RV2022-018 Bijlage 2 Concept Omgevingsvisie West Betuwe.pdf

33

Ouderen hebben behoefte aan voorzieningen dichtbij. Nieuwbouw zien we slechts als een deel van de oplossing

Woningbouw voor (toekomstige) senioren vindt bij voorkeur

voor de woonopgave van de toekomst. Voor de komende

plaats nabij voorzieningen als winkels, zorg en openbaar

10 jaar staan ten minste 2.200 te bouwen woningen,

vervoer. Hiernaast stimuleren we ook meer “zorg nabij”.

waarvan het grote deel is vastgelegd in plannen en

40 |

ONS WEST BETUWE

OPGAVEN EN AMBITIES

TOEKOMSTVERHAAL

GEBIEDSUITWERKING

UITVOERING

3.3 MOBILITEIT EN BEREIKBAARHEID AMBITIES: ●

We zetten in op een uitstekende verkeersveiligheid voor al het verkeer: landbouwverkeer, recreatief verkeer en inwoners die zich verplaatsen. Bij herinrichting van lokale en provinciale wegen zorgen we ervoor dat we de diversiteit aan weggebruikers zo goed mogelijk blijven faciliteren door bijvoorbeeld verkeersstromen te scheiden.

●

Als gemeente kiezen we voor slimme en duurzame mobiliteitsoplossingen om druk op wegen te verminderen. Dat kan betekenen: stimuleren gebruik van CO2-vrije auto’s, werkgeversaanpak fietsstimulering, snelfietsroutes, autoluwe woonwijken, ’mobility as a service’-concepten of deelauto’s systemen.

●

Als West Betuwe lopen we voorop in de omslag naar elektrisch vervoer. Dit willen we blijven doen. Dat betekent meer veilige(re) (snel)fietspaden door de hele gemeente en het uitbreiden van onze laadinfrastructuur.

●

We ontwikkelen het OV-knooppunt Geldermalsen als mobiliteitsknooppunt van de toekomst met daaromheen ruimte voor wonen, werken en onderwijs. In Beesd en Waardenburg worden ook (kleinere) mobiliteitsknooppunten ontwikkeld met daaromheen ruimte voor werken en voorzieningen.

●

We maken werk van fijnmazige bereikbaarheid van de kernen. Dit betekent niet altijd een bus of traditioneel OV-vervoer, maar vooral vraagafhankelijk vervoersaanbod in met name de kleine kernen om vervoersarmoede tegen te gaan.

●

Slimme en duurzame mobiliteit betekent ook het oplossen van bestaande verkeersknelpunten in de gemeente. Deze knelpunten worden verder uitgewerkt in de gebiedsuitwerking.

OMGEVINGSVISIE WEST BETUWE | 41

West Betuwe nu

de auto. Door de A15 kun je met de auto relatief snel van

Zoals gezegd, vormt West Betuwe met een ligging in het

de westkant naar de oostkant van de gemeente komen, en

midden van Nederland een knooppunt van verschillende

andersom. Op de fiets zijn met name de kleinere kernen

belangrijke verkeersaders. Zo is het knooppunt Deil, het

langs de Linge en de Waal onderling goed te bereiken.

kruispunt van de A2 en A15, gelegen in het midden van

Binnen de kernen is het mogelijk om de dorpskern te

de gemeente. Eén van de drukste routes van het spoor, de

bereiken te voet en met de fiets.

intercity verbinding Utrecht - ‘s-Hertogenbosch, doorkruist het landschap. Op station Geldermalsen stoppen de

Opgaven

sprinters tussen ‘s-Hertogenbosch en Tiel, en tussen

De ligging van West Betuwe zorgt voor een goede

Geldermalsen en Dordrecht. Deze laatste sprinter stopt ook

verbondenheid met grote delen van Nederland.

op station Beesd. Langs het station lopen verschillende

Tegelijkertijd zorgt het samenkomen van verschillende

buslijnen. Zo gaan er bussen richting Gorinchem en Tiel en

routes en knooppunten ervoor dat sommige gebieden van

buurtbussen richting Beesd. Deze bussen rijden gemiddeld

elkaar gescheiden worden wat zorgt voor verschillende

een keer per uur. De Betuweroute, de goederenspoorlijn

mobiliteitsvraagstukken. De drukte bij knooppunt Deil leidt

tussen Amsterdam/Rotterdam en Duitsland, maakt deel uit

bij verkeersopstoppingen tot sluiproutes. Weggebruikers

van het spoornetwerk in West Betuwe.

zoeken een alternatief voor de snelweg door de gemeente en rijden dus ook vaak door de kernen in West Betuwe.

Niet alleen over land kent de gemeente veel

Met name de kernen Waardenburg en Beesd hebben

reisbewegingen, ook over water ligt West Betuwe

hiermee te maken. Momenteel verkennen het Ministerie

aan een belangrijke vaarweg. De Waal is een van de

van Infrastructuur en Waterstaat, Rijkswaterstaat, de

drukste vaarwegen van Europa.38 Het is een belangrijke

Provincie Gelderland, de Provincie Noord-Brabant, de

economische ader door West Betuwe. Verschillende

regio Rivierenland en de gemeente ‘s-Hertogenbosch

bedrijven zoals Nedcargo liggen direct langs de Waal

oplossingen voor drukte rondom knooppunt Deil.

en maken gebruik van een eigen binnenhaven voor het transport van goederen over water. De weg en waterwegen

Onze kernen liggen relatief ver uit elkaar en het openbaar

doorkruisen elkaar in West Betuwe regelmatig. Het

vervoer is niet overal aanwezig. Dit maakt veel inwoners

wegverkeer op de A2 steekt bij Waardenburg de Waal

afhankelijk van hun auto. Dit geldt ook voor recreatieverkeer

over via de Martinus Nijhoffbrug. Via de veerponten

en arbeidsmigranten die niet altijd woonachtig zijn in

tussen Heukelum-Galgenwaard, Herwijnen-Brakel, en

de buurt van het bedrijf waar zij werken. De druk op ons

Varik-Heerewaarden is het ook mogelijk om via het water

wegennet is daardoor hoog. Op de lokale wegen binnen

de gemeente te bereiken. In de zomermaanden varen er

de gemeente zorgt landbouwverkeer in combinatie met

pontjes rondom de Nieuwe Hollandse Waterlinie.

andere weggebruikers, zoals woon-werkverkeer, fietsers, recreanten en motorrijders, met regelmaat voor gevaarlijke

Door de ruimtelijke opzet van West Betuwe met relatief

situaties en onrust. Zeker in het bloesemseizoen is

grote afstanden die inwoners afleggen, kent de gemeente

verkeersveiligheid een uitdaging. De drukte neemt dan sterk

een hoog autobezit. Om van de kleinere kernen in de

toe, wat vooral op de smalle wegen zonder vrijliggende

grotere kernen te komen, wordt vaak gebruik gemaakt van

fietspaden voor veiligheidsopgaven zorgt. Ook zijn

42 |

ONS WEST BETUWE

OPGAVEN EN AMBITIES

TOEKOMSTVERHAAL

GEBIEDSUITWERKING

UITVOERING

parkeermogelijkheden in de kernen deze periode schaars.

van de RDW blijkt dat West Betuwe voorop loopt in het

Naar verwachting blijft de landelijke mobiliteitsvraag tot

gebruik van een elektrische auto vergeleken met de andere

2040 groeien. Het is daarom van van belang om te zoeken

Gelderse gemeenten. Het aantal speed pedelecs ligt ook

naar slimme mobiliteitsoplossingen die ervoor zorgen

hoger dan gemiddeld in Gelderland.41 Om deze trend door

dat de inwoners van West Betuwe - naast de vele andere

te zetten en te kunnen blijven faciliteren is een uitgebreide

weggebruikers - optimaal profiteren van de goede ligging

laadpalen infrastructuur door de gemeente nodig.

van de gemeente.

Ambitie We zien dat jongeren en ouderen over het algemeen minder

Als West Betuwe vinden we het verbeteren van de

gebruik maken van de auto of niet in het bezit zijn van

verkeersveiligheid een randvoorwaarde voor elke

een auto. Voor deze groep groeit het nut en de noodzaak

maatregel die we treffen. Verkeersveiligheid is een

van een betrouwbaar (en fijnmazig) ov-netwerk of andere

basisvoorwaarde voor mensen om deel te nemen aan

mogelijkheden van vervoer. Tegelijkertijd zien we dat

het verkeer. We zetten in op het realiseren van veiligere

het OV zich in kleine kernen terugtrekt en automobiliteit

en goed verlichte fietsroutes tussen de kernen waarbij

belangrijk blijft. De verbindingen van en naar kleine kernen

we de fietser zoveel mogelijk scheiden van de auto. Zo

duren lang en zijn voor de regio vanuit een financieel

kan de wegcapaciteit in het buitengebied beter verdeeld

oogpunt (rendabiliteit) moeilijk in stand te houden.39

worden en nagedacht worden over betere signalering van

Inwoners die niet in het bezit zijn van een auto kunnen zich

voertuigen, wat resulteert in minder gevaarlijke situaties. De

daardoor moeilijker over lange afstanden in de gemeente

verkeersveiligheid op de dijken - in relatie tot recreatie en

verplaatsen. Hierdoor ontstaat - mede door de vergrijzing

toerisme - verdient hierbij speciale aandacht.

