RV2021-045 Bijlage 1 Dijkversterking Tiel - Waardenburg_Toelichting.pdf

Dijkversterking Tiel - Waardenburg

Inhoudsopgave

Toelichting

3

Hoofdstuk 1 Inleiding 1.1 Aanleiding 1.2 Ligging en begrenzing plangebied 1.3 Vigerende plannen 1.4 Coördinatie en overige besluiten 1.5 Leeswijzer

4 4 5 7 8 9

Hoofdstuk 2 Beleid 2.1 Algemeen 2.2 Conclusie beleidskader

10 10 15

Hoofdstuk 3 Huidige situatie 3.1 Huidige dijk 3.2 Deelgebieden en dijkvakken 3.3 Ruimtelijke beschrijving

16 16 18 20

Hoofdstuk 4 Beschrijving van het plan 4.1 Opgave 4.2 Ontwerpuitgangspunten 4.3 Realisatie en beheer

21 21 27 29

Hoofdstuk 5 Milieu- en omgevingsaspecten 5.1 Algemeen 5.2 M.e.r. en passende beoordeling 5.3 Rivierkunde 5.4 Water 5.5 Ecologie 5.6 Bodem 5.7 Archeologie en cultuurhistorie 5.8 Woon-, werk- en leefmilieu 5.9 Duurzaamheid 5.10 Overige aspecten 5.11 Conclusie milieu- en omgevingsaspecten

31 31 31 33 37 42 54 55 58 66 67 68

Hoofdstuk 6 Juridische planbeschrijving 6.1 Algemeen 6.2 Plansystematiek 6.3 Planregels

69 69 69 70

Hoofdstuk 7 Uitvoerbaarheid 7.1 Economische uitvoerbaarheid 7.2 Maatschappelijke uitvoerbaarheid

73 73 74

Dijkversterking Tiel - Waardenburg Pagina 2 van 76

Toelichting

Dijkversterking Tiel - Waardenburg Pagina 3 van 76

Hoofdstuk 1

1.1

Inleiding

Aanleiding

In een rivierdelta is het werken aan waterveiligheid nooit af. Op basis van de Waterwet is het verplicht om de dijken in zogenoemde 'toetsrondes' periodiek te keuren om te beoordelen of ze aan de veiligheidsnormen voldoen. De waterkering tussen Tiel en Waardenburg is in de derde landelijke toetsronde grotendeels afgekeurd. Op basis hiervan is het project dijkversterking Tiel-Waardenburg opgenomen in het Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP). Figuur 1-1 geeft het te versterken dijktraject tussen Tiel en Waardenburg weer. Waterschap Rivierenland is verantwoordelijk voor de uitvoering van het project.

Figuur 1-1 Ligging v an het dijkv ersterkingsproject Tiel – Waardenburg, de noordelijke Waaldijk, in zijn omgev ing

Voordat de dijkversterking gerealiseerd kan worden, stelt het waterschap een projectplan op in het kader van de Waterwet. De uitvoeringsmaatregelen die beschreven staan in het projectplan Waterwet passen niet allemaal in de vigerende bestemmingsplannen, daarom is een aanpassing van het bestaande planologische regime nodig. In afstemming met de betrokken overheden wordt voor zowel de gemeente West Betuwe als de gemeente Tiel een nieuw bestemmingsplan opgesteld. Onderhavig plan betreft de bestemmingsplanwijziging voor de gemeente West Betuwe. Het projectplan Waterwet vormt de juridische basis voor de realisatie van het project en de eventueel benodigde onteigening. Het bestemmingsplan wordt opgesteld om de Dijkversterking Tiel - Waardenburg Pagina 4 van 76

bestemmingsregeing in overeenstemming te brengen met de nieuwe situatie. 1.1.1

Doel van de dijkversterking

Sinds 1 januari 2017 zijn in Nederland (nieuwe) veiligheidsnormen van kracht. Deze zijn opgenomen in de Waterwet. De normen zijn gebaseerd op een risicobenadering, waarin niet alleen de kans op overstromen wordt beschouwd, maar ook de gevolgen daarvan. De nieuwe normen borgen een vaste basisveiligheid voor alle inwoners van Nederland. Locaties met veel inwoners en veel economische waarde worden extra goed beschermd. De normen houden rekening met de toename in het aantal inwoners en de economische waarde achter de dijken in de laatste decennia, maar ook met klimaatverandering en met nieuwe technische inzichten in de sterkte en stabiliteit van dijken. Het doel van dijkversterkingsproject Tiel – Waardenburg is dat de dijk tussen Tiel en Waardenburg gaat voldoen aan de nieuwe veiligheidsnormen uit de Waterwet (2017). Voor dit dijktraject is aangetoond dat de afstand tot deze normen groot is en dat er dus een grote versterkingsopgave ligt. Daarom heeft de dijkversterking binnen het Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP) een hoge prioriteit. Naast het realiseren van een veilige dijk, heeft het project als doel om de dijk goed in te passen en waar mogelijk meerwaarde te creëren voor de functies op en om de dijk.

1.2

Ligging en begrenzing plangebied

1.2.1

Projectgebied

Het projectgebied ligt langs de Waal tussen Tiel en Waardenburg. De Waal maakt een scherpe bocht richting het zuiden en buigt ter hoogte van Heesselt met een lange slinger westwaarts. De oostelijke grens wordt bepaald door de bebouwing van Tiel tussen de Waal en de Linge. De noordelijke begrenzing is een bundeling van het stroomgebied van de Linge, A15 en Betuweroute. Aan de westzijde vindt het studiegebied een grens in de spoorlijn en de A2, die samenvallen met de overgang naar grootschalige open komgronden van het rivierengebied. Het projectgebied heeft vanwege de ligging in de luwte van de grote infrastructurele stromen een landelijk karakter. De dijk tussen Tiel en Waardenburg moet worden versterkt over het gehele traject van in totaal 19,45 km, afgerond op 19,5 km, van TG 10 tot en met TG204+60. De westelijke begrenzing ligt aan de westzijde van rijksweg A2 (het westelijke talud van de aardebaan), formeel op dijkpaal TG205. De oostelijke projectgrens tussen project Stad Tiel en project Tiel-Waardenburg ligt juist aan de zuidzijde van het inundatiekanaal bij Tiel. Het inlaatwerk en de zuidelijke waterkering langs het kanaal behoren bij Stad Tiel.

Dijkversterking Tiel - Waardenburg Pagina 5 van 76

Figuur 1-2 Indeling v an de dijk in deelgebieden

1.2.2

Plangebied bestemmingsplan

Het plangebied betreft in formele zin het gebied waar het formele besluit betrekking op heeft en is weergegeven in de verbeelding behorende bij dit bestemmingsplan. Voor de gemeente West Betuwe betreft het plangebied de dijkvakken 8D t/m 41 (zie figuur 1-3).

