RV2025-055-bijlage-1-visie-sociaal-domein-gemeente-west-betuwe-samen-sterk-en-in-beweging.pdf

SAMEN STERK EN IN BEWEGING 24 juni 2025 Visie 2025-2028

Inhoud Voorwoord ....................................................................................................................................... 3 1 Inleiding ................................................................................................................................... 4 1.1 Samen zorgen voor een sterke samenleving ...................................................................... 4 1.2 Van verzorgingsstaat naar participatiemaatschappij ........................................................ 4 1.3 Bouwen aan Sociale Kracht 2021-2024 .............................................................................. 4 1.4 Herstelplan Sociaal Domein 2024-2025 .............................................................................. 5 1.5 Nieuwe visie: vooruitkijken tot 2028 .................................................................................... 5 1.6 Hoe is deze visie tot stand gekomen? ................................................................................. 5 2

Wat is het sociaal domein? .................................................................................................... 6 2.1 Een brede blik ........................................................................................................................ 6 2.2 Mensgericht en kerngericht.................................................................................................. 7 2.3 De kracht van de kernen ....................................................................................................... 8 2.4 De rol van de gemeente ........................................................................................................ 8

3

Waar staan we nu? ................................................................................................................. 9 3.1 Met de meeste inwoners gaat het goed .............................................................................. 9 3.2 Er komen grote veranderingen aan .................................................................................... 10 3.3 De kosten van het sociaal domein stijgen......................................................................... 12

4 5

Onze leidende principes ....................................................................................................... 14 Onze visie op het sociaal domein ........................................................................................ 16 5.1 Sterke samenleving: zelfredzame inwoners en een sterke sociale basis ....................... 16 5.2 Passende ondersteuning: voorliggend veld en geïndiceerde zorg .................................. 17 5.3 We brengen het sociaal domein in beweging ................................................................... 18

6

Opgaven en speerpunten ..................................................................................................... 20 6.1 Bestaanszekerheid.............................................................................................................. 20 6.2 Opvoeden en opgroeien ...................................................................................................... 22 6.3 Omzien en ontmoeten ........................................................................................................ 24 6.4 Vitaal leven .......................................................................................................................... 26 6.5 Passende zorg en ondersteuning ...................................................................................... 28

7

Sturen en samenwerken ...................................................................................................... 32 7.1 Leidraad om inhoud en vorm te geven aan ons werk....................................................... 32 7.2 Sturing: scherp aan de wind varen ..................................................................................... 32 7.3 Uitnodiging aan partners en inwoners: samen sterk en in beweging.............................. 33

Bijlage A: Overzicht regulier beleid .............................................................................................. 35 Bijlage B: Data ............................................................................................................................... 39 Zaaknummer: 1890990

2 | SAMEN STERK EN IN BEWEGING

Voorwoord Beste inwoners, partners en organisaties van onze gemeente, De samenleving verandert snel en ingrijpend – ook in West Betuwe. We merken dat steeds meer mensen zorg of ondersteuning nodig hebben en we willen dat iedereen mee kan doen. Dat vraagt om een nieuwe manier van denken en doen. We willen dat iedereen kan meedoen. In deze visie ‘Samen Sterk en in Beweging’ laten we zien hoe we daar in de periode 2025– 2028 aan werken – samen met u: inwoners, organisaties en partners. De afgelopen jaren hebben we samen al hard gewerkt aan een sterkere sociale basis. Mensen helpen elkaar vaker en voor inwoners die dat nodig hebben zijn de zorg en ondersteuning verbeterd. We bouwen dus voort op wat er al is. Tegelijkertijd zien we dat de uitdagingen groter worden. Daarom is verandering nu echt nodig. We blijven werken vanuit onze leidende principes, onze belangrijkste waarden: eigen regie, preventie, dichtbij, integraal werken en uitgaan van mogelijkheden. We geloven dat een sterke samenleving begint bij mensen die zelf de regie kunnen nemen, met steun van hun omgeving. Door meer samen te werken en problemen eerder aan te pakken, willen we ervoor zorgen we dat iedereen kan meedoen en de juiste hulp krijgt. We kijken niet alleen naar de vraag waarmee iemand bij ons komt. We kijken naar alle levensgebieden: zorg, welzijn, werk, inkomen, wonen en opvoeding horen allemaal bij elkaar.

Door deze gebieden te verbinden, vinden we betere oplossingen die passen bij wat mensen nodig hebben. Door goed samen te werken met veel organisaties kunnen we echt het verschil maken en de kwaliteit van leven in West Betuwe verbeteren. De komende jaren blijven we investeren in preventie en het vroeg herkennen van zorgen. We willen dat kleine problemen niet groter worden. Daarom bouwen we verder aan een sterke sociale basis. In een samenleving waarin mensen elkaar kennen en steunen, voelen inwoners zich sterker. We moedigen initiatieven aan die bijdragen aan een gezonde en veerkrachtige samenleving, zoals sportactiviteiten, cultuur, vrijwilligerswerk en buurtprojecten. Ook blijven we zorgen voor passende zorg en ondersteuning voor wie het nodig heeft. We geven hulp die zo licht mogelijk is, maar zo intensief en lang als nodig. We versterken ook de omgeving van mensen, zodat ze zoveel mogelijk zelf kunnen blijven doen. We begrijpen dat het leven niet altijd makkelijk is. Tegenslagen horen erbij. Door zo te werken, kunnen we de zorg beheersbaar en betaalbaar houden. Met deze visie nodigen we u uit om - samen met ons - te bouwen aan een sterke toekomst. Een toekomst waarin iedereen in West Betuwe kan meedoen en zich gesteund weet. Denk met ons mee, doe mee, bouw mee. Samen maken we West Betuwe nog sterker en kunnen we ervoor zorgen dat iedereen zich thuis voelt in onze gemeente.

Met vriendelijke groet, College van burgemeester en wethouders

3 | SAMEN STERK EN IN BEWEGING

1

Inleiding

De zorg en ondersteuning in Nederland zijn ingrijpend veranderd. Gemeenten kregen meer taken, terwijl de samenleving complexer werd. De bevolking vergrijst, meer mensen hebben hulp nodig en de kosten blijven stijgen. Tegelijkertijd willen we dat iedereen kan meedoen, met de juiste ondersteuning op het juiste moment. Dit vraagt om slimme keuzes, innovatieve oplossingen en sterke samenwerking. In West Betuwe hebben we hier de afgelopen jaren hard aan gewerkt. Nu is het tijd om vooruit te kijken. Hoe zorgen we voor toegankelijke, betaalbare en toekomstbestendige zorg? Deze visie zet de koers uit.

1.1 Samen zorgen voor een sterke samenleving Sinds 2015 zijn gemeenten verantwoordelijk voor jeugdzorg, maatschappelijke ondersteuning en hulp bij werk en inkomen. Dit betekent dat de gemeente zorgt voor inwoners die hulp nodig hebben, van jong tot oud. In de eerste jaren na 2015 lag de focus op het goed organiseren van deze taken. Het was belangrijk dat zorg en ondersteuning goed bleven doorgaan. Later kwam er meer aandacht voor het verbeteren en vernieuwen van de zorg. Dit was hard nodig, omdat steeds meer mensen zorg en hulp nodig hebben. Dit komt onder andere door vergrijzing en een groei van kwetsbare groepen in onze samenleving. 1.2 Van verzorgingsstaat naar participatiemaatschappij We willen dat iedereen zo goed mogelijk meedoet in de samenleving. Dit noemen we een participatiemaatschappij. Landelijke afspraken helpen gemeenten om dit te bereiken. Denk hierbij aan het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA), het Integraal Zorg Akkoord (IZA) en de Hervormingsagenda Jeugd. Tegelijkertijd wordt het steeds moeilijker om de zorg en ondersteuning te betalen. Gemeenten krijgen minder geld van de rijksoverheid dan nodig is om alle taken goed uit te voeren. In januari 2025 hebben gemeenten hierover een duidelijk signaal afgegeven aan het Rijk. 1.3 Bouwen aan Sociale Kracht 2021-2024 De afgelopen jaren hebben we in West Betuwe gewerkt met het plan Bouwen aan Sociale Kracht.