- ‘vervoersarmoede’. Het aantal mensen die niet altijd meer beschikken over zelfstandige vervoersmogelijkheden neemt

Het station in Geldermalsen is goed bereikbaar vanuit

toe. Het is daarom van groot belang om ‘first en last mile’

verschillende locaties in de gemeente. Onze ambitie is

vervoer te faciliteren met aanvullende voorzieningen zoals

daarom het ov-knooppunt Geldermalsen aantrekkelijker te

hubs, (deel)fiets en -auto’s, elektrische fietsen, hubtaxi’s

maken voor reizigers door uitstekende voorzieningen op

e.d.. Zo moeten we ervoor zorgen dat alle inwoners zich

het station en een goede overstap tussen verschillende

zo lang mogelijk veilig kunnen verplaatsen en dat daardoor

(deel)modaliteiten. De opwaardering van ov-knooppunt

iedereen mee kan doen in de maatschappij.

Geldermalsen vindt in West Betuwe plaats vanuit het MIRT A2 quick-win pakket. Voor Geldermalsen gaat dit met

De verduurzaming van mobiliteit en de omslag naar

name om de transformatie van het treinstation naar een

elektrisch vervoer is een andere belangrijke opgave in

zogenoemd hub-station waarbij er ingezet wordt op een

West Betuwe. Naast opgave is dit vooral ook een kans

Park & Ride (P&R) deelmobiliteit en de overstap naar de

om onze gemeente te verduurzamen. Naar verwachting

fiets. Op deze manier kunnen ook inwoners die op grotere

zet deze trend zich versneld door. Dat komt onder andere

afstand van het station wonen makkelijk gebruik maken van

door druk van (Europese) wet- en regelgeving en van het

het openbaar vervoer. Het station en omgeving kan nog een

Klimaatakkoord waarin de afspraak is gemaakt dat in 2050

extra boost krijgen, wanneer ook de intercity tussen Utrecht

alle mobiliteit in Nederland emissieloos is.40 Uit cijfers

en ’s-Hertogenbosch hier stopt.42 Onze ambitie is om het

OMGEVINGSVISIE WEST BETUWE | 43

stationsgebied verder te ontwikkelen als aantrekkelijke

fietsstimulering en het aanleggen van veilige (snel)

(samen)woon-werklocatie. Ook in Beesd en Waardenburg

fietspaden. Door inwoners en werkgevers te stimuleren

zetten we in op het realiseren van voorzieningen,

om hun auto wat vaker te laten staan, kunnen we de

(samen)werklocaties en woningen (voor onder andere

drukte op de wegen verminderen en het verkeer beter laten

ouderen) rondom de (kleinere) mobiliteitsknooppunten.

doorstromen. We doen dit door meer prikkels te generen

Hiernaast willen we ervoor zorgen dat onze inwoners

om andere manieren van vervoer dan de auto te stimuleren.

ook in de toekomst goed gebruik kunnen maken van

We verkennen de mogelijkheden van gebruik van CO2-vrije

mobiliteitsknooppunten en voorzieningen in de grotere

auto’s, werkgeversaanpak fietsstimulering, snelfietsroutes,

kernen net buiten de gemeente zoals Culemborg, Leerdam,

autoluwe woonwijken, ’mobility as a service’-concepten of

Gorinchem, Zaltbommel en Tiel door een goede verbinding

deelauto’s systemen.

naar deze locaties. We zorgen voor een breder pallet aan vervoersmogelijkheden om vervoersarmoede tegen te gaan. Op plekken waar buslijnen niet houdbaar zijn, zorgen we voor een openbaar vervoersaanbod (vraaggestuurd) waardoor inwoners makkelijker naar Geldermalsen, Gorinchem, Leerdam, Culemborg, Tiel en Zaltbommel kunnen reizen. Onze ambitie is om op plaatsen waar veel mensen bij elkaar komen, zoals zorgcentra, bibliotheken en centrumgebieden, veilige comfortabele looproutes en voetgangersvoorzieningen te realiseren. Zodat West Betuwse inwoners zo goed mogelijk in staat zijn om zelf boodschappen te doen, naar school te gaan of de huisarts te bezoeken. We zetten ons in om inwoners die een grotere kans op vervoersarmoede hebben maximaal te ondersteunen in het vinden van goede en inclusieve mobiliteitsoplossingen. We geven daarnaast meer aandacht aan veiligheid voor mensen met een beperking.43 De inzet op de mobiliteitstransitie versterken we. Dit kan door elektrisch rijden te stimuleren met het uitbreiden van de laadinfrastructuur. Hier zijn we in West Betuwe al goed in maar elektrisch rijden moet toegankelijk worden voor meer mensen. Tevens pakken we de werkgeversaanpak op, gezamenlijk met de regio, om werkgevers actief aan de slag te laten gaan met

44 |

ONS WEST BETUWE

OPGAVEN EN AMBITIES

TOEKOMSTVERHAAL

GEBIEDSUITWERKING

UITVOERING

OMGEVINGSVISIE WEST BETUWE | 45

3.4 ECONOMIE EN ONDERNEMERSCHAP AMBITIES: ●

Als West Betuwe zetten we in op toekomstbestendige agribusiness, meer meerwaarde uit logistiek en bouwen we aan de maakindustrie.

●

We kiezen voor de ontwikkeling van drie economische clusters (Geldermalsen, Haaften/Waardenburg, Vuren) om ondernemerschap, concurrentiekracht en werkgelegenheid te bevorderen. We willen onze economische activiteiten meer concentreren om schaalvoordelen te behalen, collectieve kansen te benutten en innovatie te stimuleren.

●

Een economisch cluster zorgt voor toename van verkeer. Dit vraagt om een goede ‘meervoudige bereikbaarheid’ (weg, water, spoor) van de drie clusters en dus om een investering in de aanpak mobiliteitsknooppunten in West Betuwe.

●

We zetten in op toekomstbestendige bedrijventerreinen: kwaliteitsverbetering, nieuwe (collectieve) energiebronnen, circulariteit, verduurzaming, aanpak geluids- en geurhinder en bereikbaarheid.

●

Als gemeente West Betuwe zien we de noodzaak om voldoende gekwalificeerd personeel aan ons te binden door kansen te bieden voor talentontwikkeling en scholing van jonge mensen. Dus kiezen we voor een ontwikkeling van Fruit Tech Campus rondom het stationsgebied Geldermalsen.

●

Eveneens zetten we in op goede huisvesting en integratie van arbeidsmigranten en willen hiervoor ruimte bieden binnen onze gemeentegrenzen.

46 |

ONS WEST BETUWE

OPGAVEN EN AMBITIES

TOEKOMSTVERHAAL

GEBIEDSUITWERKING

UITVOERING

●

We zetten in op een aantrekkelijk vestigingsklimaat voor lokale ondernemers en bedrijven van buiten die qua schaal en aard van activiteiten goed passen bij West Betuwe. Dit vraagt ook om een goed woon- en leefklimaat voor werknemers en zetten daarom ook in op goede woningen, voorzieningen, recreatie en bereikbaarheid (zie elders in deze omgevingsvisie).

●

We zijn als West Betuwe trots op onze leefbare en vitale kernen en de lokale ondernemers die dit mogelijk maken. Tegelijkertijd zien we dat de balans tussen draagvlak voor en aanbod van dagelijkse winkelvoorzieningen in de kleine kernen kwetsbaar is. We kiezen daarom voor ‘gebundelde deconcentratie’ van het dagelijks winkelaanbod. Dat betekent:

●

●

Hoofdcentrum Geldermalsen, met een zo divers mogelijk winkelaanbod.

●

Dorpscentrum Beesd met een volwaardig boodschappen aanbod aan het Dorpsplein, aangevuld met lokale speciaalzaken, diensten en horeca aan de Voorstraat.

●

Grote Dorpssteunpunten Waardenburg, Haaften en Meeteren, met een volwaardige supermarktvoorziening en (Meteren uitgezonderd) enkele direct omliggende publieksfuncties.

●

Kleine Dorpssteunpunten Vuren Heukelum, Asperen, Deil en Herwijnen, met behoud van een kleine supermarkt.

Ter behoud van de bestaande detailhandelsstructuur kiezen we niet voor nieuwe detailhandel buiten de kernen.