Dijkversterking Tiel - Waardenburg Pagina 6 van 76

Figuur 1-3 Indeling v an de dijk in dijkv akken met gemeentegrens

Het plangebied omvat het dijklichaam (het waterstaatswerk), de beheersstrook en de beschermingszones.

1.3

Vigerende plannen

Ter plaatse van het plangebied gelden de volgende bestemmingsplannen: Kern Waardenburg (goedgekeurd, 02-10-2008) Ophemert (geheel onherroepelijk, 23-04-2009) Kern Ophemert, herziening sportvelden (geheel onherroepelijk, 20-09-2012) Beschermd dorpsgezicht Neerijnen (geheel onherroepelijk, 04-06-2013) Kern Heesselt (geheel onherroepelijk, 04-07-2013) Landgoed Bloemfontein (vastgesteld, 04-07-2013) Heesseltsche Uiterwaarden (vastgesteld, 27-11-2013) Kern Varik (geheel onherroepelijk, 24-11-2016) Buitengebied Neerijnen, veegplan 2017 (geheel onherroepelijk, 06-12-2018) Slingerbos, Ophemert (geheel onherroepelijk, 21-09-2017) Goossen Janssenstraat (geheel onherroepelijk, 21-12-2017) Standplaatsen (geheel onherroepelijk, 17-09-2015) Molenblok Varik 2014 (geheel onherroepelijk, 19-12-2014) Bedrijventerrein Slimwei (geheel onherroepelijk, 18-12-2014) Buitengebied (vastgesteld, 18-02-2016) Waardenburg West (vastgesteld, 26-09-2013) Molenblok Varik 2014 (vastgesteld, 19-12-2014) Opijnen (vastgesteld, 27-7-2009) In de bestemmingsplannen is de bestaande situatie vastgelegd, waaronder de bestaande waterkering. Verbreding van de dijk en meekoppelprojecten zijn hierin niet mogelijk. In dit bestemmingsplan worden de bovenstaande bestemmingsplannen deels vervangen door Dijkversterking Tiel - Waardenburg Pagina 7 van 76

nieuwe bestemmingen, en deels worden de onderliggende bestemmingsplannen van toepassing verklaard, waarbij zij - voor dat gedeelte - van kracht blijven. Hier wordt in hoofdstuk 6 nader op ingegaan.

1.4

Coördinatie en overige besluiten

Om de dijkversterking Tiel-Waardenburg planologisch en juridisch mogelijk te maken, moeten het Rijk, de provincie Gelderland, de gemeenten West Betuwe en Tiel en het waterschap Rivierenland formele besluiten nemen. De realisatie van de dijkversterking wordt mogelijk gemaakt in een projectplan Waterwet en planologisch geborgd via een gemeentelijk bestemmingsplan. Waterschap Rivierenland stelt het projectplan vast. De provincie Gelderland keurt het vervolgens goed. De gemeenten West Betuwe en Tiel stellen de bestemmingsplannen vast. Het projectplan Waterwet en het bestemmingsplan zijn opgesteld conform de uitgebreide voorbereidingsprocedure (artikel 3.4 Awb). Dit betekent dat eenieder een zienswijze in kan dienen op de ontwerpbesluiten, maar alleen een belanghebbende beroep kan indienen op de definitieve besluiten. De definitieve besluiten worden genomen aan het einde van de planuitwerkingsfase. Naast het bestemmingsplan worden de volgende besluiten gelijktijdig in procedure gebracht: Projectplan Waterwet (artikel 5.4 van de Waterwet) Omgevingsvergunning (Wet algemene bepalingen omgevingsrecht) voor de activiteiten: 1. bouwen (artikel 2.1, lid 1, onder a); 2. monumenten (artikel 2.2, lid 1, onder b); 3. houtopstand (artikel 2.2, lid 1, onder g). Vergunning beschermde gebieden (artikel 2.7, lid 2 van de Wet natuurbescherming).

Ontheffingen soorten (artikel 3.1, 3.5 en 3.10 lid 2 en lid 4 van de Wet natuurbescherming). Na afronding van het dijkversterkingsproject zal de legger van Waterschap Rivierenland worden aangepast aan de nieuwe situatie. De ontwerplegger wordt niet in dit projectplan, maar in een later stadium vastgesteld. Overige vergunningen Uitvoeringsvergunningen, ontheffingen en meldingen worden voorafgaand aan de daadwerkelijke uitvoering aangevraagd door de opdrachtnemer (aannemer) voor de realisatie. Uitzondering is de omgevingsvergunning voor een aanlegactiviteit als bedoeld in artikel 2.1, eerste lid, onder b, van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht. Hiervoor is in artikel 5.10 van de Waterwet een vrijstelling opgenomen. Onder de overige vergunningen valt ook de Melding vellen houtopstanden (artikel 4.2, lid 1 van de Wet natuurbescherming). 1.4.1

Coördinatie

Op grond van de Waterwet coördineert Gedeputeerde Staten van de provincie de voorbereiding van de besluiten die nodig zijn ter uitvoering van het projectplan Waterwet. De coördinatie heeft tot doel de voorbereiding en bekendmaking van de besluiten voor het project tussen de betrokken bevoegde gezagen af te stemmen en gelijktijdig te laten plaatshebben. Gedeputeerde Staten kunnen zo nodig van de betrokken bestuursorganen de medewerking vorderen die voor het welslagen van de coördinatie nodig is. Gedeputeerde Staten van provincie Gelderland treden op als coördinerende instantie.

Dijkversterking Tiel - Waardenburg Pagina 8 van 76

1.5

Leeswijzer

In het volgende hoofdstuk is het relevante beleidskader opgenomen. Hoofdstuk 3 gaat in op de huidige situatie, hoofdstuk 4 beschrijft het planvoornemen en hoofdstuk 5 gaat in op de milieu- en omgevingseffecten van het plan. Hoofdstuk 6 geeft een toelichting op de juridische planopzet. Tot slot wordt in hoofdstuk 7 de uitvoerbaarheid van het plan beschreven, zowel de maatschappelijke als de financiële uitvoerbaarheid. Bij dit bestemmingsplan behoren ook de volgende aanvullende stukken: nota van inspraak en overleg nota van zienswijzen nota van ambtshalve aan te brengen wijzigingen vaststellingsbesluit plan-MER

Dijkversterking Tiel - Waardenburg Pagina 9 van 76

Hoofdstuk 2

2.1

Beleid

Algemeen

In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de regelgeving en het vigerend beleidskader die van belang zijn voor de dijkversterking Tiel – Waardenburg. Het doel van de beschrijving van het beleidskader is om kernachtig aan te geven welke beleidsnota's, plannen en wetgeving kaderstellend zijn voor de planrealisatie en de besluitvorming hierover. Diverse beleidskaders van het Rijk, de provincie Gelderland, het waterschap Rivierenland en gemeenten stellen randvoorwaarden aan het project. In de onderstaande tabel zijn de belangrijkste aspecten en randvoorwaarden gepresenteerd. In de middelste kolom wordt ingegaan op de globale inhoud van een beleidsstuk. De laatste kolom geeft weer welke randvoorwaarden vanuit het beleidsstuk gelden voor ons project. 2.1.1