Dit plan had als doel om het sociaal domein sterker en toekomstbestendig te maken. Op 16 april 2025 heeft de gemeenteraad via een raadsinformatienota een terugblik gekregen. Een aantal belangrijke resultaten zijn behaald. We hebben nieuwe afspraken gemaakt met zorgaanbieders via nieuwe inkoopcontracten. Ook is er een dashboard ontwikkeld dat inzicht geeft in welke zorg inwoners nodig hebben. Daarnaast zijn er meer voorzieningen gekomen om problemen te voorkomen, zoals Wegwijs in West Betuwe, waar inwoners hulp krijgen bij het vinden van ondersteuning. Ook zijn er trainingen opgezet voor inwoners en professionals over zorg en welzijn, bijvoorbeeld over positieve gezondheid. Tot slot is het jongerenwerk uitgebreid, zodat problemen eerder gesignaleerd kunnen worden.

4 | SAMEN STERK EN IN BEWEGING

1.4 Herstelplan Sociaal Domein 2024-2025 In het voorjaar van 2024 bleek dat het plan Bouwen aan Sociale Kracht nog niet genoeg resultaat had opgeleverd. Ook waren er onverwacht hoge tekorten. Daarom heeft de gemeente een herstelplan gemaakt. Dit herstelplan moet zorgen voor meer duidelijkheid en controle over het sociaal domein. De sturing binnen team Sociaal is verbeterd en er is meer grip op de financiën. Daarnaast wordt er meer samengewerkt met partners en is er extra aandacht voor preventie en laagdrempelige zorg.

1.5 Nieuwe visie: vooruitkijken tot 2028 De nieuwe visie bouwt voort op het herstelplan, maar kijkt verder vooruit, tot 2028. Deze visie helpt ons bij het maken van keuzes in het sociaal domein en vormt de basis voor ons beleid. 1.6 Hoe is deze visie tot stand gekomen? De afgelopen jaren hebben we veel samengewerkt met onze partners en inwoners. Voor het herstelplan in 2024 hebben we gesprekken gevoerd met organisaties die bij de zorg betrokken zijn. Ook de gemeenteraad is regelmatig bijgepraat over ontwikkelingen en trends. Bij het maken van deze visie hebben we teruggekeken op het plan Bouwen aan Sociale Kracht. We hebben gesprekken gevoerd met collega’s en ketenpartners over de ontwikkelingen en onze leidende principes (zie hoofdstuk 4). Daarnaast hebben we bijeenkomsten georganiseerd om ideeën en ervaringen op te halen. Op 14 januari 2025 hebben we advies gekregen van de Adviesraad Sociaal Domein. Met deze visie zorgen we voor een sterke, toekomstbestendige ondersteuning en zorg in West Betuwe. Samen werken we aan een samenleving waarin iedereen mee kan doen!

5 | SAMEN STERK EN IN BEWEGING

2

Wat is het sociaal domein?

Het sociaal domein is de spil van een sterke samenleving. Het gaat niet alleen om zorg en ondersteuning, maar ook om werk, onderwijs, gezondheid en meedoen. Iedereen verdient de kans om zelfstandig te leven, maar als dat niet lukt, moet hulp toegankelijk en dichtbij zijn. In West Betuwe kijken we verder dan wetten en regels; we kijken naar wat inwoners écht nodig hebben. Door zorg te verbinden met welzijn, kinderopvang, huisvesting en armoedebestrijding, versterken we onze dorpen en buurten. Want samen maken we een samenleving waarin iedereen mee kan doen.

2.1 Een brede blik Het sociaal domein gaat over alles wat de gemeente doet om mensen te helpen die niet op eigen kracht kunnen meedoen in de samenleving. Soms kunnen familie, vrienden of buren ondersteunen, maar dat is niet altijd genoeg. Dan is de gemeente er om hulp en ondersteuning te bieden. De overheid heeft hiervoor drie belangrijke wetten: de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo), de Jeugdwet en de Participatiewet. Maar het leven van inwoners draait om veel meer dan deze wetten. Mensen wonen, werken, leren, sporten, ontmoeten anderen en zorgen voor elkaar. Al deze dingen hebben invloed op hun welzijn en gezondheid. Daarom kijkt de gemeente breder dan alleen de verplichte taken. Ook welzijn, sport, cultuur, onderwijs, kinderopvang, gezondheid, inburgering, schuldhulp, armoedebestrijding, huisvesting, vervoer en veiligheid horen bij het sociaal domein. Door deze gebieden met elkaar te verbinden, willen we voor betere ondersteuning en een sterke samenleving zorgen.

6 | SAMEN STERK EN IN BEWEGING

2.2 Mensgericht en kerngericht Ons sociaal domein is er voor de inwoners van onze 26 kernen. En iedere inwoner is anders en heeft een eigen verhaal, talenten en behoeften. Daarom kiest de gemeente voor een aanpak die aansluit bij de inwoner. Zelfstandigheid is belangrijk, maar als dat niet lukt, kijken we samen naar de beste oplossing. Regels en procedures helpen daarbij, maar mogen geen obstakel zijn. Wij geloven daarom in een mensgerichte aanpak. Door goed te luisteren, naast inwoners te staan en samen te zoeken naar wat echt helpt, willen we passende ondersteuning bieden op een manier die hen echt verder helpt. Dit doen we niet alleen, maar samen met organisaties in de omgeving. Door toegankelijke ondersteuning te bieden en goed samen te werken kunnen we ervoor zorgen dat hulp laagdrempelig is en dat inwoners makkelijker mee kunnen en gezonde keuzes kunnen maken.

7 | SAMEN STERK EN IN BEWEGING

2.3 De kracht van de kernen Veel mensen in de dorpen en stadjes kennen elkaar en staan voor elkaar klaar. Vergeleken met andere gemeenten zijn inwoners hier in West Betuwe extra betrokken en helpen ze elkaar vaker.1 Elke kern is uniek. De ene kern heeft andere uitdagingen dan de andere. Daarom kijkt de gemeente per dorp naar wat er al is en wat er nodig is. We luisteren naar inwoners, werken samen met lokale organisaties en informeren hen op een manier die bij hen past. Sommige problemen spelen in meerdere kernen tegelijk of zijn te groot om alleen lokaal op te lossen. In die gevallen werken we breder samen en zoeken we een aanpak die voor meerdere dorpen werkt. Soms proberen we een nieuwe aanpak eerst in één kern uit, zodat we ervan kunnen leren en het daarna kunnen uitbreiden. Door flexibel te blijven, sluiten we beter aan op wat inwoners nodig hebben.

2.4 De rol van de gemeente Het sociaal domein is ingewikkeld. Er zijn veel regels en veel organisaties die ermee te maken hebben. Dat kan voor inwoners verwarrend zijn. De gemeente doet haar best om de hulp en ondersteuning in West Betuwe zo duidelijk en toegankelijk mogelijk te maken. Informatie moet begrijpelijk zijn en procedures zo eenvoudig mogelijk. Ook willen we dat inwoners weten waar ze terechtkunnen met hun vragen. Door helder en toegankelijk te communiceren, willen we de kans vergroten dat mensen de hulp krijgen die ze nodig hebben. Toch weten we dat er soms dingen misgaan. Het sociaal domein verandert voortdurend en dat brengt uitdagingen met zich mee. Als iets niet goed loopt, nemen we de feedback van inwoners serieus. We zien dat als een kans om onze hulp en communicatie te verbeteren. Daarnaast onderzoeken we regelmatig of onze diensten goed toegankelijk zijn voor iedereen. Dit doen we door gesprekken met inwoners, ervaringsdeskundigen, de adviesraad sociaal domein en organisaties in de kernen. Ook meten we de tevredenheid van inwoners om te kijken waar we kunnen verbeteren. De gemeente wil een betrouwbare partner zijn. Inwoners moeten erop kunnen rekenen dat we hen helpen als dat nodig is. Daarom willen we open zijn over onze plannen en inwoners te betrekken bij ons beleid. Zo bouwen we samen aan een sterke en zorgzame samenleving.

1

VNG burgerpeiling, 2023

8 | SAMEN STERK EN IN BEWEGING

3

Waar staan we nu?

