 25 -
afhankelijk van gebiedsvreemd water om het water op
graden Celsius. (Verdere) verdichting van de dorpen door
peil te houden. Dit water wordt ingelaten bij speciale
inbreiding en randbouw leidt tot een versterking van de
inlaatpunten in het zuiden van de gemeente, langs
gevoelstemperaturen. Het realiseren of behouden van
de Maas. Wanneer de waterstanden in de rivier te ver
open zones in de dorpen om luchtdoorvoer te behouden is
zakken, wordt minder (of geen) water meer ingelaten bij
daarmee essentieel.
de inlaatpunten. Dit betekent minder of geen aanvoer van water voor de landbouw in de gemeente in droge
Stijgende temperaturen zorgen echter niet alleen voor
perioden. Het vasthouden van gebiedseigen water op het
opwarmend stedelijk gebied. Hogere luchttemperaturen
eigen agrarisch perceel en/of in waterbuffers is daarmee
kunnen ook leiden tot opwarming van (stilstaand)
van groot belang.
Natter
oppervlaktewater. Opwarming kan leiden tot vissterfte en ongewenste plantengroei. De hiervoor kwetsbare wateren
WARMER
in de gemeente betreffen de grotere wateren, zoals vijvers,
Een ander gevolg van klimaatverandering is de stijging van
wielen, eendenkooien en andere kleine plassen. Met name
de (gevoels)temperatuur, waarbij met name het stedelijk
de grote waterpartijen in de dorpen zijn aandachtspunten
hitte-eiland effect relevant is. Het stedelijk hitte-eiland effect
met het oog op de nalevering van warmte-afgifte in de
houdt in dat steden sneller opwarmen dan het omliggende
avonduren.
landelijke gebied, waarbij stedelijk gebied de opgebouwde warmte in de avond en nacht ook langer vasthouden. De temperatuurstijging als gevolg van klimaatverandering in combinatie met het stedelijke hitte-eiland effect leidt tot een toenemende kans op hittestress. Een veelgebruikte indicator voor hittestress is het aantal warme nachten
Droger
waarin de temperatuur niet onder de 20 graden Celsius zakt. De kans op hittestress in de dorpen in de gemeente neemt daarmee toe. Het verkleinen van het stedelijk hitteeiland effect is daarmee van groot belang. Uit analyses van de dorpen blijkt dat in de gemeente West Maas en Waal de gevoelstemperatuur op diverse plekken eens in de vijf jaar op kunnen lopen tot boven de 41 graden Celsius. Onder deze omstandigheden is sprake van extreme hitte. Op enkele locaties, met name in BenedenLeeuwen, loopt de gevoelstemperatuur zelfs op tot 47
Warmer - 26 -
VISIE: NAA R EEN KLI M A ATBE ST E N DIG W E ST MAAS E N WAAL De gemeente West Maas en Waal kent een aantal verschillende landschappen en stedelijke milieus. Deze Uiterwaarden
verschillende kenmerken zijn samengevat in een aantal
Waaldorpen
Bedrijventerreinen
deelgebieden. Op deze wijze kan er gebiedsgericht en lokaal klimaatadaptatiebeleid worden gevoerd.
