13.2 ibo onderwijshuisvesting funderend onderwijs

Het onderzoek geeft bij elke variant aan wat de implicaties zijn voor de prikkels voor doelmatige samenwerking tussen gemeenten en schoolbesturen, het budgettaire beslag en in hoeverre de kwaliteit van schoolgebouwen wordt bevorderd. De varianten bevatten ten minste 1 budget neutrale variant en ten minste 1 variant met een extensivering van 20%. Bij het opstellen van de beleidsvarianten dient ervanuit te worden gegaan dat het wetsvoorstel het beoogde resultaat bewerkstelligt en daar dus op aanvullen, tenzij het IBO aanleiding geeft om aan te nemen dat dit niet het geval is. Verder dient er bij de beleidsvarianten rekening gehouden te worden met de alternatieve maatregelen die OCW eerder al verkend heeft en die in de praktijk niet bleken te werken. Grondslag: • 2,1 mld. materiële instandhouding (exploitatie); 432 mln. gebouwonderhoud; 1,3 mld. nieuwbouw (naar gemeente via GF; bestedingsvrij) Organisatie van het onderzoek Leden van de werkgroep: OCW, FIN, BZK, AZ en SZW. Verder hebben decentrale overheden en onderwijskoepels, een belangrijke rol bij dit onderwerp, zij zullen dus op een gepaste manier worden betrokken. De werkgroep staat onder leiding van een onafhankelijke voorzitter die wordt ondersteund door 1 secretariaat met 4 secretarissen. FIN en OCW leveren ieder twee secretarissen. Het onderzoek start in september 2020 en het eindrapport wordt 1 maart 2021 afgerond.

De periode tot september kan gebruikt worden om voorbereidingen te treffen en o.a. benodigde data te verzamelen, bijvoorbeeld bij het CBS (uitgaven gemeenten aan onderwijshuisvesting), SCP en VNG. De omvang van het rapport is niet groter dan 30 bladzijden plus een samenvatting van maximaal 5 bladzijden.

Pagina 58 van 73

IBO Onderwijshuisvesting

Bijlage 2: Samenstelling werkgroep

Voorzitter Katja Mur Werkgroepleden FIN: Jeroen Huisman Sylvia Teunissen (plv.) OCW: Ria Westendorp Barbara Goezinne (plv.) BZK: Jan Vermeer Remko ter Weijden (plv.) SZW: Joost Baeten Elise Splint (plv.) AZ: Ben Geurts Secretariaat FIN: Sander van Meurs Stijn Overkamp OCW: Danielle van Eijk Carlijn Aalders

Pagina 59 van 73

IBO Onderwijshuisvesting

Bijlage 3: Deelnemers presentaties, interviews en expertmeetings

Afgelopen maanden hebben we veel experts gesproken tijdens presentaties, interviews en expertmeetings. We danken hen voor alle waardevolle bijdragen aan het IBO. De deskundigheid van deze experts heeft de werkgroepleden enorm geholpen in het denken over de onderwijshuisvesting en de zoektocht naar oplossingen. In deze bijlage is een overzicht opgenomen van de deelnemers. Deze experts zijn door de werkgroep geraadpleegd, maar dragen geenszins verantwoordelijkheid voor de inhoud van dit rapport.

Presentatiebijeenkomst 1

G.J.Q.C. van Etten, beleidsmedewerker Onderwijshuisvesting / Vastgoed, gemeente Meierijstad, Veghel

2

ir. H.G. de Haan PDEng, projectleider nieuwbouw, Lucas Onderwijs, Den Haag

3

ir. C.J.T. Hoogers, directeur bedrijfsvoering, SAAM*, Oss

4

drs. G.J. Ten Hoor, huisvestingsmanager, stichting Brigantijn, en directeur, CNB Climate Neutral Building, Borne

5

S.H.C.J. Rutten, directeur SORSadviesgroep, Schaijk

6

C. Volker, beleidsmedewerker Accommodaties, gemeente Hof van Twente, Goor

7

F.A.P.H. van Wetten, stafmedewerker Huisvesting, stichting SAAM*, Oss Expertmeeting 1 Wet- en regelgeving en aanvullende eisen

8

Expert adviseur

9

drs. D. Breedveld, senior beleidsmedewerker, directie Bouwen en Energie | Bouwregelgeving en –kwaliteit, ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Den Haag

10

P. van Corler, beleidsmedewerker Onderwijs & Jeugd, Vereniging van Nederlandse Gemeenten, Den Haag

11

T.M. van Nes MA, beleidsadviseur School en Omgeving, PO-Raad, Utrecht

12

ir. R. van Schie, sr. adviseur Bouwfysica, gemeente Den Haag, Den Haag

13

dr. ir. R. van Strien, adviseur milieu en gezondheid Leefomgeving, GGD Amsterdam, Amsterdam

14

drs. M.M.L.E. Tabben, programmamanager Toekomststrategie Energietransitie Utiliteitsbouw, ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Den Haag

15

ing. M.C. van Zandwijk, expert onderwijshuisvesting, Kenniscentrum Ruimte-OK, Utrecht

16

drs. N. van Zuylen, senior beleidsadviseur, VO-raad, Utrecht Expertmeeting 2 Samenwerking tussen schoolbesturen en gemeenten

