Voorbereiding Beeldvormende bijeenkomst gemeenteraad West Betuwe_50% versie Omgevingsvisie West Betuwe.pdf

Dit betekent niet altijd een bus of traditioneel OV-vervoer, maar vooral vraagafhankelijk vervoersaanbod in met name de kleine kernen om vervoersarmoede tegen te gaan. ➔ Slimme en duurzame mobiliteit betekent ook het oplossen van bestaande verkeers knelpunten in de gemeente (zoals de N327 en de Tweede Lingebrug). Deze knelpunten worden verder uitgewerkt in de gebiedsuitwerking.

3.4 Economie en ondernemerschap West Betuwe nu West Betuwe is een bedrijvige en ondernemende gemeente, met fruit als unique selling point. Door de vruchtbare rivierklei in de gemeente heeft de West Betuwse fruitteelt kunnen uitgroeien tot een grootschalige economie. Nog steeds komt een derde van al het Nederlandse fruit uit deze gemeente. De fruitteelt is bepalend voor het landschap, maar ook voor de economie en de werkgelegenheid. Een aantal grote bedrijven op het gebied van fruit zijn Fruitmasters in Geldermalsen en Vogelaar-Vredehof in Enspijk. Ondernemers maken zich sterk voor schone en veilige agrarische bedrijfsvoering en krijgen hiervoor ook de ruimte. Veel van deze bedrijven zijn familiebedrijven. Familiebedrijven hechten vaak veel aan lange termijn continuïteit zodat het bedrijf over kan gaan op de volgende generatie.45

45

Gemeente West Betuwe (2021). Concept Economische Visie

CONCEPT Omgevingsvisie 1.0 West Betuwe versie 13 september 2021

19 van 38

Naast de fruitteelt, zijn ook verschillende maakindustriële bedrijven in de gemeente gevestigd, zoals onder andere machinebouw, agribusiness, verwerking-, bouw- en interieurbedrijven. Kortom, de gehele agribusiness keten is te vinden in West Betuwe. Daarnaast kent West Betuwe de vestiging van een aantal grote bedrijven in de logistiek. Onder andere Blokker en Albert Heijn hebben een distributiecentrum op de werklocatie Hoge Weide in Geldermalsen. West Betuwe kent 29 bedrijventerreinen en een aantal versnipperde locaties verspreid over de gemeente. Hierin zien we drie clusters: Geldermalsen, Waardenburg-Haaften en Vuren. In deze laatste twee clusters zien we ook dat een groot deel van de bedrijvigheid plaatsvindt langs de Waal. Op plaatsen in het buitengebied zien we een toenemende groei van bedrijvigheid aan huis.46 West Betuwe kent in 2020 meer dan 5.000 bedrijven en instellingen en biedt veel werkgelegenheid voor de regio.47 De netto arbeidsparticipatie is de afgelopen jaren gestegen.48 Ook groeide de afgelopen jaren de werkgelegenheid met ongeveer 13% in de periode 2017-2019. Deze groei ligt hoger dan in de regio (6%), provincie (6%) en nationaal (7%)49. De wat meer traditionele industrie in de regio is de afgelopen jaren minder hard getroffen door de kredietcrisis. De gevolgen van de coronacrisis zijn op dit moment nog niet uitgekristalliseerd.

Momenteel kent de gemeente weinig langdurig werklozen of mensen afhankelijk van een uitkering. Arbeidsmigranten maken deel uit van de werkzame bevolking. Samen met het bedrijfsleven en het onderwijs zet West Betuwe zich in voor een sterke lokale en regionale economie. Zo is in Geldermalsen een Fruit Tech Campus gevestigd om talent aan te spreken en te zorgen voor een betere aansluiting tussen het onderwijs en werkgelegenheid. De aanwezigheid van het fruit en de bloesem en de ligging tussen de Linge en de Waal, biedt kansen als fundament voor een sterke toeristische en recreatieve sector. De West Betuwse toeristische sector bevat in 2020 ongeveer 1.180 banen. Dit is 4,4% van de totale werkgelegenheid in de gemeente. Vergeleken met de regio, provincie en Nederland ligt dit percentage lager. De toeristische sector van West Betuwe draagt op twee manieren bij aan de economie. Het biedt op de eerste plaats werkgelegenheid voor de inwoners. Ten tweede draagt het bij aan een aantrekkelijk voorzieningen aanbod en het op peil houden van het voorzieningenniveau50. Als we kijken naar de detailhandel dan zien we dat Geldermalsen-Centrum het enige centrumgebied is in de gemeente waar zich meerdere supermarkten bevinden (Albert Heijn, Coop en Lidl). De andere centrumgebieden hebben in de basis één grote (750-1.000 m2) supermarkt: Beesd, Meteren, Haaften en Waardenburg.

In de overige kernen bevinden zich kleine supermarkten (tussen de 300 en 500 m2 wvo). In deze kernen maken de inwoners gebruik van de grotere winkelgebieden buiten de gemeentegrenzen in Leerdam, Gorinchem, Zaltbommel en Tiel.51 Opgaven De komende jaren gaat naar verwachting de arbeidsmarkt in de regio veranderen. Digitalisering en robotisering zullen de inhoud van de praktijk-geschoolde banen veranderen.52 Ook de verduurzaming van productieprocessen en bedrijfsvoering zal verder toenemen. Tegelijkertijd zal West Betuwe verder vergrijzen. Deze demografische ontwikkeling zet het arbeidspotentieel onder druk. Hierdoor zal in de toekomst het vinden van voldoende personeel een uitdaging worden. Arbeidsmigranten kunnen een deel van de oplossing van het personeelstekort vormen. Het faciliteren van goede huisvesting, voorzieningen en integratie vormen daarbij een belangrijke opgave. De kwaliteit en uitstraling van de bedrijventerreinen zijn de komende jaren aan nieuwe eisen onderhevig. Dit zijn eisen voor bijvoorbeeld milieu en omgeving. De geluids- en verkeershinder op en nabij de bedrijventerreinen en van andere bedrijvigheid nabij de kernen is een aandachtspunt.53 Met alle

46

Gemeente West Betuwe ( 2021). Koersdocument bedrijventerreinen West Betuwe. Buck Consultants International. (2020). Economische foto West Betuwe. 48 CBS. (2021). Arbeidsdeelname; netto arbeidsparticipatie 2004-2021 49 Gemeente West Betuwe (2021). Concept Economische Visie 50 Buck Consultants International. (2020). Economische foto West Betuwe. 51 DTNP. (2021). Detailhandelsbeleid West Betuwe. 52 Gemeente West Betuwe. (2021). Concept Koepelvisie Fruitdelta Rivierenland 53 Gemeente West Betuwe. (2021). Concept Economische Visie 47

CONCEPT Omgevingsvisie 1.0 West Betuwe versie 13 september 2021

20 van 38

ontwikkelingen in de economie en energie-, circulaire en klimaatopgaven zullen gemeenten voldoende aandacht moeten hebben voor het verduurzamen en toekomstbestendig maken van bestaande werklocaties. Naar verwachting is er in ieder geval tot 2030 is er een grote behoefte aan bedrijventerreinen in de regio. In West Betuwe liggen 29 bedrijventerreinen waar slechts beperkt kavels beschikbaar zijn. De uitbreiding en schaalvergroting van de bestaande werklocaties zijn inzet van verschillende (nationale) discussies. Uitdaging is met een juiste ruimtelijke inpassing en kwaliteit laten zien dat zorgvuldig met de ruimte en landschap wordt omgegaan om onnodige ‘verdozing’ van XXL locaties te voorkomen.54 In de detailhandel zien we grote verschuivingen in koopstromen. Dankzij de snelle groei van internetaankopen (verdrievoudiging sinds 2010), maar ook de vergrijzing en groei van eenpersoonshuishoudens stagneren de bestedingen in fysieke winkelcentra. Tegelijkertijd blijft er de behoefte aan het doen van dagelijkse boodschappen in een fysiek winkelcentrum, waarbij ook de ontmoetingsfunctie steeds belangrijker is. Deze centra zijn dan ook van groot belang voor de leefbaarheid en aantrekkelijkheid van de kernen. Consumenten gaan buiten het ‘functionele’ winkelen in steeds grotere mate op zoek naar beleving, vaak in grotere stadscentra. In de kleinere kernen staat winkelen daarom onder druk.