OMGEVINGSVISIE WEST BETUWE | 47

West Betuwe nu

ligt hoger dan in de regio (6%), de provincie (6%) en op

West Betuwe is een bedrijvige en ondernemende

nationaal niveau (7%).48 De wat meer traditionele industrie

gemeente, met fruit als ‘unique selling point’. Door de

in de regio is de afgelopen jaren minder hard getroffen

vruchtbare rivierklei in de gemeente heeft de West

door de kredietcrisis. De gevolgen van de coronacrisis zijn

Betuwse fruitteelt kunnen uitgroeien tot een grootschalige

op dit moment nog niet uitgekristalliseerd. Momenteel

economie. De fruitteelt is bepalend voor het landschap,

kent de gemeente weinig langdurig werklozen of mensen

maar ook voor de economie en de werkgelegenheid.

afhankelijk van een uitkering. Arbeidsmigranten maken

Een aantal grote bedrijven op het gebied van fruit zijn

deel uit van de werkzame bevolking. Samen met het

Fruitmasters in Geldermalsen en Vogelaar-Vredehof in

bedrijfsleven en het onderwijs zet West Betuwe zich in

Enspijk. Ondernemers maken zich sterk voor schone en

voor een sterke lokale en regionale economie. Zo wordt in

veilige agrarische bedrijfsvoering en krijgen hiervoor ook

Geldermalsen een Fruit Tech Campus ontwikkeld om talent

de ruimte. Veel van deze bedrijven zijn familiebedrijven.

aan te spreken en te zorgen voor een betere aansluiting

Familiebedrijven hechten vaak veel aan lange termijn

tussen het onderwijs en werkgelegenheid.

continuïteit zodat het bedrijf over kan gaan op de volgende De aanwezigheid van het fruit, de bloesem en de ligging

generatie.44

tussen de Linge en de Waal, biedt kansen als fundament Naast de fruitteelt, zijn ook verschillende maakindustriële

voor een sterke toeristische en recreatieve sector. De

bedrijven in de gemeente gevestigd, zoals machinebouw,

West Betuwse toeristische sector bevat in 2020 ongeveer

agribusiness, verwerking-, bouw- en interieurbedrijven.

1.180 banen. Dit is 4,4% van de totale werkgelegenheid

Kortom, de gehele agribusiness keten is te vinden in West

in de gemeente. De toeristische sector van West Betuwe

Betuwe. Daarnaast kent West Betuwe de vestiging van

draagt op twee manieren bij aan de economie. Het

een aantal grote bedrijven in de logistiek. Onder andere

biedt op de eerste plaats werkgelegenheid voor de

Blokker en Albert Heijn hebben een distributiecentrum op

inwoners. Ten tweede draagt het bij aan een aantrekkelijk

de werklocatie Hoge Weide in Geldermalsen. West Betuwe

voorzieningen aanbod en het op peil houden van het

kent 29 bedrijventerreinen en een aantal versnipperde

voorzieningenniveau.49 Als we kijken naar de detailhandel

locaties verspreid over de gemeente. Hierin zien we drie

dan zien we dat Geldermalsen-Centrum het enige

clusters: Geldermalsen, Waardenburg-Haaften en Vuren. In

centrumgebied is in de gemeente waar zich meerdere

deze laatste twee clusters zien we ook dat een groot deel

supermarkten bevinden (Albert Heijn, Coop en Lidl). De

van de bedrijvigheid plaatsvindt langs de Waal. Op plaatsen

andere centrumgebieden hebben in de basis één grote

in het buitengebied zien we een toenemende groei van

(750-1.000 m2) supermarkt: Beesd, Meteren, Haaften

bedrijvigheid aan huis.45

en Waardenburg. In sommige andere kernen bevinden zich kleine supermarkten (tussen de 300 en 500 m2

West Betuwe kent in 2020 meer dan 5.000 bedrijven

wvo). Ook maken veel inwoners gebruik van de grotere

en instellingen en biedt veel werkgelegenheid voor de

winkelgebieden buiten de gemeentegrenzen in Leerdam,

regio.46 De netto arbeidsparticipatie is de afgelopen jaren

Gorinchem, Zaltbommel en Tiel.50

gestegen.47 De afgelopen jaren groeide de werkgelegenheid met ongeveer 13% in de periode 2017-2019. Deze groei

48 |

ONS WEST BETUWE

OPGAVEN EN AMBITIES

TOEKOMSTVERHAAL

GEBIEDSUITWERKING

UITVOERING

Opgaven

bestedingen in fysieke winkelcentra. Tegelijkertijd

De komende jaren gaat naar verwachting de arbeidsmarkt

blijft er de behoefte aan het doen van dagelijkse

in de regio veranderen. Digitalisering en robotisering zullen

boodschappen in een fysiek winkelcentrum, waarbij ook

de inhoud van de praktijk-geschoolde banen veranderen.

de ontmoetingsfunctie steeds belangrijker is. Deze centra

51

Ook de verduurzaming van productieprocessen en

zijn dan ook van groot belang voor de leefbaarheid en

bedrijfsvoering zal verder toenemen. Tegelijkertijd zal

aantrekkelijkheid van de kernen. Consumenten gaan buiten

West Betuwe verder vergrijzen. Deze demografische

het ‘functionele’ winkelen in steeds grotere mate op zoek

ontwikkeling zet het arbeidspotentieel onder druk. Hierdoor

naar beleving, vaak in grotere stadscentra. In de kleinere

zal in de toekomst het vinden van voldoende personeel

kernen staat winkelen daarom onder druk.

een uitdaging worden. Arbeidsmigranten kunnen een deel van de oplossing van het personeelstekort vormen.

Ambitie

Het faciliteren van goede huisvesting, voorzieningen en

De komende jaren zetten we in op het benutten van de

integratie vormen daarbij een belangrijke opgave.

economische kracht van West Betuwe. Als gemeente hebben we een ondernemende beroepsbevolking, een

De kwaliteit en uitstraling van de bedrijventerreinen zijn

goede centrale ligging en een innovatieve fruitsector.

de komende jaren aan nieuwe eisen onderhevig. Dit zijn

Deze sector is nog volop in ontwikkeling. Steeds meer

eisen voor bijvoorbeeld milieu en omgeving. De geluids- en

innovatieve bedrijven en start ups vestigen zich in

verkeershinder op en nabij de bedrijventerreinen en van

onze fruitregio. We willen hier de komende jaren volop

andere bedrijvigheid nabij de kernen is een aandachtspunt.

ruimte voor bieden en zetten daarom in op drie grote

52

Als gemeente hanteren we gebiedsgerichte ambitie- en

toekomstbestendige goed bereikbare economische

grenswaarden om geluidshinder te beperken.53 Met alle

clusters in Geldermalsen, Waardenburg-Haaften en Vuren.

ontwikkelingen in de economie en energie-, circulaire en

Dit betekent dat we binnen deze economische clusters

klimaatopgaven is er inzet nodig op het verduurzamen en

volop ruimte bieden voor bedrijven die passen bij onze

toekomstbestendig maken van bestaande werklocaties.

gemeente, maar ook dat we inzetten op het versterken

Naar verwachting is er in ieder geval tot 2030 is er een

van de goede bereikbaarheid via weg, spoor en water. We

grote behoefte aan bedrijventerreinen in de regio. In West

willen de fruitsector versterken door de oprichting van een

Betuwe liggen 29 bedrijventerreinen waar slechts beperkt

kenniscentrum. Dit draagt bij aan een duurzame toekomst

kavels beschikbaar zijn. De uitbreiding en schaalvergroting

voor de fruitteelt en komt innovatie ten goede. Onze ambitie

van de bestaande werklocaties zijn inzet van verschillende

is dan ook om te excelleren in fruitproductie en -verwerking

(nationale) discussies. Uitdaging is met een juiste

met Europa als thuismarkt.55

ruimtelijke inpassing en kwaliteit laten zien dat zorgvuldig met de ruimte en landschap wordt omgegaan om onnodige

Als gemeente zetten we in op het faciliteren van

‘verdozing’ van XXL locaties te voorkomen.54

ondernemerschap. We bieden ruimte aan bedrijven die qua schaal en aard goed passen bij West Betuwe. Ook

In de detailhandel zien we grote verschuivingen in

ondersteunen we bedrijven bij het vergroten van hun

koopstromen. Dankzij de snelle groei van internetaankopen

concurrentiekracht door onder andere in te zetten op

(verdrievoudiging sinds 2010), maar ook de vergrijzing

innovatie en talentontwikkeling. We zetten in op het bieden

en groei van eenpersoonshuishoudens stagneren de

van baankansen voor inwoners en dragen zorg voor OMGEVINGSVISIE WEST BETUWE | 49

levendige kernen. We kiezen we voor een aantrekkelijk

voor mensen in een kwetsbare situatie of mensen met een

aanbod van werklocaties en het faciliteren van goede

beperking.59

plannen. De waarde van bedrijven op lokale terreinen uit zich onder andere in werkgelegenheid voor de inwoners,