Beleidskader

Landelijk beleid

Inhoud

Randvoorwaarden voor het project

Structuurv isie De SVIR is het rijksbeleid op het gebied v an Een deel v an de waterkeringen moet worden Inf rastructuur en Ruimte ruimtelijke ordening en mobiliteit. Uitgegaan wordt aangepakt om de waterv eiligheid te waarborgen. (SVIR) v an een selectiev e inzet v an het Rijk (meer bewegingsv rijheid v oor prov incies en gemeenten). Belangrijke landschappelijke, cultuurhistorische en Rijk stuurt enkel op nationale belangen ('decentraal natuurlijke waarden moeten worden beschermd. tenzij…'). In de SVIR worden als nationaal belang genoemd: - Ruimte v oor waterv eiligheid, een duurzame zoetwaterv oorziening en kaders v oor klimaatbestendige stedelijke (her)ontwikkeling; - Ruimte v oor behoud en v ersterking v an (inter)nationale unieke cultuurhistorische en natuurlijke kwaliteiten; - Ruimte v oor een nationaal netwerk v an natuur v oor het ov erlev en en ontwikkelen v an f lora- en f aunasoorten. Nationale De NOVI is de rijksv isie v oor een duurzame f y sieke Waterv eiligheid is een belangrijk thema in de NOVI. Omgev ingsv isie (NOVI) leef omgev ing. In de Nationale Omgev ingsv isie staan Nederland is een delta, die v oor een v ijf de deel uit - ontwerp de keuzes op nationaal niv eau. Welke belangen water en zee bestaat. Met waterv eiligheid en v inden we met elkaar zo belangrijk dat ze op nationaal waterhuishouding hebben we eeuwenlange erv aring.

niv eau geregeld moeten worden of in ieder gev al een Waterv eiligheid, basisv oorwaarde v oor het lev en in richting mee moeten krijgen? Op basis v an drie ons land, is in 2050 gegarandeerd, ook in het uitgangspunten helpt de Nationale Omgev ingsv isie bij laaggelegen westen v an ons land. We hebben ruimte het wegen v an belangen en maken v an keuzes. ingericht v oor robuuste waterkeringen. - Slimme combinaties maken waar dat mogelijk is - De kenmerken v an het gebied centraal stellen - Niet uitstellen of doorschuiv en De Nationale Omgev ingsv isie richt zich op v ier prioiriteiten. Deze hebben onderling v eel met elkaar te maken en op deze prioriteiten geef t de NOVI richting aan hoe we onze f y sieke leef omgev ing inrichten. - Ruimte maken v oor klimaatv erandering en energietransitie - De economie v an Nederland v erduurzamen en ons groeipotentieel behouden - Onze steden en regio's sterker en leef baarder maken - Het landelijk gebied toekomstbestendig ontwikkelen

Dijkversterking Tiel - Waardenburg Pagina 10 van 76

Deltaprogramma

De ov erheid wil v oorkomen dat er weer een watersnoodramp gebeurt, zoals in 1953. Of dat de riv ieren zoals in de jaren '90 buiten hun oev ers treden. De eerder genomen maatregelen aan de dijken en de riv ierv erruimende maatregelen v anuit de PKB Ruimte v oor de Riv ier blijken niet v oldoende. Dit komt onder andere door klimaatv erandering. In het Deltaprogramma staan plannen om Nederland in de toekomst te beschermen tegen ov erstromingen of een tekort aan zoetwater. De opgav e v an het Deltaprogramma is erv oor te zorgen dat de waterv eiligheid en de zoetwaterv oorziening in 2050 duurzaam en robuust zijn en ons land zo is ingericht dat het de grotere extremen v an het klimaat v eerkrachtig kan blijv en opv angen.

In het Deltaprogramma is opgenomen dat gestart is met de MIRT-v erkenning Varik-Heesselt en dat dit plaats v indt in af stemming met het dijkv ersterkingsproject Tiel-Waardenburg uit het HWBP, op basis v an een gedragen startdocument conf orm de motie Smaling c.s.

Voorkeursstrategie Riv ieren (Waal en Merwedes) (2014)

Het riv ierengebied kent op dit moment de grootste In de v oorkeursstrategie is v oorgesteld om toe te ov erstromingsrisico's v an Nederland. De dijken werken naar het starten v an MIRT-v erkenningen met v oldoen niet aan de normering en er is een hoger de v oorkeursstrategie als richtinggev end kader en beschermingsniv eau nodig. Hierv oor is een rekening houdend met de urgentie v an de v oorkeursstrategie opgesteld, onderdeel v an het dijkv ersterkingen. Het op orde brengen v an de dijken Deltaprogramma. Hieruit is v oortgekomen dat v oor v oor de dijktrajecten Tiel, Waardenburg – Opijnen en een goede bescherming tegen ov erstromingen in het Opijnen – Ophemert is hierin genoemd. riv ierengebied twee ty pen maatregelen mogelijk zijn: dijkv ersterking en riv ierv erruiming. Een samenspel tussen dijkv ersterking en riv ierv erruiming is nodig om tot een robuust riv iersy steem te komen. Voor de Waal en Merwedes is gekozen grote riv ierv erruimende maatregelen bij riv ierkundige knelpunten in te zetten als 'ruggengraat'.

Nationaal Waterplan 2016-2021

Het Nationaal Waterplan (NWP) geef t de hoof dlijnen, In het Nationaal Waterplan zijn de dijken tussen Tiel principes en richting v an het nationale waterbeleid in en Waardenburg opgenomen met hoge urgentie. de planperiode 2016-2021, met een v ooruitblik naar 2050. Het NWP beschrijf t onder andere de gewenste ontwikkelingen, de werking en de bescherming v an de watersy stemen in Nederland. Zo is ook het Deltaprogramma v erankerd in het NWP en is hiermee het samenspel tussen riv ierv erruiming en dijkv ersterking geborgd.

Hoogwaterbeschermings Het HWBP is een programma waarin het Rijk en de programma (HWBP) waterschappen samenwerken om Nederland te 2016-2021 beschermen tegen ov erstromingen. Dit gebeurt door maatregelen uit te v oeren zodat de primaire waterkeringen aan de wettelijke v eiligheidsnorm v oldoen. Op basis v an urgentie is de v olgorde bepaald, de meest urgente projecten komen eerst aan de beurt. Jaarlijks wordt het programma geactualiseerd v oor een periode v an 6 jaar met een doorkijk v an 12 jaar. Het HWBP maakt onderdeel uit v an het Deltaprogramma.

Het af gekeurde dijktraject Tiel-Waardenburg is als urgente opgav e opgenomen in het HWBP (gereed 2021). De opgav e Tiel-Waardenburg staat ook in het projectenboek 2017 als project dat tussen 2017 en 2022 moet worden uitgev oerd.

