Voorbereiding Beeldvormende bijeenkomst gemeenteraad West Betuwe_50% versie Omgevingsvisie West Betuwe.pdf

Omgevingsvisie West Betuwe 1.0 Toekomstverhaal gemeente West Betuwe 2040

Tekstversie 0.5 Beeldvormende bijeenkomst gemeenteraad West Betuwe 5 oktober 2021

13 september 2021

Inhoudsopgave Voorwoord

4

1 Inleiding Visie op de leefomgeving

5 5

Totstandkomingsproces en participatie

6

Leeswijzer

7

2 Ons West Betuwe Ontstaansgeschiedenis

9 9

Kernwaarden

11

Positionering: kruispunt West Betuwe

13

3 Strategische opgaven en ambities 3.1 Wonen en voorzieningen

15 15

3.2 Mobiliteit en bereikbaarheid

18

3.3 Economie en ondernemerschap

20

3.4 Landbouw

23

3.5 Energie en klimaat

25

3.6 Natuur, cultuur en recreatie

28

3.7 Gezonde leefomgeving

30

4 Toekomstverhaal West Betuwe 2040

33

5 Gebiedsuitwerking Buitengebied

37 37

[Beeld: collage buitengebied]

37

kernen en wijken

37

Uitwerking kern X

37

6 Uitvoering Samenwerken, sturen en participatie

37 37

Beleidscyclus en uitvoering

37

Monitoring en evaluatie

37

Financiering

37

CONCEPT Omgevingsvisie 1.0 West Betuwe versie 13 september 2021

2 van 38

Voorwoord [PM voorwoord door wethouder / college]

CONCEPT Omgevingsvisie 1.0 West Betuwe versie 13 september 2021

3 van 38

1

Inleiding

Visie op de leefomgeving Nieuwe (ruimtelijke) ontwikkelingen roepen vragen op, maar brengen ook kansen met zich mee. Om deze kansen te benutten en om zoveel mogelijk zelf invulling te geven aan onze eigen gewenste leefomgeving hebben we als gemeente samen met onze inwoners, gemeenteraad, ondernemers en maatschappelijke (keten)partners deze omgevingsvisie 1.0 opgesteld. In deze omgevingsvisie hebben we de huidige kwaliteiten van onze fysieke leefomgeving beschreven en verschillende ontwikkelingen met impact op de fysieke leefomgeving in beeld gebracht en in samenhang bekeken. Daarnaast hebben we onze gedeelde dromen en visie op de toekomst opgetekend en vervolgens vertaald in een ruimtelijke koers voor de kernen en het buitengebied van West Betuwe. Daarmee geven we richting aan de gewenste ruimtelijke ontwikkeling van onze gemeente voor de komende jaren en bieden we een inspirerend kader voor (nieuwe) initiatieven en samenwerkingen in de leefomgeving. Deze omgevingsvisie volgt de huidige structuurvisies van de voormalige gemeenten Geldermalsen, Neerijnen en Lingewaal op. We geven in onze omgevingsvisie aan waar we als gemeente op inzetten en hoe we daar op hoofdlijnen uitvoering aan willen geven. Onze omgevingsvisie geeft richting aan toekomstige ontwikkelingen, initiatieven en beleid.

Zo willen we initiatieven - van onze inwoners, van de markt of van onze maatschappelijke partners - inspireren en zo goed mogelijk begeleiden. Hiermee willen we partijen stimuleren om een bijdrage te leveren aan de verschillende opgaven waar we voor staan en onderdeel te worden van de nieuwe samenwerkingen die we daarbij zoeken. Ook kunnen we tegenstellingen of juist belangen die elkaar versterken, vroegtijdig identificeren. Zoals de relatie tussen de fysieke leefomgeving en sociaal maatschappelijke opgaven. Daarnaast zoeken we met onze West Betuwse omgevingsvisie de verbinding met ruimtelijke opgaven in de regio en de provincie.

Omgevingsvisie en de Omgevingswet De omgevingsvisie is een beleidsinstrument voor de gemeente, voortkomend uit de Omgevingswet. De Omgevingswet treedt in 2022 in werking en is een nieuw stelsel van regelgeving met regels over ruimte, wonen, infrastructuur, milieu, natuur en water. Dit stelsel bundelt de huidige 26 wetten en ruim honderd regelingen over de fysieke leefomgeving tot één wet. Maar veel belangrijker nog: de wet biedt lokale overheden meer afwegingsruimte in regels en beleid, en daarmee meer mogelijkheden om in overleg te gaan over plannen en initiatieven. De omgevingsvisie gaat daarmee over veel verschillende beleidsdomeinen en sectoren en is dus een bredere visie op de leefomgeving dan de huidige structuurvisie die ze vervangt. De Omgevingswet daagt ons als gemeente daarom uit goed na te denken over onze toekomst, de vormgeving van ons omgevingsbeleid en de manier waarop we willen (samen)werken met initiatiefnemers/inwoners, (keten)partners, bestuur, politiek en eigen organisatie. In het verlengde daarvan denken we na over onze rol als beleidsmaker, vergunningverlener, toezichthouder en procesbegeleider. Nu er meer afwegingsruimte komt in regels en beleid, wordt het steeds belangrijker om de juiste ambities te formuleren, kaders te stellen en het overleg daarover goed te organiseren.

De belangrijkste verandering die de Omgevingswet beoogt is dan ook een andere manier van werken en de houding die daarbij wordt aangenomen. Deze visie nodigt daarbij vooral uit, is flexibel en niet in beton gegoten. Ze werkt meer vanuit uitnodigende doelen dan vanuit normen en regels. De Omgevingswet verplicht elke gemeente één omgevingsvisie op te stellen voor het gehele eigen grondgebied. Na inwerkingtreding van de wet is dit formeel een omgevingsvisie. Tot de inwerkingtreding heeft deze omgevingsvisie echter juridisch gezien de status van structuurvisie in de zin van artikel 2.1 van de Wet ruimtelijke ordening (Wro).

CONCEPT Omgevingsvisie 1.0 West Betuwe versie 13 september 2021

4 van 38

Totstandkomingsproces en participatie Zoals gezegd is deze omgevingsvisie van ons allemaal. Juist daarom hebben we in het ontwikkelproces met inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties, alle ambtelijke afdelingen en natuurlijk ook de politiek nagedacht en samengewerkt. Dat deden we in de vorm van interactieve ateliers, consultatierondes en gesprekken. We zijn hierbij niet vanaf ‘nul’ begonnen, maar zijn we gestart vanuit alle input die er de afgelopen jaren al verzameld is via intensieve participatietrajecten, zoals bijvoorbeeld voor de totstandkoming van het Bidbook West Betuwe en de harmonisering van ons beleid bij de fusie. Via een drietal fasen en tussenproducten hebben we stap voor stap naar de omgevingsvisie West Betuwe toegewerkt: 1.

2.

3.

Actueel bestaand beleid als basis. Hoe ziet West betuwe er in 2040 uit? In de eerste fase hebben we op basis van bestaand actueel beleid samen met stakeholders en beleidsambtenaren kansen, dilemma’s en gewenste ontwikkelrichtingen geïnventariseerd. We hebben daarin gezocht naar de gemene delers en inspirerende bijdragen, maar hebben ook gekeken naar mogelijke tegenstellingen. In deze fase hebben we bestaand beleid geanalyseerd vanuit de meest relevante trends en ontwikkelingen die op onze gemeente afkomen. Participatie en consultatie. In de tweede fase zijn we in de ‘Week van de leefomgeving’ het gesprek met inwoners en ondernemers aangegaan. We hebben hen geconsulteerd over de invulling van de visie en hebben gezamenlijk (ruimtelijke) keuzes bijgesteld of aangescherpt. Ook hebben we stilgestaan bij de rolverdeling gemeente en samenleving. [PM] Ontwikkelen omgevingsvisie. In de derde fase hebben we de omgevingsvisie 1.0 opgesteld. Een breed gedragen compacte en beeldende visie die naast een ruimtelijke strategie ook ingaat op de uitvoering, zowel de participatie, het instrumentarium en de rol van de gemeente. [PM]

Samen nadenken over de leefomgeving van morgen De omgevingsvisie daagt ons als gemeente, inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties uit zelf initiatief te nemen en samen te werken aan de leefomgeving van morgen. In West Betuwe hebben we daarom met elkaar gezocht naar een verhaal en perspectief waarin partijen zich herkennen en waaraan ze willen werken. De gemeente West Betuwe kende de afgelopen jaren diverse participatietrajecten die vooraf gingen aan het opstellen van nieuw beleid. We hebben de resultaten van deze trajecten als basis gebruikt voor dit perspectief en hier stapsgewijs verder aan gebouwd door middel van een interactief traject waarin zowel inwoners, ondernemers, ketenpartners, ambtenaren en de politiek konden participeren. Belangrijke momenten in het proces waren: ●