In onze detailhandelsstructuur zoeken we de balans

sponsoring van (sport)verenigingen en bestuurlijke

tussen draagvlak voor een aanbod van dagelijkse

activiteiten door ondernemers. Dit zijn belangrijke redenen

winkelvoorzieningen in de kleine kernen. We zetten in

om bedrijven in de kernen ‘vast te houden’ en kleine

op het zoveel mogelijk behouden van de bestaande

uitbreidingen van lokale bedrijventerreinen waar mogelijk

winkelstructuur, passend bij het lokale draagvlak van onze

te faciliteren.56 Voor lokale ondernemers is het van belang

gemeente. Dit betekent dat we terughoudend omgaan met

dat de dorpskernen een goede uitstraling hebben. We

winkelontwikkelingen op andere locaties. Hierbij kijken we

dragen daarom zorg voor levendige kernen door het op

altijd naar de kansen en mogelijkheden qua bereikbaarheid

peil houden van voorzieningen (vergroten bestedingen)

van de winkels en voorzieningen. We zetten hier in op

en het stimuleren van samenwerking (gezamenlijke

gebundelde deconcentratie. Dit houdt in dat een zo goed

acties en voorzieningen). Eveneens stimuleren we

mogelijke spreiding van aanbod wordt gerealiseerd door

transitie naar een meer duurzame en circulaire economie,

in specifieke kernen een passend aanbod na te streven.

bijvoorbeeld door verduurzaming van bedrijfspanden en

Diversiteit is in het winkelaanbod in de kleine kernen

het hergebruiken van grondstoffen.57 In onze gemeente

belangrijk. Dit doen we door een bundeling van publieks- en

liggen volop kansen om de nieuwe manieren van werken

bezoekersfuncties. Desondanks kunnen we het verder

door robotisering, verduurzaming, te benutten en

afnemend winkelaanbod niet altijd voorkomen. Het is

bestaande bedrijventerreinen te transformeren. Collectieve

daarom van belang dat we gaan werken aan een duidelijk

of grootschalige energieopwekking, vergroening en

perspectief voor leegkomend winkelvastgoed.

bereikbaarheidsoplossingen dragen bij aan kwalitatief goede en toekomstbestendige bedrijventerreinen en een

We kiezen voor een structuur waarin Geldermalsen met

aantrekkelijk logistiek vestigingsklimaat.

een zo divers mogelijk winkelaanbod als bovenlokaal hoofdcentrum voor inwoners, bezoeker en ondernemers

Om ook in de toekomst verzekerd te zijn van voldoende

functioneert. Beesd noemen we het dorpscentrum, met

arbeidspotentieel, besteden we extra aandacht aan het

een volwaardig boodschappen aanbod aan het Dorpsplein,

matchen van vraag en aanbod van arbeid. Dit doen we

aangevuld met lokale speciaalzaken, diensten en horeca

samen met ondernemers en onderwijsinstellingen in de

aan de Voorstraat.60Waardenburg, Haaften en Meeteren

regio. We stimuleren de huidige werkende bevolking om

zijn grote dorpssteunpunten, met een volwaardige

zich ‘een leven lang te ontwikkelen’ door om- en bijscholing.

supermarktvoorziening en (Meteren uitgezonderd) enkele

Arbeidsmigranten zijn voor onze gemeente een kansrijke

direct omliggende publieksfuncties.61 De kleinere kernen

aanvulling op de arbeidsmarkt. We zetten ons in om

zoals Vuren, Heukelum, Asperen Herwijnen en Deil krijgen

voor arbeidsmigranten die met onze gemeente verbonden

een rol als klein dorpssteunpunt.62 We zien dat de inwoners

zijn voldoende voorzieningen en kwalitatief goede

van deze kleinere kernen ook vaak gebruik maken van

huisvesting te realiseren, zodat ook zij kunnen meedoen

de voorzieningen net buiten de gemeente in Leerdam,

in onze maatschappij. Daarnaast streven we ernaar werk

Gorinchem, Zaltbommel en Tiel.

58

bereikbaar te houden voor zoveel mogelijk mensen, zoals 50 |

ONS WEST BETUWE

OPGAVEN EN AMBITIES

TOEKOMSTVERHAAL

GEBIEDSUITWERKING

UITVOERING

3.5 LANDBOUW AMBITIES: ●

Als West Betuwe blijven we ons ontwikkelen als dé fruitgemeente van Nederland. We zoeken daarbij naar een gezonde balans in het bieden van ruimte voor uitbreiding, schaalvergroting, teeltondersteunende voorzieningen en het versterken van ons landschap, bescherming van de cultuurhistorie, de natuur en de gezondheid van onze inwoners.

●

We zetten als gemeente West Betuwe in op het benutten van koppelkansen in kringlooplandbouw en ondersteunen innovatieve agrariërs hierin: klimaatadaptatie (waterberging), maatregelen voor een gezonde bodem, telen onder zonnepanelen, behoud landschappelijke kwaliteit, natuurbeheer en het bevorderen van biodiversiteit.

●

Voorwaarde voor alle (nieuwe) agrarische ontwikkeling in West Betuwe is de inzet op kringlooplandbouw.

●

Bij vrijkomende agrarische bebouwing (VAB’s) bekijken we met eigenaar en omgeving naar alternatieve bij het landschap passende invulling voor het vastgoed zoals recreatie, wonen, zorg etc..

OMGEVINGSVISIE WEST BETUWE | 51

West Betuwe nu

de landbouw steeds meer een high tech sector wordt en

Zoals gezegd, in West Betuwe vormt een grote agrarische

zetten agrariërs meer en meer in op precisielandbouw.66

sector een belangrijke economische pijler. De agrarische sector is gespecialiseerd in de fruitteelt en glastuinbouw.

Een grote opgave in het landelijk gebied is agrarische

De bekende Kanzi appel is een typisch product uit West

bedrijfsbeëindiging. Deze ontwikkeling leidt tot vrijkomend

Betuwe, maar ook veel aardbeien, kersen en hollandse

agrarisch vastgoed (VAB). In sommige gevallen wordt

groenten worden hier geteeld. De fruitteelt en glastuinbouw

voor dit vastgoed geen nieuwe bestemming gevonden,

vormen de basis voor de West Betuwse agribusiness,

wat leegstand en verloedering tot gevolg kan hebben. De

waarin de hele fruitteeltketen vertegenwoordigd is: van

Economische foto van West Betuwe (Buck, 2021) laat in

‘boer tot bord’. De omvang van deze keten is groter dan

West Betuwe een relatief hoog aantal stoppende bedrijven

gemiddeld in Gelderland.63 Het buitengebied kenmerkt zich

zien in vergelijking met de regio Zuidwest-Gelderland.

dan ook door bedrijven in de verwerking, handel, toelevering

De afgelopen jaren is het verschil toegenomen. In West

en logistiek.64

Betuwe vindt met name bedrijfsbeëindiging plaats bij land- en tuinbouwbedrijven als gevolg van de geringe

Naast de fruitteelt en glastuinbouw, kent de gemeente op

beschikbaarheid van opvolging.67

de komgronden voornamelijk veeteelt als stuwende kracht. Deze vorm van landbouw draagt bij aan het in stand houden

In Nederland verandert het buitengebied op veel plaatsen

van het karakteristieke open landschap in het buitengebied.

van een solitair agrarisch productielandschap naar een

Dit open landschap trekt veel recreanten die het West

multifunctioneel consumptielandschap. Deze ontwikkeling

Betuwse buitengebied graag bezoeken.

zien we ook in West Betuwe. Er komen relatief meer burgers dan agrariërs in het buitengebied. Hoewel boeren

Opgaven

nog steeds de grootste grondbezitter zijn, bepalen ze

De Nationale Landbouwvisie zet in op een omslag naar

steeds minder de koers in het landelijk gebied. Door met

kringlooplandbouw voor 2030. Deze in de basis circulaire

name de vraag naar kleine stukjes grond voor kleinschalige

bedrijfsvoering richt zich op het optimaal inzetten en

activiteiten, bijvoorbeeld voor het houden van kleinvee,

hergebruiken van grondstoffen en producten en het zo veel

dreigt een verrommeling van het buitengebied. Ook

mogelijk voorkomen van reststoffen, afval en schade aan

ontwikkelingen zoals de huisvesting van arbeidsmigranten

het milieu. De ontwikkeling van kringlooplandbouw leidt tot

op of nabij het bedrijf en woningsplitsing in het kader van

het verlagen van de milieudruk, maar betekent tegelijkertijd

mantelzorg spelen hier een rol in. Hiernaast doen andere

het vergroten van de ruimtevraag. Dit komt omdat voor

ontwikkelingen in het gebied zoals natuurontwikkeling,

deze extensivering extra landbouwgrond nodig is.