17

Expert adviseur

18

ing. L. van Benthem, adviseur Huisvesting, stichting Carmelcollege, Hengelo

19

S. de Best, programmamanager Onderwijshuisvesting, gemeente Leiden, Leiden

Pagina 60 van 73

IBO Onderwijshuisvesting

20

mr. drs. A. Bloem, strategisch adviseur MO, gemeente Noordoostpolder, Emmeloord

21

ing. M.C.L. Geerts, beleidsmedewerker huisvesting, Unicoz onderwijsgroep, Zoetermeer

22

drs. M.C. Groenen, huisvestingsadviseur, ICSadviseurs, Rotterdam

23

W. Lengkeek, expert huisvesting, Kenniscentrum Ruimte-OK & Waarborgfonds Kinderopvang, Utrecht

24

H.C.P. Lommen, bestuurder Stichting voortgezet Onderwijs Lelystad, Lelystad

25

P. Meijboom, adviseur huisvesting-ict, Innoord, Amsterdam

26

Expert onderwijs

27

M.H. Paters, wethouder gemeente Twenterand, Lid VNG Commissie ZJO, Vriezenveen

28

F.H. Paulides bc, teamcoördinator facilitair en ict infra, stichting Quadraten, Grootegast

29

P.J.M. Putman, voorzitter College van Bestuur, AccentScholengroep, Aalten

30

R. Smelt, adviseur Beleidsontwikkeling, gemeente Nijmegen, Nijmegen

31

M.T. Verdam, beleidsmedewerker huisvesting, Katholiek Primair Onderwijs Amersfoort eo, Amersfoort

32

W. Vervaart, sr. Accounthouder Onderwijshuisvesting, gemeente Amsterdam, Amsterdam

33

drs. T.R.A. van der Weide, programmamanager IHP, gemeente Haarlemmermeer, Hoofddorp

34

R.J. van der Westen, beleidsadviseur Huisvesting, Stichting openbaar Primair Onderwijs Utrecht (SPO Utrecht), Utrecht

35

E.B. Wieland, programmamanager initiatieven huisvesting, stichting BOOR, Rotterdam

36

L.M. van Wijchen MSRE, lid MT / teamleider Huisvesting & Facilities, stichting Carmelcollege, Hengelo Expertmeeting 3 Opgaven

37

J.L. Aalberts, directeur bedrijfsvoering-plv. bestuurder, stichting Spaarnesant, Haarlem

38

ing. J.C. Broekhuis, wethouder gemeente Utrechtse Heuvelrug, Doorn

39

prof. dr. P.M.A. Eichholtz, professor of real estate finance, Universiteit Maastricht, Maastricht

40

W. Eikelenboom, oud-bestuurder, bouwmanager st. Voila, Leusden

41

drs. A.M.R. van Gastel, directeur Ontwikkeling Talentencampus Venlo, Venlo

42

Expert gemeente

43

R.L. Hilbrandie, directeur basisonderwijs, stichting Quadraten, Grootegast

44

ir. G.P. Jacobs, partner HEVO BV, ‘s-Hertogenbosch

45

S.W.M. Janssen, programmaleider Onderwijshuisvesting, gemeente Eindhoven, Eindhoven

46

prof. dr. N. Kok, professor Real Estate Finance, Maastricht University, Maastricht

47

J. Paas, kennismanager en expert verduurzaming bij Kenniscentrum Ruimte-OK, Utrecht

Pagina 61 van 73

IBO Onderwijshuisvesting

48

drs. E.M. Schins-Derksen, sectorleider onderwijs, Arcadis Nederland B.V., Amersfoort

49

mr. J.W. Schraven, zelfstandig adviseur onderwijsrecht, Gouda

50

drs. J.C. Siebring-Maatman, projectleider Duurzame Scholen, provincie Overijssel, Zwolle

51

drs. H. van Tongerloo, college van bestuur StOVOG/rector de gsg leo vroman, Gouda

52

R. van Vliet, adviseur, stichting W/E adviseurs, Utrecht

53

M. Vreeburg, interim voorzitter, Brancheorganisatie Maatschappelijke Kinderopvang, Utrecht

54

drs. F.J.T. Vullings, algemeen directeur, Talentencampus Venlo, Venlo Expertmeeting 4 Goed vastgoedbeheer

55

ing. R. Berghuis, projectmanager, gemeente Rotterdam, Rotterdam

56

drs. R.A.P. Brull, beleidsadviseur onderwijshuisvesting, gemeente Ede, tevens vz Landelijke vereniging onderwijs (huisvesting), Nijkerk

57

Expert gemeente

58

ing. J.J.L.F. Geurts, expert Maatschappelijk Vastgoed, Vaessen, Raamsdonksveer

59

G.H. Hospers, directeur, Jansman Bouw BV, Luttenberg-Raalte

60

W. Lengkeek, expert huisvesting, Kenniscentrum Ruimte-OK & Waarborgfonds Kinderopvang, Utrecht

61

D.M. van den Noort, projectleider, Jansman Bouw BV, Luttenberg-Raalte

62

D. Speelman, bestuurder a.i., Het Assink Lyceum, Haaksbergen Expertmeeting Caribisch Nederland

63

F. Blom, projectcoördinator, Fundashon Propiedat Inmobil Boneiru, Bonaire

64

ir. S. Dijkshoorn, coördinator onderwijshuisvesting bij het Openbaar Lichaam Sint Eustatius