West Betuwe is een gemeente waar veel inwoners zich goed redden en naar elkaar omkijken. Maar de samenleving verandert. De zorgvraag groeit, terwijl de middelen onder druk staan. Steeds meer jongeren hebben jeugdzorg nodig, de bevolking vergrijst en de kosten voor zorg en ondersteuning stijgen. Tegelijkertijd krijgt de gemeente er taken bij, zonder dat daar altijd genoeg geld voor is. Hoe zorgen we ervoor dat iedereen de juiste hulp krijgt en West Betuwe een fijne plek blijft om te wonen? Dat is de uitdaging waar we samen voor staan.

3.1 Met de meeste inwoners gaat het goed Veel inwoners van West Betuwe kunnen goed voor zichzelf zorgen. Als we naar de cijfers kijken hebben in vergelijking met de rest van Nederland minder mensen in onze gemeente een bijstandsuitkering of problematische schulden. Veel mensen hebben een sterk sociaal netwerk en helpen anderen, bijvoorbeeld als vrijwilliger of mantelzorger. Dit draagt bij aan een fijne leefomgeving en een actief verenigingsleven. Inwoners van West Betuwe voelen zich over het algemeen gezonder dan gemiddeld in Nederland. Alleen bij jongeren ligt dit iets lager dan het landelijk gemiddelde. (78% t.o.v. 80%).2 Toch heeft een kleinere groep inwoners extra ondersteuning nodig. Soms hebben zij op één gebied moeite, terwijl ze op andere vlakken juist goed meedoen in de samenleving. Het aantal mensen dat gebruik maakt van ondersteuning via de Participatiewet en de Wmo is lager dan in de rest van Nederland. De vraag naar jeugdzorg ligt net iets hoger dan het landelijk gemiddelde. Bijgaande grafieken / cijfers3 geven de overwegend gunstige positie van onze gemeente ten opzichte van landelijke gemiddelden of referentiegemeenten qua stedelijkheidsklasse4 weer.

2

Gezondheidsmonitor Jeugd 2023, GGD Op basis van bronnen Centraal Bureau voor de Statistiek, RIVM en GGD. 4 West Betuwe valt wat betreft stedelijkheidsklasse in de klasse ‘niet stedelijk’ 3

9 | SAMEN STERK EN IN BEWEGING

Waar staan we nu? 7,00% 4,20% 11,50% 12,30% 16,60% 15,50% 14,00%

Percentage Wmo-cliënten (2023) Percentage jongeren met jeugdhulp (eerste half jaar 2024) Percentage volwassenen dat rookt (2022) Percentage volwassenen dat voldoet aan beweegrichtlijn (2022)

47,50% 45,30% 43,10% 43,00% 45,00% 47,00%

Percentage inwoners dat vrijwilligerswerk doet (2023) Percentage volwassenen (18 jaar en ouder) dat mantelzorg verleent (2022) Percentage volwassenen (18 jaar en ouder) dat eenzaamheid ervaart (2022) Percentage jongvolwassenen dat (heel) vaak stress ervaart (2024)

13,40% 14,70% 13,50% 48,60% 44,80% 39,70% 43,00% 38,00% 82,80% 86,30%

Percentage jongeren tevreden met eigen leven (2024) 2,40% 1,90% 1,70% 8,80% 6,10% 6,20% 4,70% 1,90%

Voortijdige schoolverlaters totaal (VO + MBO) (2023) Huishoudens met problematische schulden (2023) Percentage huishoudens met bijstand (2024) 0% Nederland

10%

niet stedelijk

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90% 100%

West Betuwe

Figuur 1: Waar staan we nu? (Zie Bijlage B voor de data in tabelvorm)

3.2 Er komen grote veranderingen aan West Betuwe staat de komende jaren voor grote uitdagingen. Er spelen verschillende ontwikkelingen die invloed hebben op het sociaal domein. Minder geld en meer taken vanuit landelijke overheid Gemeenten krijgen steeds meer taken van de Rijksoverheid, maar niet altijd genoeg geld om die goed uit te voeren. Tegelijkertijd verandert de landelijke politiek het beleid, waardoor gemeenten moeten meebewegen en keuzes moeten maken. In West Betuwe werken we volgens het Integraal Zorgakkoord (IZA), het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) en de Hervormingsagenda Jeugd. Hiermee zetten we stappen om meer in te zetten op preventie en collectieve oplossingen, zodat mensen zo lang mogelijk zelfstandig en gezond kunnen leven. Maar de financiering blijft hierbij achter. In sommige gevallen wordt er zelfs minder geld beschikbaar gesteld. Hierdoor komen veel gemeenten, waaronder West Betuwe, financieel in

10 | SAMEN STERK EN IN BEWEGING

de knel. Zonder tijdige oplossingen kunnen de kosten verder oplopen en wordt het steeds lastiger om de juiste ondersteuning te bieden. Krappe arbeidsmarkt De personeelstekorten op de arbeidsmarkt, ook in het sociaal domein, zorgen voor extra druk op medewerkers, langere wachtlijsten en mogelijk een lagere zorgkwaliteit. Gemeenten, zorgaanbieders en andere organisaties hebben steeds meer moeite om goed personeel te vinden. Daarom is het belangrijk om te investeren in opleiding, werkplezier en efficiëntere werkprocessen om de continuïteit en kwaliteit van de zorg te waarborgen. Meer ouderen én jonge gezinnen In West Betuwe wonen steeds meer ouderen. Dit betekent dat de vraag naar zorg en hulpmiddelen toeneemt. Ook wordt er vaker een beroep gedaan op mantelzorgers. Tegelijkertijd groeit de gemeente door de komst van jonge gezinnen. De gemeente West Betuwe groeide tussen 2020 en 2024 ongeveer 3,5%. De verwachting is dat het aantal inwoners van West Betuwe in de periode 2024-2035 met 8,6% groeit5. Jonge gezinnen hebben andere behoeften, zoals kinderopvang en jeugdzorg. Deze combinatie van vergrijzing en verjonging maakt dat de gemeente moet inspelen op verschillende vragen en kosten. Een meer diverse samenleving West Betuwe groeit en verandert.

Er komen meer inwoners met verschillende achtergronden bij, en tegelijkertijd worden mensen zich steeds bewuster van hun eigen achtergrond, geaardheid en gender. In een omgeving waar mensen vasthouden aan gewoonten en tradities, kan dit spanningen geven. Daarom is het belangrijk om te werken aan inclusie en diversiteit. Iedereen moet zich welkom voelen en de vrijheid hebben om zichzelf te zijn. Moeilijke woningmarkt Ook in West Betuwe is het lastig om een betaalbare woning te vinden, vooral voor starters en jonge gezinnen. Voor ouderen is er daarnaast een tekort aan geschikte en toekomstbestendige woningen, waardoor de bereidheid om te verhuizen laag is.6 Dit belemmert de doorstroming, vooral voor jonge gezinnen die op zoek zijn naar een woning. Ook voor inwoners met een zorgvraag is het aantal beschikbare woningen onvoldoende, terwijl de behoefte blijft groeien. Meer druk op huishoudens met een laag inkomen Veel inwoners van West Betuwe kunnen financieel goed rondkomen, maar niet iedereen. Door stijgende kosten, hoge huurprijzen en onzekerheid op de arbeidsmarkt hebben steeds meer mensen moeite om de eindjes aan elkaar te knopen. Lonen stijgen niet altijd mee, waardoor het moeilijker wordt om vaste lasten te betalen. Geldzorgen kunnen leiden tot problemen op andere gebieden, zoals gezondheid en sociale contacten.

Door al deze ontwikkelingen neemt de druk op het sociaal domein toe. De gemeente werkt daarom nauw samen met inwoners, zorg- en welzijnsorganisaties en verenigingen om de leefbaarheid in West Betuwe te behouden.