Ambitie De komende jaren zetten we in op het benutten van de economische kracht van West Betuwe. Als gemeente hebben we een ondernemende beroepsbevolking, goede centrale ligging en een innovatie fruitsector. Deze sector is nog volop in ontwikkeling. Steeds meer innovatieve bedrijven en start ups vestigen zich in onze fruitregio. We willen hier de komende jaren volop ruimte voor bieden en zetten daarom in op drie grote toekomstbestendige en goed bereikbare economische clusters in Geldermalsen, Waardenburg-Haaften en Vuren. Dit betekent dat we binnen deze economische clusters volop ruimte bieden voor bedrijven die passen bij onze gemeente, maar ook dat we inzetten op het versterken van de goede bereikbaarheid via weg, spoor en water. We willen de fruitsector versterken door de oprichting van een kenniscentrum. Dit draagt bij aan een duurzame toekomst voor de fruitteelt en komt innovatie ten goede. Onze ambitie is dan ook om te excelleren in fruitproductie en -verwerking met Europa als thuismarkt.55 Als gemeente zetten we in op het faciliteren van ondernemerschap. We bieden ruimte aan bedrijven die qua schaal en aard goed passen bij West Betuwe. Ook zetten we in op het ondersteunen van bedrijven bij het vergroten van hun concurrentiekracht door onder andere in te zetten op innovatie en talentontwikkeling.

We zetten in op het bieden van baankansen voor inwoners en dragen zorg voor levendige kernen en een dynamisch buitengebied door het op peil houden van voorzieningen, het stimuleren van samenwerking, een aantrekkelijk aanbod van werklocaties en het faciliteren van goede plannen. Daarbij stimuleren we transitie naar een meer duurzame en circulaire economie, bijvoorbeeld door verduurzaming van bedrijfspanden en het hergebruiken van grondstoffen.56 In onze gemeente liggen volop kansen om de nieuwe manieren van werken door robotisering, verduurzaming, te benutten en bestaande bedrijventerreinen te transformeren. Collectieve of grootschalige energieopwekking, vergroening, bereikbaarheidsoplossingen dragen bij aan kwalitatief goede en toekomstbestendige bedrijventerreinen en een aantrekkelijk logistiek vestigingsklimaat. Om ook in de toekomst verzekerd te zijn van voldoende arbeidspotentieel, besteden we extra aandacht aan het matchen van vraag en aanbod van arbeid. Dit doen we samen met ondernemers en onderwijsinstellingen in de regio. We stimuleren de huidige werkende bevolking om zich ‘een leven lang te ontwikkelen’ door om- en bijscholing. Ook arbeidsmigranten zijn voor onze gemeente een kansrijke aanvulling op de arbeidsmarkt.

We zetten ons in om voor deze groep voldoende voorzieningen en kwalitatief goede huisvesting te realiseren, zodat ook zij kunnen meedoen in onze maatschappij. Daarnaast

54

Concept regionaal ambitiedocument. Gemeente West Betuwe. (2021). Concept Koepelvisie Fruitdelta Rivierenland 56 Gemeente West Betuwe. (2021). Concept Economische Visie 55

CONCEPT Omgevingsvisie 1.0 West Betuwe versie 13 september 2021

21 van 38

streven we ernaar werk bereikbaar te houden voor zoveel mogelijk mensen, zoals voor mensen in een kwetsbare situatie of mensen met een beperking.57 Binnen onze gemeente streven we naar een geharmoniseerde detailhandelsstructuur, waarin niet alle voorzieningen in elke kern terugkomen. De kleinere kernen zoals Vuren, Heukelum, Asperen Herwijnen en Deil krijgen een rol als klein dorpssteunpunt58. We zien dat de inwoners van deze kleinere kernen ook vaak gebruik maken van de voorzieningen net buiten de gemeente in Leerdam, Gorinchem, Zaltbommel en Tiel. Haaften, Waardenburg en Meteren nemen de rol aan als groot dorpssteunpunt59 en Beesd ontwikkelt zich als een dorpscentrum60. Geldermalsen blijft functioneren als een aantrekkelijk bovenlokaal hoofdcentrum61 voor inwoners, bezoekers en ondernemers. In onze detailhandelsstructuur zoeken we de balans tussen draagvlak voor een aanbod van dagelijkse winkelvoorzieningen in de kleine kernen. We zetten in op het zoveel mogelijk behouden van de bestaande winkelstructuur passend bij het lokale draagvlak van onze gemeente en gaan terughoudend om met winkelontwikkelingen op andere locaties. Hierbij kijken we ook altijd naar de kansen en mogelijkheden qua bereikbaarheid van de winkels en voorzieningen. We zetten hier in op gebundelde deconcentratie.

Dit houdt in dat een zo goed mogelijke spreiding van aanbod wordt gerealiseerd door in specifieke kernen een passend aanbod na te streven. Ook is diversiteit in het winkelaanbod in de kleine kernen belangrijk. Dit doen we door een bundeling van publieks- en bezoekersfuncties. Desondanks kunnen we het verder afnemend winkelaanbod niet altijd voorkomen. Het is daarom van belang om een duidelijk perspectief te hebben voor leegkomend winkelvastgoed.

Ambities economie en ondernemerschap ➔ Als West Betuwe zetten we in op toekomstbestendige agribusiness (fruitgemeente), meer meerwaarde uit logistiek en bouwen we aan de maakindustrie. ➔ We kiezen voor de ontwikkeling van drie economische clusters (Geldermalsen, Haaften/Waardenburg, Vuren) om ondernemerschap, concurrentiekracht en werkgelegenheid te bevorderen. ➔ Een economisch cluster zorgt voor toename van verkeer. Dit vraagt om een goede ‘meervoudige bereikbaarheid’ (weg, water, spoor) van de drie clusters en dus om een investering in de aanpak mobiliteitsknooppunten in West Betuwe, bijvoorbeeld rondom de N327. ➔ We willen onze economische activiteiten meer concentreren om schaalvoordelen te behalen, collectieve kansen te benutten en innovatie te stimuleren. ➔ We zetten in op toekomstbestendige bedrijventerreinen: kwaliteitsverbetering, nieuwe (collectieve) energiebronnen, circulariteit, verduurzaming, aanpak geluids- en geurhinder, bereikbaarheid ➔ Als gemeente West Betuwe zien we de noodzaak om voldoende gekwalificeerd personeel aan ons te binden door kansen te bieden voor talentontwikkeling en scholing van jonge mensen. Dus kiezen we voor een ontwikkeling van Fruit Tech Campus rondom het stationsgebied Geldermalsen. ➔ Eveneens zetten we in op goede huisvesting en integratie van arbeidsmigranten en willen hiervoor ruimte bieden binnen onze gemeentegrenzen.

57

Gemeente West Betuwe. (2021). Lokale inclusie agenda 2020 In kleine dorpssteunpunten is het de ambitie om een kleine supermarkt te behouden (DTNP, 2021). 59 In grote dorpssteunpunten is het de ambitie om een volwaardige supermarktvoorziening te bieden met daarbij een perspectief voor enkele direct omliggende publieksfuncties (DTNP, 2021). 60 Een dorpscentrum met een volwaardig eigen boodschappenaanbod, aangevuld met lokale speciaalzaken, diensten en horeca (DTNP, 2021). 61 Het hoofdcentrum heeft het meest diverse centrumgebied in de gemeente met een zo divers mogelijk winkelaanbod (DTNP, 2021). 58

CONCEPT Omgevingsvisie 1.0 West Betuwe versie 13 september 2021

22 van 38

➔

➔

➔

We zetten in op een aantrekkelijk vestigingsklimaat voor lokale ondernemers en bedrijven van buiten die qua schaal en aard van activiteiten goed passen bij West Betuwe. Dit vraagt ook om een goed woon- en leefklimaat voor werknemers en zetten daarom ook in op goede woningen, voorzieningen, recreatie en bereikbaarheid (zie elders in deze omgevingsvisie). We zijn als West Betuwe trots op onze leefbare en vitale kernen en de lokale ondernemers die dit mogelijk maken. Tegelijkertijd zien we dat de balans tussen draagvlak voor en aanbod van dagelijkse winkelvoorzieningen in de kleine dorpen is kwetsbaar is. We kiezen daarom voor ‘gebundelde deconcentratie’ van het dagelijks winkelaanbod. Dat betekent ◆ Hoofdcentrum Geldermalsen, met een zo divers mogelijk winkelaanbod. ◆ Dorpscentrum Beesd met een volwaardig boodschappen aanbod aan het Dorpsplein, aangevuld met lokale speciaalzaken, diensten en horeca aan de Voorstraat. ◆ Grote Dorpssteunpunten Waardenburg, Haaften en Meeteren, met een volwaardige supermarktvoorziening en (Meteren uitgezonderd) enkele direct omliggende publieksfuncties. ◆ Kleine Dorpssteunpunten Vuren Heukelum, Asperen, Deil en Herwijnen, met behoud van een kleine supermarkt. Ter behoud van de bestaande detailhandelsstructuur kiezen we niet voor nieuwe detailhandel buiten de kernen.