●

●

● ●

Interne werksessies: in elke fase van het proces hebben ambtenaren van alle relevante disciplines advies gegeven en meegeschreven aan de tussenproducten en de uiteindelijke omgevingsvisie. Werksessies ketenpartners: de keuzes die we als gemeente maken gaan niet alleen over West Betuwe, maar hebben ook implicaties voor de regio, provincie en (maatschappelijke) partners. Om die reden hebben we ook werksessies georganiseerd voor onze ketenpartners. Week van de leefomgeving: in september 2021 organiseerden we een week met interactieve werksessies met bewoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties. Tijdens deze ‘Week van de leefomgeving’ hebben we betrokkenen bevraagd over de invulling van de visie en zijn de geschetste opgaven en keuzes in twee bijeenkomsten en een online consultatie bijgesteld of aangescherpt. Swypocratie: [PM] Raads- en college sessies: gedurende het proces is de stuurgroep met daarin bestuurlijke vertegenwoordiging vanuit het college op regelmatige basis geïnformeerd en betrokken. Ook is de gemeenteraad regelmatig geïnformeerd en geconsulteerd tijdens een raadsbijeenkomst in oktober 2021.

CONCEPT Omgevingsvisie 1.0 West Betuwe versie 13 september 2021

5 van 38

De omgevingsvisie is tot stand gekomen op basis van bestaand actueel beleid. Dit betreft nationaal, provinciaal, regionaal en lokaal beleid. Onderstaand overzicht toont de samenhang van de belangrijkste stukken1 en laat zien welk beleid tot stand kwam door middel van uitgebreide participatie.

Samenhang en integraliteit lokale en regionale beleidsstukken

[start kader]

Leeswijzer Deze omgevingsvisie bestaat volgend op dit inleidende hoofdstuk (hoofdstuk 1) dat ingaat op de aanleiding, het doel en het totstandkomingsproces van de omgevingsvisie, uit vier inhoudelijke hoofdstukken. In hoofdstuk 2 beschrijven we de ontstaansgeschiedenis, de kernwaarden van West Betuwe, en beschrijven we de regionale dynamiek rondom onze gemeente. In hoofdstuk 3 beschrijven we de per thema de strategische opgaven waar onze gemeente voor staat tot 2040 en welke ambitie we hierin nastreven. Dit hoofdstuk sluiten we af met de kaart van de omgevingsvisie. Deze strategische opgaven en ambities vertalen we in hoofdstuk 4 naar het ‘Toekomstverhaal West Betuwe’: een wenkend perspectief voor onze gemeente in 2040. In hoofdstuk 5 volgt een eerste gebiedsgerichte uitwerking aan de hand van keuzes en ambities uit hoofdstuk 3. In hoofdstuk 6 beschrijven we hoe we gaan werken aan de uitvoering van deze omgevingsvisie. Hierbij gaan we in op onze rol als gemeente, onze visie op samenwerking, participatie, het instrumentarium van de Omgevingswet, monitoring en evaluatie en financiering. [einde kader]

1

Voor het totale overzicht van de gebruikte beleidsstukken zie bijlage.

CONCEPT Omgevingsvisie 1.0 West Betuwe versie 13 september 2021

6 van 38

2

Ons West Betuwe

Welke ruimtelijke dragers en kwaliteiten zijn kenmerkend voor de fysieke leefomgeving van onze gemeente? In welke mate zijn deze bepalend en sturend voor ruimtelijke ontwikkelingen van nu en later? Wat willen we daarvan behouden en wellicht zelfs versterken? Het zogenoemde ruimtelijke DNA van West Betuwe beschrijft onze ruimtelijke structuren en kwaliteiten en is een belangrijke onderlegger voor de visie op de toekomst. Het DNA gaat over de historie van West Betuwe, de identiteit en ligging van het gebied en de inwoners van 26 kernen midden in het rivierenland.

Ontstaansgeschiedenis Als West Betuwe zijn we onderdeel van een rivierengebied met een lange geschiedenis. Na de laatste ijstijd was dit rivierengebied een delta waar vele rivieren hun weg van oost naar west richting de Noordzee zochten. Het watersysteem bestaande uit de Linge en de Waal is bepalend geweest voor het historische en huidige West Betuwse landschap. Langs de rivieren vormden zich oeverwallen door de afzetting van zand na een overstroming. Op deze hoger gelegen en vruchtbare oeverwallen verrezen circa 3000 v.Chr. de eerste nederzettingen, waar akkerbouw, veeteelt en jacht voorzagen in de voedselvoorziening.2 Tussen de verschillende rivieren en de bijbehorende oeverwallen was het land nat en drassig. Hier kwamen de kleinere kleideeltjes terecht en ontstond een zwaar kleipakket. Deze lager gelegen komkleigebieden werden benut voor hooilanden, eendenkooien, rietlanden en grienden (natte akkers, zeer geschikt voor het verbouwen van wilgen). Met name in de Tielerwaard (het gebied tussen de Linge en de Waal) kwamen veel grienden voor. Van de wilgentenen die in deze grienden werden geoogst, werden manden gemaakt die uitstekend geschikt waren om de oogst van de fruitbomen in te verzamelen. De naam voor deze manden, ‘hoenderik’, vind je nu ook nog veel terug in de Betuwe.

Vanaf de middeleeuwen, kregen inwoners van het gebied de rivieren onder controle door de aanleg van kribben en dijken. Tussen de dijken ontstonden de uiterwaarden. Met de komst van de dijken en drainagesystemen, halverwege de 20ste eeuw, werd het mogelijk om het grondwaterpeil in de komkleigebieden beter te reguleren waardoor landbouw hier mogelijk werd. Toch zijn er nog steeds natte natuurgebieden en oude eendenkooien terug te vinden in het landschap, bijvoorbeeld de Steendert bij Est, het Broek bij Waardenburg of het Lingebos bij Vuren. De verschillen tussen de komkleigronden en oeverwallen zijn in West Betuwe nog steeds zichtbaar in het landschap en bepalend voor de economische activiteit in onze gemeente. De komkleigronden bestaan voornamelijk nog steeds uit weidegebied. De landbouw in dit gebied zorgt voor de instandhouding van de karakteristieke openheid van het landschap.3 De oeverwallen langs de rivieren zijn meer bebouwd en herbergen de kenmerkende fruitteelt. Fruitdelta van Nederland, fruitgemeente of bloesemgemeente zijn veelgehoorde namen van West Betuwe.

Nog steeds komt een derde van al het Nederlandse fruit hier vandaan; de fruitteelt is bepalend voor het landschap, de economie en de identiteit van West Betuwe.4 Niet alleen is het bodemgebruik een resultaat van de aanwezigheid van rivieren, de Linge en de Waal hebben ook direct een invloed op het landschap en de dagelijkse praktijk in onze gemeente. De meanderende Linge heeft een sterke aantrekkingskracht op recreanten en de Waal is van een robuuster aard, met veel scheepvaart en watergebonden bedrijvigheid.5 De rivieren verbinden onze verschillende kernen, via dijkwegen, transportroutes op de oeverwallen en via het water. Desondanks worden De Linge en de Waal soms als een barrière ervaren. De Linge diende vroeger als een belangrijke verkeersader voor de scheepvaart. Toen vormde de rivier slechts een beperkte barrière voor de verbinding tussen de kernen op de noord- en zuidoever van de rivier. Vrijwel elke kern had een veer naar de overkant, soms zelfs meer dan één.6 Nog steeds zijn er enkele (toeristische) veerdiensten in de gemeente. 2

RAAP (2021). Erfgoed in de gemeente West Betuwe, deel 1 Gemeente West Betuwe. (2018). Bidbook 4 Bureau Buhrs. (2021). Contourenadvies Gebiedsmarketing West Betuwe 5 Gemeente West Betuwe. (2018). Bidbook 6 RAAP (2021). Erfgoed in de gemeente West Betuwe, deel 1 3

