6.2 Onderzoeksrapport duurzaam West Maas en Waal

Marintel onderzoek en advies

29

Hieronder volgen mogelijke voorwaarden voor opwekking van duurzame energie. Geef aan in hoeverre u het ermee eens bent.

Verdieping • Woonkernen: Er is geen verschil tussen inwoners van de diverse woonkernen in hun mening over bovenstaande stellingen. • Binnen of buiten de bebouwde kom: Meer bewoners van de kernen dan bewoners van het buitengebied zijn het eens met dat windmolens en zonnevelden mogen, als ze het buitengebied versterken.

Marintel onderzoek en advies

30

Hoe hoger een windmolen, hoe meer energie de molen opbrengt en hoe minder windmolens nodig zijn om voldoende energie op te wekken. Wat vindt u…?

Verdieping Er is geen verschil tussen huurders en eigenaren van woningen, inwoners van de diverse woonkernen en bewoners van binnen of buiten de bebouwde kom in hun voorkeur voor hoge of lage windmolens. Wel blijkt dat inwoners die meer voordelen zien uit zon en wind en duurzaam wonen en het opwekken van duurzame energie belangrijker dan gemiddeld vinden, liever hoge windmolens hebben. Meer inwoners die meer nadelen zien van wind en zon zijn juist tegen windmolens.

Marintel onderzoek en advies

31

Samenvatting wind en zon in West Maas en Waal Belang opwekken duurzame energie met windmolens en zonneparken in de gemeente Een kwart van de inwoners van West Maas en Waal vindt het opwekken van duurzame energie niet of nauwelijks belangrijk, een iets kleinere groep vindt dit enigszins belangrijk, een kwart vindt het belangrijk en een zesde vindt het heel belangrijk. Er is een samenhang tussen het belang dat mensen hechten aan duurzaam wonen en in hoeverre zij duurzaam wonen toepassen of willen gaan toepassen en het belang dat mensen hechten aan het opwekken van duurzame energie.

Wat weegt zwaarder? Voor zowel windmolens als zonneparken geldt dat de helft van de inwoners vindt dat de voordelen zwaarder wegen dan de nadelen of dat er balans is. Voor zonneparken is dit iets meer dan de helft. Gemiddeld een derde vindt dat de nadelen zwaarder wegen dan de voordelen (voor wind is dit 36%, voor zonneparken 31%). De overige inwoners laten deze afweging aan experts over (ongeveer één op de tien) of weten het niet (ongeveer één op de twintig).

Voordelen en nadelen van wind De meest genoemde voordelen van het opwekken van duurzame energie met windmolens zijn dat wind nooit op raakt, het goed is voor het milieu en energie levert wanneer de zon niet schijnt. Deze voordelen onderkennen 33% tot 41% van de inwoners van West Maas en Waal. Bijna een derde van de inwoners zegt tegen windmolens in West Maas en Waal te zijn. Vaakst genoemde nadelen zijn horizonvervuiling (63%), geluid van de windmolens (55%) en de slagschaduw (42%).

Locaties Voor windmolens zijn de vaakst genoemde suggesties voor locaties langs de rivieren, in het buitengebied en langs de N322. Voor zonneparken wordt de N322 het vaakst genoemd. Een grote groep inwoners, namelijk bijna een kwart, geeft echter aan geen enkele locatie in de gemeente geschikt te vinden voor windmolens. Voor zonneparken geeft een kwart aan dat er juist of eerst zonnepanelen op daken zouden moeten worden gelegd. Daarnaast geeft ongeveer een achtste van de inwoners aan dat er al genoeg zonneparken zijn in de gemeente of dat zij tegen (extra) zonneparken in West Maas en Waal zijn.