3.5 Landbouw West Betuwe nu Zoals gezegd, in West Betuwe vormt een grote agrarische sector een belangrijke economische pijler. De agrarische sector is gespecialiseerd in de fruitteelt en glastuinbouw. De bekende Kanzi appel is een typisch product uit West Betuwe, maar ook veel aardbeien, kersen en hollandse groenten worden hier geteeld. De fruitteelt en glastuinbouw vormen de basis voor de West Betuwse agribusiness, waarin de hele fruitteeltketen vertegenwoordigd is: van ‘boer tot bord’. De omvang van deze keten is groter dan gemiddeld in Gelderland.62 Het buitengebied kenmerkt zich dan ook door bedrijven in de verwerking, handel, toelevering en logistiek.63 Naast de fruitteelt en glastuinbouw, kent de gemeente op de komgronden voornamelijk veeteelt als stuwende kracht. Deze vorm van landbouw draagt bij aan het in stand houden van het karakteristieke open landschap in het buitengebied. Dit open landschap trekt veel recreanten die het West Betuwse buitengebied graag bezoeken. Opgaven De Nationale Landbouwvisie zet in op een omslag naar kringlooplandbouw voor 2030. Deze in de basis circulaire bedrijfsvoering richt zich op het optimaal inzetten en hergebruiken van grondstoffen en producten en het zo veel mogelijk voorkomen van reststoffen, afval en schade aan het milieu.

De ontwikkeling van kringlooplandbouw leidt tot het verlagen van de milieudruk, maar betekent tegelijkertijd het vergroten van de ruimtevraag. Dit komt omdat voor deze extensivering extra landbouwgrond nodig is. In lijn met de landelijke trend zien we in West Betuwe steeds meer schaalvergroting in de agrarische sector. Deze 62 63

Buck Consultants international. (2021). Economische foto West Betuwe. Gemeente West Betuwe. (2021). Concept economische visie

CONCEPT Omgevingsvisie 1.0 West Betuwe versie 13 september 2021

23 van 38

schaalvergroting verandert het landschap en betekent vaak grotere stallen, machines en kavels. Hiernaast zien we dat de landbouw steeds meer een high tech sector wordt en zetten agrariërs meer en meer in op precisielandbouw.64 Een grote opgave in het landelijk gebied is agrarische bedrijfsbeëindiging. Deze ontwikkeling leidt tot vrijkomend agrarisch vastgoed (VAB). In sommige gevallen wordt voor dit vastgoed geen nieuwe bestemming gevonden, wat leegstand en verloedering tot gevolg kan hebben. De Economische foto van West Betuwe (Buck, 2021) laat in West Betuwe een relatief hoog aantal stoppende bedrijven zien in vergelijking met de regio Zuidwest-Gelderland. De afgelopen jaren is het verschil toegenomen. In West Betuwe vindt met name bedrijfsbeëindiging plaats in bij land- en tuinbouwbedrijven als gevolg van de geringe beschikbaarheid van opvolging.65 In Nederland verandert het buitengebied op veel plaatsen van een solitair agrarisch productielandschap naar een multifunctioneel consumptielandschap. Deze ontwikkeling zien we ook in West Betuwe. Er komen relatief meer burgers dan agrariërs in het buitengebied. Hoewel boeren nog steeds de grootste grondbezitter zijn, bepalen ze steeds minder de koers in het landelijk gebied.

Door met name de vraag naar kleine stukjes grond voor kleinschalige activiteiten, bijvoorbeeld voor het houden van kleinvee, dreigt een verrommeling van het buitengebied. Ook ontwikkelingen zoals de huisvesting van arbeidsmigranten op of nabij het bedrijf en woningsplitsing in het kader van mantelzorg spelen hier een rol in. Hiernaast doen andere ontwikkelingen in het gebied zoals natuurontwikkeling, waterhuishouding en recreatie een claim op de beschikbare ruimte. Het belang van al deze verschillende ontwikkelingen zal naar verwachting de komende jaren verder toenemen. Dit vraagt om zorgvuldige ruimtelijke afwegingen.66 Een andere uitdaging voor West Betuwse agrarische sector en het buitengebied is klimaatverandering. Een veranderend klimaat heeft merkbare gevolgen voor de landbouw, met name op het vlak van water(tekorten en -overlast). Bij langdurige regenval of hagelbuien kan schade aan gewassen ontstaan. Ook vraagt fruitteelt periodiek veel water. Tijdens warme droge periodes kan het zijn dat het grondwaterpeil niet voldoende is om de gewassen te besproeien. Ook hitte is schadelijk voor de fruitteelt. Door extreme hitte ontstaat er risico op zonnebrandschade aan fruit. Daarnaast nemen nieuwe insecten hun intrede, waardoor nieuwe plagen en ziekten kunnen voorkomen.67 Ambities Als gemeente West Betuwe stimuleren we de omslag naar kringlooplandbouw.

Voor agrariërs biedt kringlooplandbouw meekoppelkansen voor klimaatadaptatie (waterberging), telen onder zonnepanelen, behoud van landschappelijke kwaliteit en biodiversiteit, recreatie en de energietransitie. Als gemeente West Betuwe ondersteunen we agrariërs bij de zoektocht naar mogelijkheden voor duurzame gewasbescherming en het gebruik van duurzame energie. We zetten in op de ontwikkeling van afwegingskader, waarmee teeltondersteunende voorzieningen en eventueel aanvullende activiteiten (bijvoorbeeld handel) worden toegestaan, mits ze voldoen aan bepaalde voorwaarden. In het kader van het project Boomgaard van de Toekomst wordt ingezet op nieuwe teeltsystemen om de fruitproductie te verduurzamen en kwaliteit te borgen. De benodigde teeltondersteunende voorzieningen bieden kansen voor dubbelgebruik (o.a. de opwekking van zonne-energie), maar mogen op specifieke plekken niet ten koste gaan de aantrekkelijkheid van het landschap voor recreanten en toeristen.

We zoeken naar een gezonde balans in het bieden van ruimte voor uitbreiding, schaalvergroting, teeltondersteunende voorzieningen en het versterken van ons landschap, bescherming van de cultuurhistorie en de natuur. We kiezen er dan ook voor om op sommige plekken in onze gemeente een productielandschap vorm te geven waar agrariërs zich kunnen ontwikkelen, maar ook ruimte is voor andere 64

Nieuwenhuizen, W., et al. (2015, april). Ruimte voor de toekomst in het landelijk gebied. Trendverkenning 2020-2030 voor gemeenten met veel landelijk gebied. (Nr. 2628). Alterra Wageningen UR. 65 Buck Consultants international. (2021). Economische foto West Betuwe. 66 Gemeente Geldermalsen. (2018). Ontwerp bestemmingsplan Buitengebied 2018. 67 Stuurgroep Samenwerkende Netwerken Regio Rivierenland. (2021). Regionale Adaptatie Strategie Rivierenland

CONCEPT Omgevingsvisie 1.0 West Betuwe versie 13 september 2021

24 van 38

bedrijvigheid, grootschalige (collectieve) energieopwekking en mobiliteitsontwikkelingen. Op andere plekken, zoals bijvoorbeeld rondom de Linge, zijn we terughoudend in het bieden van uitbreidingsmogelijkheden en geven we voorkeur aan een vorm van kleinschalige agrarische activiteiten. De kleinere agrariërs langs de rivieren én de grotere agrarische bedrijven meer landinwaarts zijn innovatief in de productie en zetten in op een duurzame, klimaatadaptieve en toekomstbestendige bedrijfsvoering. We vergroten de landschappelijke kwaliteit van het buitengebied door in te zetten op sanering van landschapontsierende bedrijfsbebouwing of hergebruik van vrijgekomen agrarische bebouwing. We zetten hierop in om verpaupering en ongewenst gebruik en ondermijning tegen te gaan. Daarnaast bieden we agrarische ondernemers nieuwe mogelijkheden om na beëindiging van het agrarische bedrijf in hun levensonderhoud te voorzien.68 Een belangrijke voorwaarde hiervoor is dat deze ontwikkelingen passen binnen het West Betuwse landschap.69 Als gemeente West Betuwe zien we de toekomst van ons buitengebied in de combinatie van agrarisch en recreatief gebruik, met respect voor landschap, cultuurhistorie en natuur.