CONCEPT Omgevingsvisie 1.0 West Betuwe versie 13 september 2021

7 van 38

West Betuwe heeft een lange geschiedenis van bestuurlijke wisselingen. De kleinste bestuurlijke eenheden waren de dorpspolders van de late middeleeuwen. Elke kern had in feite zijn eigen polder en eigen bestuur en kende daarmee al een hoge mate van autonomie. Na verloop van tijd werden verschillende kernen zogeheten heerlijkheden, waar een leen- of landsheer bestuurlijke rechten uitoefende. Dit waren bijvoorbeeld Ophemert, Waardenburg (Hiern), Neerijnen, Buren, Deil, Rumpt, Meteren, Est, Asperen, Mariënwaerdt, Spijk, Vuren en Dalem. Buurmalsen en Tricht hoorden onder een graafschap, Acquoy was een baronie, en Beesd en Rhenoy behoorden tot een Ambt. Begin negentiende eeuw werden de ambten en heerlijkheden afgeschaft en werden de eerste gemeenten gevormd, welke in de loop van de eeuw enkele malen van samenstelling wisselen. Sinds 2019 vormen de drie gemeenten, Geldermalsen, Neerijnen en Lingewaal samen de gemeente West Betuwe.7 We kenmerken ons als gemeente West Betuwe door de 26 diverse op zichzelf staande kernen, ieder met hun eigen kenmerken en karakter. Dit zijn: Acquoy, Asperen, Beesd, Buurmalsen, Deil, Enspijk, Est, Geldermalsen, Gellicum, Haaften, Heesselt, Hellouw, Herwijnen, Heukelum, Meteren, Neerijnen, Ophemert, Opijnen, Rhenoy, Rumpt, Spijk, Tricht, Tuil, Varik, Vuren en Waardenburg. De geschiedenis van veel van deze kernen gaat terug tot in de vroege middeleeuwen.

In het cultuurhistorische landschap van West Betuwe kun je oude bebouwing, landgoederen, sporen van kastelen en oude terpen vinden. Asperen en Heukelum verwierven in de middeleeuwen zelfs stadsrechten. Ook de forten van Asperen en Vuren en het GeoFort zijn nog duidelijk terug te vinden in het westen van West Betuwe, dat deel uitmaakte van de historische Nieuwe Hollandsche Waterlinie.8 De Nieuwe Hollandse Waterlinie vormde een belangrijke verdedigingswal voor West-Nederland. Over de gehele lengte van de linie - welke in een grote boog om de huidige Randstad heen liep - waren enorme oppervlakten aangewezen als inundatiegebieden. Deze inundatiegebieden konden opzettelijk onder water gezet worden, zodat vijandige troepen deze niet zouden kunnen doorkruisen. Het landschap kent niet niet alleen forten ter verdediging van de linie, maar ook sluizen en schuilplaatsen. Deze cultuurhistorie is een extra aantrekkingskracht voor de regio. [Kaart DNA: landschap en cultuurhistorie9]

Kernwaarden West Betuwe is een middelgrote gemeente met ruim 50.000 inwoners. Van de 26 kernen in de gemeente is Geldermalsen met ruim 10.000 inwoners veruit de grootste; de andere 25 kernen vormen het thuis van enkele honderden tot enkele duizenden inwoners. De karakteristieke kernen, het herkenbare rivierenlandschap, de bedrijvigheid en de mensen zorgen voor herkenbare kwaliteiten en kernwaarden. Inclusief en dorps De Linge en de Waal zorgen ervoor dat een groot deel van West Betuwe eigenlijk op een eiland ligt. Dit uit zich ook in de kenmerkende en zogenoemde ‘eilandmentaliteit’: een groot gevoel van saamhorigheid, ondernemerschap en zelfredzaamheid binnen de kernen.10 Er schuilt veel kracht in de 26 kernen. Vrijwilligers zetten zich vol passie en overtuiging in voor hun kern en er wordt veel georganiseerd. Mensen vinden elkaar rondom initiatieven en zetten zich samen in.11 Vanuit de dorps- en buurthuizen worden allerlei activiteiten georganiseerd. Voorzieningen, zoals scholen, bibliotheken en winkels zijn dan wel niet altijd in het eigen kern te vinden maar vaak wel in plaatsen in de buurt.12 De aanwezige voorzieningen worden gekoesterd, hoewel het voortbestaan daarvan soms buiten de macht van inwoners of de gemeente ligt. De gemeenschapszin in de kernen is een kwaliteit. Toch bestaat er ook nog steeds een afstand tussen 7

RAAP (2021). Erfgoed in de gemeente West Betuwe, deel 1 Gemeente West Betuwe. (2018). Bidbook 9 RAAP (2021). Erfgoed in de gemeente West Betuwe WUR (2006). Grondsoortenkaart. 10 Gemeente West Betuwe. (2018). Bidbook 11 Gemeente West Betuwe. (2018). Bidbook 12 Bureau Buhrs. (2021). Contourenadvies Gebiedsmarketing West Betuwe 8

CONCEPT Omgevingsvisie 1.0 West Betuwe versie 13 september 2021

8 van 38

verenigingen onderling, binnen kernen zelf en kernen onderling, waardoor samenwerking tussen hen is minder vanzelfsprekend is. Ook bewoners merken soms een afstand tussen verschillende groepen, zoals tussen oorspronkelijke en nieuwe bewoners. Agrarisch en ondernemend West Betuwe kent veel bedrijvigheid. Landbouw is hiervan een stuwende kracht. Onze gemeente staat bekend om de fruitteelt, maar kent ook veel bedrijven in de glastuinbouwsector en de veeteelt op de komgronden. De landbouw vormt de economische basis van de agribusiness, waaronder ook de bedrijvigheid op het gebied van verwerking, handel, toelevering en logistiek valt. Als West Betuwe danken we onze werkgelegenheid in de logistiek aan een strategische positie langs belangrijke assen: in noord-zuid-richting de A2 en de spoorlijn Utrecht-‘s-Hertogenbosch; in de oost-west richting de Waal, de A15 en parallel daaraan de belangrijkste goederenspoorlijn van Nederland, de Betuweroute. Door deze goede positite bevindt West Betuwe zich aan de ruggengraat van het goederenvervoer van Nederland naar Duitsland.13 Daarnaast zijn er in West Betuwe verschillende maakindustriële bedrijven gevestigd (onder andere machinebouw en verwerking agribusiness en bedrijven in bouw & interieur). West Betuwe is een ondernemende gemeente. Het aandeel van private sectoren in de economie is groot.

(Semi-)publieke sectoren zoals zorg, onderwijs en overheid zijn ondervertegenwoordigd in de gemeente. De karakteristieke natuur en cultuur(historie) in onze gemeente zorgen voor werkgelegenheid in de toerisme- en recreatiesector. Daarbij kent West Betuwe veel familiebedrijven. Het aandeel banen bij familiebedrijven is met 49% fors hoger dan dat van Gelderland (33%) en Nederland (29%).14 De 29 bedrijventerreinen in de gemeente hebben door de hoeveelheid bedrijvigheid nog maar beperkt kavels beschikbaar. West Betuwe is op het gebied van economische structuurversterking actief in verschillende samenwerkingsverbanden. Voornamelijk regionaal onder FruitDelta (Regio Rivierenland), maar ook via Greenport Gelderland en Logistics Valley.15 Landschappelijk en beleefbaar Zoals gezegd gaat de ontstaansgeschiedenis van West Betuwe ver terug in de tijd. Dit geeft onze gemeente een rijke landschappelijke en cultuurhistorische waarde, waardoor velen West Betuwe komen bezoeken. Verschillende elementen in het landschap zoals de eendenkooien, open velden, kastelen, de pittoreske kernen en het authentieke rivierenlandschap maken de gemeente aantrekkelijk als woongemeente. In onze gemeente hebben we een aantal (rijks)monumenten zoals de kerk in Spijk en de walmuur in Asperen.