Voordelen en nadelen van zonneparken De vaakst genoemde voordelen van het opwekken van duurzame energie met windmolens zijn dat zonne-energie nooit opraakt (genoemd door zes op de tien inwoners), het goed is voor het milieu (de helft van de inwoners) en dat de opbrengsten kunnen worden teruggegeven aan de inwoners (iets minder dan de helft). Een zesde ziet geen voordelen. Vaakst genoemde nadelen zijn dat zonneparken veel grond nodig hebben (genoemd door driekwart van de inwoners), gevolgd door dat ze niet mooi zijn om te zien en niet goed zijn voor de natuur, grond en/of biodiversiteit (genoemd door ongeveer een derde van de inwoners).

Voorwaarden Bijna driekwart van de inwoners van West Maas en Waal vindt het tegengaan van slagschaduw een voorwaarde voor plaatsing van windmolens. Een even grote groep vindt dat geld uit deze duurzaam opgewekte energie teruggegeven moet worden aan inwoners. Bijna de helft vindt het belangrijk dat inwoners mede-eigenaar zijn van zonneparken en windmolens, dat ze alleen mogen als ze het buitengebied versterken en dat zonneparken aan de rand van een dorp alleen op initiatief van inwoners mogen worden geplaatst.

Marintel onderzoek en advies

32

Hoofstuk 5. Informatiebehoefte • Afsluitende vragen

De afsluitende vragen over informatiebehoefte zijn door 623 inwoners beantwoord.

Marintel onderzoek en advies

33

Het Energieloket West Maas en Waal geeft inwoners onafhankelijk en persoonlijk advies over energiezuinig wonen en thuis energie opwekken. Wilt u dat het Energieloket van de gemeente contact met u opneemt? Duurzaamheidsstadia Inwoners die duurzamer willen wonen maar niet weten hoe of geen tijd hebben en inwoners die al bezig zijn met voorbereiden op verduurzamen van de woning, hebben meer behoefte aan persoonlijk onafhankelijk advies en/of informatie over subsidies en financiële mogelijkheden. Deze behoefte is minder bij inwoners die al heel duurzaam wonen, niet geloven dat verduurzamen energiekosten bespaart en inwoners voor wie duurzaamheid nu geen belangrijk onderwerp is. Opvallend is dat relatief meer inwoners die niet geloven dat verduurzamen energiekosten bespaart, behoefte hebben aan deelname aan een informatieavond. Inwoners die wel willen verduurzamen maar de investering niet kunnen betalen, hebben meer dan gemiddeld behoefte aan informatie over subsidies en financiële mogelijkheden.

Verdieping • Eigenaren of huurders: Woningeigenaren hebben meer dan huurders behoefte aan informatie over subsidies en financiële mogelijkheden, huurders hebben meer dan eigenaren geen interesse in contact met het Energieloket. • Woonkernen: In Alphen (32%) en in Maasbommel (26%) is de behoefte aan informatie over subsidies en financiële mogelijkheden groter en in Altforst (5%) kleiner dan gemiddeld. • Binnen of buiten de bebouwde kom: Bewoners van het buitengebied hebben geen andere behoeften dan bewoners van de kernen wat betreft het aanbod van het Energieloket. • Bouwjaar woning: Inwoners met een relatief oude woning hebben meer behoefte aan persoonlijk onafhankelijk advies, informatie over subsidies en financiële mogelijkheden en deelname aan informatieavonden. • Belang duurzaam wonen: Inwoners die duurzaam wonen relatief belangrijk vinden hebben meer behoefte aan persoonlijk onafhankelijk advies, informatie over subsidies en financiële mogelijkheden en deelname aan informatieavonden. Ook zijn deze inwoners meer dan gemiddeld geïnteresseerd in deelname aan collectieve acties. • Belang opwekken duurzame energie: Inwoners het opwekken van duurzame energie relatief belangrijk vinden, hebben meer behoefte aan deelname aan informatieavonden en deelname aan collectieve acties.

Marintel onderzoek en advies

34

Wilt u de nieuwsbrief duurzaamheid van de gemeente ontvangen? Hierin komen ook de uitkomsten van dit onderzoek.