D EELG EBIEDEN Op basis van de landschapsbiografie en een analyse van de voor de gemeente West Maas en Waal relevante gevolgen van klimaatverandering, is de gemeente met het oog op klimaatadaptatie op te delen in een aantal landschappen. Dit zijn: ■ Bebouwd gebied; ■ Landelijk gebied; ■ Uiterwaarden & natuurgebieden. De landschappen zijn elk verder onder te verdelen in deelgebieden. Het bebouwd gebied is nader onder te verdelen in bedrijventerreinen en dorpen, het landelijk gebied in oeverwallen en rivierkommen. Bebouwd gebied: bedrijventerreinen en dorpen Binnen het bebouwd gebied wordt onderscheid gemaakt tussen de bedrijventerreinen en de acht dorpskernen binnen de gemeente West Maas en Waal. Bedrijventerreinen kennen ten opzichte van de dorpsbebouwing een geheel eigen karakter qua bebouwing en terreinopbouw. Voor de toepassing van
Rivierkommen
klimaatadaptieve maatregelen is het daarmee van belang
Oeverwallen
dit onderscheid te maken. Hetzelfde geldt voor de dorpen
Maasdorpen
binnen de gemeente. De dorpen hebben niet allemaal dezelfde opbouw, cultuur en knelpunten op het gebied Deelgebieden kaart - 27 -
van klimaatadaptatie. Het grootste verschil is te zien tussen
De ontwikkeling van de dorpen in de gemeente West Maas en Waal vanaf 1925 tot 2001.
de dorpen gelegen aan de Maas en de dorpen gelegen aan de Waal. De Waallinten zijn over het algemeen groter,
1925
1951
1 9 70
20 0 1
sneller uitgebreid in de loop van de geschiedenis en minder groen. Kenmerkend is dat deze dorpen wat meer in de vorm van lintdorpen zijn ontstaan en gegroeid. De Maasdorpen zijn sinds hun ontstaan minder snel gegroeid, en zijn vaak kleiner en hebben meer groen in en om de centra. Deze dorpen zijn vaak concentrisch van opzet. Dit zijn belangrijke verschillen met het oog op klimaatadaptatie. De ‘Maasdorpen’ zijn Alphen, Appeltern, Altforst en Maasbommel. De ‘Waallinten’ zijn Beneden-Leeuwen, Boven-Leeuwen, Dreumel en Wamel. Landelijk gebied: oeverwallen en rivierkommen Het landelijk gebied omvat het gehele buitengebied van de gemeente. Er zijn twee onderscheidende deelgebieden binnen het landelijk gebied. Dit zijn de oeverwallen en de rivierkommen. De oeverwallen bevatten o.a. waterhuishoudkundige werken. En op de overwallen is het grootste deel van de bebouwing te vinden. Het ruimtegebruik is daarom intens en complex. De rivierkommen zijn voornamelijk in gebruik als agrarisch gebied en/of recreatie en natuur. Ruilverkaveling heeft een grote invloed gehad op hoe het gebied er vandaag de dag
PROBLE E M K AART
Onder het thema Natter zijn rivierkwel en inundatie
bij ligt. Daardoor is er ook sprake van homogenisatie van
Alle klimaatproblemen zijn geïnventariseerd en op basis
(extreme regenval) opgenomen. Onder het thema Droger
de bodemsoorten en zijn grote verschillllen grotendeel
van de deelgebiedenkaart gevisualiseerd in een drietal
is het vochttekort (langere droogteperioden) opgenomen.
verdwenen.
thema’s:
Onder het thema Warmer zijn oppervlakteverwarming en
■ Natter
het stedelijk hitte-eiland effect (hittestress in de stedelijke
Uiterwaarden & natuurgebieden
■ Droger
omgeving) opgenomen.
De uiterwaarden liggen buitendijks en zijn sterk onder
■ Warmer
invloed van de rivieren.