65

A. Francis, plaatsvervangend regeringscommissaris, Sint Eustatius

66

J. Meulman, liaison onderwijshuisvesting namens OCW op de BES, Bonaire

67

E.M.M. Pronk M.Sc., project manager bij het Planning Bureau van het Openbaar Lichaam Saba in The Bottom

68

R.W. Zagers B.Sc., hoofd Planning Bureau bij het Openbaar Lichaam Saba in The Bottom Interviews

69

K. van Harten, directeur, HB-netwerk, Nunspeet

70

A. de Jong, consultant ABDTOPConsult en oud-onderwijsbestuurder, Den Haag

71

M.H.B.M. Koenders, sociaalverpleegkundige, team gezondheid en milieu, GGD Gelderland-Zuid, Nijmegen

72

B. Schollema, wethouder gemeente Loppersum, Loppersum

73

drs. R.M.J. van Vugt RA, accountant lokaal- en midden-bestuur, partner Deloitte Accountants, Rotterdam

Pagina 62 van 73

IBO Onderwijshuisvesting

Bijlage 4: Demografische ontwikkeling leerlingenaantallen vo en po

Onderstaande tabellen zijn gebaseerd op de gegevens van de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) met peildatum 1 oktober 2019. Prognose leerlingenaantallen voortgezet onderwijs In onderstaande tabel wordt weergegeven dat in 2021 ongeveer tweederde van de schoolbesturen in het voorgezet onderwijs (vo) te maken heeft of krijgt met leerlingendaling. Dit aandeel neemt toe tot bijna 78% tot 2030. Het totaal aantal vo-leerlingen daalt tot 2030 met ruim 8%, waarbij duidelijke verschillen te zien zijn tussen de verschillende niveaus. De grootste daling wordt verwacht bij vmbo-leerlingen, en de kleinste daling bij vwo-leerlingen. Prognose ontwikkelingen leerlingenaantallen vo Schoolbesturen met leerlingendaling tot 2021 Schoolbesturen met leerlingendaling tot 2030

Percentage 66.36% 77.68%

Daling totaal aantal vo-leerlingen tot 2030 w.v. daling aantal vmbo-leerlingen tot 2030 w.v. daling aantal havo-leerlingen tot 2030 w.v. daling aantal vwo-leerlingen tot 2030

8.43% 14.78% 8.80% 6.48%

Prognose leerlingenaantallen primair onderwijs In het primair onderwijs vlakt de daling van de leerlingenaantallen de laatste jaren af en wordt een voorzichtige groei voor de komende jaren zichtbaar. Telling

Prognose

Prognose

Prognose

2019

2024

2029

2034

% groei 2019-34

Basisonderwijs 1.396.520

1.355.915

1.402.072

1.517.103

8,6%

Speciaal 35.731 basisonderwijs

37.100

37.706

40.843

14,3%

TOTAAL

1.393.015

1.439.778

1.557.947

8,8%

Schoolsoort

1.432.251

Pagina 63 van 73

IBO Onderwijshuisvesting

Bijlage 5: Onderwijshuisvesting in Caribisch Nederland

Achtergrond In 2010 zijn Bonaire, Saba en Sint Eustatius als openbaar lichaam (bijzondere gemeente) onderdeel geworden van het land Nederland. De schoolgebouwen op de eilanden bleken op dat moment van onvoldoende kwaliteit te zijn en er was sprake van groot achterstallig onderhoud. De openbare lichamen58 en OCW werken gezamenlijk aan het renoveren en nieuw bouwen van schoolgebouwen op basis van afspraken die zijn vastgelegd in convenanten. Er staan op dit moment 16 schoolgebouwen op de drie eilanden. • Bonaire kent 1 vo-vestiging, 1 vo-vestiging met mbo en 7 po-vestigingen. • Sint Eustatius kent 1 vo-vestiging met mbo en 4 po-vestigingen. • Saba kent 1 vo-vestiging met mbo en 1 po-vestiging. Het funderend onderwijs bestaat in Caribisch Nederland uit primair onderwijs, geregeld in de Wet op het primair onderwijs BES (WPO BES), en voortgezet onderwijs, geregeld in de Wet op het voortgezet onderwijs BES (WVO BES). In deze wetten zijn tevens de verantwoordelijkheden rondom de onderwijshuisvesting vastgelegd. Stelsel en bekostiging Het stelsel van onderwijshuisvesting ziet er in Caribisch Nederland grotendeels hetzelfde uit als in Europees Nederland. Het openbaar lichaam is verantwoordelijk voor het voorzien in de onderwijshuisvesting. Het schoolbestuur van de school is op haar beurt verantwoordelijk voor de exploitatiekosten.