Beheer- en ontwikkelplan Rijkswateren (2016-2021)

Beheer- en ontwikkelplan Rijkswateren is het plan waarin Rijkswaterstaat, als beheerder v an de rijkswateren, aangeef t welke maatregelen hij in de planperiode neemt v oor de ontwikkeling, werking en bescherming v an de rijkswateren. Het beheer- en ontwikkelplan v oor Rijkswateren is een nadere inv ulling v an het Nationaal Waterplan. De KRW-maatregelen zijn opgenomen in het Beheer en ontwikkelplan.

In het BPRW zijn maatregelen benoemd v oor onder andere de periode 2016 – 2021 waaronder de Heesseltsche uiterwaarden (aantakken v an een strang, uiterwaardv erlaging). Voor de periode 2022 – 2027 is het aanleggen v an een nev engeul en een natuurv riendelijke oev er in de Stif tsche Waard benoemd. Beide v allen onder de KRW-maatregelen

Kaderrichtlijn Water (KRW)

Richtlijn gericht op het v erbeteren v an de kwaliteit v an de watersy stemen in Europa, onder andere door het aanpakken v an lozingen, het bev orderen v an duurzaam watergebruik en het v erminderen v an grondwaterv erontreinigingen.

Aandacht in het ontwerp v oor een duurzaam watersy steem.

Dijkversterking Tiel - Waardenburg Pagina 11 van 76

Programma Stroomlijn

Barro

Het programma Stroomlijn heef t tot doel om te Fase 1 en 2 zijn reeds uitgev oerd. Ook zijn bomen en v oorkomen dat waterstandsv erhoging optreedt door struiken in de uiterwaarden bij Tiel en Passewaaij v egetatieontwikkeling in het riv ierbed. Door bomen en v erwijderd. struiken die in de stroombaan v an de riv ier staan te v erwijderen wordt gezorgd v oor een betere doorstroming v an de riv ieren bij hoogwater zodat het risico op ov erstromingen wordt v erkleind. Het Barro is bedoeld om kaderstellende nationale De Barro is separaat getoetst in paragraaf 2.1.2. belangen door te laten werken op lokaal niv eau. De relev ante onderwerpen zijn: - Rijksv aarwegen - Primaire waterkeringen - Grote riv ieren - Nationale buisleidingen

Wet natuurbescherming

Gebieden die v an belang zijn v oor het v oortbestaan v an bepaalde leef omstandigheden (habitat) of de bescherming v an bepaalde soorten zijn beschermd conf orm de Habitatrichtlijn en/of de Vogelrichtlijn. Daarnaast zijn soortenbescherming en 'houtopstanden' opgenomen in de Wet natuurbescherming.

Een deel v an de uiterwaarden maakt deel uit v an het Natura 2000-gebied Rijntakken en is aangewezen conf orm de Habitatrichtlijn. Ef f ecten op dergelijke gebieden moeten worden gemitigeerd of gecompenseerd. Daarnaast is soortenbescherming en regels v oor houtopstanden opgenomen.

Regionaal beleid

Inhoud

Randvoorwaarden voor het project

Omgev ingsv isie Gaaf Gelderland (prov incie Gelderland, 2019)

In de omgev ingsv isie staat het beleid v an de prov incie Gelderland v erwoord op het gebied v an v erkeer, water, natuur, milieu en ruimtelijke ordening. De prov incie zet in op een duurzame economie en een v eilige leef omgev ing v an hoge kwaliteit.

Uit de omgev ingsv isie blijkt dat de uiterwaarden in het plangebied zijn aangewezen als Gelders Natuurnetwerk en als rustgebied v oor winterganzen. Daarnaast is het stiltegebieden v alt een deel onder natte landnatuur en intrekgebieden.

Omgev ings-v erordening

Regels met betrekking tot de f y sieke leef omgev ing Voor het plangebied zijn v erschillende regels zijn grotendeels opgenomen in de opgenomen in de Omgev ingsv erordening: Omgev ingsv erordening. Het gaat om regels met - Windenergie in de uiterwaarden v an het plangebied betrekking tot ruimtelijke ordening, milieu, natuur, enkel onder v oorwaarden toegestaan; v erkeer, bodem en water. Waterv erordeningen en de - De utierwaarden en andere delen v an het plangebied Gelderse Vaarwegv erordening zijn niet geïntegreerd in maken onderdeel uit v an het Gelders Natuurnetwerk. de Omgev ingsv erordening. Ook is het Natura 2000-gebied Rijntakken ov ergenomen in de Omgev ingsv erordening; - Er liggen daarnaast regels v oor een molenbiotoop, stiltegebied, glastuinbouw, zonneparken en het plussengebied.

Structuurv isie Waalweelde West

De structuurv isie Waalweelde West is een integrale v isie v oor het gebied Waalweelde West. De Structuurv isie is opgesteld door de betref f ende gemeenten en de prov incie Gelderland. In de structuurv isie komen meerdere doelen samen. De hoogste prioriteit ligt bij hoogwaterv eiligheid, maar daarnaast moet er ook ruimte blijv en v oor natuur en economische ontwikkelingen. De structuurv isie heef t hier een balans in gezocht v oor een planperiode v an 2015 tot 2050, met een doorkijk tot 2100.

Het plangebied maakt onderdeel uit v an het gebied Waalweelde West. In deze Structuurv isie zijn v oor v erschillende deelgebieden - die onderdeel uitmaken v an het plangebied - v isies opgesteld, het gaat om v isies v oor: de Stif tsche uiterwaarden (2015-2020), hoogwatergeul Varik – Heesselt (2020-2030), Heesseltsche uiterwaarden (2015 – 2020), Bitumarin-terrein (priv aat initiatief ) en de Rijswaard (na 2030). De structuurv isie liep parallel met de v oorkeursstrategie. Vanuit beide sporen is de hoogwatergeul naar v oren gekomen en opgenomen. De gemeente Neerijnen heef t de Structuurv isie v astgesteld met uitzondering v an de hoogwatergeul. De gemeente heef t een amendement aangenomen v oor de hoogwatergeul, waarin aandacht wordt gev raagd v oor de te v erwachten piekbelasting, studie naar alternatiev en en het v oortv arend oppakken v an de MIRT-v erkenning.

Dijkversterking Tiel - Waardenburg Pagina 12 van 76

Natuurbeheerplan 2020

In het Natuurbeheerplan beschrijf t de prov incie de De Heesseltsche uiterwaarden maken onderdeel uit beleidsdoelen en subsidiemogelijkheden v oor de v an het Natuurbeheerplan 2020. Het gaat om nieuw ontwikkeling en het beheer v an (agrarische) te ontwikkelen natuur en omv orming v an grasland natuurgebieden en landschaps- en waterelementen. In naar natuur. Ook in de Stif tsche Uiterwaarden zijn 3 het plan worden de kaders v oor de uitv oering v an het locaties aangewezen v oor nieuwe natuur en in de natuur- en landschapsbeheer gesteld. Aangegev en Rijswaard 1 locatie. wordt waar beheerwaardige natuur is en welke beheerdoelen hierv oor gelden. Ook f inanciert de prov incie een aanzienlijk deel v an de kosten v oor de ontwikkeling en beheer v an natuur (subsidiev erlening).