waterhuishouding en recreatie een claim op de beschikbare

65

ruimte. Het belang van al deze verschillende ontwikkelingen In lijn met de landelijke trend zien we in West Betuwe

zal naar verwachting de komende jaren verder toenemen.

steeds meer schaalvergroting in de agrarische sector. Deze

Dit vraagt om zorgvuldige ruimtelijke afwegingen.68 Ook

schaalvergroting verandert het landschap en betekent vaak

met betrekking tot ruimtebeslag vanwege milieu- en

grotere stallen, machines en kavels. Hiernaast zien we dat

gezondheidsrichtlijnen. Daarbij hebben wij bijzondere aandacht voor de ‘spuitzone’. Op basis van jurisprudentie

52 |

ONS WEST BETUWE

OPGAVEN EN AMBITIES

TOEKOMSTVERHAAL

GEBIEDSUITWERKING

UITVOERING

streven wij momenteel naar een afstand van 50 meter

rivieren als de percelen meer landinwaards zijn agrariërs

tussen (fruit)boomgaarden en gevoelige bestemmingen.

innovatief in de productie en zetten in op een duurzame,

Gelet op de druk op de ruimte houden wij ontwikkelingen op

klimaatadaptieve en toekomstbestendige bedrijfsvoering.

dit vlak nauwlettend in de gaten. Als deze afstand op een veilige wijze kan worden verkleind, maken wij daar graag

Als gemeente West Betuwe stimuleren we de omslag naar

gebruik van.

kringlooplandbouw. Voor agrariërs biedt kringlooplandbouw meekoppelkansen voor klimaatadaptatie (waterberging),

Een andere uitdaging voor West Betuwse agrarische

telen onder zonnepanelen, behoud van landschappelijke

sector en het buitengebied is klimaatverandering. Een

kwaliteit, natuurbeheer en biodiversiteit, recreatie en

veranderend klimaat heeft merkbare gevolgen voor de

de energietransitie. We zetten in op de ontwikkeling

landbouw, met name op het vlak van water(tekorten en

van een toekomstgericht afwegingskader, waarmee

-overlast). Bij langdurige regenval of hagelbuien kan schade

teeltondersteunende voorzieningen en eventueel

aan gewassen ontstaan. Ook vraagt fruitteelt periodiek

aanvullende activiteiten (bijvoorbeeld handel) worden

veel water. Tijdens warme droge periodes kan het zijn dat

toegestaan, mits ze voldoen aan bepaalde voorwaarden.

het grondwaterpeil niet voldoende is om de gewassen te

We zetten in op nieuwe teeltsystemen om de fruitproductie

besproeien. Ook hitte is schadelijk voor de fruitteelt. Door

te verduurzamen en kwaliteit te borgen. De benodigde

extreme hitte ontstaat er risico op zonnebrandschade

teeltondersteunende voorzieningen bieden kansen voor

aan fruit. Daarnaast nemen nieuwe insecten hun intrede,

dubbelgebruik (o.a. de opwekking van zonne-energie),

waardoor nieuwe plagen en ziekten kunnen voorkomen.69

maar mogen op specifieke plekken niet ten koste gaan de aantrekkelijkheid van het landschap voor recreanten en

Ambities

toeristen.

De vruchtbare rivierklei heeft ervoor gezorgd dat de fruitteelt in West Betuwe van oudsher grootschalig

We vergroten de landschappelijke kwaliteit van

aanwezig is. De fruitteelt is bepalend voor het landschap

het buitengebied door in te zetten op sanering van

maar ook voor de economie en de werkgelegenheid. De

landschapontsierende bedrijfsbebouwing of hergebruik

fruitteelt is volop in ontwikkeling. Steeds meer innovatieve

van vrijgekomen agrarische bebouwing. We zetten hierop

bedrijven en start ups vestigen zich in de gemeente. Ze

in om verpaupering en ongewenst gebruik en ondermijning

komen met high tech-oplossingen voor de fruitteelt en

tegen te gaan. Daarnaast bieden we agrarische

winnen hier internationale prijzen mee.70 We zetten ons

ondernemers nieuwe mogelijkheden om na beëindiging

als West Betuwe in om dé fruitgemeente van Nederland

van het agrarische bedrijf in hun levensonderhoud te

te worden. Bijvoorbeeld door het faciliteren van de

voorzien.71 Een belangrijke voorwaarde hiervoor is dat

vestiging van de Fruit Tech Campus in Geldermalsen.

deze ontwikkelingen passen binnen het West Betuwse

Hiernaast zoeken we naar een gezonde balans in het

landschap en in balans zijn met alle andere activiteiten in

bieden van ruimte voor uitbreiding, schaalvergroting,

het buitengebied.72

teeltondersteunende voorzieningen en het versterken van ons landschap, bescherming van de cultuurhistorie

Als gemeente West Betuwe zien we de toekomst van ons

en de natuur. Op zowel de agrarische percelen langs de

buitengebied in de combinatie van agrarisch en recreatief

OMGEVINGSVISIE WEST BETUWE | 53

gebruik, met respect voor landschap, cultuurhistorie, natuur en de gezondheid van onze inwoners. Dit kan in de vorm van verbreding van het agrarisch bedrijf, maar ook in vrijkomende agrarische bebouwing liggen kansen voor het ontwikkelen van nieuw toeristisch aanbod en in te spelen op toeristische en ambachtelijke beleving van West Betuwe. We zien dat agrariërs zich naast hun bedrijfsvoering ook inzetten om eigen gemaakte kaas en streekproducten te verkopen. Lokale, duurzame en ambachtelijke producten zijn in trek bij toeristen en passen goed in de ‘fruitbeleving’ van West Betuwe. In onze gemeente komen innovatieve land- en tuinbouw, natuur, landschap en recreatie met elkaar samen en versterken elkaar.73 We zetten in op het bieden van ontwikkelruimte voor de landbouw, waarbij we aandacht houden voor landschap, natuur, cultuurhistorie, en recreatie. We stimuleren agrariërs om te streven naar een duurzame en natuurinclusieve bedrijfsvoering. Innovatie en maatwerk zijn hierin sleutelbegrippen. Door samenwerking met de kennisinstellingen kunnen we ons buitengebied verduurzamen.

54 |

ONS WEST BETUWE

OPGAVEN EN AMBITIES

TOEKOMSTVERHAAL

GEBIEDSUITWERKING

UITVOERING

3.6 ENERGIE EN KLIMAAT AMBITIES: ●

We zetten ons als West Betuwe in om de doelstellingen van het Klimaatakkoord (energieneutraal in 2050) en het Gelders Energie akkoord (in 2030 verminderen van de uitstoot van CO2 met 55% ten opzichte van 1990) te behalen.

●

We zetten in op het realiseren van zonnevelden in het energielandschap rondom de A15 en A2 en de aangewezen zonneveldlocaties. Ook kijken we nadrukkelijk naar de mogelijkheden van zonnepanelen op daken en in op of infrastructuur. Denk hierbij aan overdekte parkeerterreinen met zonnedaken, zonnepanelen in of op geluidschermen en aan (meer innovatief) opwek door zon verwerkt in het wegdek. Daarnaast willen we de komende jaren blijven verkennen welke alternatieven van duurzame energieopwekking we kunnen benutten.

●

We zoeken zoveel mogelijk naar functiecombinaties voor duurzame opwekking van energie, maar we realiseren ons dat het soms ten koste gaat van ander gebruik en het landschap hierdoor verandert.

●

We kiezen voor het realiseren van een klimaat- en waterrobuuste inrichting in 2050. Dit betekent dat we werken aan klimaatadaptieve (openbare) ruimte en recreatiegebied, woonwijken, agrarische sector. Alle nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen zijn klimaatadaptief en zo veel mogelijk circulair en energieneutraal. De openbare ruimte zal er daardoor in de toekomst anders uit komen te zien.

●

De komende jaren zetten we in op het verbeteren van de waterveiligheid door het versterken van de dijken. We benutten tevens koppelkansen op het gebied van recreatie, verkeer en wonen. Dit zorgt voor meer bereikbaarheid, veiligheid en aantrekkelijkheid van de dijkgebieden. Hierbij willen we echter de toename van doorgaand verkeer voorkomen.

●

Om duurzame mobiliteit, maar ook de toename van wind- en zonne- energie mogelijk te maken, is er ruimte nodig voor de verzwaring van het energienetwerk.

●

Bij nieuwe gebiedsontwikkeling bieden we als gemeente West Betuwe volop ruimte voor duurzame mobiliteit en geven we voorkeur aan energieneutrale of zelfs energieleverende nieuwbouw. Daar waar toegestaan stellen we strenge eisen aan nieuwe ontwikkelingen en/of bedrijven om bij te dragen aan onze doelstellingen op het gebied van energietransitie en klimaatadaptatie.