De verantwoordelijkheidsverdeling voor het onderhoud aan de vo-scholen is op de BES formeel gelijk aan die in Europees Nederland. Zowel het groot als het klein onderhoud ligt dus bij de schoolbesturen. De verantwoordelijkheidsverdeling voor het onderhoud aan po-scholen op de BES is (nog) niet gelijk aan die in Europees Nederland. Het klein onderhoud is formeel de verantwoordelijkheid van de schoolbesturen, terwijl het groot onderhoud de verantwoordelijkheid is van de openbare lichamen. In de praktijk blijkt op Saba echter het openbaar lichaam verantwoordelijk te zijn voor al het onderhoud, zowel voor het po als voor het vo. Ook de wijze van bekostiging loopt grotendeels vergelijkbaar en sluit aan op bovengenoemde verantwoordelijkheidsverdeling. Het openbaar lichaam ontvangt middelen voor onderwijshuisvesting in de vrije uitkering. Schoolbesturen met vo ontvangen middelen in de lumpsum voor onderhoud (voor zover zij verantwoordelijk hiervoor zijn) en exploitatie. Voor het po zijn de middelen voor onderhoud nog niet (geheel) ingedaald in de lumpsum, omdat de besturen hiervoor nog geen verantwoordelijkheid dragen. Convenanten Het hierboven beschreven stelsel is sinds 2011 tijdelijk buiten werking gesteld.59 De minister van OCW en het openbaar lichaam van ieder eiland zijn op dit moment gezamenlijk verantwoordelijk voor de onderwijshuisvesting en de financiering ervan.

De invulling van deze verantwoordelijkheid is vastgelegd in convenanten en blijft tot een nader te bepalen tijdstip van kracht. Dit zal in ieder geval zo zijn totdat alle afgesproken projecten zijn afgerond. De conventanten zijn in 2019 en 2020 vernieuwd. Deze 58 59

Hiermee worden de bijzondere gemeenten Bonaire, Sint Eustatius en Saba bedoeld. Artikel 167a, WPO BES; artikel 208, WVO BES.

Pagina 64 van 73

IBO Onderwijshuisvesting

vernieuwing omvat de financiering van de resterende projecten en goedkeuring van de plannen van aanpak voor deze projecten door OCW. De uitvoering van de projecten en plannen van aanpak ligt bij de openbare lichamen. Eisen kwaliteit schoolgebouw In de convenanten en plannen van aanpak wordt de zogeheten BES-bouwcode toegepast. Dit zijn voorschriften voor de bouw die door het minsterie van IenW ontwikkeld zijn, maar nog niet bindend zijn. De BES-bouwcode wordt door de Rijksoverheld wel gehanteerd als norm. De voorschriften in deze bouwcode zijn anders dan in Europees Nederland, onder andere vanwege de lokale weersomstandigheden (denk aan zoute zeewind en orkanen) en de benodigde aardbevingsbestendigheid. Voor het gebruik van de schoolgebouwen worden in principe onder andere de normen voor de vloeroppervlakte gehanteerd, zoals die in Europees Nederland gelden. Stichting op Bonaire (Fundashon Propiedat Inmobil Boneiru) Op Bonaire is een stichting opgericht, waarin onder andere schooldirecteuren en bouwen inkoopexpertise vertegenwoordigd zijn. Een van de leden van de Raad van Toezicht met specifiek financiële kennis is vanuit Curaçao aangesloten. De stichting is in eerste instantie opgericht voor nieuwbouwprojecten, maar het plan is om ook langetermijnafspraken en onderhoud toe te voegen. Het openbaar lichaam geeft de opdracht tot bouw aan de stichting, inclusief de middelen.

Op Bonaire wordt ook gewerkt aan standaardisatie. In de gebouwen zitten grote klimaatinstallaties. Maar als een schroefje aangedraaid moet worden, dan moet er iemand vanuit Nederland ingevlogen worden. Daarom wordt nu geprobeerd alles eenvoudiger te ontwerpen - “geen grote installaties meer” - en probeert men alles zoveel mogelijk eender te krijgen qua verlichting, installaties, etc. In het verleden was dat niet mogelijk, onder andere vanwege de aanbestedingsregels van het Rijksvastgoedbedrijf. Dan moest de ene lamp uit Noord-Amerika komen en de ander uit Europa.

Pagina 65 van 73

IBO Onderwijshuisvesting

Bijlage 6: Afkortingenlijst

Arbo AEF ARK AZ BAG BES BZK Cao CBS CFP CJG CN Co2 College van B&W DNB DUO ECN EED EIB EZK FIN Fvw GGD Havo IBO IHP IHPO IKC, IKC’s ILT ISZW IvhO IenW LCI LCVS Mbo MFA MI Mld. Mln. MPG MJOP NEN OCW OOGO Po Ppm Pve RIVM Ruimte-OK

Pagina 66 van 73

Arbeidsomstandigheden Andersson Elffers Felix Algemene Rekenkamer Ministerie van Algemene Zaken Basisregistratie Adressen en Gebouwen Bonaire, Sint Eustatius en Saba Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Collectieve arbeidsovereenkomst Centraal Bureau voor de Statistiek Corporate Facility Partners Centrum voor Jeugd en Gezin Caribisch Nederland Koolstofdioxide College van burgemeester en wethouders De Nederlandsche Bank Dienst Uitvoering Onderwijs Energieonderzoek Centrum Nederland Europese Energie-Efficiency Richtlijn Economisch Instituut voor de Bouw Ministerie van Economische Zaken en Klimaat Ministerie van Financiën Financiële verhoudingswet Gemeentelijke gezondheidsdienst Hoger algemeen voortgezet onderwijs Interdepartementaal beleidsonderzoek Integraal huisvestingsplan Integraal huisvestingsplan onderwijs Integraal kindcentrum integrale kindcentra Inspectie voor Leefomgeving en Transport Inspectie SZW Inspectie van het Onderwijs Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat Landelijke Coördinatie Infectieziektebestrijding Landelijk Coördinatieteam Ventilatie op Scholen Middelbaar beroepsonderwijs Multifunctionele accommodatie Materiële instandhouding Miljard Miljoen MilieuPrestatie gebouwen Meerjarenonderhoudsplan NEderlandse Norm Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Op Overeenstemming Gericht Overleg Primair onderwijs Parts per million