5 6

Planbureau voor de Leefomgeving / Centraal Bureau voor de Statistiek Woonzorganalyse West Betuwe 2023, Bureau Companen

11 | SAMEN STERK EN IN BEWEGING

3.3 De kosten van het sociaal domein stijgen De kosten voor zorg en ondersteuning in West Betuwe blijven stijgen. De gemeente moet deze uitgaven in balans brengen met de beschikbare begroting, terwijl er vanuit het Rijk steeds minder geld beschikbaar is. Steeds meer inwoners hebben hulp nodig op verschillende leefgebieden. Dit zorgt voor langere wachtlijsten, omdat er niet genoeg zorgverleners zijn. Hierdoor krijgen mensen niet altijd op tijd hulp, waardoor problemen kunnen verergeren en zwaardere zorg nodig kan zijn. Zorgaanbieders geven aan dat er behoefte is aan overbruggingszorg om escalatie te voorkomen. Daarnaast stijgen de kosten van veel vormen van zorg door prijsstijgingen. Kosten voor jeugdzorg nemen toe De kosten voor jeugdzorg zijn de afgelopen jaren sterk gestegen. Dit komt doordat meer jongeren hulp nodig hebben, maar ook omdat de zorg zelf duurder is geworden. In 2023 waren de uitgaven voor jeugdzorg in West Betuwe fors hoger dan verwacht. Met het Herstelplan probeert de gemeente meer grip te krijgen op deze kosten, maar ook op het aantal jongeren dat zorg ontvangt. De gemeente betaalt niet alleen voor jeugdzorg die zij zelf toewijst. Ook andere instanties, zoals artsen en rechters, kunnen bepalen dat een jongere hulp nodig heeft. De gemeente moet deze kosten dan betalen, terwijl zij hier weinig invloed op heeft.

Landelijk kampen veel gemeenten met deze problemen. Het Rijk heeft met de Hervormingsagenda Jeugd maatregelen aangekondigd om de jeugdzorg efficiënter en financieel beheersbaar te maken. Een belangrijk punt daarin is dat niet alle hulpvragen meer onder de Jeugdwet zullen vallen. Sommige problemen worden gezien als normale uitdagingen in het leven en hoeven niet altijd met professionele zorg te worden opgelost. Meer vraag naar Wmo-ondersteuning Nederland vergrijst, en het beleid van het Rijk is erop gericht dat ouderen zo lang mogelijk thuis blijven wonen. Hierdoor maken steeds meer mensen gebruik van de Wmo, bijvoorbeeld voor huishoudelijke hulp of aanpassingen in huis. Tegelijkertijd wordt het aantal mantelzorgers kleiner, wat de druk op professionele zorg vergroot. West Betuwe vergrijst komende jaren sneller dan in de rest van Nederland. Dit betekent niet automatisch dat de zorgvraag evenredig stijgt, omdat ook factoren zoals gezondheid en inkomen een rol spelen. Toch is de verwachting dat het aantal Wmo-gebruikers in West Betuwe in 2035 met 30% groeit ten opzichte van 2024.7 Een groot deel van de stijging komt door het stijgende zorggebruik onder 80(+) jarigen. De invoering van het abonnementstarief Wmo heeft ervoor gezorgd dat meer mensen gebruik maken van Wmo-voorzieningen. Vanaf 2027 wordt dit tarief waarschijnlijk inkomensafhankelijk.

Dit kan betekenen dat minder mensen bijvoorbeeld huishoudelijke hulp via de gemeente aanvragen. De exacte gevolgen hiervan zijn nog niet duidelijk. Maatregelen voor de toekomst Met het Herstelplan Sociaal Domein 2024-2025 willen we bewuster omgaan met zorgaanvragen. Het doel is dat inwoners de juiste zorg krijgen, maar dat er ook kritisch wordt 7

Bron: interne analyse van bevolkingsgroei en zorggebruik in West Betuwe (2025)

12 | SAMEN STERK EN IN BEWEGING

gekeken naar welke ondersteuning echt nodig is. Soms is een andere oplossing beter dan de zorg die iemand aanvraagt. Daarnaast nemen we maatregelen om meer kostenbewustzijn te creëren bij inwoners, consulenten, zorgaanbieders en verwijzers. De financiële beheersbaarheid van het sociaal domein zal de komende jaren onze aandacht blijven vragen. Via het dashboard sociaal domein houden we de ontwikkelingen nauwlettend in de gaten. En zullen we mogelijk scherpe keuzes moeten maken, om de kosten beheersbaar te houden en zorg beschikbaar te houden voor hen die deze het meest nodig hebben.

13 | SAMEN STERK EN IN BEWEGING

4

Onze leidende principes

De basis van onze werkwijze zijn onze vijf leidende principes – eigen regie, preventie, dichtbij, integraal en uitgaan van mogelijkheden. Ze helpen ons om keuzes te maken die bijdragen aan een sterke, betrokken en veerkrachtige gemeenschap. Want samen komen we verder. In de vorige hoofdstukken hebben we uitgelegd hoe we het sociaal domein in West Betuwe zien (hoofdstuk 2) en welke ontwikkelingen en uitdagingen er zijn (hoofdstuk 3). In dit hoofdstuk leggen we uit hoe we hier mee aan de slag gaan, samen met onze partners, aan de hand van deze 5 leidende principes. 1. 2. 3. 4. 5.

Eigen regie Preventie Dichtbij Integraal Uitgaan van mogelijkheden

Deze principes blijven de komende jaren leidend. Ze helpen ons om samenhangend en duidelijk te werken, en om keuzes te maken die passen bij onze visie.

4.1 Eigen regie Mensen doen het beter als ze zelf keuzes kunnen maken. Soms hebben ze tijdelijk hulp nodig. Dan luisteren we naar hun wensen en behoeften, helpen we hen bij het nemen van beslissingen en geven we hen de middelen om zelf weer de regie te pakken. Wij willen dat inwoners zoveel mogelijk zelf de touwtjes in handen houden. Dit betekent dat we niet alleen ondersteuning bieden, maar inwoners ook stimuleren om zelf actief mee te denken en te handelen. Dit geldt zowel voor hun eigen hulpvraag als voor initiatieven in de buurt.

4.2 Preventie Voorkomen is beter dan genezen. Daarom zetten we in op vroegtijdig signaleren en op tijd ingrijpen. We ondersteunen initiatieven die bijdragen aan een gezondere en veerkrachtigere samenleving. Dit kan door: sociale netwerken te versterken, een gezonde levensstijl te bevorderen, jongeren op tijd de juiste begeleiding te geven. Door eerder actie te ondernemen, kunnen we de vraag naar zorg en ondersteuning verminderen en tegelijkertijd de kwaliteit van leven verbeteren.

4.3 Dichtbij Ondersteuning moet zoveel mogelijk plaatsvinden in de eigen omgeving. Dit betekent dat we hulp bieden in de buurt, binnen het eigen netwerk van inwoners. Dit kan op verschillende manieren, bijvoorbeeld via lokale zorgverleners, ontmoetingsplekken of digitale ondersteuning.

14 | SAMEN STERK EN IN BEWEGING

‘Dichtbij’ betekent ook dat we het contact tussen inwoners onderling versterken. Dit kan via scholen, sportverenigingen, koren of ontmoetingen in het dorpshuis. Als gemeente ondersteunen we deze initiatieven en zorgen we ervoor dat iedereen mee kan doen.

4.4 Integraal Het leven van mensen bestaat niet uit losse onderdelen. Wonen, zorg, werk, welzijn en vrije tijd hangen allemaal met elkaar samen. Daarom kiezen we voor een integrale aanpak. Dit betekent dat we niet alleen naar een individuele hulpvraag kijken, maar naar het hele plaatje. Verschillende organisaties werken samen om oplossingen te vinden die passen bij de inwoner. Door integraal te werken, kunnen we situaties van inwoners vollediger begrijpen en beter ondersteunen. Dit willen we ook beter in ons kerngericht werken organiseren. Daarom geven we de sociaal-maatschappelijke kant van het beleid een stevigere plek binnen onze aanpak per kern.

4.5 Uitgaan van mogelijkheden Iedere inwoner heeft talenten en kwaliteiten. In plaats van te focussen op wat iemand niet kan, kijken we naar wat wél mogelijk is. Dit noemen we positieve gezondheid: een benadering waarin de sterke kanten en de veerkracht van mensen centraal staan. Door hierop in te zetten, helpen we inwoners om actief mee te doen in de samenleving en hun eigen doelen te bereiken. Onze medewerkers hebben hierbij een positieve en ondersteunende houding. We geloven dat iedereen unieke talenten heeft die waardevol zijn – zowel voor henzelf als voor de gemeenschap. Daarom stimuleren we inwoners om zelf de regie te nemen en hun eigen oplossingen te vinden.