- 28 -
PROBLEEMKAART L E GE N DA NATTER Toename rivierkwel (1:10 jaar) Meer dan 1 mm/dag Inundatie bij verschillende herhalingstijden Gevoelig voor inundatie bij 1:10 bui Gevoelig voor inundatie bij 1:25 bui Gevoelig voor inundatie bij 1:50 bui Gevoelig voor inundatie bij 1:100 bui
D RO GER Vochttekort in extreem droog jaar Gebieden met > 150 mm vochttekort - huidig klimaat Gebieden met > 150 mm vochttekort - 2050 WH
WA RMER Opwarming oppervlakte water 2050 WH 30-40 dagen met watertemperatuur < 20 graden Urban heat island 1,0 - 1,2 0,8 - 1,0 0,6 - 0,8 0,4 - 0,6 0,2 - 0,4 0,0 - 0,2
- 29 -
VISIEKAART Op deze visiekaart zijn de klimaatmaatregelen per gebied weergegeven. Op basis van de probleemkaart is per deelgebied gekeken welke klimaatmaatregelen passend zijn op specifieke plekken. De kaart is opgebouwd met de landschapsbiografie en de gevolgen van klimaatverandering. Doordat er onderlinge verschillen zijn is er gekozen voor een specifieke aanpak per gebied. Zo zijn de oeverwallen als rand herkenbaar en het binnengebied dat wordt gevormd door rivierkommen. Op de oeverwallen liggen de Waallinten en de Maasdorpen. Alle bedrijventerrein liggen hier ook. Het grootste deel van de gebouwde omgeving ligt op de oeverwallen. De rivierkommen vormen het open buitengebied. Het gebruik is hier voornamelijk agrarisch, recreatief en natuur.
K LIMAATADA P TATI E M ATR I X Om te komen tot een klimaatbestendig West Maas en Waal
Gebouwen
Landelijk gebied
zijn verschillende maatregelen mogelijk. Deze maatregelen
De maatregelen op gebouwniveau kunnen deels op
Een groot deel van de gemeente West Maas en Waal
kunnen als bouwstenen worden toegepast. De bouwstenen
kleine schaal door bewoners worden uitgevoerd, op en
bestaat uit landelijk gebied. Een belangrijk kenmerk van
zijn onderverdeeld in verschillende categorieën, gebaseerd
aan hun eigen woning, maar ook op grotere schaal, zoals
het landelijk gebied in de gemeente is de grootschaligheid
op waar ze kunnen worden toegepast. Welke bouwstenen
bedrijventerreinen of nieuwbouwprojecten.
als gevolg van de ruilverkaveling. Voor deze grote schaal is echter een scala aan klimaatadaptieve maatregelen
waar kunnen worden toegepast, is afhankelijk van de kenmerken van de deelgebieden. De klimaatmaatregelen
Watersysteem
mogelijk. Een deel van deze maatregelen kunnen door
gaan een samenspel aan met de omgeving. Zo ontstaan
De maatregelen ten behoeve van het watersysteem
agrariërs worden uitgevoerd op hun eigen terrein en een
er meekoppelkansen waarbij bijvoorbeeld energieopwek
kunnen zowel in het stedelijk als in het landelijk gebied
deel kan in de openbare ruimte door de gemeente worden
in het landelijk gebied een samenspel kan vormen met
worden toegepast. Bij deze maatregelen is het van belang
uitgevoerd. Deze maatregelen zijn allemaal geschikt voor
regenwateropvang in en langs de rivieren.
om voorafgaand de samenwerking met de gemeente en/
toepassing op grote schaal en kunnen daarmee ook een
of het waterschap te zoeken, zodat op systeemniveau
grote impact hebben.
Tuin/erf
maatwerk kan worden geleverd waarmee nadelige effecten
De maatregelen in deze categorie kunnen op kleine schaal
op het (bestaande) watersysteem worden voorkomen.
Infrastructuur De maatregelen in deze categorie zijn gericht op het
worden toegepast door bewoners van de gemeente, in hun eigen tuin en/of op hun eigen erf. Het gaat om relatief
Bebouwd gebied
aanpassen van de infrastructuur binnen de gemeente,
goedkope en gemakkelijk uit te voeren maatregelen,
Bij bebouwd gebied wordt veelal aan het stedelijk gebied
zowel in het stedelijk als in het landelijk gebied.
welke eveneens gemakkelijk zijn te combineren. Het
gedacht, maar de maatregelen in deze categorie kunnen
toepassen van meerdere van deze maatregelen door
ook toegepast worden in bebouwd gebied in het landelijk
de hele gemeente kan een grote bijdrage leveren aan
gebied. De maatregelen kunnen door zowel de gemeente
klimaatadaptatie.
als particulieren worden uitgevoerd.