Programma van eisen Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu Stichting Ruimte voor Onderwijs en Kinderopvang

IBO Onderwijshuisvesting

RVO So SUVIS SPUK SZW Vmbo VNG VN-verdrag handicap Vo VROM Vso Vwo VWS Wet gelijke behandeling HCZ WEC WMS WPO WPO BES WVO WVO BES

Rijksdienst voor Ondernemend Nederland Speciaal onderwijs Specifieke uitkering ventilatie in scholen Specifieke uitkering Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs Vereniging van Nederlandse Gemeenten VN-verdrag inzake de rechten van personen met een handicap Voortgezet onderwijs Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer Voortgezet speciaal onderwijs Voorbereidend wetenschappelijk onderwijs Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Wet gelijke behandeling op grond van handicap of chronische ziekte Wet op de expertisecentra Wet medezeggenschap op scholen Wet op het primair onderwijs Wet op het primair onderwijs BES Wet op het voortgezet onderwijs Wet op het voortgezet onderwijs BES

Pagina 67 van 73

IBO Onderwijshuisvesting

Bijlage 7: Overzicht onderzoeken kwaliteit van de gebouwenvoorraad

Toelichting: • Onderstaand overzicht bevat nationale onderzoeken met data-analyses ten aanzien van de huidige gebouwenvoorraad en opgave(n). Lokale (gemeentelijke) of regionale onderzoeken zijn uitgesloten. • Rapporten die alleen verwijzen naar data-analyses uit onderstaande onderzoeken zijn uitgesloten. Deze zijn wel opgenomen in de volledige bibliografie. • In de kolom ‘Bevat unieke data(analyses) over is een oordeel gegeven of het onderzoek unieke data-analyses bevat over de verschillende aspecten van de gebouwenvoorraad. Als in het onderzoek alleen wordt verwezen naar data uit andere onderzoeken zonder nieuwe inzichten, dan wordt deze beoordeeld met ‘nee’. • Onderzoeken ouder dan 15 jaar zijn uitgesloten

Bevat unieke data(analyses) over… Onderzoek

Jaartal

Algemene Rekenkamer - schoolgebouwen primair en 2019 voortgezet onderwijs Berenschot & ICSadviseurs - Evaluatie van de materiële 2017 instandhouding in het primair onderwijs 2010-2014 Economisch Instituut voor de Bouw - Verkenning 2020 Onderwijsvastgoed Green deal scholen - Analyse kengetallen 15 2018 praktijkervaringen IPSE studies - Doelmatig huisvesten 2017 HEVO - Herijking Sectorale Routekaart Primair, Speciaal & 2020 Voortgezet Onderwijs HEVO - Doorrekening Sectorale Routekaart Primair, Speciaal & Voortgezet Onderwijs

2019

McKinsey & Company - Een verstevigd fundament voor iedereen PO-Raad, VO-raad - Sectorale routekaart voor verduurzaming van schoolgebouwen in het primair en voortgezet onderwijs Regioplan en Inspectrum – Monitor onderwijshuisvesting po-vo VNG Expertiseteam Onderwijshuisvesting (uitgevoegd door Arcadis) – Feitenonderzoek Versteeg, H. (in opdracht van ministerie van VROM) Onderzoek naar de kwaliteit van het binnenmilieu in basisscholen

2020

Pagina 68 van 73

2020

2017 2020 2007

Functionele behoefte

Bouwkunde staat/ Binnenklimaat onderhoud

Duurzaamheid

Gebruikersonderzoek + data DUO, BAG, RVO, Analyses data DUO, CBS

Ja

Nee

Nee

Nee

Feitelijke uitgaven gemeenten en/of scholen Ja

Nee

Nee

Nee

Nee

Ja

Data DUO, BAG, RVO, CFP Steekproef onder 80 cases

Nee

Nee

Nee

Ja

Nee

Nee

Nee

Nee

Ja

Ja

Data CBS, DNB Data BAG, EIB, DUO, RVO, ARK, CBS, ECN, Ruimte-OK, eigen data Data BAG, EIB, DUO, RVO, ARK, CBS, ECN, Ruimte-OK, eigen data Data BAG aantal bouwvergunningen M.n. data HEVO (doorrekening routekaart)

Nee Nee

Nee Nee

Nee Nee

Nee Ja

Ja Nee

Nee

Nee

Nee

Ja

Nee

Nee

Nee

Nee

Nee

Ja

Nee

Nee

Nee

Ja

Nee

Ja

Ja

Ja

Nee

Nee

Nee

Ja

Ja

Ja

Ja

Nee

Nee

Methode

140 schoolinspecties + Ja enquêtes + interviews Analyses data BZK, OCW, CBS Nee Steekproef metingen + enquêtes