15 | SAMEN STERK EN IN BEWEGING

5

Onze visie op het sociaal domein

Een sterke samenleving draait om mensen die elkaar helpen, problemen voorkomen en samen oplossingen vinden. In West Betuwe geloven we dat zorg niet altijd de eerste oplossing is—samenredzaamheid en een krachtig sociaal netwerk maken écht het verschil. De druk op zorg en hulp neemt toe, dus we zetten in op preventie, gemeenschapszin en samenwerking. Minder afhankelijk van dure zorg, meer investeren in elkaar. Zo bouwen we aan een samenleving waarin iedereen meetelt, meedoet en sterker staat. Onze plannen voor het sociaal domein passen bij onze visie op de toekomst van West Betuwe. Onze gemeente bestaat uit veel kernen. In deze kernen vormen inwoners sterke gemeenschappen waarin ze goed voor zichzelf en voor elkaar zorgen. Die kracht willen we behouden en, waar mogelijk, verder versterken. We willen dat alle inwoners van West Betuwe kunnen meedoen in de samenleving, op een manier die bij hen past. Zo kunnen ze een goed leven opbouwen en beter omgaan met moeilijke momenten. Als mensen veerkrachtig zijn, laten ze zich niet snel uit het veld slaan door problemen. Ze zoeken steun bij elkaar en bij mensen in hun buurt. Dit zorgt voor een sterke samenleving. Sommige inwoners hebben extra hulp nodig. Deze inwoners kunnen rekenen op passende ondersteuning. We zorgen ervoor dat deze hulp zo licht en kort mogelijk is, maar wel zo lang en intensief als nodig.

We richten ons op het versterken van de omgeving van de inwoner en zijn of haar zelfstandigheid. We begrijpen dat het leven niet altijd makkelijk is. Tegenslagen horen erbij. We accepteren dit als een normaal onderdeel van het leven. Zo zorgen we ervoor dat de kosten van zorg en ondersteuning beheersbaar blijven.

5.1 Sterke samenleving: zelfredzame inwoners en een sterke sociale basis Een sterke samenleving is belangrijk. In zo’n samenleving helpen mensen elkaar en voelen ze zich prettig. Dit zorgt ervoor dat minder mensen dure zorg nodig hebben. De problemen in de zorg en ondersteuning worden steeds ingewikkelder. Daarom willen we een stevig sociaal netwerk opbouwen. Door in te zetten op preventie en informele hulp, kunnen we voorkomen dat mensen specialistische zorg nodig hebben. De meeste inwoners van West Betuwe zijn zelfredzaam. Ze regelen zelf hun geldzaken, werk en gezondheid. Ook hebben ze een sociaal netwerk en doen ze vrijwilligerswerk of zorgen voor een naaste als mantelzorger. In onze gemeente doet maar liefst 47% van onze inwoners vrijwilligerswerk. Dat is meer dan het landelijk gemiddelde van 43%. Ongeveer 13,5% van onze inwoners is mantelzorger, wat gelijk is aan het landelijke gemiddelde (volgens Gezondheidsmonitor volwassenen 2022, GGD-en, RIVM, CBS). De sociale basis gaat over het naar elkaar omzien in straten, buurten, wijken en kernen. Dit helpt inwoners om een goede kwaliteit van leven te behouden. Familie, buren, vrienden en collega’s vormen samen een persoonlijk sociaal netwerk. Daarnaast zijn er belangrijke voorzieningen, zoals een huisarts, school, supermarkt, speeltuin en kerk, die dichtbij in de eigen kern te vinden zijn.

16 | SAMEN STERK EN IN BEWEGING

Naast persoonlijke netwerken zijn er ook bredere sociale netwerken, zoals sportverenigingen, culturele organisaties, jeugdverenigingen en ouderenclubs. West Betuwe heeft een actief verenigingsleven. Een voorbeeld is dat 54,5% van de inwoners lid is van een sportvereniging, terwijl het landelijk gemiddelde op 48,6% ligt. Door deze netwerken kunnen mensen elkaar ontmoeten, kennis delen en samen verantwoordelijkheid nemen. Dit zorgt voor een samenleving waarin iedereen mee kan doen.

5.2 Passende ondersteuning: voorliggend veld en geïndiceerde zorg Soms krijgen inwoners te maken met problemen die ze niet zelf of met hulp van hun netwerk kunnen oplossen. Zij hebben extra ondersteuning nodig. We bieden deze ondersteuning op twee niveaus: basisvoorzieningen voor iedereen en gespecialiseerde zorg voor mensen met specifieke behoeften. De basisvoorzieningen, ook wel het ‘voorliggend veld’ genoemd, zijn voor iedereen toegankelijk. Dit zijn naast Team Sociaal van de gemeente bijvoorbeeld professionele organisaties zoals dorpshuizen, bibliotheken, jongerenactiviteiten en schuldhulpmaatjes. Vaak ondersteunt de gemeente deze voorzieningen financieel. We willen deze voorzieningen versterken zodat mensen eerder hulp kunnen krijgen en problemen minder snel verergeren. Een voorbeeld hiervan is de ontwikkeling van Integrale Kindcentra (IKC’s). Hier komen onderwijs en (jeugd)zorg samen op een laagdrempelige manier. In West Betuwe zijn al enkele IKC’s en we willen dit de komende jaren uitbreiden. Ook welzijns- en jongerenwerk moeten gemakkelijk bereikbaar zijn. Soms is de hulp van bijvoorbeeld welzijnswerk of lokale (wijk)teams niet genoeg. In dat geval is geïndiceerde zorg nodig. Dit is gespecialiseerde zorg voor mensen met complexe problemen, zoals psychische klachten, verslaving, jeugdhulp, dakloosheid of een beperking.

Verschillende professionals kunnen mensen doorverwijzen naar deze zorg, zoals Team sociaal, huisartsen, jeugdartsen, medisch specialisten, rechters, jeugdbescherming en jeugdreclassering. De gemeente betaalt de kosten van deze zorg. Binnen de Wmo kan alleen Team Sociaal een indicatie afgeven. De andere organisaties hebben hierin geen verwijzende rol. Wij vinden het belangrijk dat geïndiceerde zorg goed aansluit op andere vormen van ondersteuning. Mensen moeten niet onnodig in gespecialiseerde zorg blijven. Daarom werken we samen met basisvoorzieningen, zodat iedereen de hulp krijgt die past bij zijn of haar situatie.

17 | SAMEN STERK EN IN BEWEGING

5.3 We brengen het sociaal domein in beweging De kosten van zorg stijgen en er zijn tekorten aan personeel. Dit zorgt voor druk op het sociaal domein, ook in West Betuwe. We moeten daarom veranderingen doorvoeren om zorg toegankelijk en betaalbaar te houden. Dit doen we op drie manieren: Van zorg naar preventie In West Betuwe willen we problemen eerder signaleren en voorkomen. We geloven dat we minder zware zorg nodig hebben als we investeren in gezonde leefomstandigheden, bewustwording en ondersteuning. Dit helpt onze inwoners om meer zelfredzaam te blijven. We vinden het belangrijk dat mensen zoveel mogelijk op eigen kracht verder kunnen. Specialistische zorg moet niet de eerste oplossing zijn. Daarom kijken we eerst of iemand geholpen kan worden door familie, vrienden of buren. Ook kunnen inwoners gebruik maken van laagdrempelige vrij toegankelijke voorzieningen, zoals dorpshuizen of activiteiten voor jong en oud. Pas als dat niet genoeg is, schakelen we specialistische zorg in. Zo houden mensen meer controle over hun eigen leven en voorkomen we dat ze zwaardere zorg nodig hebben. Moeilijke periodes horen bij het leven. Zorg is niet altijd de beste oplossing. We willen hulp zoveel mogelijk onderdeel laten zijn van het dagelijks leven, bijvoorbeeld via buurtinitiatieven of andere toegankelijke voorzieningen. Zo kunnen we dure, specialistische zorg beperken.