Programma Leef baarheid

Met het begrip 'samenredzaamheid' is door de Het programma biedt subsidiemogelijkheden v oor prov incie Gelderland een v isie opgesteld gericht op initiatiev en v oor v erbetering v an leef baarheid en v erbetering v an de leef baarheid in steden en dorpen. v erbondenheid tussen mensen in de wijk of het dorp. Het beleid v an de prov incie is gericht op het ondersteunen v an initiatiev en en het sluit aan op gemeentelijk beleid. In juni 2016 is het Uitv oeringsplan Leef baarheid v astgesteld door Prov inciale Staten v an Gelderland. Hierbij is tev ens het budget v oor het programma bepaald.

Beleid waterschap Rivierenland

Inhoud

Beleidskader Gastv rije waaldijk

De intentieov ereenkomst is getekend door De ontwerpprincipes v an dit kader v ormen het Waterschap Riv ierenland, Prov incie Gelderland en de uitgangspunt bij het ontwerp en de inrichting v an de betrokken Waalgemeenten: dijk.

Waterbeheerprogramma 2016-2021 'Koers houden, kansen benutten' (2015)

In het waterbeheerprogramma geef t het waterschap de koers v oor de langere termijn aan om doelen met betrekking tot waterv eiligheid, het watersy steem en de waterketen te halen. Daarnaast wordt aangegev en wat het waterschap in de planperiode 2016 – 2021 wil bereiken en hoe ze dat wil doen.

In het waterbeheerprogramma is aangegev en dat de primaire waterkering in het plangebied grotendeels niet v oldoet aan de normen. En dat de primaire waterkeringen onderdeel uitmaakt v an het HWBP.

Keur Waterschap Riv ierenland 2014

In de Keur heef t het waterschap regels opgenomen om te v oorkomen dat dijken en oev ers beschadigd raken en regels met betrekking tot onderhoud om de wateraanv oer en -af v oer in het opperv laktewater (sloten, beken, riv ieren en andere waterlopen) te borgen.

Voor de primaire waterkering zijn regels opgenomen. Hieruit blijkt welke werkzaamheden niet zijn toegestaan en v oor welke werkzaamheden een waterv ergunning moet worden aangev raagd.

Legger waterkeringen en Op de legger staan de opperv laktewateren en dijken legger wateren die in beheer zijn bij het waterschap en waarop de Keur v an toepassing is.

In de legger waterkeringen zijn v oor de primaire waterkering de beschermingszones aangeduid. In de legger wateren zijn de prof ielen v an de A-, B-, en C-wateren opgenomen en is de onderhoudsplicht beschrev en. De huidige legger is gebaseerd op de huidige dijk. De legger wordt na v aststelling v an het projectplan aangepast op de dijkv ersterking.

Waterplannen Tiel en Neerijnen (2010)

Het waterschap heef t samen met de gemeenten Tiel en destijds gemeente Neerijnen per gemeente een waterplan opgesteld. Dit is een plan waarbij alle aspecten v an het water in een gemeente in samenhang worden bekeken. Het gaat daarbij om onder andere riv ierwater, grondwater, de waterkwaliteit, de af v oer v an regenwater, de riolering en het huishoudelijk water. Het doel is om de manier waarop we nu met water omgaan erv oor zorgt dat ook v olgende generaties ov er v oldoende water v an een goede kwaliteit kunnen beschikken. Daarnaast maakt een uitv oeringsprogramma onderdeel uit v an het waterplan.

In het waterplan Neerijnen zijn enkele maatregelen benoemd v oor de kernen langs de dijk waaronder: - het v erbreden en herinrichten v an watergangen ten behoev e v an de waterkwaliteit bij Varik, Heesselt en Opijnen; - Verbeteren onderhoudbaarheid waterlopen bij Opijnen en Neerijnen; - Onderzoek waterkwaliteit kasteelv ijv er bij Neerijnen.

Ontwerpuitgangspunten primaire waterkeringen 2019

De nota beschrijf t generieke ontwerpuitgangspunten v oor primaire waterkeringen.

Geldt v oor HWBP-projecten binnen het beheergebied v an het waterschap Riv ierenland.

Lokaal beleid

Inhoud

Randvoorwaarden voor het project

Randvoorwaarden voor het project

Het stedelijk gebied v an Tiel maakt geen onderdeel uit v an het plangebied.

Dijkversterking Tiel - Waardenburg Pagina 13 van 76

Div erse In de bestemmingsplannen en beheersv erordeningen bestemmingsplannen en is de bestaande situatie v astgelegd, waaronder de beheersv erordeningen bestaande waterkering. Gemeente West Betuwe

Verbreding v an de dijk, de ontwikkeling v an de hoogwatergeul en de meekoppelkansen zijn niet mogelijk in de v igerende bestemmingsplannen.

Landschapsontwikkeling splan Geldermalsen Neerijnen Lingewaal (2008)

In het LOP wordt v oor het plangebied de ambitie uitgesproken om de dorpen aan het landschap te koppelen door ommetjes naar de uiterwaarden en het cultuurlandschap te realiseren. Er moet ruimte zijn v oor de riv ier maar ook v oor de dorpen.

Uitv oeringsprogramma Landschap gemeente Neerijnen 2017-2021 (2017)

Structuurv isie Neerijnen 2020 (gemeente Neerijnen, 2010)

2.1.2

In het landschapsontwikkelingsplan (LOP) is het gemeentelijke landschapsbeleid v astgelegd. Het LOP is een adv iserend beleidsstuk dat kan worden gebruikt bij het opstellen v an bestemmingsplannen. In het uitv oeringsprogramma zijn projecten benoemd. Doel is om waardev olle landschappelijke elementen te beschermen en nieuwe kwaliteiten te ontwikkelen.

De Visie Buitengebied dient als discussiestuk v oor de structuurv isie v an de gemeente Neerijnen. Ook diende de v isie ter v oorbereiding op het bestemmingsplan buitengebied dat inmiddels is v astgesteld. In de v isie worden de mogelijkheden (en onmogelijkheden) v oor het buitengebied v an de gemeente Neerijnen geschetst.

Projecten die benoemd zijn in het LOP zijn onder andere: - Ommertje Ophemert; - Dag v oor het Neerijnense Landschap; - Cultuurhistorsiche f ietstocht De uiterwaarden zijn niet specif iek benoemd in de v isie. Het binnendijkse gebied grenzend aan de dijk is benoemd als 'riv ieroev erwallen'. In dit gebied wordt gestreef d naar het behoud en v ersterking v an het mozaïekachtige karakter v an het landschap met af wisseling v an f uncties. Het gebied waar de hoogwatergeul is v oorzien is benoemd als 'stroomruggen'. In dit gebied wordt gestreef d naar het behoud en de v ersterking v an de f ijnmazige gemengde structuur v an het landschap. In de structuurv isie zijn tev ens de woningbouwlocaties Slingerbos en Molenblok opgenomen.