Samenspel van klimaatmaatregelen
- 31 -
Biodiversiteit
x
x
x
x
Openbaar gebied
■ Tuin/erf;
Onttegelen
x
x
x
x
Plantvakken of borders
x
x
x
x
■ Gebouwen;
Groene erfafscheiding
x
x
x
x
Bloem- en kruidenrijke vegetatie
x
x
x
x
■ Watersyteem;
Halfverharding
x
x
x
Verlaagde groenstroken
x
x
x
x
■ Openbaar gebied;
Bloem- en kruidenrijke vegetatie
x
x
x
Halfverharding
x
x
x
■ Landelijk gebied;
Bodemstructuurverbetering
x
x
■ Infrastructuur.
Regenschutting/-ton
x
x
Per bouwsteen is aangegeven waar de bouwsteen aan
2.
x 5.
Gebouwen
Landelijk gebied Verhoogde vluchtplaatsen
x
Bodemstructuurverbetering
x
x
x
x
x
x
x
Bloem- en kruidenrijke akkerranden
x
Functie volgt peil
x
x
Groene gevel
x
■ Hitte (het tegengaan van);
Groen dak
x
x
x
■ Wateroverlast (het voorkomen van);
Retentiedak
x
x
x
Natte natuur
x
x
x
■ Droogte (omgaan met).
Afkoppelen
x
x
Natte teelt
x
x
x
Regenton
x
x
Zonnepanelen
Bij een aantal bouwstenen is daarnaast sprake van een
Drempel of verhoogd vloerpeil
x
meekoppelkans op het gebied van biodiversiteit en/of
Geveltuin
x
energie.
Lichte gevelkleuren
x
Weg in V-profiel
Zonwering
x
Smallere wegprofielen
x
x
x
x
Bloem- en kruidenrijke bermen
x
x
x
x
Halfverharding
x
x
x
bijdraagt in het kader van klimaatadaptatie:
x
x
x
Zonnepanelen
In het volgende hoofdstuk zijn praktijkvoorbeelden weergegeven van toepassing van de bouwstenen. De icoontjes corresponderen met elkaar. De
3.
6.
x
Watersysteem
praktijkvoorbeelden worden per categorie behandeld. In
Natuurvriendelijke oever
x
x
de beschrijving is tevens het verband aangebracht met de
Verbreden watergang
x
x
categorieën.
Passende vegetatie
x
x
x
Nieuw open water
x
x
x
Waterberging
x
x
x
- 32 -
x
Energie
Droogte
x
Wateroverlast
x
Boomspiegels
Energie
Biodiversiteit
Droogte
4.
Tuin/erf Afkoppelen
Hitte
1.
weer.
Wateroverlast
Hitte
De matrix hiernaast geeft de bouwstenen per categorie
x
x
Infrastructuur x
K LIMAATADA P TATI E ‘ P R A KTIJ K VO O R B E E L DE N ’ T U IN EN ERFIN RICH TING AF KOPPEL EN
ON T TEGEL EN
GRO ENE ERFA FS CHEID ING
Afkoppelen betreft het loskoppelen van regenpijpen bij
Onttegelen betreft het verwijderen van (ondoorlatende)
Groene erfafscheidingen betreft het aanplanten van
gebouwen. Schoon regenwater komt hiermee niet meer in
verharding. Regenwater krijgt hierdoor de kans te infiltreren
bijvoorbeeld hagen als erfafscheiding in plaats van
het rioolstelsel terecht, waarmee het riool wordt ontlast en
daar waar het valt, waarmee de druk op het riool wordt
schuttingen.
bij hevige buien de kans op water op straat wordt verkleind.
verminderd.