Als iemand hulp nodig heeft, kijken we eerst of het probleem vanzelf kan worden opgelost of met lichte ondersteuning. Dit bespaart kosten en helpt mensen om zelfstandig te blijven. De komende vier jaar werken we daarom aan: • Een sterke sociale basis: zodat inwoners langer zelfredzaam blijven en minder snel zware zorg nodig hebben. • Toegankelijke ondersteuning: hulp moet zo dichtbij en laagdrempelig mogelijk aangeboden worden om grotere problemen te voorkomen. • Een sterke verbinding tussen het voorliggend veld en de zorg: door betere samenwerking met onze (keten)partners zorgen dat we problemen eerder signaleren en ondersteuning en zorg goed op elkaar aansluiten.

18 | SAMEN STERK EN IN BEWEGING

Van individueel naar collectief We willen de focus verleggen van individuele zorg naar gezamenlijke oplossingen. Dit betekent dat we niet alleen kijken naar wat een persoon nodig heeft, maar ook hoe we problemen samen kunnen aanpakken in de gemeenschap. Inwoners met een hulpvraag kunnen gebruikmaken van groepsactiviteiten en collectieve voorzieningen van zorg- en welzijnsorganisaties. Daarnaast spelen bestaande gemeenschappen en netwerken in de kernen, zoals scholen, sportverenigingen en kerken, een belangrijke rol. Zij bieden een ondersteunende omgeving waarin mensen elkaar kunnen helpen en versterken. Door deze netwerken te stimuleren, maken we het makkelijker voor inwoners om contact te leggen, steun te vinden en actief mee te doen in de samenleving. Het versterken van sociale netwerken en het bevorderen van inclusie betekent wat ons betreft een samenleving waarin iedereen zich gesteund voelt en waarin we samen verantwoordelijkheid nemen voor oplossingen. Het gaat niet alleen om de zorg voor één persoon, maar om een sterke en betrokken gemeenschap. De komende jaren werken we aan: • Meer buurtinitiatieven en verenigings- en algemene welzijnsactiviteiten: Gezamenlijke oplossingen zorgen voor meer verbinding en ondersteuning, zonder dat intensieve, individuele zorg nodig is. • Sterkere sociale netwerken: Zodat inwoners makkelijker hulp en steun vinden in hun eigen omgeving.

• Een beweging van individuele zorg naar collectieve ondersteuning. Van soleren naar samenwerken In West Betuwe geloven we in de kracht van samenwerking. De sociale basis, het voorliggend veld en gespecialiseerde zorg moeten goed op elkaar aansluiten en op het juiste moment in elkaar overgaan. Alleen als we samenwerken met welzijnswerkers, huisartsen, scholen en jeugdzorg, kunnen we problemen sneller herkennen en inwoners de juiste hulp bieden. Voorheen werkten verschillende organisaties vaak apart van elkaar. Nu kiezen we voor meer samenwerking. Door kennis en ervaring te delen, kunnen we de zorg en ondersteuning voor inwoners verbeteren. We willen voorkomen dat inwoners van het kastje naar de muur worden gestuurd. Daarom nodigen we alle betrokken partijen uit om als één netwerk samen te werken voor de inwoner. Om dit te bereiken, richten we ons op: • Betere samenwerking tussen sociale basis, voorliggend veld en geïndiceerde zorg: Zodat inwoners snel de juiste hulp krijgen. • Integrale samenwerking: We zorgen dat mensen niet tussen wal en schip vallen, maar sneller de hulp krijgen die ze nodig hebben.

• Aanreiken van nieuwe methodieken voor medewerkers om meer flexibel en mensgericht te kunnen werken (bijvoorbeeld door inzet van de zogenoemde Doorbraakmethode): zodat medewerkers makkelijker obstakels weg kunnen nemen en hun dienstverlening meer kunnen richten op de behoeften van de inwoner Met deze aanpak zorgen we ervoor dat inwoners van West Betuwe de juiste ondersteuning krijgen, dichtbij huis en op een manier die past bij hun leven.

19 | SAMEN STERK EN IN BEWEGING

6

Opgaven en speerpunten

De komende jaren zetten we vol in op een samenleving waarin iedereen mee kan doen en zich ondersteund voelt. We vergroten de bestaanszekerheid, versterken het klimaat voor opvoeden en opgroeien en zorgen voor een sterke sociale basis waarin mensen elkaar ontmoeten en helpen. Daarnaast faciliteren we een vitaal leven en verbeteren we de zorg en ondersteuning op maat. Dit doen we met heldere speerpunten: preventie, samenwerking, maatwerk en het versterken van eigen kracht. Zo bouwen we samen aan een toekomst waarin iedereen de kans krijgt om volwaardig deel te nemen aan de maatschappij. Op basis van onze visie en de ontwikkelingen die spelen, zien we voor de komende jaren vijf grote opgaven voor ons: 1. Het vergroten van bestaanszekerheid 2. Het versterken van het klimaat voor opvoeden en opgroeien 3. Het versterken van de sociale basis, waarbinnen mensen elkaar ontmoeten en omzien naar elkaar 4. Het faciliteren van vitaal leven 5. Het verbeteren van de passende zorg en ondersteuning aan onze inwoners

6.1 Bestaanszekerheid De gemeente West Betuwe zet zich in voor een samenleving waarin iedereen kan meedoen, financiële problemen vroeg worden aangepakt en er een sterk vangnet is voor kwetsbare inwoners. De gemeente vindt het belangrijk dat elke inwoner bestaanszekerheid heeft. Dit betekent een voorspelbaar inkomen, genoeg geld om van te leven, een woning, toegang tot onderwijs en zorg en een buffer voor onverwachte kosten. Dit is nodig om mee te kunnen doen in de samenleving. Sommige mensen hebben moeite om rond te komen of zekerheid te hebben over hun toekomst. Zij kunnen hulp krijgen van professionals en organisaties. Wij werken samen met verschillende partijen om problemen te voorkomen en bestaanszekerheid te vergroten. We beseffen ons dat armoede vaak van generatie op generatie doorgaat. Dit kan ervoor zorgen dat sommige gezinnen steeds weer in financiële of sociale problemen komen. Daarom besteden we extra aandacht aan jongeren en hun ouders. We bieden ondersteuning, geven voorlichting en helpen bij het opbouwen van een sterk netwerk. Zo zorgen we ervoor dat niemand buiten de boot valt. Als gemeente hebben we een belangrijke taak in het signaleren en aanpakken van problemen. We willen dat iedereen in West Betuwe gelijke kansen krijgt. De komende jaren richten we ons vooral op jongeren. We willen dat zij zonder schulden opgroeien en goed voorbereid zijn op de toekomst.

We werken de komende vier jaar aan de volgende speerpunten:

20 | SAMEN STERK EN IN BEWEGING

1. We zorgen dat alle inwoners volwaardig kunnen meedoen in de samenleving 2. We versterken preventieve ondersteuning en voorlichting over financiële problemen 3. We behouden passende ondersteuning en een vangnet voor de meest kwetsbare inwoners We zorgen dat alle inwoners volwaardig kunnen meedoen in de samenleving Iedere inwoner van West Betuwe moet de kans krijgen om mee te doen, ongeacht achtergrond of vaardigheden. Daarom zetten we ons in voor laaggeletterden en nieuwkomers, zodat zij hun taal-, reken- en digitale vaardigheden kunnen verbeteren. Dit helpt hen bij het vinden van werk, het volgen van onderwijs en het opbouwen van sociale contacten. We willen ook een betrouwbare en duidelijke gemeente zijn. Onze communicatie moet tijdig, helder, toegankelijk zijn, zodat inwoners begrijpen waar ze recht op hebben en waar ze terechtkunnen met vragen. Wat gaan we doen: • We helpen inwoners hun taalvaardigheid te verbeteren, zodat zij makkelijker mee kunnen doen in de samenleving. • We bieden taal- en integratieprogramma’s aan om toegang tot onderwijs en werk te vergroten. • We stimuleren sociale contacten door inwoners te betrekken bij activiteiten in hun dorp of wijk. • We zorgen ervoor dat informatie over belangrijke onderwerpen, zoals zorg, wonen en financiën, duidelijk en begrijpelijk is.