●

We zetten in op een economie zonder afval, ofwel een circulaire economie. Als gemeente kunnen we eisen stellen aan het gebruik van duurzame materialen. Ook zetten we in op meer hergebruik.

OMGEVINGSVISIE WEST BETUWE | 55

West Betuwe nu

zoveel mogelijk ontzien en is goede participatie van de

West Betuwe is een echte watergemeente. Van

omgeving belangrijk. Er zijn bij dit beleidskader al enkele

oudsher hebben we al te maken met de invloed van

locaties op kaart aangewezen waar grondgebonden

klimaatverandering en de impact van (hoog) water. Vanaf

zonnevelden onder voorwaarden mogelijk zijn.

de 16e eeuw reguleren we samen met onze buurgemeenten in Rivierenland de rivieren steeds meer. Dit maakt dat West

Opgaven

Betuwe een uniek landschap kent. Kleinschalige verkaveling

De afspraken uit het Klimaatakkoord vragen om een 49%

op de oeverwallen, weidse komgebieden en de slingerende

reductie van broeikasgassen in 2030 en 95% in 2050. In

dijken langs de rivieren en uiterwaarden bepalen het

navolging hiervan staan we voor een aantal uitdagingen om

karakter van het landschap.

onze gemeente duurzamer en meer circulair in te richten.

74

Op dit moment is er een Regionale Energie Strategie 1.0 Vergeleken met de totale provincie Gelderland loopt West

(RES) van de regio Rivierenland opgesteld. De gemeente

Betuwe momenteel voor in het aantal elektrische auto’s,

West Betuwe maakt hier onderdeel vanuit. Het RES 1.0-bod

blijkt uit cijfers van de RDW. West Betuwe heeft 508

van de gehele regio is 1,2 TWh duurzame elektriciteit

elektrische auto’s in 2018. In percentages gesproken heeft

in 2030, opgewekt met wind en zon. West Betuwe zal

West Betuwe 1,9% elektrische personenauto’s. Dit is iets

in samenwerking met de andere gemeenten in de regio

meer dan het Gelderse gemiddelde van 1.1%. West Betuwe

zoeken naar locaties om het opwekken van (grootschalige)

heeft ook al een relatief hoog aantal speed pedelecs (67)

duurzame energie mogelijk te maken. Ook onderzoeken

ten opzichte van de gemiddelde gemeente in Gelderland

we in de RES hoe we de warmtetransitie mogelijk maken

(51) volgens de stand van zaken in september 2019. In

en doen we onderzoek naar duurzame alternatieven voor

ieder van de 26 kernen is of komt een openbare laadpaal.

aardgas.

Het aantal woningen met zonnepanelen is de afgelopen

Tot 2040 zal ons vervoer steeds meer elektrisch worden

jaren gestegen en ligt op 17,3% in 2019. Dit is hoger dan het

en groeit daarmee de vraag naar elektriciteit in onze

landelijke gemiddelde van 12,3% in 2019.76 Daarnaast ligt

gemeente. Daarnaast vraagt zoals gezegd de woningbouw

ten zuiden van de A15 windpark Deil met 11 windmolens

om een verduurzamingsslag en de stap naar meer

en ligt op de gesloten vuilstortplaats in Geldermalsen

aardgasvrije woongebieden. Een belangrijke opgave is

windpark Avri met 3 windmolens. Deze windmolens wekken

het vormgeven van de warmtetransitie. Elektrificatie of

stroom op voor circa 60.000 huishoudens. West Betuwe

nieuwe warmtebronnen zoals een warmtenet, warmtepomp

kent een hiernaast een actieve energiecoöperatie: de

of aquathermie zullen het huidige gasverbruik moeten

burgerwindcoöperatie West Betuwe met 900 leden in 2021.

gaan vervangen. De verspreide bebouwing en de leeftijd

75

van de woningen maken collectieve verduurzaming een De gemeente West Betuwe heeft in het beleidskader

extra uitdaging, wat ook zorgt voor hogere kosten voor

Grondgebonden Zon West Betuwe randvoorwaarden

woningeigenaren. De toenemende elektrificatie, aanleg van

opgesteld waarbinnen grondgebonden zonneparken

warmtenetten en ondergrondse energiesystemen vragen

kunnen worden aangelegd. Hierbij worden mooie

allemaal ruimte in de ondergrond. De gemeente staat

landschappen, natuur, landbouwgrond en dorpsranden

daarom stil bij de drukte in de ondergrond.

56 |

ONS WEST BETUWE

OPGAVEN EN AMBITIES

TOEKOMSTVERHAAL

GEBIEDSUITWERKING

UITVOERING

Het klimaat verandert. Voor West Betuwe is dit van grote

Gorinchem extra versterking nodig om aan de huidige

invloed. Door klimaatverandering stijgt de kans op extreem

veiligheidseisen te voldoen. De komende jaren versterkt

weer. Naar verwachting krijgen we steeds vaker te maken

Waterschap Rivierenland de noordelijke Waaldijk tussen

met weersextremen: grotere neerslagsom, piekbuien,

Gorinchem en Nijmegen om de waterveiligheid te vergroten.

hitte en droogte. De kwetsbaarheid voor wateroverlast

Het gaat om een dijktraject van 80 kilometer lang. Hiervoor

in het bebouwd gebied zal toenemen, net als het aantal

is een nieuw concept ontwikkeld: de ‘Gastvrije Waaldijk’. Dit

extreem warme dagen en nachten - met bijbehorende

concept omvat meerdere dijkversterkingsprojecten in West

gezondheidsrisico’s. Daarnaast kan droogte leiden tot

Betuwe.

bodemdaling. Met name de rivierkleigebieden binnen de gemeente hebben een grotere kans op bodemdaling in

Ambitie

de toekomst.77 Weersextremen kunnen leiden tot schade

West Betuwe volgt in haar duurzaamheidsambities

aan de land- en tuinbouw. Dit betekent niet alleen schade

het Klimaatakkoord (energieneutraal in 2050) en het

aan gewassen, ook kassen kunnen hierdoor beschadigen.

Gelders Energieakkoord: in 2030 de uitstoot van CO2 met

Hitte en droogte horen ook bij een veranderend klimaat.

55% verminderen ten opzichte van 1990. West Betuwe

In combinatie met lage grondwaterstanden, kan een

draagt bij aan het bod vanuit de Regio Rivierenland met

lange periode van droogte leiden tot een verminderde

circa 90 hectare zonnevelden en 14 windturbines. Op

gewasopbrengst, maar ook een tekort aan drinkwater. Dit

dit moment kent West Betuwe circa 10 hectare aan

komt doordat een vochttekort ontstaat in een periode waar

zonnevelden en 14 windturbines. De inzet is om de

gewassen juist water nodig hebben.78 De omgang met

komende jaren vooral extra zonneparken aan te leggen.79

extremer weer (natter, warmer, droger) vergt aanpassingen

Voor het ontwikkelen van zonnevelden hanteren we onze

van grondgebruik, bebouwing en infrastructuur in West

‘zonneladder’ waardoor we mooie landschappen, natuur,

Betuwe.

landbouwgrond en dorpsranden ook de komende jaren zoveel mogelijk ontzien. We kijken nadrukkelijk naar de

De regio Rivierenland heeft in haar Regionale

mogelijkheden van zonnepanelen op daken en in op of

Adaptatiestrategie (RAS) een aanpak vastgelegd om te

infrastructuur. Denk hierbij aan overdekte parkeerterreinen

anticiperen op klimaatverandering en de schade die met

met zonnedaken, zonnepanelen in of op geluidschermen

klimaatverandering gepaard gaat te beperken. Tegelijkertijd

en aan (meer innovatief) opwek door zon verwerkt in

wil de regio de uitdagingen die klimaatverandering met

het wegdek.80Hiernaast willen we de komende jaren

zich meebrengt omzetten in kansen door bijvoorbeeld

blijven verkennen welke alternatieven van duurzame

andere producten te verbouwen en in te zetten op langere

energieopwekking we kunnen benutten. Zo blijft het

oogstperiodes. In 2050 wil Rivierenland klimaatadaptief

landschap open en kan de fruitteelt nog steeds dienen

ingericht zijn.

als ‘unique selling point’.81 De winst die voortvloeit uit de opwekking van duurzame energie kunnen we weer

Ons rivierengebied is extra kwetsbaar voor klimaatverandering. Door een stijgende zeespiegel en een dalende bodem is regelmatige controle van de dijken noodzakelijk. Zo heeft de Waaldijk tussen Tiel en

OMGEVINGSVISIE WEST BETUWE | 57

gebruiken als investering in nieuwe vormen van duurzame

tuinbouw in West Betuwe is in de toekomst zo ingericht

energiebronnen of komen ten goede aan de omgeving.