Nee

IBO Onderwijshuisvesting

Bibliografie

Literatuur Algemene Rekenkamer (ARK). (2016). Schoolgebouwen primair en voortgezet onderwijs: de praktijk gecheckt. Den Haag: Algemene Rekenkamer. Andersson Elffers Felix (AEF). (2020). Stelsel in groei; een onderzoek naar financiële tekorten in de jeugdzorg. Utrecht: Andersson Elffers Felix. Andersson Elffers Felix (AEF). (2021). Rode draden casestudy voor IBO Onderwijshuisvesting. Publicatie als bijlage van IBO onderwijshuisvesting in het funderend onderwijs. (2021). Een vak apart; een toekomstbestending onderwijshuisvestingsstelsel. Den Haag: Ministerie van Financiën. Arcadis. (2020). VNG expertiseteam onderwijshuisvesting [feitenonderzoek ten behoeve van advies expertiseteam onderwijshuisvesting (red.)]. Amersfoort: Arcadis Nederland B.V. BDO accountants & adviseurs. (2021, 14 januari). BDO-benchmark Nederlandse gemeenten 2021; financiële situatie onhoudbaar. Geraadpleegd op 15 februari 2021 van https://www.bdo.nl/nl-nl/nieuws/2021/bdo-benchmark-nederlandse-gemeenten-2021financiele-situatie-onhoudbaar-ps-dzb-bmz-gem-lo-21. Berenschot & ICSadviseurs. (2017). Evaluatie van de materiële instandhouding in het primair onderwijs 2010-2014; de mate waarin de programma’s van eisen aansluiten op de actuele situatie en de behoeften van scholen. Utrecht: Berenschot. Boels Zanders advocaten. (z.d.). Bouwheerschap schoolbestuur en alternatieven.

Geraadpleegd op 15 februari 2021 van https://www.boelszanders.nl/publicatie/bouwheerschap-schoolbestuur-en-alternatieven. Boers, D. & Mikkers, J. (2015). Onderzoek van mechanische ventilatiesystemen op basisscholen in de regio Haaglanden 2014. GGD Haaglanden, aug. 2015. Centraal Planbureau (CPB). (2017). Gunstig voor gezin met opvang; risico op segregatie. Den Haag: Centraal Planbureau. Dam, M. van & Castenmiller, P. (2008). Variatie in bestuurskracht; een beschouwing over bestuurskracht, schaal en samenwerking. Den Haag: Vereniging Nederlandse Gemeenten. Doorn, W. van. & Mikkers, J. (2019). Binnenmilieu op scholen; een frisse school vraagt om een lange adem. Epidemiologisch Bulletin, 54(1&2), pp. 27-28 Economisch Instituut voor de Bouw (EIB). (2020). Verkenning onderwijsvastgoed; praktijkvoorbeelden en kansen voor de kwaliteitsopgave. Amsterdam: Economisch Instituut voor de Bouw. Europese Commissie. (2020, 17 september). State of the Union; Commission raises climate ambition and proposes 55% cut in emissions by 2030. Geraadpleegd op 17 februari 2021 van https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_20_1599.

Pagina 69 van 73

IBO Onderwijshuisvesting

GGD GHOR. (z.d.). Gezonde School. Geraadpleegd op 17 februari 2021 van https://ggdghor.nl/thema/gezonde-school/. Gilsing, R. & Tierolf, B. (2010). Ouders nemen de wijk; in eigen wijk naar school in gemengde wijken in Utrecht. Utrecht: Verwey-Jonker Instituut. Harten, K. van. (2020). Onderwijshuisvesting PO/VO; van ervaringen uit het verleden naar een efficiënte aanpak voor de toekomst. Z.p.: z.u. Haverinen-Shaughessy, U., Moschandreas, D., Shaughnessy, R. (2011). Association between substandard classroom ventilation rates and students academic achievement. Indoor Air, 21, pp. 121-131. in Jacobs, P. & Borsboom, W. (2019.) Meta-onderzoek voor coalitie gezonde binnenlucht. TNO 2019 R10969. Delft: TNO. HEVO. (2018). Concretisering huisvestingsvoorstel PO-Raad, VO-raad en VNG. ’sHertogenbosch: HEVO. HEVO. (2020). Herijking Sectorale Routekaart; primair, speciaal & voortgezet onderwijs. ’s-Hertogenbosch: HEVO. Inspectie van het Onderwijs (IvhO). (2020, 1 augustus). Onderzoekskader 2017 voor het toezicht op de voorschoolse educatie en het primair onderwijs. Geraadpleegd op 26 februari 2021 van https://www.onderwijsinspectie.nl/documenten/rapporten/2020/06/22/onderzoekskader -2017-po-en-vve Jacobs, P. & Borsboom, W. (2019.) Meta-onderzoek voor coalitie gezonde binnenlucht. TNO 2019 R10969. Delft: TNO. Landelijk Coördinatieteam Ventilatie op Scholen (LCVS). (2020).