Ook zijn de kernen Waardenburg, Neerijnen, Beesd en Acquoy aangewezen als beschermd dorpsgezicht.16 Met de vele fruittelers is West Betuwe daarnaast dé bloesemgemeente van Nederland. In de drukte van de Randstad is West Betuwe een zeldzame plek waar rust en ruimte te vinden zijn. Recreatiemogelijkheden zijn er volop: de Rode Kruis Bloesemtocht, minicampings, het Lingebos, ijsbanen, een golfbaan, recreatieplas de Zandput, de Nieuwe Hollandsche Waterlinie, het Landgoed Mariënwaerdt en het GeoFort.17 Daarnaast maakt het uitgebreide fietsknooppuntennetwerk en de vele wandelpaden het mogelijk om het gebied te ontdekken. Om de natuur te beschermen en te verbinden met ecologische structuren in de regio zijn delen van het landschap onderdeel van het Natuurnetwerk Nederland (Gelders natuurnetwerk). Dit geldt onder andere voor de Linge, de open komgronden aan de noordzijde van de gemeente en de oeverwallen rond de Waal aan de oostzijde. [Kaart functies en kernwaarden18]

13

Inbo (2009). Lekker leven langs de Linge: structuurvisie Gemeente Geldermalsen 2009 - 2015 Gemeente West Betuwe. (2021) Economische visie West Betuwe 2030 15 Gemeente West Betuwe. (2021) Economische visie West Betuwe 2030 16 Gemeente West Betuwe. (z.d.). Monumenten [webpagina] 17 Gemeente West Betuwe. (2018). Bidbook 18 Kadaster. (2020) Basisregistratie Topografie TOPNL Kadaster. (2021) Basisregistratie gebouwen Provincie Gelderland (2020). Kaarten fietsknooppunten en openbaar vervoer Gemeente West Betuwe. (2021). Detailhandelsbeleid. 14

CONCEPT Omgevingsvisie 1.0 West Betuwe versie 13 september 2021

9 van 38

West Betuwe in de regio De gemeente West Betuwe ligt centraal in Nederland op een kruispunt van infrastructuren. De steden Utrecht en ‘s-Hertogenbosch zijn goed bereikbaar door hun nabije ligging, maar West Betuwe is ook een uitstekende uitvalsbasis om de rest van het land te bereizen. Via de snelwegen A15 en de A2 die beiden de gemeente doorkruisen en een knooppunt vormen bij Deil, zijn ook Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Eindhoven, Nijmegen en Arnhem binnen een uur reistijd te bereiken. De centrale ligging, de rust en ruimte in het prachtige landschap en de sfeer in de kleine kernen maken West Betuwe een aantrekkelijke plek om te wonen. De centrale ligging betekent ook dat de gemeente goed bereikbaar is voor bezoekers. Mensen vanuit het hele land weten West Betuwe te vinden om te gaan wandelen, fietsen of varen.19 Bij Geldermalsen komen de spoorlijnen Utrecht–‘s-Hertogenbosch en Dordrecht–Arnhem/Nijmegen samen. Parallel aan de A15 loopt de belangrijkste goederenspoorlijn van Nederland, de Betuweroute. Daarmee ligt West Betuwe ook aan de ruggengraat van het goederenvervoer van Nederland naar Duitsland.20 Voor sommige zaken zijn onze inwoners aangewezen op voorzieningen in de wijdere regio. In de 26 kernen kan men de dagelijkse boodschappen doen, is er een rijk verenigingsleven en werkgelegenheid.

Dit aanbod wordt aangevuld met stedelijke voorzieningen, zoals voortgezet onderwijs en ziekenhuizen, vlak over de gemeentegrenzen in Gorinchem, Leerdam, Zaltbommel en Tiel. Op verschillende vlakken wordt er ook samengewerkt met de omliggende gemeenten. Via Greenport Gelderland en Logistics Valley wordt regionaal samengewerkt op het gebied van glastuinbouw en logistiek.21 In de Fruitdelta Rivierenland werkt de gemeente West Betuwe samen met zeven andere Gelderse gemeenten, ondernemers, onderwijs- en onderzoeksinstellingen en ondernemende burgers om drie regionale economische speerpunten, Agribusiness, Economie en Logistiek en Recreatie en Toerisme, een impuls te geven.22 Met de gebiedsagenda die in 2022 wordt vastgesteld werkt de regio Fruitdelta Rivierenland gericht samen aan verschillende opgaven gericht op het ontwikkelen van brede welvaart en trots in en op de regio.23

[Kaart mobiliteit en bereikbaarheid in de regio]

19

Bureau Buhrs. (2021). Contourenadvies Gebiedsmarketing West Betuwe Inbo (2009). Lekker leven langs de Linge: structuurvisie Gemeente Geldermalsen 2009 - 2015 21 Gemeente West Betuwe (2021). Economische Visie 2030 22 Fruitdelta (s.d.) https://www.fruitdelta.nl/ 23 Gemeente West Betuwe. (2021). Concept Koepelvisie Fruitdelta Rivierenland. 20

CONCEPT Omgevingsvisie 1.0 West Betuwe versie 13 september 2021

10 van 38

3

Strategische opgaven en ambities

Welke opgaven zijn bepalend voor onze visie op de toekomst? Hoe staat West Betuwe ervoor? Wat zien we gebeuren in de toekomst en welke opgaven brengt dit met zich mee? Waar liggen koppelkansen met andere thema’s en wat willen we uiteindelijk op de korte en lange termijn bereiken? In dit hoofdstuk gaan we in willekeurige volgorde in op de zeven strategische opgaven en ambities voor de fysieke leefomgeving van West Betuwe. Per thema gaan we in op de huidige situatie ofwel ons vertrekpunt, benoemen we relevante trends, ontwikkelingen en de belangrijkste opgaven voor de gemeente West Betuwe en formuleren we welke ambities dit voortbrengt. Dit hoofdstuk geeft per thema inhoudelijk richting aan de omgevingsvisie. De ruimtelijk strategische keuzes die we maken, worden uiteindelijk gebiedsgericht uitgewerkt in hoofdstuk 5. Er wordt dan bepaald wat de ambities en keuzes betekenen voor elk gebied en waar gebiedsgerichte prioriteiten en keuzes liggen. [PM infographic van samenhang strategische opgaven en ambities]

3.1 Gezonde en leefbare leefomgeving West Betuwe nu In West Betuwe is het prettig leven. In de kleine kernen en hun omgeving is het genieten van het buitenleven in een mooie karakteristieke omgeving. Ondanks de ligging dichtbij grote steden kent West Betuwe geen ‘stads’ gevoel. De inwoners zijn ook sterk met elkaar verbonden, mede door de aanwezigheid van de vele verenigingen. Ze staan voor elkaar klaar wanneer nodig. De inwoners van West Betuwe zijn over het algemeen gezond. Wel zien we bij de ouderen het aandeel met een fysieke beperking toenemen. Het gezondheidsniveau onder ouderen in de regio ligt lager dan gemiddeld in Nederland. Een gemiddeld lager opleidingsniveau van de inwoners, een groter aandeel fysieke arbeid, de laaggeletterdheid en het ‘eilandgevoel’ dragen hier mogelijk aan bij. Opgaven De vergrijzing van de bevolking zal naar verwachting de komende jaren verder toenemen. Dit heeft gevolgen voor de zorgvraag in West Betuwe. Zo zijn er voldoende mantelzorgers en levensloopbestendige woningen nodig om ouderen zo lang mogelijk zelfstandig te laten wonen. Ouderen willen graag zo lang mogelijk thuis blijven wonen, waardoor aanpassingen in de huidige woonvoorraad nodig zijn. Daarnaast hebben in Nederland ruim 1,7 miljoen kinderen en volwassenen een matige of ernstige beperking en is een grote groep mensen (ongeveer 3,6 miljoen) in mindere mate beperkt.

In West Betuwe gaat dit over grofweg 5000 inwoners met een beperking.24 Het is een uitdaging om belemmeringen voor deze groep mensen op te heffen of zoveel mogelijk te beperken. Voor deze inwonersgroepen liggen kansen voor kleinschalige woonzorgvoorzieningen op lokaal niveau en een gezonde en veilige woonomgeving mogelijk te maken. Denk aan nieuwe woonvormen, zoals kamers met gemeenschappelijke voorzieningen. Ook de nabijheid van zorg is hier wenselijk. Het is een belangrijke opgave om te zorgen voor toegankelijke zorgvoorzieningen, die via veilige wegen te bereiken zijn. Een toegankelijk openbaar vervoer netwerk kan hieraan bijdragen. Op deze manier kunnen we ook vervoersarmoede in kernen en onder bepaalde doelgroepen tegen gaan. We zien dat in onze kernen het voorzieningenniveau afneemt. De dorpshuizen spelen daarom een belangrijke rol in het faciliteren van ontmoeting en samenkomen. Het onderhouden en het financieel gezond houden van deze dorpshuizen vormt een zorg bij onze inwoners en is daarom een belangrijke opgave in de gemeente. Speciaal kijken we hierin ook naar jongeren. We zien dat jongeren na hun studie niet altijd meer terugkeren naar onze gemeente. Ze hebben moeite met het vinden van een passende en 24