dat het zo min mogelijk last heeft van de gevolgen van wateroverlast, droogte en hitte. Als gemeente zetten we

Als West Betuwe vinden we het belangrijk dat we een

er ons voor in dat de agrarische sector beter bestand

bijdrage leveren aan de Gelderse duurzaamheidsambities.

is tegen klimaatverandering. We zoeken hiervoor naar

We vinden het ook van belang dat ons landschap, dat zo

mogelijkheden van multifunctioneel grondgebruik en

bepalend is voor ons DNA, de komende jaren beschermd

zetten in op verduurzaming van de agrarische sector. Om

blijft. Daarom clusteren we grootschalige duurzame

onze kernen aantrekkelijk, groen en leefbaar te houden,

energieopwekking op niet-agrarische bestemmingen in het

zetten we in op de beperking van wateroverlast, droogte

buitengebied. Zo zorgen we voor concentratie in bepaalde

en hitte en waterbesparende maatregelen om de druk op

gebieden en ontzien we ons kleinschalig landschap van

de grondwatervoorraad te verminderen. Dit zien we als

grootschalige ingrepen.

belangrijk ontwerpuitgangspunt bij de (her)inrichting van onze kernen. In de openbare ruimte richten we ons op

Op het gebied van circulariteit zetten we ons als gemeente

klimaatadaptief handelen. Als gemeente nemen we het

in voor een economie zonder afval in 2050. Dit houdt in dat

klimaatbestendig en waterrobuust inrichten en beheren

we ons als gemeente sterk maken om voorbeelden van

van de openbare ruimte mee bij nieuwe ontwikkelingen.84

circulariteit, kringlooplandbouw en de ‘biobased economy’

We zetten in op bewustwording van de urgentie van

zichtbaar te maken en zoeken we naar economisch

klimaatadaptief handelen bij zowel bewoners en bedrijven,

haalbare concepten. Als gemeente kunnen we eisen stellen

om zo te komen tot slimme samenwerkingen op

aan het gebruik van duurzame materialen en gebruiken

verschillende schaalniveaus. Daarnaast richten we ons als

we de materialen die beschikbaar zijn om zo afvalstromen

gemeente in eerste instantie op de meest urgente opgaven,

te beperken en meer in te zetten op hergebruik. We

en richten we ons vervolgens op het ‘laaghangend fruit’. We

zetten in op materialen die flexibel te gebruiken zijn of

zien klimaatadaptatie als een meekoppelkans om andere

demonteerbaar zijn. We pakken het verwijderen van asbest

opgaven aan te pakken.85

op onder het thema circulariteit. Het hergebruik van 82

grondstoffen moet praktisch uitvoerbaar, milieuhygiënisch

Waterschap Rivierenland versterkt in het

verantwoord en transparant zijn. Hiermee wordt vorm

Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP) onze

gegeven aan het milieuvriendelijk en verantwoord

dijken om zo de waterveiligheid in onze gemeente te

hergebruik in de gemeente West Betuwe.83 De zorg voor

waarborgen. Samen met het Waterschap werken we

het milieu is een continu proces en voor ons een belangrijk

ook aan meekoppelkansen bij de dijkversterking. Deze

onderdeel van een gezonde leefomgeving.

kansen betreffen onder andere recreatie, cultuurhistorie en verkeer. Het is de bedoeling dat na de dijkversterking

We zorgen ervoor dat onze bestaande en nieuwe

de dijk een plek is waar bewoners en bezoekers zich veilig

werklocaties en onze openbare ruimte gewapend zijn tegen

kunnen verplaatsen en kunnen recreëren in het mooie

wateroverlast en hittestress. Daarnaast kiezen we ervoor

rivierenlandschap.

om de hoofdinfrastructuur van(snel)wegen, spoorwegen en waterwegen klimaatrobuust in te richten. De land- en

58 |

ONS WEST BETUWE

OPGAVEN EN AMBITIES

TOEKOMSTVERHAAL

GEBIEDSUITWERKING

UITVOERING

3.7 NATUUR, CULTUUR EN RECREATIE AMBITIES ●

We zetten in op een buitengebied met een goede balans in natuur, landschap, landbouw, cultuurhistorie, energieopwekking, toerisme en buitenleven. We willen er voor zorgen dat West Betuwe in de toekomst aantrekkelijk blijft voor (nieuwe) inwoners en bezoekers.

●

We zetten ons in voor een robuust en aantrekkelijk rivierenlandschap. Dit betekent dat we kiezen voor het behouden, beschermen en versterken van (natte) natuur, het vergroten van de biodiversiteiten het zoeken naar nieuwe natuurdoelen op andere plekken.

●

We benutten de uitstraling en het imago van de fruitregio & Nieuwe Hollandse Waterlinie.

●

We zetten in op het volop beleefbaar maken van de natuur- en cultuurhistorische waarden langs de rivier de Linge en maken dit gebied meer bereikbaar voor recreanten en inwoners. Dit zorgt voor verblijfskwaliteit voor inwoners, maar ook voor een toestroom van recreanten in dit gebied.

●

We kiezen voor aantrekkelijke en voor iedereen toegankelijke langeafstand wandelpaden en -fietsroutes (langzaam verkeer). We zijn zeer terughoudend in het bieden van ruimte voor gemotoriseerd verkeer in natuurgebieden.

●

Ons streven is om een bijdrage te leveren aan de regionale omzetgroei van 5% in de recreatieve sector van Regio Rivierenland. Daarom maken we in principe overal recreatieve initiatieven mogelijk, zolang deze functies geïntegreerd kunnen worden in het landschap en passen bij de bijzondere elementen die ter plekke voorkomen.

●

We bieden een zoekgebied aan, voor dagattracties en verblijfsrecreatie die inpasbaar zijn in het landschap. We zoeken hierin naar een goede balans, waarbij massatoerisme voorkomen wordt, om zo te zorgen voor een gunstig klimaat voor zowel inwoners als ondernemers.

●

Als West Betuwe ondersteunen we onze culturele tradities en hechte verenigingsleven en hebben we aandacht voor onze vrijwilligers. Daarom streven we naar het behoud van één ontmoetingsplek (dorpshuis of MFC) in elke kern. Dit betekent dat we soms keuzes moeten maken en niet elke ontmoetingsplek koste wat kost kunnen behouden.

OMGEVINGSVISIE WEST BETUWE | 59

West Betuwe nu

alleen voor de inwoners van West Betuwe zelf, ze hebben

West Betuwe heeft veel natuurlijke en culturele

ook veel te bieden voor toeristen van buiten de gemeente.

rijkdommen. Zij zijn bepalend voor onze identiteit, DNA

In West Betuwe bevindt zich een aantal musea zoals het

en herkenbaarheid voor mensen buiten de gemeente.

GeoFort in Herwijnen en het Tweede Wereldoorlog- en

De aanwezigheid van het weidse rivierenlandschap, de

Vliegeniersmuseum in Fort Vuren.89 Op de basisscholen

vele fruitbomen, de uitgestrekte akkers, de forten en de

vindt cultuureducatie plaats. In de culturele cafés, de

vele kleine kernen maken dat mensen graag recreëren

openbare bibliotheek, de dorpshuizen, horecagelegenheden

in de gemeente. Een groot deel van het rivierengebied

en forten vinden veel culturele activiteiten plaats. Bij de

van de Waal en de Linge is aangemerkt als Nationaal

inwoners zijn bijvoorbeeld de dorpsquizzen erg populair,

Landschap Rivierengebied. Dit landschap biedt ruimte

waar in een gezellige horeca setting de historische en

voor recreatie: wandelen, fietsen, varen, motorrijden en

algemene kennis van de bezoekers wordt getest.90

86

autorijden.87 De gemeente kenmerkt zich bij uitstek voor beleving op en bij het water. Het biedt een afwisselend

De aanwezigheid van het karakteristieke rivierenlandschap

landschap van fruitgaarden, grienden en uitgestrekte

in combinatie met de bloesem, het fruit en de

weilanden. In de gehele gemeente bevinden zich bloeiende

cultuurhistorie maakt dat West Betuwe een sterk recreatief

akkerlanden, tuinen en lindes om de instandhouding van

profiel heeft. De recreatieve sector omvat 1.180 banen,

de bijenpopulatie te garanderen. Een herkenbaar profiel

wat omgerekend 4,4,% van het totaal aantal banen is.

waarbinnen de verbinding tussen land- en tuinbouw,

Gemiddeld ligt dit percentage lager dan het aandeel

natuur, landschap en recreatie zichtbaar is. Op steeds

recreatieve banen in de regio, provincie en Nederland.

meer plekken in de gemeente is deze verbinding terug te

Op het gebied van toerisme maakt West Betuwe

vinden, bijvoorbeeld in boerderijwinkels, zelfpluktuinen en

onderdeel uit van de toeristische regio Rivierenland.

rondleidingen bij de fruitbedrijven.