Marintel onderzoek en advies

35

Hoofdstuk 6 Conclusies en advies

Marintel onderzoek en advies

36

Duurzaam wonen Welk belang hechten inwoners van West Maas en Waal aan energiebesparing? “Energiebesparing” kan een containerbegrip zijn. Om die reden is er gekozen om aan inwoners de vraag te stellen hoe belangrijk zij duurzaam wonen vinden. Uit het onderzoek kan geconcludeerd worden dat ongeveer zeven op de tien inwoners van West Maas en Waal, duurzaam wonen belangrijk of heel belangrijk vindt. Iets minder dan een kwart vindt duurzaam wonen enigszins belangrijk en iets minder dan een tiende vindt duurzaam wonen niet of nauwelijks belangrijk. Welke keuzes maken inwoners om energie te besparen? Een kwart van de inwoners van West Maas en Waal zegt al heel duurzaam te wonen. Zij hebben ook al de meeste maatregelen voor verduurzamen van de woning toegepast. De maatregelen die eigenaren van woningen het vaakst genomen hebben, zijn kleine maatregelen zoals LED-lampen, radiatorfolie of tochtstrips. Drie op de tien eigenaren van woningen nam dergelijke maatregelen. Daarnaast heeft ongeveer een vijfde muren, dak of vloer geïsoleerd en een even grote groep isoleerde ramen of deuren. 10% van de eigenaren van woningen heeft zonnepanelen laten plaatsen. Huurders hebben andere mogelijkheden voor het energiezuinig maken van de woning. Veel huurwoningen in West Maas en Waal zijn reeds voorzien van zonnepanelen en goed geïsoleerd.

Keuzes die zij zelf het vaakst gemaakt hebben om energie te besparen zijn LED-lampen, A++ apparatuur, het dichten van naden en kieren en het installeren van een waterbesparende douchekop.

Het aanvragen van informatie over energie besparen zegt iets over in hoeverre mensen niet alleen zeggen dat ze willen verduurzamen (dit zou immers een sociaal wenselijk antwoord kunnen zijn), maar maakt ook duidelijk hoe concreet deze plannen zijn. Geconcludeerd kan worden dat vier op de tien inwoners zich min of meer verdiept hebben in de mogelijkheden. Dit betreft met name de inwoners die zich voorbereiden op duurzaam wonen en inwoners die duurzaam willen wonen, maar de investering niet kunnen betalen. Advies: Dat een meerderheid van de inwoners van West Maas en Waal duurzaam wonen belangrijk vindt, is een belangrijke voorwaarde om samen met inwoners te komen tot het doel van de gemeente om in 2050 energieneutraal en aardgasvrij te zijn. In de communicatie is dit een mooi vertrekpunt.

Argumenten om te kiezen voor duurzaam wonen. Dat duurzaam wonen goed is voor het milieu is, vindt men het belangrijkste voordeel van duurzaam wonen, gevolgd door dat het geld bespaart. Het comfort van duurzaam wonen, de waardestijging van de woning na verduurzaming, wordt door meer dan een derde van de inwoners helemaal niet als voordeel gezien. Dat duurzaam wonen ook onafhankelijker maakt ziet ongeveer de helft niet als voordeel.

Ook kleine duurzame maatregelen kunnen al effect hebben op energiebesparing. Zeker inwoners die nog niet overtuigd zijn van het belang van duurzaam wonen, zouden wellicht om andere redenen dan het milieu (bijvoorbeeld besparen op de energierekening) toch kunnen kiezen voor duurzame maatregelen die nog niet veel toegepast worden: radiatorfolie of het inregelen van de boiler of CV-ketel op 60. Het strekt derhalve tot de aanbeveling om in de communicatie de meerwaarde van juist de kleine maatregelen, die weinig investering vereisen en ook weinig tijd kosten, te benadrukken. Daarnaast is het van belang om duidelijkheid te geven over financieringsmogelijkheden: juist de inwoners die kosten als beperking zien lijken wél gemotiveerd te zijn om te verduurzamen: zij zochten al naar informatie en zien ook de voordelen van duurzaam wonen. Blijf daarnaast ook informeren over de voordelen van duurzaam wonen: naast dat het goed is voor het milieu, bespaart het ook geld. Geef tevens voorbeelden of gebruik testimonials om het toegenomen comfort en de waardestijging van woningen te benadrukken.