Gemeente West Betuwe. (2020). Lokale Inclusie Agenda 2020

CONCEPT Omgevingsvisie 1.0 West Betuwe versie 13 september 2021

11 van 38

betaalbare woning en ook het voorzieningenniveau is niet altijd naar behoefte van jongeren. We zien het in West Betuwe als een opgave om jongeren naar de gemeente te trekken en ook te behouden. Ook zien we in Nederland dat mensen steeds vaker dichtbij huis recreëren. Dit vraagt om goede fiets- en wandelpaden die zowel verbindingen leggen binnen de kernen als tussen de die kern recreatie, en zo een beweegvriendelijk inrichting van de openbare ruimte te creeëren. Hierbij horen ook voldoende plekken om uit te rusten. Zo kunnen ook met name ouderen en minder mobiele inwoners genieten van hun eigen woonomgeving of even een frisse neus halen. Ook zal in de toekomst naar verwachting extreem weer vaker en heviger voorkomen. Dit kan zorgen voor verhoogde gezondheidsrisico’s zoals bijvoorbeeld hittestress. We zien het als opgave om dit mee te nemen bij de inrichting van de openbare ruimte Gezondheid gaat niet alleen over de mens. Ook gezondheid voor dier en bodem draagt bij aan een gezondere fysieke leefomgeving. Ons klimaat verandert, waardoor extremer weer steeds vaker voorkomt. Dit vraagt om een inrichting van de openbare ruimte die de gevolgen van extreem weer kan opvangen. Ook het behoud van biodiversiteit is een belangrijke opgave. Om de kwaliteit van de bodem en de biodiversiteit te kunnen waarborgen is een andere manier van grondgebruik nodig.

Ambities Als gemeente gaan we uit van het model van positieve gezondheid. Dit gaat naast lichaamsfuncties ook om mentaal welbevinden, zingeving, kwaliteit van leven, meedoen, dagelijks functioneren. We zetten daarom niet alleen in op het faciliteren van beweging, maar ook op het tegengaan van overlast van verkeer en zelfredzaamheid bevorderen. Hierin gaat speciale aandacht uit naar wijken met een lagere sociaal economische status (SES). Ook is inclusie ons uitgangspunt: iedereen kan en mag meedoen in onze maatschappij. Onze ambitie is om inclusie een aandachtspunt te maken bij elk beleidsonderwerp alle ontwikkelingen en bewustwording hierover te bevorderen. Dit gaat over een breed scala aan thema’s zoals verkeer, werk, toegankelijkheid van gebouwen en locaties, sport en communicatie. De groene leefomgeving van West Betuwe leent zich goed voor sport en bewegen in de buitenlucht. Een beweegvriendelijke leefomgeving draagt bij aan gezonder leven, waarin mensen elkaar in de buitenlucht kunnen ontmoeten om te sporten of te ontspannen. Dit doen we het creëren van ontmoetingsplekken in elke kern en het aanleggen van toegankelijke wandel- en fietspaden met voldoende rustplekken.

Ook realiseren we in iedere kern een centrale speelplek met een gevarieerd aanbod, zodat er voldoende speelen ontmoetingsmogelijkheden zijn voor kinderen, jeugd en jongeren, maar ook voor volwassenen jong en oud.25 We voeren hier zelf de regie over. Rondom deze plekken zorgen we voor voldoende groen. Dit draagt niet alleen bij aan gezondheid, het kan ook de effecten van klimaatverandering beperken. Bomen zorgen bijvoorbeeld voor schaduw op warme dagen. Om ook jongeren aan onze gemeente te binden zetten we ons in voor bredere opleidingsmogelijkheden, passende voorzieningen en aantrekkelijke woningen. We merken dat vooral de 12 plussers in onze gemeente behoefte hebben aan activiteiten en voorzieningen. Voor hen zetten we in op sport, spel en ‘hang’ faciliteiten.26 Voor ouderen zetten we in op ‘vitaal ouder worden’. Bewegen draagt bij aan het fitter en gezonder voelen. We kijken daarom naar mogelijkheden voor het innoveren van sportaccommodaties en het bevorderen van sport onder ouderen, zoals ‘walking football’ en zwemmen. We koesteren onze gezonde leefomgeving: groen maakt mensen gezond en gelukkig. Een ecologische verbinding tussen de natuurgebieden zorgt hiervoor en versterkt biodiversiteit, de kwaliteit van de bodem en kan ook de effecten van klimaatverandering beperken.

25 26

Gemeente West Betuwe. (2021). Tussentijds uitvoeringsplan speelruimten 2021-2022 Gemeente West Betuwe. (2018). Bidbook.

CONCEPT Omgevingsvisie 1.0 West Betuwe versie 13 september 2021

12 van 38

Ambities gezonde leefomgeving: ➔ West Betuwe ontwikkelt zich als een gemeente waarin de leefomgeving op een positieve manier bijdraagt aan de gezondheid van onze inwoners. ➔ De fysieke leefomgeving nodigt uit tot bewegen en ontmoeting in de directe woonomgeving. Bijvoorbeeld door meer en veilige(re) routes voor langzaam verkeer (wandelen, fietsen), voldoende rustplekken, ruimte voor goed toegankelijke openbare ruimte en een centrale speelplek te bieden in de kernen. Dit vraagt op sommige plekken een kwaliteitsslag in de openbare ruimte en voorrang voor de fietser, voetganger en openbaar vervoer. ➔ Ontmoeting is belangrijk voor onze gezondheid en daarom kiezen we voor het behoud van een ontmoetingsplek in iedere kern. ➔ We koesteren onze gezonde leefomgeving: groen maakt mensen gezond en gelukkig. Meer groen en ecologische verbinding tussen de natuurgebieden zorgt hiervoor en versterkt biodiversiteit, de kwaliteit van de bodem en kan ook de effecten van klimaatverandering beperken. ➔ In West Betuwe gaan we uit van een inclusieve samenleving: iedereen kan en mag meedoen in onze maatschappij. Onze ambitie is te zorgen voor toegankelijke openbare ruimte, infrastructuur en (openbare) gebouwen bij nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen. ➔ Voor ouderen zetten we in op ‘vitaal ouder worden’. Bewegen draagt bij aan het fitter en gezonder voelen.

We kijken daarom naar mogelijkheden voor het innoveren van sportaccommodaties in de woonomgeving. ➔ Omwille van de gezondheid wijken we zo min mogelijk af van streefwaarden voor milieubelasting op woningen, dat kan ertoe leiden dat in bepaalde gebieden het realiseren van woningbouw niet mogelijk is of duurder wordt. ➔ We zorgen voor een gezonde leefomgeving door in te zetten op een betere kwaliteit van de bodem, het versterken van de biodiversiteit en het opvangen van de gevolgen van klimaatverandering.

3.2 Wonen en voorzieningen West Betuwe nu We zijn als gemeente West Betuwe een groeiende gemeente als het gaat om het inwonersaantal. Het aantal inwoners is de afgelopen jaren met ongeveer 1% per jaar gegroeid. Als we kijken naar de samenstelling van onze inwoners dan zien we dat West Betuwe momenteel bovengemiddeld te maken heeft met vergrijzing. Het aantal huishoudens ouder dan 75 bedraagt in West Betuwe 29,9%, tegen 27,6% in Nederland als geheel. Het aantal huishoudens onder de 35 is juist veel lager (13%, tegen 19,7% voor Nederland). Hiernaast kennen we een groot aandeel aan kleine huishoudens, onder andere als gevolg van de vergrijzing. Van de ca. 20.000 huishoudens is ruim een kwart alleenstaand, ruim 40% is een huishouden met kinderen, en de resterende krappe 35% betreft paren zonder (thuiswonende) kinderen. De West Betuwse woningmarkt telt in 2021 circa 21.000 woningen. In de periode 2012-2019 zijn er circa 1.500 woningen bijgekomen, waarvan 400 in De Plantage in Meteren. De totale woningmarkt bestaat grotendeels grondgebonden eengezinswoningen. Ook bestaat de gemeente voor een aanzienlijk deel uit woningen die in particulier eigendom zijn. Hoewel dit per kern verschilt liggen de woningprijzen relatief hoog (13% duurder dan nationale gemiddelde).