Barro

Het Besluit algemene regels ruimtelijke ordening (Barro) is op 30 december 2011 in werking getreden. Het Barro is bedoeld om kaderstellende nationale belangen door te laten werken op lokaal niveau, en strekt mede ter uitvoering van de Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte. De Barro vormt in dit kader de formele borging van de Beleidslijn grote rivieren. In deze paragraaf komt de Dijkversterking met de daaraan gekoppelde voorzieningen en werken, samen met de relevante onderwerpen uit de Barro aan de orde. Voork eurstracés buisleidingen Het voorkeurstracé door Gelderland en Zuid-Holland doorkruist het plangebied van het bestemmingsplan van de gemeente West Betuwe. Een bestemmingsplan dat betrekking heeft op gronden die zijn gelegen binnen het voorkeurstracé laat geen nieuwe activiteiten toe die een belemmering kunnen vormen voor de aanleg van een buisleiding van nationaal belang.

Het gaat om de volgende belemmeringen: het bouwen van een bouwwerk, met uitzondering van een bouwwerk dat noodzakelijk is voor de aanleg, het onderhoud of de instandhouding van een buisleiding van nationaal belang; de aanleg van een verharde weg of verhard pad of een spoorweg in de lengterichting van het voorkeurstracé; de aanleg van een watergang in de lengterichting van het voorkeurstracé; de aanleg van een waterkering, inclusief de daartoe behorende beschermingszone als bedoeld in artikel 1.1 van de Waterwet in de lengterichting van het voorkeurstracé; de aanleg van een buisleiding, niet zijnde een buisleiding van nationaal belang, of een ondergrondse hoogspanningsverbinding of ondergronds leidingstelsel in de lengterichting van het voorkeurstracé; het bebossen; het gebruik als stortplaats voor afvalstoffen of permanente opslag van grond, of andere stoffen of goederen. In dit bestemmingsplan wordt geen nieuwe planologische ruimte voor ontwikkelingen geboden die kunnen conflicteren met dit voorkeurstracé buisleiding. Het plan voldoet. Rijksvaarwegen Bij de vaststelling van een bestemmingsplan dat betrekking heeft op gronden binnen de Dijkversterking Tiel - Waardenburg Pagina 14 van 76

begrenzing van een rijksvaarweg of op een vrijwaringszone en dat een wijziging inhoudt ten opzichte van de geldende bestemmingsplannen (vigerend ten tijde van de inwerkingtreding van de betreffende titel uit het Barro 1 oktober 2012) wordt rekening gehouden met het voorkomen van belemmeringen (artikel 2.1.3. veiligheid scheepvaart op vaarwegen) voor: de doorvaart van de scheepvaart in de breedte, hoogte en diepte; de zichtlijnen van de bemanning en de op het schip aanwezige navigatieapparatuur voor de scheepvaart; het contact van de scheepvaart met bedienings- en begeleidingsobjecten; de toegankelijkheid van de rijksvaarweg voor hulpdiensten; en het uitvoeren van beheer en onderhoud van de rijksvaarweg. De Waal is een vaarweg van CEMT-klasse VIc (bron: Vaarwegen in Nederland, Rijkswaterstaat, juni 2020). Daarmee bepaalt het Barro in 2.1.2 lid 2 dat de vrijwaringszone 25 meter breed is. En 50 meter aan weerszijden van binnen een afstand van 300 meter van een vaarwegsplitsing of havenuitvaart. Er is enige overlap met de vrijwaringszone van de vaarweg. In dit bestemmingsplan wordt geen nieuwe planologische ruimte voor ontwikkelingen geboden die kunnen conflicteren met de scheepvaartsbelangen. Het plan voldoet. Grote Rivieren Het plangebied raakt de ruimtereservering voor eventuele rivierverruiming op de lange termijn.

Een bestemmingsplan dat betrekking heeft op reservering van een gebied voor de lange termijn bevat geen wijziging van de bestemming die ten opzichte van het daaraan voorafgaande bestemmingsplan kan leiden tot grootschalige of kapitaalintensieve ontwikkelingen die het treffen van rivierverruimende maatregelen kunnen belemmeren. Dit bestemmingsplan maakt geen grootschalige of kapitaalintensieve ontwikkelingen mogelijk die een belemmering vormen voor deze regeling. Voor het bestaande rivierbed moet op grond van artikel 2.4.4. van het Barro worden aangetoond dat de ruimtelijke functies toelaatbaar zijn. Een bestemmingsplan maakt alleen nieuwe bestemmingen in een rivierbed mogelijk als: een zodanige situering van de bestemming dat het veilig en doelmatig gebruik van het oppervlaktewaterlichaam gewaarborgd blijft; geen feitelijke belemmering voor de vergroting van de afvoercapaciteit van de rivier; een zodanige situering van de bestemming dat de waterstandverhoging of de afname van het bergend vermogen zo gering mogelijk is, en een zodanige situering van de bestemming dat de ecologische toestand van het oppervlaktewaterlichaam niet verslechtert. In paragraaf 5.3 wordt ingegaan op de rivierkundige effecten. Belemmeringen op grond van Barro vinden niet plaats. Verder wordt voldaan aan de eisen die binnen Barro worden gesteld voldaan. De Barro staat de dijkversterking niet in de weg.

2.2

Conclusie beleidskader

Sommige van de in dit hoofdstuk beschreven beleidsdocumenten geven randvoorwaarden voor dit bestemmingsplan. Deze zijn, voor zover nodig is, in de regels van dit bestemmingsplan opgenomen. De meeste beleidsstukken sorteren echter voor op de dijkversterking en de ontwikkelingen die hierbij kunnen aanhaken, die in dit bestemmingsplan als meekoppelprojecten zijn benoemd. Het bestemmingsplan voldoet op deze manier aan de beleidskaders op de verschillende beleidsniveaus.

Dijkversterking Tiel - Waardenburg Pagina 15 van 76

Hoofdstuk 3

Huidige situatie

3.1

Huidige dijk

3.1.1

Karakterisering dijk

De Waalbandijk is steil en hoog en markeert de grens van het binnendijkse en buitendijkse gebied. De dijk is vanwege de tweezijdigheid, de hoogte en verbindende functie voor het gebied een zeer dominante ruimtelijke structuur en rijgt de dorpen tussen Tiel en Waardenburg aaneen. De dijk is een referentiepunt voor de omgeving en een 'scenic route'. Vanaf de dijk is een ruim uitzicht op het rivierenlandschap. Het perspectief daarop verandert mee met het dijktracé en het slingerend verloop van de dijk. De dijk is aangelegd op de oeverwal en volgt in hoofdlijnen het verloop van de Waal. Het landschap van de dijk is rijk en gelaagd waarbij vrijwel alle elementen en dorpen een nauwe samenhang hebben met het verloop van de dijk door het landschap. Kenmerkend voor deze zogenoemde oeverwaldijk is dat het landschap doorloopt tot aan de dijkvoet. Afwisselend liggen weiland, fruitgaarden, bossen en tuinen tegen de binnenteen aan. Ook buitendijks is een directe overgang van de dijktalud naar de uiterwaarden. De dijk heeft een grillig en slingerend verloop waarin de dynamiek van de Waal en de ontwikkelingsgeschiedenis nog goed afleesbaar zijn. Waar de dijk ver van de Waal af ligt, is de positie naast de ligging van de oeverwal veelal bepaald door het voormalige verloop van de rivier.