Obstakels voor verduurzaming. Een kwart van de inwoners woont al duurzaam en iets minder dan een kwart is bezig met het voorbereiden op duurzaam wonen. Bijna één op de vijf inwoners van West Maas en Waal wil wel verduurzamen, maar kan de investering niet betalen. Daarnaast zegt iets meer dan een tiende van de inwoners dat zij niet weten hoe ze moeten verduurzamen of dat zij geen tijd hebben om te verduurzamen. Voor iets meer dan een zesde van de inwoners van West Maas en Waal is dat duurzaamheid op dit moment geen belangrijk onderwerp is een reden om niet duurzaam te wonen, uit de open antwoorden blijkt bijvoorbeeld dat mensen denken dat het “hun tijd wel zal duren”. Wellicht hebben zij op dit moment ook andere zaken die hun aandacht vragen. Tenslotte zegt een kleine groep (een twintigste) niet te geloven dat duurzaam wonen bespaart op de energierekening.

Uit het onderzoek blijkt een verband tussen het belang dat inwoners geven aan duurzaam wonen en het aantal maatregelen dat zij genomen hebben. Daarbij is geen causaliteit vastgesteld in dit onderzoek. Opvallend is verder, is geen verband gevonden tussen het belang van duurzaam wonen en “milieu” als reden om je huis te verduurzamen. Wellicht kiezen mensen die duurzaam wonen belangrijk vinden voor meer maatregelen, maar andersom is uit de gedragswetenschappen vastgesteld dat gedrag ook kan leiden tot een attitudeverandering, dus naarmate men meer duurzame keuzes maakt, kan men duurzaamheid ook belangrijker gaan vinden. De focus op verduurzamen kan dus wellicht bereikt worden door kleine maatregelen toegankelijk en laagdrempelig aan te bieden, maar ook door te blijven communiceren over het belang van duurzaam wonen.

Marintel onderzoek en advies

37

Aardgasvrij wonen Wat weten inwoners van West Maas en Waal over aardgasvrij wonen? Meer dan negen op de tien inwoners van West Maas en Waal weet dat we in Nederland in 2050 willen stoppen met het gebruik van aardgas. De vaakst voorkomende opvattingen over dit doel is dat het erg ambitieus is, ook vinden veel inwoners dat het niet haalbaar is. Vooral de kosten / investeringen worden genoemd als obstakel voor aardgasvrij wonen. Ongeveer een tiende van de inwoners staat positief tegenover het doel om in 2050 aardgasvrij te zijn, evenveel inwoners vindt het een “onzinnig” of “belachelijk” plan. Hier kan sprake zijn van een “projection bias”: wanneer mensen gevraagd wordt om zich voor te stellen hoe iets er in te toekomst kan gaan uitzien, zij sterk redeneren vanuit het “nu” en niet altijd rekening kunnen houden met veranderende omstandigheden en voorkeuren. Geconcludeerd kan dan ook worden dat het doel “aardgasvrij in 2050” mogelijk weerstand kan oproepen bij inwoners. Er zijn zorgen over de kosten, uitzoekwerk, “gedoe van verbouwing”, of de oplossing wel duurzaam is en dat men geen keuze heeft. Advies Uit de reacties, wensen en zorgen van de inwoners van West Maas en Waal en gelet op algemene gedragswetenschappelijke inzichten over communicatie over onderwerpen waar mogelijk weerstand kan optreden bij inwoners, adviseren wij het volgende.