Eindrapportage; beeld van ventilatie op scholen in het funderend onderwijs in Nederland. Den Haag: LCVS Ledoux, G. & Waslander, S., m.m.v. Eimers, T. (2020). Evaluatie passend onderwijs; eindrapport. Amsterdam: Kohnstamm Instituut. Martijn. (2017, 29 december). Top 5 langstzittende wethouders van Nederland. Geraadpleegd op 15 februari 2021 van https://toponderzoek.nl/2017/12/29/top-5langstzittende-wethouders-nederland/. McKinsey & Company. (2020). Een verstevigd fundament voor iedereen; een onderzoek naar de doelmatigheid en toereikendheid van het funderend onderwijs (primair en voortgezet). Amsterdam: McKinsey & Company, Inc. Onderwijsincijfers.nl. (2019, 1 oktober). Ontwikkeling van het aantal leerlingen in het primair onderwijs. Geraadpleegd op 11 maart 2021 van https://www.onderwijsincijfers.nl/kengetallen/po/leerlingen-po/aantallen-ontwikkelingaantal-leerlingen. Onderwijsincijfers.nl. (2019, 1 oktober). Leerlingenaantallen voortgezet onderwijs. Geraadpleegd op 11 maart 2021 van https://www.onderwijsincijfers.nl/kengetallen/vo/leerlingen-vo/aantallen-leerlingen-inhet-vo.

Pagina 70 van 73

IBO Onderwijshuisvesting

Onderwijsincijfers.nl. (2019, 1 oktober). Personeelssterkte primair onderwijs. Geraadpleegd op 11 maart 2021 van https://www.onderwijsincijfers.nl/kengetallen/po/personeel-po/aantallenpersoneelssterkte-po. Onderwijsincijfers.nl. (2019, 1 oktober). Personeelssterkte voortgezet onderwijs. Geraadpleegd op 11 maart 2021 van https://www.onderwijsincijfers.nl/kengetallen/vo/personeel-vo/aantallenpersoneelssterkte-vo. Onderwijsraad. (2020). Steeds inclusiever. Den Haag: Onderwijsraad. Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). (2020). Klimaat- en energieverkenning 2020. Den Haag: PBL. PO-Raad. (2020, 24 november). CAO PO 2019-2020; collectieve arbeidsvoorwaarden voor het primair onderwijs. Utrecht: PO-Raad. PO-Raad. (z.d.). Is het voor schoolbesturen mogelijk om te investeren in het eigen schoolgebouw of geldt hiervoor een investeringsverbod?. Geraadpleegd op 15 februari 2021 van https://www.poraad.nl/veelgestelde-vragen/is-voor-schoolbesturen-mogelijkom-te-investeren-in-het-eigen-schoolgebouw-of PO-Raad, VO-raad en VNG. (2020, 12 oktober). Sectorale routekaart duurzame schoolgebouwen. Geraadpleegd op 15 februari 2021 van https://www.poraad.nl/system/files/themas/huisvesting/sectorale_routekaart_poraad_vo-raad_vng.pdf Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB). (2021). Van Parijs naar praktijk; bekostiging en besturing van de decentrale uitvoering van het Klimaatakkoord.

Den Haag: Raad voor het Openbaar Bestuur. Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO). (2021a, 8 februari). Specifieke uitkering ventilatie in scholen (SUVIS). Geraadpleegd op 15 februari 2021 van https://www.rvo.nl/subsidie-en-financieringswijzer/suvis. Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO). (2021b, 22 januari). Frisse scholen. Geraadpleegd op 15 februari 2021 van https://www.rvo.nl/onderwerpen/duurzaamondernemen/gebouwen/technieken-beheer-en-innovatie/frisse-scholen. Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO). (2021c, 21 januari). Kennis- en innovatieplatform verduurzaming maatschappelijk vastgoed. Geraadpleegd op 26 februari 2021 van https://www.rvo.nl/onderwerpen/duurzaamondernemen/gebouwen/verduurzaming-utiliteitsbouw/maatschappelijk-vastgoed/kennisen-innovatieplatform-verduurzaming Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). (2020, 2 juni). Hygiënerichtlijn voor basisscholen. Geraadpleegd op 15 februari 2021 van https://www.rivm.nl/hygienerichtlijnen/basisscholen. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). (z.d.). LCI-Richtlijnen. Geraadpleegd op 26 februari 2021 van https://lci.rivm.nl/richtlijnen

Pagina 71 van 73

IBO Onderwijshuisvesting

Rijksoverheid. (z.d.a). Gemeentefonds. Geraadpleegd op 26 februari 2021 van https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/financien-gemeenten-enprovincies/gemeentefonds Rijksoverheid. (z.d.b). Vereenvoudiging bekostiging voortgezet onderwijs. Geraadpleegd op 15 februari 2021 van https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/financieringonderwijs/financiering-voortgezet-onderwijs/vereenvoudiging-bekostiging-vo. Rijksoverheid. (z.d.c). Plannen kabinet vereenvoudiging bekostiging primair onderwijs. Geraadpleegd op 15 februari 2021 van https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/financiering-onderwijs/financiering-primaironderwijs/vereenvoudiging-bekostiging-primair-onderwijs. Rijksoverheid. (z.d.d). Programma Onbeperkt meedoen!. Geraadpleegd op 16 februari 2021 van https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/rechten-van-mensen-met-eenhandicap/programma-onbeperkt-meedoen Ruimte-OK. (2016a). Kwaliteitskader huisvesting; het kind centraal; kwaliteitscriteria voor onderwijsvoorzieningen in het primair onderwijs. Eindhoven: Waarborgfonds & Kenniscentrum Ruimte-OK. Ruimte-OK. (2016b). Kwaliteitskader huisvesting; de toekomst centraal; kwaliteitscriteria voor onderwijsvoorzieningen in het voortgezet onderwijs. Eindhoven: Waarborgfonds & Kenniscentrum Ruimte-OK. Shendell, D., Prill, R., Fisk, W., Apte, M., Blake, D., Faulkner, D. (2004).