• We organiseren activiteiten speciaal voor laaggeletterden en nieuwkomers, zodat zij meer kansen krijgen. We versterken preventieve ondersteuning en voorlichting over financiële problemen Voorkomen is beter dan genezen. Hoe eerder we als gemeente in beeld zijn om inwoners hulp te bieden bij geldproblemen, hoe beter. Vaak vragen mensen pas om hulp als de problemen al groot zijn. Daarom zetten we extra in op voorlichting en samenwerking met maatschappelijke organisaties, zodat inwoners sneller de juiste hulp krijgen. Vooral jongeren en werkende mensen met een laag inkomen hebben extra aandacht nodig. Wat gaan we doen: • We onderzoeken hoe groot de groep ‘werkende armen’ in West Betuwe is en welke passende hulp zij nodig hebben. • We sturen jongeren die 18 jaar worden een kaart met uitleg over de financiële veranderingen die op hen afkomen. Ook hun ouders krijgen deze informatie. • We helpen jongeren op weg naar een schuldenvrije toekomst. • We werken intensiever samen met maatschappelijke organisaties om meer inwoners met schulden te bereiken. • We versterken de samenwerking tussen schuldhulpmaatjes en budgetcoaches, zodat inwoners sneller geholpen worden. • We bespreken (dreigende) schuldenproblematiek met schoolbesturen, zodat financiële problemen bij jongeren eerder worden gesignaleerd. • We blijven leren en zoeken naar manieren om generatiearmoede te doorbreken.

21 | SAMEN STERK EN IN BEWEGING

We behouden passende ondersteuning en een vangnet voor de meest kwetsbare inwoners Het aantal huishoudens met problematische schulden in West Betuwe stijgt al drie jaar op rij. In 2024 betrof dit 6,3% van de huishoudens. Dit zijn bijvoorbeeld mensen met een betalingsachterstand van meer dan een halfjaar op hun zorgverzekering of schulden bij de belastingdienst. Ook ingrijpende life events zoals een scheiding of baanverlies, kunnen de bestaanszekerheid onder druk zetten. Daarom zorgen we voor een stevig vangnet en toegankelijke ondersteuning. Wat gaan we doen: • We zorgen dat meer inwoners gebruik maken van minimaregelingen • We benaderen inwoners actief en wijzen hen op de ondersteuning die beschikbaar is. • We maken het aanvragen van minimaregelingen eenvoudiger. Bijvoorbeeld via automatische toekenning en het verminderen van bewijslast. • We bieden schuldhulpverlening aan ondernemers met problematische schulden. • We werken samen met de regio om mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt beter te begeleiden naar werk. • We maken regionale afspraken om de financiële gevolgen te beperken voor mensen die moeite hebben met de informatieplicht.

6.2 Opvoeden en opgroeien Kinderen en jongeren in West Betuwe groeien veilig, gezond en kansrijk op. Elk kind verdient gelijke kansen en een optimale ontwikkeling. Het welzijn en de groei van het kind staan centraal. We zorgen voor een sterke en veerkrachtige omgeving waarin kinderen veilig kunnen opgroeien, zowel thuis, op school, in de buurt als online. Zo leren zij omgaan met de uitdagingen die bij het leven horen. Ouders spelen de belangrijkste rol in de opvoeding, maar ook lokale organisaties dragen bij aan een goede ontwikkeling van kinderen en jongeren. Een stimulerende omgeving helpt bij alledaagse opvoedvragen en -zorgen. Niet elke uitdaging in het leven van een kind is een probleem, en niet elk gedrag is zorgwekkend. We normaliseren zoveel mogelijk en accepteren dat opgroeien met vallen en opstaan gaat. Als extra ondersteuning nodig is, staat een netwerk van professionals klaar om jeugdigen, ouders en opvoeders te helpen. We bieden passende hulp in elke fase van het opgroeien, ook na het 18e levensjaar. Want opgroeien stopt niet bij 18. Door jongerenwerk preventief in te zetten, blijven we dicht bij jongeren en kunnen we problemen vroeg aanpakken. Dit voorkomt zwaardere hulpvragen, bespaart kosten en helpt jongeren op het juiste pad te blijven. We praten niet alleen óver jongeren, maar ook mét jongeren.

Via jongerenparticipatie betrekken we hen bij het verbeteren van hun leefomgeving en gemeentelijk beleid. Naast de jongeren betrekken we ouders en professionals vroegtijdig bij de in te zetten interventies. De procedures en richtlijnen zijn inzichtelijk en transparant voor alle betrokkenen én onze consulenten hebben de juiste kennis en vaardigheden om hier adequaat op in te spelen.

22 | SAMEN STERK EN IN BEWEGING

We werken de komende vier jaar aan de volgende speerpunten: 1. We vergroten de ontwikkelkansen van onze jeugd. 2. We voorkomen schooluitval en thuiszitten door een vroege en preventieve aanpak. 3. We creëren een veilige leefomgeving voor jongeren: online, op school en in de buurt. We vergroten de ontwikkelkansen van onze jeugd Iedere inwoner verdient gelijke kansen in elke levensfase. Soms betekent dit dat sommige kinderen en jongeren extra ondersteuning nodig hebben. Niet elk gezin heeft dezelfde mogelijkheden en sommige situaties vragen meer begeleiding. In het voorliggend veld werken we integraal samen met verschillende partijen om ondersteuning dichtbij huis te bieden. Ouders, scholen, kinderopvang en jongerenwerkers spelen hierin een belangrijke rol. We benutten hun signaleringsfunctie en ondersteunen lokale partners bij het bieden van snelle en passende hulp. Wat gaan we doen: • We maken inzichtelijk wie passende ondersteuning nodig heeft en spelen daarop in. • We zorgen voor een goed netwerk van professionals dat elkaar vindt. • We ondersteunen (toekomstige) ouders bij het opvoeden en opgroeien, onder andere door programma’s zoals Kansrijke Start. • We helpen lokale partners om snel en passend te reageren op achterstanden in ontwikkeling, opvoeding en onderwijs.

We voorkomen schooluitval en thuiszitten door een vroege en preventieve aanpak In West Betuwe gaan ruim 6000 jongeren naar school. Bij de meeste gaat het goed, maar sommige jongeren stoppen vroegtijdig of blijven thuis. Er is vaak sprake van een wisselwerking tussen de thuis- en onderwijssituatie. In West Betuwe blijft het percentage (0,5% thuiszitters en 1,5% voortijdig schoolverlaters) lager dan het landelijk gemiddelde (2,4%). Toch zien we een lichte stijging en willen we dit tegengaan. We spreken van een voortijdig schoolverlater als een jongere tot 23 jaar het onderwijs voortijdig verlaat zonder een startkwalificatie: een diploma op havo-, vwo- of mbo-niveau 2. Dit leidt tot een zwakkere positie op de arbeidsmarkt, maar ook tot een verhoogde kans op criminaliteit en sociale uitsluiting. Een thuiszitter is een leerplichtige leerling die ingeschreven staat bij een school en langdurig niet (meer dan 4 weken) naar school gaat, als gevolg van bijvoorbeeld gedragskenmerken, sociaal-emotionele en/of (psychische) gezondheidsproblemen. Daarbij spelen ook vaak problemen in de thuissituatie Onderwijs, leerplichtambtenaren en kinderopvangorganisaties spelen een belangrijke rol in het signaleren van problemen. Dit helpt om vroegtijdig domein overstijgend actie te ondernemen. We willen niet alleen signaleren, maar ook doorpakken.

Daarom is er behoefte aan een casusregisseur met doorzettingsmacht, die knelpunten tussen onderwijs en jeugdzorg kan oplossen. We zetten in op een sterke verbinding tussen onderwijs en (jeugd)zorg. Wat gaan we doen:

23 | SAMEN STERK EN IN BEWEGING

• We versterken de samenwerking tussen onderwijs, jeugdhulp, leerplichtambtenaar en Team sociaal • We signaleren leer- en ontwikkelproblemen, gedrags- en gezinssignalen zo vroeg mogelijk en maken deze bespreekbaar • We zorgen voor korte communicatielijnen tussen scholen en hulpverleners • We bieden kaders voor jeugdhulp en passend onderwijs en werken hierin samen. • We werken met ketenpartners aan een passende onderwijsplek voor thuiszitters. We creëren een veilige leefomgeving voor jongeren: online, op school en in de buurt Jongeren brengen niet alleen tijd door thuis, maar ook op school, online en in hun buurt. Een veilige omgeving helpt hen zich goed te ontwikkelen. Scholen spelen hierin een belangrijke rol door een positief leerklimaat te creëren, waar leerlingen zich gesteund en gewaardeerd voelen. Dit gaat niet alleen over het voorkomen van pesten of agressie, maar ook over het versterken van de mentale gezondheid en weerbaarheid van jongeren. Wie stevig in zijn schoenen staat, is minder vatbaar voor negatieve invloeden en kan beter omgaan met verleidingen. Daarom zetten we in op een gezonde leefstijl. Een belangrijke overgang is die van 18- naar 18+. Op dat moment verandert er veel voor jongeren. Daarom introduceerden we in 2024 het programma 'Yes, ik ben 18!'. Vanaf 2025 willen we dit programma structureel aanbieden.