Dit is onder meer terug te vinden in de 'killen', brede waterlichamen aan de buitenteen van de dijk en restanten van een voormalige bedding van de Waal. Ook is dit zichtbaar in oorspronkelijke verkavelingen in vrijwel alle uiterwaarden. Dit zijn gronden die eerder binnendijks lagen. Dit wordt 'oud-hoevig' land genoemd. Zowel de dijk als het omliggende buitendijkse en binnendijkse landschap heeft vanwege de samenhang en het gave karakter een hoge tot zeer hoge waarde toegekend gekregen. Binnen de oeverwaldijk is variatie van het dwarsprofiel te onderscheiden (subtypen, zie Figuur 3-1). Binnendijks zijn dat de landelijke oeverwaldijk, dorpsdijk en de landgoeddijk. Buitendijks de kronkelwaarddijk (langs de brede uiterwaarden) en de schaardijk (smalle uiterwaarddijk dicht bij de Waal). De dijk heeft over het algemeen een smalle kruin en een steil talud met scherpe aansluiting op de omgeving en omgevingsfuncties.

Dijkversterking Tiel - Waardenburg Pagina 16 van 76

Figuur 3-1 Dijk-subty pen v an de oev erwaldijk tusen Tiel en Waardenburg

3.1.2

Begrenzing en opbouw van de primaire kering

De dijk is een primaire kering in het kader van de Waterwet en is daarmee ook een waterstaatswerk. Het is een autonoom waterkerend grondlichaam, plaatselijk aangevuld met lokale maatregelen om de stabiliteit te vergroten, piping tegen te gaan en het grondlichaam te draineren. De dijk is voorzien van infrastructuur ten behoeve van beheer en onderhoud, zoals beheerstroken. In horizontale richting is de dijk als waterstaatwerk begrensd door de ruimte tussen de binnenteen en de buitenteen, plus een beschermingszone van 4 meter aan de binnen- en buitenzijde ten opzichte van het ontwerp/leggerprofiel. In verticale zin is de dijk aan de bovenzijde begrensd door zijn eigen hoogte boven maaiveld (inclusief dijkmeubilair benodigd voor beheer) en aan de onderzijde door de grens tussen door menselijk handelen (ooit) aangebrachte grond of constructies en de ongeroerde natuurlijke ondergrond. De principe opbouw van de waterkering is weergegeven in figuur 3-2. De opbouw van de huidige dijk varieert echter sterk over de deelgebieden en dijkvakken. Zo zijn lang niet overal binnen- of buitenbermen aanwezig. Aan de binnenzijde of buitenzijde van de teen of op de bermen zijn op veel plekken beheerstroken aanwezig. Deze zijn niet ingetekend in figuur 3-2.

Daarnaast zijn verspreid over het dijktraject lokaal voorzieningen ten behoeve van macrostabiliteit (zoals damwanden) of tegen piping (zoals pipingschermen) aanwezig in de waterkering (ook niet

Dijkversterking Tiel - Waardenburg Pagina 17 van 76

ingetekend). Opvallende voorzieningen zijn de kistdammen bij landgoed Waardenburg en de waterontspanners in Opijnen: 1. Bij landgoed Waardenburg zijn op twee stukken van elk ca. 200 meter kistdammen (sterk ruimtebesparende waterkerende constructies) aangelegd tijdens de laatste dijkversterking in 1998. 2. In 2000 is in het dorp Opijnen een systeem van waterontspanners gerealiseerd. Het systeem bestaat uit een stelsel van bronnen en leidingen. Bij hoogwater wordt overtollig water in de ondergrond afgevoerd zodat waterspanningen niet kunnen opbouwen. Indertijd zijn de waterontspanners aangelegd om opbarsten en daarmee piping te voorkomen en om als neveneffect wateroverlast te verminderen. Het systeem is nog steeds effectief voor piping, maar kan in zijn huidige vorm de stabiliteit van de waterkering niet garanderen.

Figuur 3-2

Principe opbouw v an de waterkering

3.2

Deelgebieden en dijkvakken

3.2.1

Deelgebieden

Het plangebied bestaat uit het dijktraject Tiel-Waardenburg inclusief aangrenzende uiterwaarden. Dit is een lang traject. Om het ontwerpproces behapbaar te maken is het dijktraject op basis van ruimtelijke kenmerken opgesplitst in negen deelgebieden zoals geïllustreerd in Figuur 3-3. Het plangebied kenmerkt zich voor alle deelgebieden door relatief veel bebouwing en hoge landschappelijke, cultuurhistorische en archeologische waarden aan de binnendijkse zijde, en hoge natuurwaarden aan de buitendijkse zijde van de dijk.

Dijkversterking Tiel - Waardenburg Pagina 18 van 76

Figuur 3-3 Scope dijkv ersterking Tiel - Waardenburg en indeling deelgebieden

3.2.2

Dijkvakken

Het dijktraject is opgeknipt in negen deelgebieden. Elk deelgebied is weer opgeknipt in meerdere dijkvakken. Een dijkvak is een deel van de dijk met (min of meer) uniforme geotechnische, geometrische of landschappelijke kenmerken. Er zijn in totaal zijn 41 dijkvakken onderscheiden. In de volgende subparagrafen is er verder ingezoomd op de deelgebieden en zijn de deelgebieden kort beschreven. Deelgebied 1 - Passewaaij Deeltraject Passewaaij loopt vanaf het inundatiekanaal tot net voorbij de steenfabriek bij de afrit naar de Zennewijnenseweg. Het gehele deelgebied ligt in de gemeente Tiel. Het deelgebied beslaat circa 2,1 kilometer van het totale dijktracé. Deelgebied 2 - Zennewijnen Deelgebied Zennewijnen loopt van de Zennewijnseweg (aan de zuidzijde van de Passewaaij) tot aan de Waalbandijk ter hoogte van het oostelijke eind van de Goossen Janssenstraat (aan de oostzijde van Ophemert) en heeft een lengte van circa 2,6 kilometer van het totale dijktracé. Het deelgebied ligt deels in de gemeente Tiel (dijkvak 6,7 en gedeelte dijkvak 8) en deels in de gemeente West Betuwe (dijkvak 9, 10 en gedeeltelijk dijkvak 8). Deelgebied 3 - Ophemert Deelgebied Ophemert loopt van de oostzijde van Ophemert (Goossen Janssenstraat) tot de Achterstraat (aan de noordzijde van Varik) en heeft een lengte van circa 2,2 kilometer van het totale dijktracé.