Dit kan in de vorm van verbreding van het agrarisch bedrijf, maar ook in vrijkomende agrarische bebouwing liggen kansen voor het ontwikkelen van nieuw toeristisch aanbod en in te spelen op toeristische en ambachtelijke beleving van West Betuwe. We zien dat agrariërs zich naast hun bedrijfsvoering ook inzetten om eigen gemaakte kaas en streekproducten te verkopen. Lokale, duurzame en ambachtelijke producten zijn in trek bij toeristen en passen goed in de ‘fruitbeleving’ van West Betuwe. We hebben de ambitie om in 2030 de ‘Bloesemgemeente’ van Nederland te zijn. In onze Bloesemgemeente komen innovatieve land- en tuinbouw, natuur, landschap en recreatie met elkaar samen en versterken elkaar.70 We zetten in op het bieden van ontwikkelruimte voor de landbouw, waarbij we aandacht houden voor landschap, natuur, cultuurhistorie, en recreatie. We stimuleren agrariërs om te streven naar een duurzame en natuurinclusieve bedrijfsvoering. Innovatie en maatwerk zijn hierin sleutelbegrippen. Door samenwerking met de kennisinstellingen kunnen we ons buitengebied verduurzamen.

Ambities landbouw ➔ Als West Betuwe blijven we ons ontwikkelen als dé fruitgemeente van Nederland. We zoeken naar een gezonde balans in het bieden van ruimte voor uitbreiding, schaalvergroting, teeltondersteunende voorzieningen en het versterken van ons landschap, bescherming van de cultuurhistorie en de natuur. ➔ We zetten als gemeente West Betuwe in op het benutten van koppelkansen in kringlooplandbouw en ondersteunen innovatieve agrariërs hierin: klimaatadaptatie (waterberging), maatregelen voor een gezonde bodem, telen onder zonnepanelen, behoud landschappelijke kwaliteit en het bevorderen van biodiversiteit. ➔ West Betuwe wijst gebieden aan voor een productielandschap van de toekomst. Enerzijds door volop ruimte te bieden voor agrariërs de ruimte krijgen voor uitbreiding, maar ook ruimte te bieden voor andere bedrijvigheid, grootschalige (collectieve) energieopwekking en mobiliteitsontwikkelingen. Anderzijds door terughoudend (bijvoorbeeld in het gebied rondom de Linge) te zijn in het bieden van uitbreidingsmogelijkheden waarmee de gemeente voorkeur geeft aan een vorm van kleinschalige agrarische activiteiten.

68

Gemeente Geldermalsen. (2018). Bestemmingsplan Buitengebied 2018. Gemeente West Betuwe. (2018). Bidbook 70 Gemeente West Betuwe. (2018). Bidbook 69

CONCEPT Omgevingsvisie 1.0 West Betuwe versie 13 september 2021

25 van 38

➔

➔ ➔

In het productielandschap zijn we terughoudend in de mogelijkheden voor woningbouw (anders dan bedrijfswoningen) vanwege o.a. gezondheidsrisico’s/milieueisen zoals spuitzones rondom deze gebieden. Voorwaarde voor alle (nieuwe) agrarische ontwikkeling in West Betuwe is de inzet op kringlooplandbouw. Bij vrijkomende agrarische bebouwing (VAB’s) bekijken we met eigenaar en omgeving naar alternatieve bij het landschap passende invulling voor het vastgoed zoals recreatie, wonen, zorg etc..

3.6 Energie en klimaat West Betuwe nu West Betuwe is een echte watergemeente. Van oudsher hebben we al te maken met de invloed van klimaatverandering en de impact van (hoog) water. Vanaf de 16e eeuw reguleren we samen met onze buurgemeenten in Rivierenland de rivieren steeds meer. Dit maakt dat West Betuwe een uniek landschap kent. Kleinschalige verkaveling op de oeverwallen, weidse komgebieden en de slingerende dijken langs de rivieren en uiterwaarden bepalen het karakter van het landschap.71 Op het gebied van de transitie naar duurzame energie is West Betuwe een vooruitstrevende gemeente. Vijftig procent van alle inwoners van West Betuwe rijdt met een elektrische auto of fietst (elektrisch) tussen de kernen72. Inmiddels staan alle in kernen verschillende laadpalen. Het aantal woningen met zonnepanelen is de afgelopen jaren gestegen en ligt op 17,3% in 2019. Dit is hoger dan het landelijke gemiddelde van 12,3% in 2019.73 Daarnaast ligt ten zuiden van de A15 windpark Deil met 11 windmolens en ligt op de gesloten vuilstortplaats in Geldermalsen windpark Avri met 3 windmolens. Deze windmolens wekken stroom op voor circa 60.000 huishoudens. West Betuwe kent een hiernaast een actieve energiecoöperatie: de burgerwindcoöperatie West Betuwe met 900 leden in 2021.

De gemeente West Betuwe heeft in het beleidskader Grondgebonden Zon West Betuwe randvoorwaarden opgesteld waarbinnen grondgebonden zonneparken kunnen worden aangelegd. Hierbij worden mooie landschappen, natuur, landbouwgrond en dorpsranden zoveel mogelijk ontzien en is goede participatie van de omgeving belangrijk. Er zijn bij dit beleidskader al enkele locaties op kaart aangewezen. Opgaven De afspraken uit het Klimaatakkoord, die vragen om een 49% reductie van broeikasgassen in 2030 en 95% in 2050. In navolging hiervan staan we voor een aantal uitdagingen om onze gemeente duurzamer en meer circulair in te richten. Op dit moment is er een Regionale Energie Strategie 1.0 (RES) van de regio Rivierenland opgesteld. De gemeente West Betuwe maakt hier onderdeel vanuit. Het RES 1.0-bod van de gehele regio is 1,2 TWh duurzame elektriciteit in 2030, opgewekt met wind en zon. West Betuwe zal in samenwerking met de andere gemeenten in de regio zoeken naar locaties om het opwekken van (grootschalige) duurzame energie mogelijk te maken. Ook onderzoeken we in de RES hoe we de warmtetransitie mogelijk maken en doen we onderzoek naar duurzame alternatieven voor aardgas. Tot 2040 zal ons vervoer steeds meer elektrisch worden en groeit daarmee de vraag naar elektriciteit in onze gemeente.

Ook vraagt zoals gezegd de woningbouw om een verduurzamingsslag en de stap naar meer aardgasvrije woongebieden. Een belangrijke opgave is het vormgeven van de warmtetransitie. 71

Stuurgroep Samenwerkende Netwerken Regio Rivierenland. (2021). Regionale Adaptatie Strategie. Gemeente West Betuwe. (2020). Mobiliteitsvisie. 73 Waar staat je gemeente. (2021). Dashboard Energietransitie. 72

CONCEPT Omgevingsvisie 1.0 West Betuwe versie 13 september 2021

26 van 38

Elektrificatie of nieuwe warmtebronnen zoals een warmtenet, warmtepomp of aquathermie zullen het huidige gasverbruik moeten gaan vervangen. De verspreide bebouwing en de leeftijd van de woningen maken collectieve verduurzaming een extra uitdaging, wat ook zorgt voor hogere kosten voor woningeigenaren. Het klimaat verandert. Voor West Betuwe is dit van grote invloed. Door klimaatverandering stijgt de kans op extreem weer. Naar verwachting krijgen we steeds vaker te maken met extreem weer: piekbuien, hitte en droogte. De kans op wateroverlast in het bebouwd gebied zal toenemen, net als het aantal extreem warme dagen - met bijbehorende gezondheidsrisico’s. Ook kan extreem weer zorgen voor schade voor de land- en tuinbouw. Dit betekent niet alleen schade aan gewassen, ook kassen kunnen hierdoor beschadigen. Hitte en droogte horen ook bij een veranderend klimaat. In combinatie met lage rivierwaterstanden, kan een lange periode van droogte leiden tot een verminderde gewasopbrengst. Dit komt doordat een vochttekort ontstaat in een periode waar gewassen juist water nodig hebben.74 De omgang met extremer weer (natter, warmer, droger) vergt aanpassingen van grondgebruik, bebouwing en infrastructuur in West Betuwe.