Woningen in Asperen en Heukelum zijn gemiddeld wat minder duur; hier bevindt zich momenteel ook gemiddeld het grootste aandeel sociale huur. Een aanzienlijk

CONCEPT Omgevingsvisie 1.0 West Betuwe versie 13 september 2021

13 van 38

deel de woningen heeft een energielabel A of B. Dit is hoger dan gemiddeld in Nederland (42% in West Betuwe tegenover 36% landelijk). Sociale huurwoningen hebben gemiddeld energielabel B. We beschikken in West Betuwe over een aantrekkelijk woon- en leefklimaat waar rust, ruimte, groen, cultuurhistorie en leefbaarheid voorop staan. Onze 26 kernen kennen een actief verenigingsleven en de onderlinge verbondenheid is groot. Dagelijkse voorzieningen zijn vooral in de wat grotere kernen aanwezig. Ook maken bewoners gebruik van de voorzieningen in de grotere kernen net buiten de gemeente zoals Culemborg, Leerdam, Gorinchem, Zaltbommel en Tiel. De centrale ligging van onze gemeente in Nederland maakt stedelijke voorzieningen en werklocaties in de Randstad goed bereikbaar. In West Betuwe is het goed wonen, zowel voor Betuwenaren die hier al generaties wonen als voor nieuwkomers uit – vooral – de omgeving van Utrecht. In West Betuwe is de onderwijsinstelling Yuverta MBO (land- en tuinbouw) en Fruit Tech Campus gevestigd in Geldermalsen. Voor HBO en WO instellingen liggen er buiten de regio mogelijkheden, zoals hogescholen in Utrecht, Nijmegen, Arnhem en Den Bosch of de universiteiten in Utrecht of Nijmegen. Opgaven Volgens de bevolkingsprognoses zal West Betuwe naar verwachting tot 2040 groeien: van ruim 51.000 inwoners nu naar ca.

58.000 tot 60.000.27 Deze groei bestaat deels uit autonome groei, alsmede groei door vestigers van buiten de gemeentegrenzen. De afgelopen jaren zien we een toenemende migratie en vraag naar woningen van huishoudens uit de Randstad en met name Utrecht. Naar verwachting zal hierdoor de vraag naar woningen in de gemeente verder toenemen: tot 2030 1.300 tot 2.200 extra woningen.28 Ook de kwalitatieve woningbehoefte van West Betuwe verandert de komende jaren. Deze verandering is onder andere het gevolg van demografische ontwikkelingen. In heel Nederland zal tot 2050 de bevolking vergrijzen, zoals gezegd geldt dit ook voor West Betuwe. De komende jaren zal het aandeel inwoners dat ouder is dan 75 jaar stijgen, van 8% in 2021 naar 17% in 2050.29 Langer gezond zelfstandig te kunnen wonen, vraagt voor onze oudere inwoners om woningen, leefomgeving, voorzieningen en mobiliteit die daarvoor geschikt zijn.30 De vergrijzing zorgt daarnaast niet alleen voor woonopgave, maar zal ook de zorgvraag in de kernen doen stijgen. Hiernaast zien we - mede als gevolg van de vergrijzing - dat het aantal eenpersoonshuishoudens de komende jaren toeneemt. Het West Betuwse woningaanbod bestaat uit een relatief eenzijdige voorraad met veel eengezinswoningen in de koopsector.

Als gevolg hiervan zijn er weinig passende woningen voor de groeiende groep kleine huishoudens, niet alleen betreft dit senioren, maar ook jonge mensen. Veel jongeren trekken naar de stad voor studie en werk, maar keren niet terug naar de kernen of het landelijk gebied. Om een evenwichtige bevolkingsopbouw in onze kernen te houden, is het van belang dat we voldoende en betaalbare woningen kunnen bieden, met name voor de kleinere huishoudens. Zo kunnen jongeren in onze gemeente goed en betaalbaar te wonen en bieden we senioren de mogelijkheid om door te stromen. De demografische ontwikkelingen in West Betuwe leiden tot een afnemende beroepsbevolking, mede als gevolg van wegtrekkende jonge mensen en de vergrijzende bevolking. Arbeidsmigranten vullen daarom de West Betuwse beroepsbevolking aan. Deze groep zoekt ook een passende woning in West Betuwe, waar eventuele hereniging met hun gezin mogelijk is en waar ze kunnen integreren in de buurt. Naast het nieuw bouwen en toevoegen van woningen liggen, er in West Betuwe ook opgaven in de bestaande woningvoorraad. In navolging van het Klimaatakkoord moeten vrijwel alle woningen in 2050 CO2-neutraal zijn. Dat betekent een verduurzamingsopgave voor een groot deel van de woningen in West Betuwe.

Gezien het aantal koopwoningen, betekent dit dat er vanuit particuliere woningeigenaren een grote inspanning nodig is voor het isoleren, het besparen en opwekken van energie. Ook ligt er een vernieuwingsen transformatieopgave in de sociale huursector ten aanzien van verduurzaming. Naast het aanpassen van 27

Gemeente West Betuwe. (2020). Woonvisie Gemeente West Betuwe. (2020). Woonvisie 29 Gemeente West Betuwe. (2021). Uitvoeringsagenda bouwen aan sociale kracht. 30 Gemeente West Betuwe. (2020). Woonvisie 28

CONCEPT Omgevingsvisie 1.0 West Betuwe versie 13 september 2021

14 van 38

de woningen is het van belang te kijken naar het verbeteren en klimaatadaptief maken van de woonomgeving. Goed wonen gaat niet alleen over woningen, maar ook over de kwaliteit en leefbaarheid van de woonomgeving en voorzieningen. Met name in de kleinere kernen staan commerciële en maatschappelijke voorzieningen zoals winkels, onderwijs en eerstelijnszorg (zoals huisartsen) onder druk. Door schaalvergroting, toegenomen mobiliteit, ICT diensten, thuisbezorging en veranderende consumentenvoorkeuren zijn veel voorzieningen verdwenen.31 In een aantal kernen is al voor langere tijd geen winkel of andere voorziening meer aanwezig. Zo hebben Tricht, Opijnen en Varik sinds enkele jaren geen ‘eigen’ supermarkt meer. Recentelijk is ook de Troefmarkt in Ophemert gesloten.32 De voorzieningen die er nog wel zijn, worden dan ook gekoesterd door de bewoners. Landelijk zien we dat maatschappelijke voorzieningen in kleinere kernen steeds vaker geclusterd worden, zoals in multifunctionele accommodaties of in een Kulturhus. Ambities We streven ernaar om in alle kernen het woonaanbod te kunnen bieden wat past bij de lokale behoefte nu en in de toekomst. Hiervoor geldt dat we werken aan een evenwichtige woningbouwontwikkeling in alle kernen en dat we in elke kern ruimte bieden aan kleinschalige ontwikkelingen.

Nieuwbouw past bij het dorpse karakter, het open landschap en de maat en schaal van het kern. Ook bouwen we klimaatadaptief en duurzaam met oog voor natuur. We vinden het belangrijk dat nieuwbouwplannen een goede mix van duur, middelduur en goedkoop zijn om zo voor alle doelgroepen te kunnen bouwen en ruimte te bieden voor de vraag vanuit de eigen bevolking. Met nieuwbouw, herstructurering en transformatie willen we tevens de doorstroming van ouderen maximaal bevorderen. Voor bestaande plannen zoeken we gezamenlijk met ontwikkelaars, corporaties en provincie naar mogelijkheden om voldoende sociale huurwoningen toe te voegen.33 We faciliteren starters bij het kopen van een betaalbare woningen. Op een aantal locaties versnellen we de woningbouwproductie de komende jaren. De Plantage wordt niet in 2036, maar in 2030 al volledig gerealiseerd. Ook krijgt het ontwikkelen van 150 woningen in Beesd prioriteit.34 Hiernaast stimuleren we collectieve wooninitiatieven en tijdelijke flexibele woonvormen. Nieuwbouw zien we echter slechts als een deel van de oplossing voor de woonopgave van de toekomst. Voor de komende 10 jaar staan ongeveer 2.000 woningen gepland om te bouwen, waarvan het grote deel is vastgelegd in plannen en afspraken. Nieuwbouw alleen zal dus niet voldoende zijn.