• Geef als gemeente het goede voorbeeld in het verduurzamen van overheidsgebouwen. • Zorg dat informatie over aardgasvrij wonen goed vindbaar is en bied deze informatie aan via nieuwsbrieven, vier op de tien inwoners wil immers vanaf het allereerste begin geïnformeerd worden. Deze behoefte kan immers wijzen op onzekerheid en wantrouwen. • Zorg voor transparante informatie over iedere te nemen stap richting het einddoel, geef per stap aan wat de investeringen zijn (in tijd en geld) en ook wat de opbrengsten zijn (kostenbesparing, comfort, milieuwinst, waarde woning).

• Zet kleine stapjes om inwoners te laten wennen aan verandering. Haalbare doelen zoals het toepassen van relatief kleine maatregelen voor energiebesparing, waaronder bijvoorbeeld een waterbesparende douchekop, tochtstrips en radiatorfolie, leveren minder weerstand op en zorgen er bovendien voor dat investeren in duurzaam wonen “top of mind” blijft. Zo komt het eindresultaat, namelijk aardgasvrij wonen, steeds dichterbij. • Houdt rekening met het fenomeen dat mensen gevoeliger zijn voor persoonlijke opbrengsten dan voor het collectieve belang (milieuwinst) (NIMBY, zie hoofdstuk 1) . • Intensiveer de informatie over aardgasvrij wonen wanneer plannen concreter worden. • Voor huurders geldt in hogere mate dan voor eigenaren van woningen, dat zij ontzorgd willen worden. Toch strekt het tot de aanbeveling om ook hen keuzes voor te leggen. Weerstand tegen verandering wordt hierdoor voorkom. • Focus op inwoners die gemotiveerd zijn om te investeren in aardgasvrij wonen en gebruik hun ervaringen om ook anderen te overtuigen (sociale norm). • Kies voor normatieve communicatie omdat deze effectiever is dan prescriptieve communicatie: “Veel mensen in de straat hebben zonnepanelen, waarom ik eigenlijk niet?” werkt beter dan “De gemeente zegt dat ik mijn woning moet isoleren”. • Maak investeringen van inwoners van West Maas en Waal zichtbaar.

Dit zorgt ervoor dat in veranderingsprocessen veel voorkomende angst dat men als individu een meer dan redelijke bijdrage levert aan het collectief belang (altruistic punishment), kleiner wordt. • Houdt rekening met de curse of knowledge: de neiging van experts om over het hoofd te zien wat voor nieuwkomers ingewikkeld is en wellicht ook gewoon niet interessant. Wanneer inwoners meer kennis hebben over het onderwerp duurzaam en aardgasvrij wonen, neemt hun zelfvertrouwen toe en voelen zij zich ook meer in staat tot het maken van keuzes. • Gebruik de theorie van sociaal bewijs, de neiging van mensen om hun gedrag te spiegelen aan mensen waarop ze lijken. Gebruik testimonials van verschillende typen inwoners van West Maas en Waal om zo veel mogelijk inwoners aan te spreken.

Marintel onderzoek en advies

38

Opwekken duurzame energie in West Maas en Waal (wind en zon) Belang van wind en zon, voor- en tegenstanders Het opwekken van duurzame energie in de directe omgeving van mensen ligt gevoelig in Nederland (Nimby). Men zou dus ook mogen verwachten dat ook in West Maas en Waal een grote groep inwoners weerstand zou hebben tegen het plaatsen van windmolens en zonneparken. Tegen deze verwachting in zijn de meningen over hoe belangrijk het opwekken van duurzame energie met windmolens en zonneparken in de gemeente West Maas en Waal is, verdeeld en is een grote groep inwoners positief of neutraal over het opwekken van duurzame energie in West Maas en Waal.