De regio Rivierenland heeft in haar Regionale Adaptatiestrategie (RAS) een aanpak vastgelegd om te anticiperen op klimaatverandering en de schade die met klimaatverandering gepaard gaat te beperken. Tegelijkertijd wil de regio de uitdagingen die klimaatverandering met zich meebrengt omzetten in kansen door bijvoorbeeld andere producten te verbouwen en in te zetten op langere oogstperiodes. In 2050 wil Rivierenland klimaatadaptief ingericht zijn. Ons rivierengebied is extra kwetsbaar voor klimaatverandering. Door een stijgende zeespiegel en een dalende bodem is regelmatige controle van de dijken noodzakelijk. Zo heeft de Waaldijk tussen Tiel en Waardenburg extra versterking nodig om aan de huidige veiligheidseisen te voldoen. De komende jaren versterkt Waterschap Rivierenland de noordelijke Waaldijk tussen Gorinchem en Nijmegen om de waterveiligheid te vergroten. Het gaat om een dijktraject van 80 kilometer lang. Hiervoor is een nieuw concept ontwikkeld: de ‘Gastvrije Waaldijk’. Dit concept omvat meerdere dijkversterkingsprojecten in West Betuwe. Ambitie West Betuwe volgt in haar duurzaamheidsambities het Klimaatakkoord (energieneutraal in 2050) en het Gelders Energieakkoord: in 2030 de uitstoot van CO2 met 55% verminderen ten opzichte van 1990. West Betuwe draagt bij aan het bod vanuit de Regio Rivierenland met ongeveer 90 hectare zonnevelden en 14 windturbines.

Op dit moment kent West Betuwe circa 10 hectare aan zonnevelden en 14 windturbines en heeft met name de ambitie om de komende jaren extra zonneparken aan te leggen.75 Voor het ontwikkelen van zonnevelden hanteren we onze ‘zonneladder’ waardoor we mooie landschappen, natuur, landbouwgrond en dorpsranden ook de komende jaren zoveel mogelijk ontzien. Zo blijft het landschap open en kan de fruitteelt nog steeds dienen als ‘unique selling point’.76 De winst die voortvloeit uit de opwekking van duurzame energie kunnen we weer gebruiken als investering in nieuwe vormen van duurzame energiebronnen of komen ten goede aan de omgeving. Als West Betuwe vinden we het belangrijk dat we een bijdrage leveren aan de Gelderse duurzaamheidsambities, maar vinden we het ook van belang dat ons landschap, dat zo bepalend is voor ons DNA, de komende jaren beschermd blijft. Daarom clusteren we grootschalige duurzame energieopwekking in het buitengebied zo veel mogelijk rondom ons economische cluster Vuren en langs de A15. Zo zorgen we voor concentratie in een gebied dat zich kenmerkt als productielandschap en ontzien we ons kleinschalig landschap van grootschalige ingrepen. We hebben de ambitie om ervoor te zorgen dat onze bestaande en nieuwe werklocaties gewapend zijn tegen wateroverlast en hittestress.

Ook kiezen we ervoor om de hoofdinfrastructuur van(snel)wegen, spoorwegen en waterwegen klimaatrobuust in te richten.

74

Stuurgroep Samenwerkende Netwerken Regio Rivierenland. (2021). Regionale Adaptatie Strategie. Stuurgroep RES FruitDelta Rivierenland. (2021). Regionale Energiestrategie 1.0 76 Gemeente West Betuwe. (2018). Bidbook 75

CONCEPT Omgevingsvisie 1.0 West Betuwe versie 13 september 2021

27 van 38

Op het gebied van circulariteit zetten we ons als gemeente in voor een economie zonder afval in 2050. Dit houdt in dat we ons als gemeente sterk maken om voorbeelden van circulariteit, kringlooplandbouw en de biobased economy zichtbaar te maken en zoeken we naar economisch haalbare concepten. Als gemeente kunnen we eisen stellen aan het gebruik van duurzame materialen en gebruiken we de materialen die beschikbaar zijn om zo afvalstromen te beperken en meer in te zetten op hergebruik. We zetten in op materialen die flexibel te gebruiken zijn of demonteerbaar zijn. Ook pakken we het verwijderen van asbest op onder het thema circulariteit.77 De zorg voor het milieu is een continu proces en voor ons een belangrijk onderdeel van een gezonde leefomgeving. De land- en tuinbouw in West Betuwe is in de toekomst zo ingericht dat het zo min mogelijk last heeft van de gevolgen van wateroverlast, droogte en hitte. Als gemeente zetten we er ons voor in dat de agrarische sector beter bestand is tegen klimaatverandering. We zoeken hiervoor naar mogelijkheden van multifunctioneel grondgebruik en zetten in op verduurzaming van de agrarische sector. Om onze kernen aantrekkelijk, groene en leefbaar te houden zetten we in op de beperking van wateroverlast, droogte en hitte meenemen. Dit zien we als belangrijk ontwerpuitgangspunt bij de (her)inrichting van onze kernen.

In de openbare ruimte richten we ons op klimaatadaptief handelen. Als gemeente nemen we het klimaatbestendig en waterrobuust inrichten en beheren van de openbare ruimte mee bij nieuwe ontwikkelingen.78 We zetten in op bewustwording van de urgentie van klimaatadaptief handelen bij zowel bewoners en bedrijven, om zo te komen tot slimme samenwerkingen op verschillende schaalniveaus. Daarnaast richten we ons als gemeente in eerste instantie op de meest urgente opgaven, en richten we ons vervolgens op het ‘laaghangend fruit’. We zien klimaatadaptatie als een meekoppelkans om andere opgaven aan te pakken.79 In samenwerking met de Regio Rivierenland en het Waterschap versterken we in het Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP) onze dijken om zo de waterveiligheid in onze gemeente te waarborgen. Daarnaast zoeken we naar koppelkansen op het gebied van recreatie, verkeer en wonen. Het is de bedoeling dat de Waaldijk na de dijkversterking uitnodigt om te fietsen, te wandelen en te genieten van het uitzicht. Dat kernen weer verbonden zijn met de rivier en vissers mogelijkheden hebben om op goede visplekken te komen.

Ambities energie en klimaat: ➔ We zetten ons als West Betuwe in om de doelstellingen van het Klimaatakkoord (energieneutraal in 2050) en het Gelders Energie akkoord (in 2030 verminderen van de uitstoot van CO2 met 55% ten opzichte van 1990) te behalen. We zetten vooral in op het realiseren van 80 ha. zonnevelden in het energielandschap rondom de A15 en A2 en de aangewezen zonneveldlocaties. We zoeken zo veel mogelijk naar functiecombinaties (TOV), maar realiseren ons dat het soms ten koste gaat van ander gebruik en het landschap hierdoor verandert. ➔ We kiezen voor het realiseren van een klimaat- en waterrobuuste inrichting in 2050. Dit betekent dat we werken aan klimaatadaptieve (openbare) ruimte en recreatiegebied, woonwijken, agrarische sector. Alle nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen zijn klimaatadaptief en zo veel mogelijk circulair en energieneutraal. De openbare ruimte zal er daardoor in de toekomst anders uit komen te zien. ➔ De komende jaren zetten we in op het verbeteren van de waterveiligheid door het versterken van de dijken en benutten tevens koppelkansen benutten op het gebied van recreatie, verkeer en wonen. Dit zorgt voor meer bereikbaarheid en veiligheid van de dijkgebieden, waarbij we toename van doorgaand verkeer willen voorkomen.

77

Gemeente West Betuwe. (2021). Regionaal economisch ambitiedocument 2021-2024. Gemeente West Betuwe. (2018). Bidbook. 79 Stuurgroep Samenwerkende Netwerken Regio Rivierenland. (2021). Regionale Adaptatie Strategie. 78

CONCEPT Omgevingsvisie 1.0 West Betuwe versie 13 september 2021

28 van 38

➔ ➔

➔

Om duurzame mobiliteit, maar ook de toename van wind- en zonne- energie mogelijk te maken is er ruimte nodig voor de verzwaring van het energienetwerk. Bij nieuwe gebiedsontwikkeling bieden we als gemeente West Betuwe volop ruimte voor duurzame mobiliteit en geven we voorkeur aan energieneutrale of zelfs energieleverende nieuwbouw. Daar waar toegestaan stellen we strenge eisen aan nieuwe ontwikkelingen en/of bedrijven om bij te dragen aan onze doelstellingen op het gebied van energietransitie en klimaatadaptatie. We zetten in op een economie zonder afval, ofwel een circulaire economie. Als gemeente kunnen we eisen stellen aan het gebruik van duurzame materialen en gebruiken we de materialen die beschikbaar zijn om zo afvalstromen te beperken en meer in te zetten op hergebruik.