Wat gaan we doen: • We werken samen met lokale partners aan een veilige schoolomgeving. • We spannen ons met onze partners8 in om gebruik van alcohol, roken, vapen en drugs te voorkomen en het eerste gebruik uit te stellen. • We investeren in mentaal sterker en weerbaarder maken van jongeren • We zorgen voor passende en toegankelijke ondersteuning die aansluit bij de leefwereld van jongeren.

6.3 Omzien en ontmoeten In West Betuwe werken we aan sterke en hechte gemeenschappen in alle kernen. We willen dat inwoners elkaar makkelijk kunnen ontmoeten en zich welkom voelen. Daarom zorgen we voor een goede sociale basis, waarin mensen naar elkaar omzien en actief meedoen. We werken de komende vier jaar aan de volgende speerpunten: 1. We steunen vrijwilligers en zorgen dat organisaties blijven bestaan 2. We waarderen mantelzorgers en ondersteunen in hun behoeften 3. We zorgen dat iedereen in West Betuwe zich welkom voelt en kan meedoen. 4. We versterken plekken en mogelijkheden om elkaar te ontmoeten. We steunen vrijwilligers en zorgen dat organisaties blijven bestaan Vrijwilligers spelen een belangrijke rol om de sociale basis sterk te houden. In West Betuwe doet 47% van de inwoners vrijwilligerswerk. Dit zie je overal: in sportverenigingen, zorginstellingen, dorpshuizen en bij evenementen. Vrijwilligerswerk is belangrijk. Het geeft zin aan het leven en het helpt mensen om mee te doen en nieuwe mensen te ontmoeten. Het geeft ook een goed gevoel om iets voor een 8

Op basis van het Preventie- en Handhavingsplan 2025-2028

24 | SAMEN STERK EN IN BEWEGING

ander te doen. Daarom willen we vrijwilligerswerk in West Betuwe nog aantrekkelijker maken en vrijwilligers beter helpen door te investeren in manieren om hun werk te versterken. We werken samen met organisaties en inwonersgroepen om ervoor te zorgen dat mensen het juiste vrijwilligerswerk kunnen vinden en dat hun inzet op de juiste manier wordt gewaardeerd. We zien dat vrijwilligerswerk verandert. Steeds minder mensen willen zich vastleggen voor langere tijd of in een bestuur van een stichting of vereniging. Daarom willen we vrijwilligerswerk aantrekkelijker maken en beter ondersteunen. We zorgen ervoor dat inwoners makkelijk vrijwilligerswerk kunnen vinden en dat waardering op de juiste manier gebeurt. Dit pakken we zowel kerngericht, als gemeente breed aan. Wat gaan we doen: • We kijken opnieuw naar hoe we vrijwilligers het beste kunnen ondersteunen. • We passen de manier waarop we vrijwilligers waarderen aan de behoeften van nu aan. We waarderen de mantelzorgers en ondersteunen in hun behoeften In de gemeente West Betuwe zorgen opvallend veel mensen als mantelzorger langdurig voor een naaste. Door de vergrijzing en meer zorgvragen zal de behoefte aan mantelzorg de komende jaren groeien. Dit geldt voor oudere mantelzorgers, maar ook voor jonge mantelzorgers. Veel mantelzorgers vinden het vanzelfsprekend om voor een ander te zorgen. Het geeft ze een goed gevoel.

Maar mantelzorg kan ook zwaar zijn. Het kost veel tijd en energie en kan zorgen voor stress. Soms is het moeilijk om werk en privé goed te combineren. Om mantelzorgers te helpen, biedt Welzijn West Betuwe verschillende vormen van ondersteuning. We zien dat dit werkt. Steeds meer mantelzorgers waarderen het mantelzorgcompliment en doen mee aan de Week van de Mantelzorg. Tegelijkertijd beseffen we dat niet alle mantelzorgers hulp willen of nodig hebben Jonge mantelzorgers en respijtzorg (tijdelijke vervanging) krijgen extra aandacht. Jonge mantelzorgers blijven vaak te lang onopgemerkt en lopen risico op overbelasting. We willen hen beter in beeld brengen en gerichte hulp bieden. Samenwerking met initiatieven rondom opvoeden en opgroeien wordt versterkt om jonge mantelzorgers een kansrijke, veilige en gezonde omgeving te bieden. Daarnaast onderzoeken we bredere en andere vormen van respijtzorg en zetten we ook in op tijdelijke ondersteuning door vrijwilligers. Wat gaan we doen: • We blijven de mantelzorgers ondersteunen en waarderen via de mantelzorgconsulent. • We geven extra aandacht aan jonge mantelzorgers en bieden hen passende ondersteuning. • We onderzoeken flexibele respijtzorgopties om mantelzorgers tijdelijk te ontlasten • We ontwikkelen een strategie om de groeiende groep mantelzorgers goed te blijven ondersteunen.

25 | SAMEN STERK EN IN BEWEGING

We zorgen dat in West Betuwe iedereen zich welkom voelt en mee kan doen In West Betuwe vinden we het belangrijk dat iedereen erbij hoort. Het maakt niet uit of iemand een beperking heeft, waar iemand vandaan komt, op wie iemand valt of welk geslacht iemand heeft. Iedereen moet dezelfde kansen krijgen en zich welkom voelen in onze gemeente. Een inclusieve samenleving betekent dat we verschillen tussen mensen juist waarderen. We willen dat iedereen zich vrij voelt om mee te doen. Daarom zetten we ons in om West Betuwe nog inclusiever te maken. Wat gaan we doen: • We herijken de Lokale Inclusieagenda • We zorgen ervoor dat inclusie standaard wordt meegenomen in al ons beleid We versterken de mogelijkheden tot ontmoeten In West Betuwe worden veel activiteiten georganiseerd. Grote evenementen zoals dorpsfeesten en de Wandelvierdaagse, maar ook kleinere bijeenkomsten zoals de weekmarkt, buurtontmoetingen en open eettafels. Deze activiteiten zijn belangrijk, omdat ze mensen met elkaar verbinden. De gemeente helpt en moedigt dit aan, maar inwoners organiseren veel zelf. Om ontmoetingen mogelijk te maken, zijn goede plekken nodig. Daarom willen we ontmoetingsplekken zoals dorpshuizen en multifunctionele centra (MFC’s) versterken. We kijken ook of andere locaties, zoals speelplekken en maatschappelijke gebouwen, breder kunnen worden gebruikt.

Sport en cultuur spelen hierin een belangrijke preventieve rol. Ze kunnen eenzaamheid tegengaan en mensen op een creatieve manier samenbrengen. Een sportaccommodatie kan bijvoorbeeld voor meer worden gebruikt dan alleen sport. Zo blijft West Betuwe een levendige en verbonden gemeente voor iedereen. Mensen ontmoeten elkaar niet alleen in hun eigen kern, maar ook daarbuiten. Soms hebben inwoners vervoer nodig om ergens te komen. Vrijwillige vervoersdiensten helpen mensen die geen eigen vervoer hebben of geen beroep kunnen doen op familie of buren. Wat gaan we doen: • We stimuleren dat inwoners gebruikmaken van subsidies voor buurtinitiatieven • We onderzoeken samen met verenigingen, dorpshuizen en MFC’s hoe we (sport)accommodaties breder kunnen inzetten. • We onderzoeken de dekking en eventuele overlap van vrijwillige vervoerdiensten.