Een derde van de inwoners is tegen het plaatsen van windmolens in West Maas en Waal, een achtste is tegen (extra) zonneparken. De overige inwoners zijn neutraal of positief over extra windmolens of zonneparken. Hoe groot de weerstand is van inwoners tegen het plaatsen van windmolens en (extra) zonneparken kan uit dit onderzoek niet worden opgemaakt. Wat weegt het zwaarst: voordelen of nadelen van duurzame energie? Voor zowel zonneparken als windmolens geldt dat de helft van de inwoners vindt dat de voordelen zwaarder wegen dan de nadelen of dat er balans is, voor zonneparken is dit iets meer dan de helft. Een derde vindt dat de nadelen zwaarder wegen (voor windmolens is dit iets meer dan een derde, voor zonneparken iets minder). Geconcludeerd kan dan ook worden dat meer inwoners een neutrale tot positieve grondhouding hebben ten opzichte van windmolens en zonneparken, dan dat men de nadelen (te) zwaar vindt wegen. Tegenstanders van windmolens en zonneparken wonen relatief vaker in het buitengebied. Eén en ander kan logischerwijs verklaard worden omdat zij verwachten meer hinder te ondervinden van deze voorzieningen.

Advies indien u ervoor kiest om windmolens en extra zonneparken te plaatsen • Neem inwoners van West Maas en Waal mee in het proces van duurzame energieprojecten in de gemeente. Leg bijvoorbeeld uit waarom de gemeente West Maas en Waal ervoor kiest om meer duurzame energie op te wekken binnen haar gemeentegrenzen en waarom de gemeente van mening is dat het plaatsen van windmolens op zee niet voldoende is. • Ga aan de slag met het plaatsen van zonnepanelen op daken van woningen maar ook van bedrijven en openbare gebouwen. Maak het plaatsen van zonnepanelen goed zichtbaar, omdat een grote groep inwoners dit als voorwaarde ziet voor tot het plaatsen van (extra) zonneparken over te gaan. • Voor het plaatsen van windmolens is in dit onderzoek een eerste inventarisatie gedaan van locaties en worden verschillende suggesties genoemd. Deze suggesties kunnen een mooi uitgangspunt zijn om met inwoners het gesprek aan te gaan in het vaststellen van locaties. • Onderzoek de mogelijkheid om zonneparken te plaatsen in samenwerking met inwoners en hoe opbrengsten kunnen terugvloeien in de samenleving. • Haak in op de voordelen als dat wind en zon nooit op raken. Daarnaast strekt het tot de aanbevelingen om te informeren over voor- en nadelen van alternatieven voor zon en wind, waaronder aardgas en kernenergie.

• Inwoners zien verschillende nadelen van windmolens, namelijk horizonvervuiling, geluid en slagschaduw. Houdt rekening met vaakst genoemde voorwaarden voor plaatsing van windmolens, namelijk het tegengaan van slagschaduw. Door te communiceren over hoe deze nadelen worden tegengegaan en ook door praktijkervaringen te delen, kan ongerustheid worden weggenomen. Een goed voorbeeld is het artikel ”Maas en Walers, wees niet bevreesd voor de windmolens”, waarin omwonenden aan het woord komen over hoe zij de windmolens in hun omgeving ervaren. • Houdt rekening met de bezorgdheden van inwoners over zonneparken, namelijk dat zonneparken veel grond nodig hebben, niet mooi zijn om te zien en niet goed zijn voor de natuur, grond en/of biodiversiteit. Onderzoek en geef voorlichting over hoe groot de effecten nu werkelijk zijn en schenk in het vergunningentraject aandacht aan landschappelijke inpassing, biodiversiteit en participatie met omwonenden. Door transparant en duidelijk te informeren en te communiceren met inwoners en (met name) omwonenden kan ongerustheid en weerstand worden weggenomen.

Marintel onderzoek en advies

39

Einde rapport

Rapportage door Marintel Onderzoek en Advies mira@marintel.nl