Klimaatadaptatie Meekoppelkans
Klimaatadaptatie
hittestress, wateroverlast,
Meekoppelkans
droogte biodiversiteit
wateroverlast, droogte -
- 33 -
Klimaatadaptatie
hittestress, wateroverlast,
Meekoppelkans
droogte biodiversiteit
HAL F VER HAR DI N G
BLOE M- EN KRU ID ENRIJ KE V EGETATIE
B O D EMSTRU CTU U RV ERB ETERING
Halfverharding, hard (grind, steenslag, schelpen,
Beplanting houdt water vast en bevordert door middel van
Bodemstructuurverbetering betreft het stimuleren van
grasbetonstenen) en zacht (houtsnippers, dennenschors,
doorworteling de opname van regenwater in de bodem.
bodemleven door het toevoegen van organisch materiaal
cacaodoppen) is water- en luchtdoorlatend, waardoor
Bloem- en kruidenrijke vegetatie biedt daarnaast kansen
en/of beplanting aan de bodem. Een gezonde, humusrijke
regenwater kan infiltreren.
voor biodiversiteit.
bodem kan vele malen zijn gewicht in water vasthouden, waardoor de sponswerking van de bodem wordt vergroot.
Klimaatadaptatie
hittestress, wateroverlast,
Meekoppelkans
droogte -
Klimaatadaptatie
hittestress, wateroverlast,
Meekoppelkans
droogte biodiversiteit
- 34 -
Klimaatadaptatie Meekoppelkans
wateroverlast, droogte -
R EGENSC HUTTI NG / - TON Een regenwaterschutting is een regenwateropvang in de vorm van een schutting. De regenwaterschutting kan aangesloten worden op de regenpijp en kent eenzelfde waterbergende en watervasthoudende functie als een regenton. Klimaatadaptatie Meekoppelkans
wateroverlast, droogte -
- 35 -
G EBOUWDE OMGEV ING GR OENE GEVEL
GROE N DA K
RETENTIEDA K
Een groene gevel betreft een met planten begroeide muur.
Een groen dak, intensief (natuurdak) en extensief
Een retentiedak (statisch of dynamisch) vergroot het
Wanneer de gevelplanten in de volle grond staan, kan
(sedumdak), vergroot het watervasthoudende vermogen
waterbergende vermogen van een gebouw. Regenwater
het afstromende regenwater in de grond infiltreren. Een
van een gebouw. Directe en indirecte verdamping (via
wordt tijdelijk op het dak opgevangen en vervolgens
groene gevel draagt daarmee bij aan het vasthouden en
planten) en waterberging in de bodem maken dat minder
vertraagd afgevoerd door een geknepen (versmalde)
verdampen van regenwater
regenwater van het dak afstroomt. Klimaatadaptatie hittestress, wateroverlast,
afvoer. Klimaatadaptatie
hittestress, wateroverlast,
Meekoppelkans
droogte -
Klimaatadaptatie Meekoppelkans
hittestress biodiversiteit
Meekoppelkans
droogte biodiversiteit
- 36 -
AF KOPPEL EN
RE GENTO N
D REMP EL O F V ERHO O GD V LO ERPE I L
Afkoppelen betreft het loskoppelen van regenpijpen bij
Een regenton is een kleine, lokale regenwateropvang,
Drempels bij buitendeuren en/of het verhoogd aanleggen
gebouwen. Schoon regenwater komt hiermee niet meer in
waarmee afstromend regenwater vanaf daken kan worden
van de begane grond kunnen voorkomen dat water bij
het rioolstelsel terecht, waarmee het riool wordt ontlast en
opgevangen en vastgehouden.