3.7 Natuur, cultuur en recreatie West Betuwe nu West Betuwe heeft veel natuurlijke en culturele rijkdommen. Zij zijn bepalend voor onze identiteit, DNA en herkenbaarheid voor mensen buiten de gemeente. De aanwezigheid van het weidse rivierenlandschap, de vele fruitbomen, de uitgestrekte akkers, de forten en de vele kleine kernen maken dat mensen graag recreëren in de gemeente. Een groot deel van het rivierengebied van de Waal en de Linge is aangemerkt als Nationaal Landschap Rivierengebied.80 Dit landschap biedt ruimte voor recreatie: wandelen, fietsen, varen, motorrijden en autorijden.81 De gemeente kenmerkt zich bij uitstek voor beleving op en bij het water. Het biedt een afwisselend landschap van fruitgaarden, grienden en uitgestrekte weilanden. West Betuwe staat daarnaast bekend als de bloesem- en fruitgemeente van Nederland. In de gehele gemeente bevinden zich bloeiende akkerlanden, tuinen en lindes om de instandhouding van de bijenpopulatie te garanderen. Een herkenbaar profiel waarbinnen de verbinding tussen land- en tuinbouw, natuur, landschap en recreatie zichtbaar is. Op steeds meer plekken in de gemeente is deze verbinding terug te vinden, bijvoorbeeld in boerderijwinkels, zelfpluktuinen en rondleidingen bij de fruitbedrijven.

Cultuurhistorie is terug te vinden in de Hollandse Waterlinie, in 2021 opgenomen op de Werelderfgoedlijst van UNESCO, met zijn forten herkenbaar in het landschap (Vestingsdriehoek). Hiernaast kent de gemeente veel beeldbepalende rijks- en gemeentelijke monumenten zoals Fort Asperen. De vele culturele activiteiten, initiatieven en verenigingen vormen het immaterieel en levend erfgoed van de gemeente. Vele van de activiteiten keren jaarlijks terug zoals het zomerfeest in Haaften, de Dikke Banden Race in Rhenoy, de praalwagens in Rumpt, Boeruh Rock in Herwijnen, de gondelvaart op de Linge, de Bloesemtocht, de oogstfeesten, Landgoedfair, het fruitcorso en de karakteristieke jaarmarkten in vele kernen.82 De activiteiten zijn er niet alleen voor de inwoners van West Betuwe zelf, ze hebben ook veel te bieden voor toeristen van buiten de gemeente. In West Betuwe bevindt zich een aantal musea zoals het GeoFort in Herwijnen en het Tweede Wereldoorlog- en Vliegeniersmuseum in Fort Vuren.83 Op de basisscholen vindt cultuureducatie plaats en in de culturele cafés, de openbare bibliotheek, de dorpshuizen, horecagelegenheden en forten vinden veel culturele activiteiten plaats. Bij de inwoners zijn bijvoorbeeld de dorpsquizzen erg populair, waar in een gezellige horeca setting de historische en algemene kennis van de bezoekers wordt getest.84

80

Gemeente West Betuwe. (2020). Kadernota Cultuur en Kunst 2020-2023. Gemeente West Betuwe. (2018). Bidbook. 82 Gemeente West Betuwe. (2020). Kadernota Cultuur en Kunst 2020-2023. 83 Gemeente West Betuwe. (2020). Beleid Recreatie en Toerisme 2020-2023. 84 Gemeente West Betuwe. (2020). Kadernota cultuur en kunst 2020-2023. 81

CONCEPT Omgevingsvisie 1.0 West Betuwe versie 13 september 2021

29 van 38

De aanwezigheid van het karakteristieke rivierenlandschap in combinatie met de bloesem, het fruit en de cultuurhistorie maakt dat West Betuwe een sterk recreatief profiel heeft. De recreatieve sector omvat 1.180 banen, wat omgerekend 4,4,% van het totaal aantal banen is. Gemiddeld ligt dit percentage lager dan het aandeel recreatieve banen in de regio, provincie en Nederland. Op het gebied van toerisme maakt West Betuwe onderdeel uit van de toeristische regio Rivierenland. Deze regio is van grote economische betekenis voor de dagrecreatieve sector, die €296 miljoen bijdraagt aan de regionale economie. De verblijfsrecreatieve sector draagt hier ongeveer €76 miljoen aan bij. Naast de economische bijdrage kent de recreatieve sector ook een sociale bijdrage. Het draagt zorg voor een aantrekkelijk voorzieningenaanbod en het op peil houden van het voorzieningenniveau.85 Opgaven Door verstedelijking zal de recreatieve druk in de buitengebieden toenemen. Mensen zijn steeds meer op zoek naar (dag)recreatie in de buurt, om even de drukte van de stad te ontvluchten. Ook is het landschap en daarmee het buitengebied - een steeds belangrijkere vestigingsvoorwaarde in een ontwikkelde diensteneconomie. De kwaliteit en de beleefbaarheid van het buitengebied zijn zodoende ook steeds meer van economische waarde. De West Betuwse recreatie en toerisme zijn erg seizoensgebonden.

Met name in de lente en zomer bezoeken veel toeristen de gemeente. Vaak komen toeristen voor een dagbezoek. Het ontbreken van dagattracties en overnachtingsmogelijkheden weerhoudt mensen ervan meerdere dagen in de gemeente te blijven. Inwoners en ondernemers zien dan ook graag een extra grootschalige toeristische trekker in de gemeente terugkomen. Daarnaast ervaren toeristen en inwoners dat er langs de rivieren weinig ruimte is om de recreëren. Langs de Linge bijvoorbeeld is veel grond in particulier bezit. Er zijn investeringen nodig die toegankelijke steigers voor publiek, strandjes en goede wandel- en fietsroutes mogelijk maken langs en nabij het water, waarbij ook horeca een rol kan spelen. Ook de huidige wandel- en fietsroutes verdienen aandacht. Om deze toegankelijk te maken voor elke doelgroep is het toevoegen van voldoende rustplaatsen en openbare toiletvoorzieningen een belangrijke onderdeel.86 Zoals gezegd wordt vanuit het Hoogwaterbeschermingsprogramma gewerkt aan versterken van de dijken om Nederland te beschermen tegen overstromingen. Ook rondom de Waal lopen diverse dijkversterkingsprogramma’s waarbij in de nieuwe inrichting speciale aandacht is voor recreatief gebruik van de dijk. Ondanks het sterke recreatieve profiel van West Betuwe, staat de beleefbaarheid van de gemeente onder druk.

Op veel plekken in Nederland liggen er bijvoorbeeld opgaven omtrent het bevorderen van de biodiversiteit. Met name in de landelijke gebieden waar sprake is van agrarisch gebruik staat de biodiversiteit steeds meer onder druk. Zo is bijvoorbeeld het aantal boerenlandvogels - als indicatie voor de biodiversiteit - met de helft gedaald.87 Ook liggen rondom de Waal en de Linge kleine stukken Natura 2000 gebied. Bescherming deze van unieke natuur botst sinds de afschaffing van de PAS in 2019 sterk met de uitbreiding van het andere functies zoals landbouw en wonen. Dit stelt grondeigenaren voor steeds scherpere dilemma’s. Het vinden van de balans tussen ruimte voor de natuurontwikkeling, cultuurhistorie, ontwikkeling van biodiversiteit, recreatie, agrarische activiteiten en duurzame energieopwekking en tegelijkertijd het versterken en behouden van het open landschap is een opgave waar de gemeente de komende jaren mee te maken krijgt. Al deze thema’s en de bijbehorende opgaven leggen een claim op de ruimte. Het rijke verenigingsleven in de kernen draait voornamelijk op de inzet van een aantal vrijwilligers. Dit zijn momenteel veelal wat oudere vrijwilligers. Vergrijzing zorgt ervoor dat de huidige structuur van veel verenigingen langzaam aan het veranderen is.