Kwaliteitsverbetering en het aanpassen van bestaande woningen is ook hard nodig om te kunnen voorzien in de woonbehoefte nu en in de toekomst.35 Hiernaast is het vanuit de energietransitie en klimaatopgave van belang om energiebesparende en klimaatadaptieve maatregelen te treffen. Naast dat woningverbetering bijdraagt aan het voorzien in de woonbehoefte van de toekomsten stimuleren we tegelijkertijd energiebesparing, het aanbrengen isolatie en en zonnepanelen op huizen om het energieverbruik terug te dringen en woningen zoveel mogelijk “aardgasvrij-gereed” te maken. We stimuleren bewonersinitiatieven en pilots om woningverduurzaming te versnellen.36 Voor sociale huurwoningen is het onze ambitie om in 2030 een CO2-neutrale voorraad te hebben. Nieuwe sociale huurwoningen zijn bij oplevering aardgasvrij en hebben tenminste energielabel A.37 Als gemeente willen we dat bewoners elkaar in West Betuwe kunnen ontmoeten. Om de leefbaarheid en vitaliteit van de kernen te bevorderen zetten we in op een ontmoetingsplek in elk van de 26 kernen. Als gemeente willen we initiatieven en activiteiten die ontmoeting bevorderen maximaal faciliteren. In sommige kernen liggen er mogelijkheden om de functie ontmoeting te combineren met sport, primair onderwijs

31

Gemeente West Betuwe. (2020). Woonvisie DTNP. 2021. Detailhandelsbeleid. 33 Gemeente West Betuwe. (2020). Woonvisie 34 Gemeente West Betuwe. (2020). Woonvisie 35 Gemeente West Betuwe. (2021). Uitvoeringsagenda bouwen aan sociale kracht. 36 Gemeente West Betuwe. (2020). Woonvisie 37 Gemeente West Betuwe. (2020). Woonvisie 32

CONCEPT Omgevingsvisie 1.0 West Betuwe versie 13 september 2021

15 van 38

en/of zorg.38 We weten echter dat woningbouw in de kleinere kernen (<2.000 inwoners) niet bijdraagt aan het behoud van deze voorzieningen. We zetten daarom als West Betuwe vooral in op een goede bereikbaarheid van voorzieningen door slimme mobiliteitsoplossingen voor alle inwoners. Denk hierbij aan een buurtbus en belbus. Of aan meer innovatieve concepten als de dorpsbus, de West Betuwe-expres (elektrisch vervoer, en altijd oproepbaar) of de watertaxi. Ouderen hebben behoefte aan voorzieningen dichtbij. Woningbouw voor (toekomstige) senioren vindt bij voorkeur plaats in de grotere kernen, nabij voorzieningen als winkels, zorg en openbaar vervoer. Hiernaast stimuleren we ook meer “zorg nabij”.

Ambities wonen: ➔ We vergroten de woonvoorraad met 2.200 woningen tot 2030. Als gemeente West Betuwe zorgen we ervoor dat de woningbouwontwikkelingen van De Plantage in Meteren en Beesd Noord bijdragen aan versnelling van de woningbouwproductie. ➔ Hiernaast biedt de gemeente West Betuwe ruimte voor bouwen naar de woonvraag van de inwoners onder de voorwaarde dat deze het dorpse karakter en open landschap in West Betuwe beschermen. De gemeente blijft altijd in gesprek met de kernen over een passend woningbouwprogramma. ➔ We zetten in op tijdelijke flexibele woonvormen en collectieve wooninitiatieven door onder andere ruimte te bieden aan Tinyhouses, collectief particulier opdrachtgeverschap (CPO) en huisvesting voor arbeidsmigranten. ➔ Nieuwe plannen dragen bij aan de diversiteit van de woningvoorraad. Aangezien er meer kleine huishoudens bijkomen en de gemeente nu relatief veel grotere, grondgebonden gezinswoningen telt, betekent dit voor de toekomst dat er meer kleinere (gestapelde) woningen bijgebouwd zullen worden mits deze passen in het dorpse karakter. ➔ We stimuleren dat senioren zo lang en gezond mogelijk thuis kunnen wonen. Daarom kiezen we voor de realisatie van seniorenhuisvesting nabij dagelijkse voorzieningen, zorg en vervoer.

➔ De gemeente West Betuwe stimuleert en faciliteren energiebesparing, isoleren en zonnepanelen op bestaande huizen om het energieverbruik terug te dringen en woningen zoveel mogelijk “aardgasvrij-gereed” te maken. De gemeente bezit geen woningen, dus vraagt dit ook om een forse inzet van de particulier. ➔ We zetten in op het versterken van leefbare en leefbare kernen waar inwoners elkaar kunnen ontmoeten. Hiervoor behouden we een ontmoetingsplek (dorpshuis of MFC) in elke kern.

3.3 Mobiliteit en bereikbaarheid West Betuwe nu Zoals gezegd vormt West Betuwe met een ligging in het midden van Nederland een knooppunt van verschillende belangrijke verkeersaders. Zo is het knooppunt Deil, het kruispunt van de A2 en A15, gelegen in het midden van de gemeente. Eén van de drukste routes van het spoor, de intercity verbinding Utrecht ‘s-Hertogenbosch, doorkruist het landschap. Op station Geldermalsen stoppen de sprinters tussen ‘s-Hertogenbosch en Den Haag, en tussen Geldermalsen en Dordrecht. Deze laatste sprinter stopt ook op station Beesd. Langs het station lopen ook verschillende buslijnen. Zo gaan er bussen richting Gorinchem en Tiel en buurtbussen richting Beesd. Deze bussen rijden gemiddeld een keer per uur. De Betuweroute, de goederenspoorlijn tussen Amsterdam/Rotterdam en Duitsland, maakt deel uit van het spoornetwerk in West Betuwe. 38

Beleidsinventarisatie Wonen

CONCEPT Omgevingsvisie 1.0 West Betuwe versie 13 september 2021

16 van 38

Niet alleen over land kent de gemeente veel reisbewegingen, ook over water ligt West Betuwe aan een belangrijke vaarweg. De Waal is een van de drukste vaarwegen van Europa.39 De Waal is een belangrijke economische ader door West Betuwe. Verschillende bedrijven zoals Nedcargo liggen direct langs de Waal en maken gebruik van een eigen binnenhaven voor het transport van goederen over water. De weg en waterwegen doorkruisen elkaar in West Betuwe regelmatig. Het wegverkeer steekt bij Waardenburg via de A2 de Waal over de Martinus Nijhoffbrug. Via de veerponten tussen Heukelum-Galgenwaard, Herwijnen-Brakel, en Varik-Heerewaarden is het ook mogelijk om via het water de gemeente te bereiken. In de zomermaanden varen er ook pontjes rondom de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Door de ruimtelijke opzet van West Betuwe met relatief grote afstanden die inwoners afleggen, kent de gemeente een hoog autobezit. Om van de kleinere kernen in de grotere kernen te komen, wordt vaak gebruik gemaakt van de auto. Door de A15 kun je met de auto relatief snel van de westkant naar de oostkant van de gemeente komen, en andersom. Op de fiets zijn met name de kleinere kernen langs de Linge en de Waal zijn onderling goed te bereiken. Binnen de kernen is het mogelijk om de dorpskern te bereiken te voet en met de fiets.

Opgaven De ligging van West Betuwe zorgt voor een goede verbondenheid met grote delen van Nederland. Tegelijkertijd zorgt het samenkomen van verschillende routes en knooppunten ervoor sommige gebieden van elkaar gescheiden worden en dat de gemeente te maken heeft met verschillende mobiliteitsvraagstukken. De drukte bij knooppunt Deil leidt bij verkeersopstoppingen tot sluiproutes: weggebruikers zoeken een alternatief voor de snelweg door de gemeente en dus ook vaak door de kernen in West Betuwe. Met name de kernen Waardenburg en Beesd hebben hiermee te maken. Momenteel verkennen het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, Rijkswaterstaat, de Provincie Gelderland, de Provincie Noord-Brabant, de regio Rivierenland en de gemeente 's-Hertogenbosch oplossingen voor drukte rondom knooppunt Deil. Onze kernen liggen ver uit elkaar en het openbaar vervoer is niet overal aanwezig. Dit maakt veel inwoners afhankelijk van hun auto. Dit geldt ook voor recreatieverkeer en arbeidsmigranten die niet altijd woonachtig zijn in de buurt van het bedrijf waar zij werken. De druk op ons wegennet is daardoor hoog. Op de lokale wegen binnen de gemeente zorgt landbouwverkeer in combinatie met andere weggebruikers, zoals woon-werkverkeer, fietsers, recreanten en motorrijders, met regelmaat voor gevaarlijke situaties en onrust op de wegen in het buitengebied.

Zeker in het bloesemseizoen is verkeersveiligheid een uitdaging. De drukte neemt dan sterk toe, wat vooral op de smalle wegen zonder vrijliggende fietspaden voor veiligheidsopgaven zorgt. Ook zijn parkeermogelijkheden in de kernen deze periode schaars. Naar verwachting blijft de landelijke mobiliteitsvraag tot 2040 groeien. Het is daarom van van belang om te zoeken naar slimme mobiliteitsoplossingen die ervoor zorgen dat de inwoners van West Betuwe - naast de vele andere weggebruikers - optimaal profiteren van de goede ligging van de gemeente. We zien dat jongeren en ouderen over het algemeen minder gebruik maken van de auto of niet in het bezit zijn van een auto. Voor deze groep groeit het nut en de noodzaak van een betrouwbaar (en fijnmazig) ov-netwerk of andere mogelijkheden van vervoer. Tegelijkertijd zien we dat het OV zich in kleine kernen terugtrekt en automobiliteit belangrijk blijft. De verbindingen van en naar kleine kernen duren lang en zijn voor de regio vanuit een financieel oogpunt (rendabiliteit) moeilijk in stand te houden.40 Inwoners die niet in het bezit zijn van een auto kunnen zich daardoor moeilijker over lange afstanden in de gemeente verplaatsen. Hierdoor ontstaat ‘vervoersarmoede’.