gebouwen naar binnen stroomt
Klimaatadaptatie Meekoppelkans
Klimaatadaptatie Meekoppelkans
bij hevige buien de kans op water op straat wordt verkleind. Klimaatadaptatie Meekoppelkans
wateroverlast, droogte -
wateroverlast, droogte -
- 37 -
wateroverlast -
GEVELTUI N
LICHTE GEV EL KL EU R
ZO NW ERING
Een geveltuin betreft het verwijderen van een rij tegels
Een lichte gevelkleur reflecteert het zonlicht en blijft
Zonwering, bouwkundig (bijvoorbeeld zonneschermen) en
langs de gevel, waarna een tuintje wordt aangelegd. Het
daardoor koeler, waarmee hittestress kan worden
groen (beplanting), draagt bij aan het creëren van schaduw,
van de gevel afstromende regenwater kan hiermee in de
tegengegaan.
waardoor de temperatuur binnen- en buitenshuis kan
geveltuin in de grond infiltreren. Klimaatadaptatie
hittestress, wateroverlast,
Meekoppelkans
droogte biodiversiteit
worden verlaagd en hittestress kan worden tegengegaan. Klimaatadaptatie Meekoppelkans
hittestress -
- 38 -
Klimaatadaptatie Meekoppelkans
hittestress -
ZONNEPANEL EN Zonnepanelen, op gebouwen en land, bieden de mogelijkheid tot het opwekken van groene energie. Klimaatadaptatie Meekoppelkans
energie
- 39 -
WATERSYSTEEM NATUURVR I ENDELIJKE OE VE RS
VE RB RED EN WATERGA NGEN
PAS S END E V EGETATIE
Natuurvriendelijke oevers vergroten het bergend en
Het verbreden van een bestaande watergang vergroot het
Beplanting houdt water vast en bevordert de opname
vasthoudend vermogen van een watergang door een
bergende vermogen van de watergang.
van water in de bodem. Voor een optimaal resultaat is het
grotere oeverzone en beplanting. Daarnaast bieden
hierbij van belang de juiste vegetatie op de juiste plek te
natuurvriendelijke oevers kansen voor biodiversiteit.
planten.
Klimaatadaptatie Meekoppelkans
wateroverlast, droogte biodiversiteit
Klimaatadaptatie Meekoppelkans
wateroverlast, droogte -
- 40 -
Klimaatadaptatie Meekoppelkansen
wateroverlast, droogte biodiversiteit
NI EUW OPEN WATE R
WAT E RB ERGING
Het aanleggen van nieuw open water vergroot het
Het aanleggen van waterbergingen vergroot het bergende
afvoerende en bergende vermogen van het watersysteem.
vermogen van het watersysteem.
Klimaatadaptatie Meekoppelkans
Klimaatadaptatie Meekoppelkans
wateroverlast, droogte biodiversiteit
wateroverlast, droogte biodiversiteit
- 41 -
OP ENBA A R G EBIED B OOM SPI EGEL S
P LANTVA KKEN O F B O RD ERS
B LO EM- EN KRU ID ENRIJ KE V EGETAT I E
Een boomspiegel betreft het vrijhouden van een stukje
Met de aanleg van plantvakken of borders kan het verhard
Beplanting houdt water vast en bevordert door middel van
grond rond de stam van een boom. Door het aanleggen
oppervlak worden verkleind. Regenwater kan hierdoor
doorworteling de opname van regenwater in de bodem.
van een boomspiegel kan regenwater ter plaatse infiltreren.
infiltreren daar waar het valt.
Bloem- en kruidenrijke vegetatie biedt daarnaast kansen
Het vergroenen van de boomspiegel draagt bij aan de structuurverbetering van de bodem. Klimaatadaptatie hittestress, wateroverlast, Meekoppelkans
droogte biodiversiteit
voor biodiversiteit. Klimaatadaptatie
hittestress, wateroverlast,
Meekoppelkans
droogte biodiversiteit
- 42 -
Klimaatadaptatie
hittestress, wateroverlast,
Meekoppelkans
droogte biodiversiteit
VER L AAGDE GR O E N ST ROKE N
H ALFV ERHA RD ING
De aanleg van verlaagde groenstroken naast verharde
Halfverharding, hard (grind, steenslag, schelpen,
oppervlakten maakt dat regenwater van het verhard