Het verenigingsleven dat een belangrijke peiler voor de leefbaarheid en sociale verbondenheid in de kernen is, kan hierdoor onder druk komen te staan.88 Deze

85

Buck Consultants international. (2021). Economische foto West Betuwe. Gemeente West Betuwe. (2018). Bidbook. 87 Compendium voor de Leefomgeving [Webpagina]. Biodiversiteit, Trend fauna agrarisch gebied. Geraadpleegd 20 juli 2021. 88 Gemeente West Betuwe. (2020). Kadernota Cultuur en Kunst 2020-2023. 86

CONCEPT Omgevingsvisie 1.0 West Betuwe versie 13 september 2021

30 van 38

ontwikkeling geldt overigens niet alleen voor West Betuwe maar is op veel andere plekken in Nederland aan de hand. Ambities West Betuwe zet in op het beleefbaar maken van haar cultuurhistorie. De wandel- en fietsroutes lopen over eeuwenoude wegen en paden. Met goede bewegwijzering, toeristische opstappunten (TOP’s) en kleinere dorpsommetjes kunnen we onze recreatieve potentie nog meer benutten. Ook wordt er bij het opstellen van deze routes gezocht naar een combinatie met de beleving van kunst en cultuur, ofwel het verbinden van kunst en cultuur met recreatie en toerisme. De thema’s fruit, water en cultuurhistorie staan hierin centraal. De Bloesemtocht en de Klompenpaden zijn hier voorbeelden van.89 Ook de UNESCO-benoeming van de Nieuwe Hollandse Waterlinie tot de Werelderfgoedlijst kunnen we benutten. Hiermee zetten we in op het versterken, verbreden, verbinden en vernieuwen van de West Betuwse cultuur en kunst. Het versterken van de routestructuren is hiervoor een belangrijk ontwikkeling. We zetten ons in voor een robuust en aantrekkelijk rivierenlandschap. Dit betekent dat we kiezen voor het behouden, beschermen en versterken van (natte) natuur, het vergroten van de biodiversiteiten het zoeken naar nieuwe natuurdoelen op andere plekken.

Dit kan hand in hand gaan met innovatieve land- en tuinbouw, doorontwikkeling van recreatiemogelijkheden en het aanpakken van de water- en klimaatopgave. De natuurgebieden maken deel uit van een sterke groenblauwe dooradering in het landschap. Deze groenblauwe dooradering faciliteert bergingen voorraad van zoet water voor de functies in het gebied en is tevens aantrekkelijk voor natuur en recreatie. De Linge is binnen de Betuwe hierin de blauwe draad. Als gemeente willen we onze West Betuwse kernwaarden versterken, om zo het aanbod van verblijfsrecreatie en dagrecreatie te versterken. We willen ontdekken waar onze potentie ligt op het gebied van recreatie. Ons doel hierin is om het vrijetijdsaanbod voor eigen inwoners te vergroten en daarbij de leefbaarheid in de kernen te verbeteren. We houden hierbij rekening met natuur- en stiltegebieden. Er liggen kansen om dit te koppelen aan andere opgaven. Zo zetten we in op het beter bereikbaar maken van rivier de Linge en koppelen we het versterken van de Waaldijk aan opgaven rondom duurzaamheid, bereikbaarheid en toerisme. Ook willen we een gunstig klimaat creëren voor alle recreatieve ondernemers en daarin streven naar een duurzame, circulaire, toeristische sector. We zoeken hierin naar een goede balans, waarbij massatoerisme voorkomen wordt, om zo te zorgen voor een gunstig klimaat voor zowel inwoners als ondernemers.

Ons streven is om een bijdrage te leveren aan de regionale omzetgroei van 5% in de recreatieve sector van Regio Rivierenland. Als West Betuwe ondersteunen we ons hechte verenigingsleven en hebben we aandacht voor onze vrijwilligers. Ons streven is om kunst en cultuur breed toegankelijk te maken voor elke doelgroep, onder andere door hier samenwerkingen in te zoeken en in te zetten op het vervlechten van kunst, cultuur en techniek.90

Ambities natuur, cultuur en recreatie: ➔ We zetten in op een buitengebied met een goede balans in toerisme, landschap, landbouw, cultuurhistorie, energieopwekking en buitenleven. We willen er voor zorgen dat West Betuwe in de toekomst aantrekkelijk blijft voor (nieuwe) inwoners en bezoekers.

89 90

Gemeente West Betuwe. (2020). Kadernota Cultuur en Kunst 2020-2023. Gemeente West Betuwe. (2018). Bidbook.

CONCEPT Omgevingsvisie 1.0 West Betuwe versie 13 september 2021

31 van 38

➔ ➔

➔

➔ ➔

➔

We benutten de uitstraling en het imago van de fruitregio & Nieuwe Hollandse Waterlinie. Kernwaarden als uitgangspunt voor recreatie. We zetten in op het volop beleefbaar maken van de natuur- en cultuurhistorische waarden langs de rivier de Linge en maken dit gebied meer bereikbaar voor recreanten en inwoners. Dit zorgt voor verblijfskwaliteit voor inwoners, maar ook voor een toestroom van recreanten in dit gebied. We kiezen voor aantrekkelijke en voor iedereen toegankelijke langeafstand wandelpaden en -fietsroutes (langzaam verkeer). We zijn zeer terughoudend in het bieden ruimte voor gemotoriseerd verkeer in natuurgebieden. We zetten als gemeente West Betuwe in op het versterken van verblijfsrecreatie door het toestaan van verblijfsaccommodaties passend in het landschap van de gemeente. Als West Betuwe ondersteunen we onze culturele tradities en hechte verenigingsleven en hebben we aandacht voor onze vrijwilligers. Daarom streven we naar het behoud van één ontmoetingsplek (dorpshuis of MFC) in elke kern. Dit betekent keuzes moeten maken en niet elke ontmoetingsplek koste wat kost kunnen behouden. We zetten in op het beter verbinden van de ecologische zones in het noorden en het zuiden van onze gemeente.

CONCEPT Omgevingsvisie 1.0 West Betuwe versie 13 september 2021

32 van 38

4

Toekomstverhaal West Betuwe in 2040

Een bloeiende fruitgemeente in een prachtig rivierenlandschap, waar het groen en gezond wonen, ondernemen en recreëren is. In 2040 onderscheiden we ons als een bloeiende fruitgemeente waar het goed wonen en leven is voor alle inwoners. We bieden in onze 26 vitale en leefbare kernen een gevarieerd en passend woningaanbod voor vele doelgroepen, met voldoende mogelijkheden tot doorstroming. De woonmilieus zijn toekomstbestendig en duurzaam, en nieuwe ontwikkelingen hebben het dorpse karakter en het open landschap in de gemeente versterkt. In 2040 is de woningvoorraad in kwantiteit en kwaliteit uitgebreid met binnenstedelijke ontwikkelingen, transformatie en uitbreidingen zoals De Plantage in Meteren en in Beesd Noord. Deze uitbreidingen bieden volop ruimte aan gezinnen, één- en tweepersoonshuishoudens en senioren om te wonen in bestaande én vernieuwende woonvormen, maar ook in collectieve wooninitiatieven. Hiernaast is er de afgelopen decennia vooral ingezet op het verduurzamen en transformeren van bestaande woningen en het klimaatadaptief, gezond, beweegvriendelijk en goed toegankelijk inrichten van onze leefomgeving. In 2040 is in onze kernen goed te zien dat we steeds meer maatregelen inzetten om de gevolgen van wateroverlast, droogte en hittestress op te vangen.

Deze maatregelen waren de afgelopen jaren een belangrijk uitgangspunt bij de (her)inrichting van onze openbare ruimte. Ook inwoners namen maatregelen om hun eigen woningen en directe leefomgeving meer klimaatadaptief te maken. Onze woningvoorraad is duurzaam: woningen zijn goed geïsoleerd, worden verwarmd door een duurzame warmtebron en maken gebruik van hernieuwbare energie. Er zijn zelfs energieleverende woonconcepten ontwikkeld en er is maximaal ingezet op het beperken en hergebruik van grondstoffen. Ook in 2040 onderscheiden onze kernen zich stuk voor stuk door hun unieke kenmerken, diversiteit en identiteit. De complementariteit maakt de kernen aantrekkelijk voor (nieuwe) inwoners en bezoekers. Onze kernen zijn goed en veilig bereikbaar voor de (elektrische) fiets, auto en door enige vorm van openbaar vervoer. In Geldermalsen heeft zich in de loop van de tijd een multifunctioneel en bruisend mobiliteitsknooppunt ontwikkeld: rondom het station wordt gewoond en gewerkt, en deze goed bereikbare plek biedt volop ruimte om (jong) talent in de Fruit Tech Campus op te leiden. Ook in Beesd en Waardenburg zijn kleine knooppunten gerealiseerd. Rondom de mobiliteitsknooppunten en voorzieningen zijn waar mogelijk clusters van woningen voor ouderen verschenen.