Mede door de vergrijzing en dus de toename van mensen die niet altijd meer beschikken over zelfstandige vervoersmogelijkheden, is het in West Betuwe een uitdaging om dit tegen te gaan. Om op plekken te komen waar het OV niet toereikend is, of plekken die wat buiten de kernen liggen is de overstap of de verbinding van het OV op andere modaliteiten een goede oplossing om ook deze locaties bereikbaar te houden. Het is daarom van groot belang om dit ‘first en last 39 40

Gemeente West Betuwe. (2020). Mobiliteitsvisie West Betuwe. Gemeente West Betuwe. (2021). Concept Koepelvisie Fruitdelta Rivierenland.

CONCEPT Omgevingsvisie 1.0 West Betuwe versie 13 september 2021

17 van 38

mile’ vervoer te faciliteren met aanvullende voorzieningen (hubs, (deel)fiets en -auto’s, elektrische fietsen, hubtaxi’s e.d.), om te zorgen dat alle inwoners zich zo lang mogelijk veilig kunnen verplaatsen en dat daardoor iedereen mee kan doen in de maatschappij. De verduurzaming van mobiliteit en de omslag naar elektrisch vervoer is een andere belangrijke opgave in West Betuwe. Naast opgave is dit vooral ook een kans om onze gemeente te verduurzamen. Naar verwachting zet deze trend zich versneld door onder druk van (Europese) wet- en regelgeving en met de uitvoering van het Klimaatakkoord waarin de afspraak is gemaakt dat in 2050 alle mobiliteit in Nederland emissieloos is.41 Uit cijfers van de RDW blijkt dat West Betuwe voorop loopt in het gebruik van een elektrische auto vergeleken met de andere Gelderse gemeenten. Ook het aantal speed pedelecs ligt hoger dan gemiddeld in Gelderland.42 Om deze trend door te zetten en te kunnen blijven faciliteren is een uitgebreide laadpalen infrastructuur door de gemeente nodig. Ambitie Als West Betuwe vinden we het verbeteren van de verkeersveiligheid een randvoorwaarde voor elke maatregel die we treffen. Verkeersveiligheid is een basisvoorwaarde voor mensen om deel te nemen aan het verkeer.

We zetten in op het realiseren van veiligere en goed verlichte fietsroutes tussen de kernen waarbij we de fietser zoveel mogelijk scheiden van de auto. Zo kan de wegcapaciteit in het buitengebied beter verdeeld worden wat resulteert in minder gevaarlijke situaties. De verkeersveiligheid op de dijken - in relatie tot recreatie en toerisme - verdient hierbij speciale aandacht. Het station in Geldermalsen is goed bereikbaar vanuit verschillende locaties in de gemeente. Onze ambitie is daarom het ov-knooppunt Geldermalsen aantrekkelijker maken voor reizigers door uitstekende voorzieningen op het station en een goede overstap tussen verschillende (deel)modaliteiten. De opwaardering van ov-knooppunt Geldermalsen vindt in West Betuwe plaats vanuit het MIRT A2 quick-win pakket. Voor Geldermalsen gaat dit met name om de transformatie van het treinstation naar een zogenoemd hub-station waarbij er ingezet wordt op een Park & Ride (P&R,) deelmobiliteit en de overstap naar de fiets. Op deze manier kunnen ook inwoners die op grotere afstand van het station wonen makkelijk gebruik maken van het openbaar vervoer. Het station en omgeving kan nog een extra boost krijgen, wanneer ook de intercity tussen Utrecht en ’s-Hertogenbosch hier stopt.43 Onze ambitie is om het stationsgebied verder te ontwikkelen als aantrekkelijke woon-werklocatie.

Ook in Beesd en Waardenburg zetten we in op het realiseren van voorzieningen, werklocaties en woningen (voor onder andere ouderen) rondom de (kleinere) mobiliteitsknooppunten. Hiernaast willen we ervoor zorgen dat onze inwoners ook in de toekomst goed gebruik kunnen maken van mobiliteitsknooppunten en voorzieningen in de grotere kernen net buiten de gemeente zoals Culemborg, Leerdam, Gorinchem, Zaltbommel en Tiel door een goede verbinding naar deze locaties. Daarnaast zorgen we voor een breder pallet aan vervoersmogelijkheden om vervoersarmoede tegen te gaan. Op plekken waar buslijnen niet houdbaar zijn, zorgen we voor een openbaar vervoersaanbod (vraaggestuurd) waardoor inwoners makkelijker naar Geldermalsen, Gorinchem, Leerdam, Culemborg, Tiel en Zaltbommel kunnen reizen. Onze ambitie is om op plaatsen waar veel mensen bij elkaar komen, zoals zorgcentra, bibliotheken en centrumgebieden, veilige en comfortabele looproutes en voetgangersvoorzieningen te realiseren. Zodat West Betuwse inwoners zo goed mogelijk in staat zijn om zelf boodschappen te doen, naar school te gaan of de huisarts te bezoeken. We zetten ons in om inwoners die een grotere kans op vervoersarmoede hebben maximaal te ondersteunen in het vinden van goede en inclusieve mobiliteitsoplossingen.

Ook geven we meer aandacht aan veiligheid voor mensen met een beperking.44 De inzet op de mobiliteitstransitie versterken we. Dit kan door elektrisch rijden te stimuleren met het

41

Gemeente West Betuwe. (2020). Mobiliteitsvisie West Betuwe. Gemeente West Betuwe. (2020). Mobiliteitsvisie West Betuwe. 43 Gemeente West Betuwe (2020). Woonvisie 44 Gemeente West Betuwe. (2021). Lokale inclusie agenda 2020 42

CONCEPT Omgevingsvisie 1.0 West Betuwe versie 13 september 2021

18 van 38

uitbreiden van de laadinfrastructuur. Hier zijn we in West Betuwe al goed in maar elektrisch rijden moet toegankelijk worden voor meer mensen. Ook pakken we de werkgeversaanpak op, gezamenlijk met de regio, om werkgevers actief aan de slag te laten gaan met fietsstimulering en het aanleggen van veilige (snel)fietspaden. Door inwoners en werkgevers te stimuleren om hun auto wat vaker te laten staan, kunnen we de drukte op de wegen verminderen en het verkeer beter laten doorstromen. We doen dit door meer prikkels te generen om op andere manieren van vervoer dan de auto te stimuleren. We verkennen de mogelijkheden van gebruik van CO2-vrije auto’s, werkgeversaanpak fietsstimulering, snelfietsroutes, autoluwe woonwijken, ’mobility as a service’-concepten of deelauto's systemen.

Ambities mobiliteit en bereikbaarheid ➔ We zetten in op een uitstekende verkeersveiligheid voor al het verkeer: landbouwverkeer, recreatie, inwoners. Bij herinrichting van lokale en provinciale wegen zorgen we ervoor dat we de diversiteit aan weggebruikers zo goed mogelijk blijven faciliteren door bijvoorbeeld verkeersstromen te scheiden. ➔ Als gemeente kiezen we voor slimme en duurzame mobiliteitsoplossingen om druk op wegen te verminderen. Dat kan betekenen: stimuleren gebruik van CO2-vrije auto’s, werkgeversaanpak fietsstimulering, snelfietsroutes, autoluwe woonwijken, ’mobility as a service’-concepten of deelauto's systemen. ➔ Als West Betuwe lopen we voorop in de omslag naar elektrisch vervoer. Dit willen we blijven doen. Dat betekent meer veilige(re) (snel)fietspaden door de hele gemeente en het uitbreiden van onze laadinfrastructuur. ➔ We ontwikkelen het OV-knooppunt Geldermalsen als mobiliteitsknooppunt met daaromheen ruimte voor wonen, werken en onderwijs. In Beesd en Waardenburg worden ook (kleinere) mobiliteitsknooppunten ontwikkeld met daaromheen een cluster van wonen, werken en voorzieningen. Dit betekent mogelijk een hogere woningdichtheid in deze gebieden. ➔ We maken werk van fijnmazige bereikbaarheid van de kernen.