Deze regio is van grote economische betekenis voor de dagrecreatieve sector, die €296 miljoen bijdraagt aan

Cultuurhistorie is terug te vinden in de Nieuwe

de regionale economie. De verblijfsrecreatieve sector

Hollandse Waterlinie. Deze is in 2021 opgenomen

draagt hier ongeveer €76 miljoen aan bij. Naast de

op de Werelderfgoedlijst van UNESCO en is met haar

economische bijdrage kent de recreatieve sector ook een

forten herkenbaar in het landschap (Vestingsdriehoek).

sociale bijdrage. Het draagt zorg voor een aantrekkelijk

Hiernaast kent de gemeente veel beeldbepalende rijks- en

voorzieningenaanbod en het op peil houden van het

gemeentelijke monumenten zoals Fort Asperen. De vele

voorzieningenniveau.91

culturele activiteiten, initiatieven en verenigingen vormen het immaterieel en levend erfgoed van de gemeente.

Opgaven

Vele van de activiteiten keren jaarlijks terug zoals het

Door verstedelijking zal de recreatieve druk in de

zomerfeest in Haaften, het Wielerevent in Rhenoy, de

buitengebieden toenemen. Mensen zijn steeds meer

praalwagens in Rumpt, Boeruh Rock in Herwijnen, de

op zoek naar (dag)recreatie in de buurt, om even

gondelvaart op de Linge, de Bloesemtocht, de oogstfeesten,

de drukte van de stad te ontvluchten. Ook is het

Landgoedfair, het fruitcorso en de karakteristieke

landschap - en daarmee het buitengebied - een steeds

jaarmarkten in vele kernen.88 De activiteiten zijn er niet

belangrijkere vestigingsvoorwaarde in een ontwikkelde

60 |

ONS WEST BETUWE

OPGAVEN EN AMBITIES

TOEKOMSTVERHAAL

GEBIEDSUITWERKING

UITVOERING

diensteneconomie. De kwaliteit en de beleefbaarheid

rol spelen. Ook de huidige wandel- en fietsroutes verdienen

van het buitengebied zijn zodoende steeds meer van

aandacht. Om deze toegankelijk te maken voor elke

economische waarde. Ondanks het sterke recreatieve

doelgroep is het toevoegen van voldoende rustplaatsen en

profiel van West Betuwe, staat de beleefbaarheid van de

openbare toiletvoorzieningen een belangrijke onderdeel.93

gemeente onder druk. Op veel plekken in Nederland liggen er bijvoorbeeld opgaven omtrent het bevorderen van de

Zoals gezegd wordt vanuit het

biodiversiteit. Met name in de landelijke gebieden waar

Hoogwaterbeschermingsprogramma gewerkt aan

sprake is van agrarisch gebruik. Zo is bijvoorbeeld het

versterken van de dijken om Nederland te beschermen

aantal boerenlandvogels - als indicatie voor de biodiversiteit

tegen overstromingen. Rondom de Waal lopen eveneens

- met de helft gedaald. Rondom de Waal en de Linge

diverse dijkversterkingsprogramma’s waarbij in de nieuwe

liggen kleine stukken Natura 2000 gebied. Bescherming

inrichting speciale aandacht is voor recreatief gebruik van

deze van unieke natuur botst sinds de afschaffing van

de dijk, onder de noemer ‘Gastvrije Waaldijk’.

92

de PAS in 2019 sterk met de uitbreiding van het andere functies zoals landbouw en wonen. Dit stelt grondeigenaren

Het rijke culturele verenigingsleven in de kernen draait

voor steeds scherpere dilemma’s. Het vinden van de balans

voornamelijk op de inzet van een aantal vrijwilligers. Dit

tussen ruimte voor de natuurontwikkeling, cultuurhistorie,

zijn momenteel veelal wat oudere vrijwilligers. Vergrijzing

ontwikkeling van biodiversiteit, recreatie, agrarische

en nieuwe ontwikkelingen zoals social media zorgen

activiteiten, duurzame energieopwekking en tegelijkertijd

ervoor dat de huidige structuur van veel verenigingen

het versterken en behouden van het open landschap is een

langzaam aan het veranderen is. Het verenigingsleven,

opgave waar de gemeente de komende jaren mee te maken

dat een belangrijke peiler voor de leefbaarheid en sociale

krijgt. Al deze thema’s en de bijbehorende opgaven leggen

verbondenheid in de kernen is, kan hierdoor onder druk

een claim op de ruimte.

komen te staan.94 Deze ontwikkeling geldt overigens niet alleen voor West Betuwe maar is op veel andere plekken in

De West Betuwse recreatie en toerisme zijn erg

Nederland aan de hand.

seizoensgebonden. Met name in de lente en zomer bezoeken veel toeristen de gemeente. Vaak komen

Ambities

toeristen voor een dagbezoek. Het ontbreken van

We zetten ons in voor een robuust en aantrekkelijk

dagattracties en overnachtingsmogelijkheden weerhoudt

rivierenlandschap. Dit betekent dat we kiezen voor het

mensen ervan meerdere dagen in de gemeente te blijven.

behouden, beschermen en versterken van (natte) natuur,

Sommige inwoners en ondernemers zien dan ook graag

het vergroten van de biodiversiteiten (op het land en het

een extra grootschalige toeristische trekker in de gemeente

water) en het zoeken naar nieuwe natuurdoelen op andere

terugkomen. Daarnaast ervaren toeristen en inwoners dat

plekken. Dit kan hand in hand gaan met innovatieve land- en

er langs de rivieren weinig ruimte is om de recreëren. Langs

tuinbouw, doorontwikkeling van recreatiemogelijkheden

de Linge bijvoorbeeld is veel grond in particulier bezit. Er

en het aanpakken van de water- en klimaatopgave.

zijn investeringen nodig die toegankelijke steigers voor

De natuurgebieden maken deel uit van een sterke

publiek, strandjes en goede wandel- en fietsroutes mogelijk

groenblauwe dooradering in het landschap. Dit is een

maken langs en nabij het water. Hierbij kan horeca ook een

stelsel van streekeigen groene (bijvoorbeeld bosstroken,

OMGEVINGSVISIE WEST BETUWE | 61

heggen, losse bomen) en blauwe (bijvoorbeeld moerasjes,

Als gemeente willen we onze West Betuwse kernwaarden

sloten, dijken) landschapselementen uit het landschap

versterken, om zo het aanbod van verblijfsrecreatie en

die de kwaliteit van het landschap te bevorderen. Deze

dagrecreatie te versterken. We willen ontdekken waar onze

groenblauwe dooradering faciliteert berging en voorraad

potentie ligt op het gebied van recreatie. Ons doel hierin is

van zoet water voor de functies in het gebied en is tevens

om het vrijetijdsaanbod voor eigen inwoners te vergroten

aantrekkelijk voor natuur en recreatie. Zo biedt het een

en daarbij de leefbaarheid in de kernen te verbeteren. We

leefgebied van verschillende planten- en diersoorten en kan

houden hierbij rekening met natuur- en stiltegebieden. Er

het bijdragen aan de verbetering van de waterkwaliteit en

liggen kansen om dit te koppelen aan andere opgaven.

de retentie hiervan. We zetten ons in voor afwisseling in

Zo zetten we in op het beter bereikbaar maken van rivier

natuurontwikkeling en bevorderen daarom de biodiversiteit

de Linge en koppelen we het versterken van de Waaldijk

in onze gemeente. Bijvoorbeeld door te kiezen voor

aan opgaven rondom duurzaamheid, bereikbaarheid en

vriendelijk bermbeheer.

toerisme.

West Betuwe zet in op het beleefbaar maken van haar

We willen een gunstig klimaat creëren voor alle recreatieve

cultuurhistorie. De wandel- en fietsroutes lopen over

ondernemers en daarin streven naar een duurzame,

eeuwenoude wegen en paden. Met goede bewegwijzering,

circulaire, toeristische sector. We zoeken hierin naar een

toeristische opstappunten (TOP’s), kleinere dorpsommetjes

goede balans, waarbij massatoerisme voorkomen wordt,

of klompenpaden kunnen we onze recreatieve potentie nog

om zo te zorgen voor een gunstig klimaat voor zowel

meer benutten. Daarnaast wordt er bij het opstellen van

inwoners als ondernemers. Ons streven is om een bijdrage

deze routes gezocht naar een combinatie met de beleving

te leveren aan de regionale omzetgroei van 5% in de

van kunst en cultuur, ofwel het verbinden van kunst en

recreatieve sector van Regio Rivierenland. Daarom maken

cultuur met recreatie en toerisme. De thema’s fruit, water

we in principe overal recreatieve initiatieven mogelijk,