Associations between classroom CO2 concentrations and student attendance in Washington and Idaho. Indoor Air, 14, pp. 333-341. in Jacobs, P. & Borsboom, W. (2019.) Metaonderzoek voor coalitie gezonde binnenlucht. TNO 2019 R10969. Delft: TNO. Studiegroep Interbestuurlijk en Financiële Verhoudingen (IFV). (2020). Als één overheid; slagvaardig de toekomst tegemoet!. Den Haag: Ministerie van BZK. Studiegroep Invulling klimaatopgave Green Deal (Studiegroep Green Deal). (2021). Bestemming Parijs; wegwijzer voor klimaatkeuzes 2030, 2050. Z.p.: z.u. Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap, New York, 13 december 2006, geldend vanaf 14 juli 2016. Geraadpleegd op 15 februari 2021 via https://wetten.overheid.nl/BWBV0004045/2016-07-14#Verdrag_2 Verening Nederlandse Gemeenten (VNG). (2020a, 3 november). Ontwikkelingen onderwijshuisvesting en wijziging VNG Model Verordening voorzieningen huisvesting onderwijs. Geraadpleegd op 16 februari 2021 van https://vng.nl/brieven/ontwikkelingenonderwijshuisvesting-en-wijziging-vng-model-verordening-voorzieningen-huisvestingonderwijs. Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG). (2020b). Sectorale routekaart gemeentelijk maatschappelijk vastgoed; routekaart gemeenten. Den Haag: Vereniging Nederlandse gemeenten. Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG). (z.d.). Normbedragen.

Geraadpleegd op 26 februari 2021 van https://vng.nl/artikelen/normbedragen

Pagina 72 van 73

IBO Onderwijshuisvesting

Versteeg, H. (2007). Onderzoek naar de kwaliteit van het binnenmilieu in basisscholen. Den Haag: Ministerie van VROM. in Jacobs, P. & Borsboom, W. (2019.) Meta-onderzoek voor coalitie gezonde binnenlucht. TNO 2019 R10969. Delft: TNO. Vervangingsfonds Participatiefonds (VfPf). (z.d.). Arbocatalogus PO; veiligheid en gezondheid (V&G) schoolgebouwen. Geraadpleegd op 17 februari 2021 van https://www.arbocataloguspo.nl/WebCatalog/Catalog.aspx?type=Theme&Id=7&th=7. VOION. (z.d.). Arbocatalogus-VO; schoolgebouw. Geraadpleegd op 17 februari 2021 van https://www.arbocatalogus-vo.nl/schoolgebouw/. VO-raad. (2020, 12 mei). CAO VO 2020; collectieve arbeidsovereenkomst voor het voortgezet onderwijs. Utrecht: VO-raad. Wargocki, P. & Wyon, D. (2016). Ten questions concering thermal and indoor air quality effects on the performance of office work and schoolwork. Building and Environment, 112, pp. 359-366. in Jacobs, P. & Borsboom, W. (2019.) Meta-onderzoek voor coalitie gezonde binnenlucht. TNO 2019 R10969. Delft: TNO. Webredactie TU-Delft. (2019, 18 november). Scholen kunnen helpen bij energietransitie in wijken. Geraadpleegd op 17 februari 2021 van https://www.tudelft.nl/2019/tbm/scholen-kunnen-helpen-bij-energietransitie-in-wijken. Wienke, D. (2014). School en wijk verbonden; aansluiting van het onderwijs op een wijk-, gebieds- of stedelijke aanpak voor opvoeden en opgroeien.

Wetenschappelijke reflectie op do’s en dont’s in vernieuwen, verbinden en implementeren. Utrecht: Nederlands Jeugdinstituut. Kamerstukken Beleidsagenda tegen segregatie in het funderend onderwijs: Kamerstukken II, 2020/21, 31 293, nr. 571 Kamerbrief Aankondiging wetsvoorstel onderwijshuisvesting: Kamerstukken II, 2019/20, 35 300-VIII, nr. 210 Kamerbrief Ontwikkelingen verduurzaming bestaande utiliteitsbouw: Kamerstukken II, 2019/20, 30 196, nr. 716 Kamerbrief Rapportage Coördinatieteam Ventilatie op Scholen: Kamerstukken II, 2020/21, 31 293, nr. 555 Kamerbrief Totaalpakket vereenvoudiging bekostiging voortgezet onderwijs: Kamerstukken II, 2019/20, 31 289, nr. 409 Kamerbrief Verbeteraanpak passend onderwijs en route naar inclusiever onderwijs: Kamerstukken II, 2020/21, 31 497, nr. 371 Klimaatakkoord: Kamerstukken II, 2018/19, 32 813, nr. 342 Regeerakkoord ‘Vertrouwen in de toekomst’: Kamerstukken II, 2017/18, 34 700, nr. 34 Taakopdracht IBO: Kamerstukken II, 2020/21, 35 570, nr. 2

Pagina 73 van 73