Het is hier voor ouderen prettig wonen in een goed toegankelijke en beweegvriendelijke leefomgeving, maar ook jongeren vinden hier een prettige woonplek nabij voorzieningen en OV. De saamhorigheid en de zelf- en samenredzaamheid in de gemeente wordt onderstreept door de levendige ontmoetingsplekken in het hart van elk van de 26 kernen, bijvoorbeeld in de vorm van dorpshuizen en multifunctionele accommodaties. Als West Betuwe ondersteunen we ons hechte verenigingsleven en hebben we aandacht voor onze vrijwilligers. In 2040 is de kunst en cultuur in onze gemeente breed toegankelijk voor elke doelgroep. In de gemeente West Betuwe werken we kerngericht en dat betekent dat ambities van kernen kunnen verschillen. We bieden echter wel in elke kern een leefomgeving waar mensen de ruimte hebben om te sporten, te bewegen, te ontmoeten en initiatief te nemen. In 2040 heeft West Betuwe nog steeds een centrale positie binnen Nederland. De A15 en A2 verbinden ons uitstekend met de stedelijke regio’s van Utrecht, Rotterdam, Amsterdam, Brabant en de grote Gelderse steden. Wie zich in 2040 binnen West Betuwe verplaatst zal merken dat er in de afgelopen jaren werk is gemaakt van fijnmazige bereikbaarheid van de kernen binnen onze gemeente.

Door de verschillende vervoersstromen - agrarisch, woon-werk en recreatief - slimmer in goede banen te leiden is de druk op de binnenwegen verminderd en de verkeersveiligheid toegenomen. We hebben meer ruimte voor snelle en veilige fietsroutes tussen onze kernen en naar de kernen en steden buiten onze gemeente. Met name de noord-zuid verbindingen en de kruisingen met het spoor, de A15 en de rivieren zijn verbeterd op een manier die goed past bij ons kleinschalige landschap. In 2040 is een fietsrit naar Culemborg, Leerdam of Gorinchem voor woon-werk verkeer, maar ook voor scholieren, een stuk makkelijker en veiliger geworden.

CONCEPT Omgevingsvisie 1.0 West Betuwe versie 13 september 2021

33 van 38

Het gebruik van de (elektrische) fiets als waardige vervanging voor de auto is hiermee toegenomen in de afgelopen jaren. In 2040 onderscheidt West Betuwe zich nog steeds met een bloeiende economie en een ondernemend klimaat. We hebben de kansen benut om onze drie economische clusters in Geldermalsen, Waardenburg-Haaften en Vuren verder uit te bouwen. Innovatieve bedrijven profiteren daar van slimme verbindingen binnen en tussen sectoren. De ontwikkeling in deze gebieden is ook gebruikt om deze werklocaties te verduurzamen en te koppelen aan grootschalige collectieve energieopwekking. Dit is gedaan om aan het snel naderende klimaatdoel van een energieneutraal en circulair West Betuwe in 2050 te voldoen. Ook is er geïnvesteerd in de kwaliteit van de openbare ruimte op en rondom onze werklocaties, zodat er naast werken, ook ontspannen en bewogen kan worden. We vinden het belangrijk om in West Betuwe baankansen voor alle inwoners te creëren, daarom hebben we de afgelopen jaren werk gemaakt van het matchen van vraag en aanbod van arbeid. Niet alleen voor onze eigen werkende bevolking is dit een goede ontwikkeling, maar het trekt ook jong talent aan. Daarnaast zorgen we op deze manier voor goede en gezonde randvoorwaarden voor jong talent en arbeidsmigranten in onze gemeente.

Onze werklocaties zijn in 2040 nog aantrekkelijker als vestigingsplek voor ondernemers uit de gemeente en van ver daarbuiten. We bieden ruimte aan de gehele fruitketen: fruitproductie, verwerking, logistiek innovatie en educatie. De economische clusters liggen ingebed in een productielandschap rondom de A15 waar ook de veehouderijen en glas- en tuinbouwbedrijven ruimte hebben voor innovatie en verduurzaming. De kleinere agrariërs langs de rivieren én de grotere agrarische bedrijven meer landinwaarts zijn innovatief in de productie en zetten in op een duurzame, klimaatadaptieve en toekomstbestendige bedrijfsvoering. Onze agrarische bedrijven maakten in de jaren voorafgaand aan 2040 de omslag naar kringlooplandbouw en hebben goede manieren gevonden om alles wat daarbij komt kijken een passende een plek te geven in ons landschap. Dit betekent bijvoorbeeld: toekomstbestendige watervoorzieningssystemen, beplanting die de biodiversiteit bevordert en maatregelen voor een gezonde bodem. Hierdoor staat West Betuwe ook nu in 2040 nog steeds bekend staat als dé fruitgemeente van Nederland. De Waal kenmerkt zich ook in 2040 als belangrijke economische ader in het zuiden van de gemeente. De binnenhavens in West Betuwe zorgen voor aantrekkelijke vestigingslocaties op de vaarroute tussen Duitsland en Rotterdam.

Door verschillende dijkversterkingen en mitigatiemaatregelen is de afgelopen jaren gezorgd voor een verbeterde waterveiligheid in de gebieden rondom deze rivier. Wandelaars en fietsers langs de Waal ervaren de weidsheid van het water op een van de uitkijk- en rustpunten die op de Gastvrije Waaldijk zijn gecreëerd. De Waaldijk is dan ook onderdeel van meerdere langeafstandsroutes voor fietsers en wandelaars in de regio. De natuur- en cultuurhistorische waarden van West Betuwe zijn langs de Linge volop beleefbaar. Het water dient als een verbindende parelsnoer voor de vele monumenten en attracties in de gemeente, waaronder de Nieuwe Hollandse Waterlinie, Landgoed Mariënwaerdt, het Geofort en fort Asperen. Daarnaast voert het bezoekers en inwoners langs de vele fruittelers. In de zone rondom de Linge is er een goede balans tussen agrarisch gebruik, natuurontwikkeling en -bescherming en recreatie. Bezoekers uit het hele land komen naar onze gemeente om op of langs het water de kernen en het landschap te ervaren. Bezoekers verblijven in 2040 ook steeds vaker meerdere dagen in de gemeente. In de jaren hiervoor hebben we geïnvesteerd in aantrekkelijke verblijfsplekken, passend in het landschap. Ondernemers hebben bijvoorbeeld vrijgekomen agrarische bebouwing een nieuwe invulling gegeven.

Naast bezoekers profiteren ook inwoners volop van de recreatieve voorzieningen, zoals nieuwe toegangspunten tot het water van de Linge en langs de nieuwe ecologische verbinding tussen het noorden en zuiden van onze gemeente is te zien dat ook de flora en fauna hier goed gedijt.

Het toekomstverhaal van West Betuwe is terug te voeren naar drie kernambities. Deze kernambities staan met elkaar in verbinding en zijn integraal, dit betekent dat de verschillende

CONCEPT Omgevingsvisie 1.0 West Betuwe versie 13 september 2021

34 van 38

strategische opgaven hierin tot uiting komen. De drie kernambities samen schetsen de gewenste ontwikkelrichting van West Betuwe voor de komende jaren. Drie kernambities voor de omgevingsvisie West-Betuwe: 1.

De gemeente West Betuwe zet in op toekomstbestendige en leefbare kernen. Dit betekent goed wonen en leven voor alle inwoners. We zorgen voor een passend woningaanbod, bereikbare (gebundelde) voorzieningen en een ontmoetingsplek in iedere kern. We zijn ons ervan bewust dat niet elke kern alle (winkel)voorzieningen kan hebben. We kiezen voor het onderscheid in hoofd- en dorpscentra en grote en kleine dorpssteunpunten. Hierbij hebben we oog voor duurzaamheid, klimaatadaptatie, goed toegankelijke openbare ruimte en een fijnmazige bereikbaarheid van de kernen. We vinden het belangrijk dat alle inwoners wonen in een groene, gezonde en veilige leefomgeving, die de samenredzaamheid en onderlinge verbondenheid ondersteunt. Iedereen moet mee kunnen doen in de maatschappij.