Deelgebied 4 - Varik Deelgebied Varik loopt van de Achterstraat (aan de noordzijde van Varik) tot aan de Korte Stukken (aan de zuidzijde van Varik) en heeft een lengte van circa 1,2 kilometer van het totale dijktracé. Deelgebied 5 - Kwelbos Varik Deelgebied Kwelbos Varik loopt van de Korte Stukken (aan de zuidzijde van Varik) tot aan de Waalbandijk ter hoogte van de Protestantse Kerk Heesselt en heeft een lengte van circa 2,4 kilometer van het totale dijktracé. Deelgebied 6 - Heesselt Het deelgebied Heesselt betreft circa 1,3 kilometer. Deelgebied 7 - Heesseltsche uiterwaarden Het deelgebied Heesseltsche uiterwaarden loopt van de westzijde van Heesselt tot de oostzijde van Opijnen en betreft circa 3,4 kilometer. Deelgebied 8 - Opijnen Deelgebied Opijnen bestaat uit twee dijkvakken. De dijk is voor een groot deel een zogenaamde schaardijk. De dijk ligt direct aan de rivier. De bebouwing van Opijnen ligt aan de binnenzijde van de dijk. Deelgebied 9 - Rijswaard Deelgebied Rijswaard loopt van de westzijde van Opijnen tot en met Waardenburg en betreft circa 3,4 kilometer van het totale dijktracé tussen Tiel en Waardenburg. In hoofdstuk 12 van het MER en de landschapsplannen is een uitgebreide beschrijving per deelgebied opgenomen.

Dijkversterking Tiel - Waardenburg Pagina 19 van 76

3.3

Ruimtelijke beschrijving

De Waal De Waal onderscheidt zich door maat, schaal en dynamiek van de andere Nederlandse rivieren. Door de breedte van de rivier en de omvang en weidsheid van de uiterwaarden structureert de Waal het landschap op hoog niveau en met een lange, open, doorlopende baan door het laagland. De oorspronkelijke dynamiek van de rivier is bepalend geweest voor het landschap. De bewoning is geconcentreerd op de vele oude stroomruggen in het binnendijkse gebied. De oeverwal die opgeworpen is door de rivier is breed en eveneens bewoond. Op deze rijke ondergronden wordt onder meer fruit geteeld. De invloed van de rivier op het achterland is door de vroegere aanleg van bandijken al lang verdwenen. De dynamiek is beperkt tot overstroming van de uiterwaarden tussen de dijken. Het verloop van de Waal is vastgelegd met kribben en begrensd door de zomerdijken. De Waaldijk De huidige Waalbandijk heeft steile taluds, is hoog en markeert de grens van het binnendijkse en buitendijkse gebied. De dijk is vanwege de tweezijdigheid, de hoogte en de verbindende functie voor het gebied een zeer dominante ruimtelijke structuur. De dijk rijgt de dorpen Passewaaij, Zennewijnen, Opijnen, Varik, Heesselt, Ophemert en Neerijnen tussen Tiel en Waardenburg aaneen. De dijk is aangelegd op de oeverwal en volgt in hoofdlijnen het verloop van de Waal.

Door rivierverleggingen ligt, vooral tussen Tiel en Gorinchem, de dijk op een aantal plaatsen direct langs de rivier: een zogenaamde schaardijk. Het landschap van de dijk is rijk en gelaagd waarbij vrijwel alle elementen en dorpen een nauwe samenhang hebben met het verloop van de dijk door het landschap. Kenmerkend voor deze zogenoemde oeverwaldijk is dat het landschap doorloopt tot aan de dijkvoet. Afwisselend liggen weiland, fruitgaarden, bossen en tuinen tegen de binnenteen aan. Ook buitendijks is er een directe overgang van dijktalud naar de uiterwaarden. De route over de Waalbandijk tussen Tiel en Waardenburg wordt recreatief gebruikt en ook in de uiterwaarden liggen wandelroutes. In de zomermaanden vaart een voetveer tussen Varik en Heerewaarden. Wonen en werken Langs de gehele dijk liggen, naast de dorpen, afwisselend lintbebouwing en woningclusters. Op diverse plaatsen zijn bebouwing en dijk met elkaar vergroeid en lopen erven en tuinen door tot aan de dijkteen. Bouwwerken met een monumentale status staan voornamelijk langs de dijk. Verder van de dijk is (lint)bebouwing vooral op de oudere stroomruggen geconcentreerd. Daartussen staan vrij regelmatig verspreide agrarische bedrijven. Een groot deel van de bedrijvigheid betreft relatief kleinschalige landbouwkundige bedrijven. In het gebied is veel fruitteelt aanwezig.

Daarnaast is sprake van veehouderij en in mindere mate akkerbouw. Bij Zennewijnen is een steenfabriek in bedrijf, die klei wint in de Stiftsche Uiterwaarden bij Ophemert.

Dijkversterking Tiel - Waardenburg Pagina 20 van 76

Hoofdstuk 4

Beschrijving van het plan

4.1

Opgave

4.1.1

De knelpunten en de oplossingen op hoofdlijnen (veiligheidsopgave)

In de derde toetsronde (2006 – 2011) in het kader van het HWBP is in totaal 12,5 km van de dijk tussen Tiel en Waardenburg afgekeurd. De invoering van de nieuwe veiligheidsnormen in de Waterwet (2017) is aanleiding geweest om een nadere veiligheidsanalyse uit te voeren. De waterkering is over de gehele lengte beoordeeld volgens het actuele WBI 2017. Op basis van deze analyse is de volledige dijk tussen Tiel en Waardenburg afgekeurd, op basis van één of meerdere faalmechanismen. Dit betekent dat de hele dijk versterkt moet worden, zodat hij na de versterking weer voor naar verwachting 50 jaar voldoet aan de norm (zichtjaar 2075). De dijk moet vanwege de volgende faalmechanismen worden versterkt: De gehele dijk tussen Tiel en Waardenburg heeft een hoogtetekort, waardoor bij extreem hoge rivierafvoeren het water over de dijk kan stromen. De dijk moet in de eindsituatie met gemiddeld 0,5 meter worden verhoogd. Na aanleg is de dijk tijdelijk hoger, ter compensatie van de bodemdaling en restzetting die nog optreedt. De dijk kan worden verhoogd door extra grond aan te brengen. Daarbij wordt de dijk ook breder dan hij nu is. Vrijwel de gehele dijk tussen Tiel en Waardenburg voldoet niet aan de eisen met betrekking tot binnenwaartse (macro)stabiliteit. Dit betekent dat de dijk in situaties met extreem hoge waterstanden op de rivier door de waterdruk naar binnen toe kan bezwijken.

De stabiliteit kan worden vergroot met een (grotere) binnenberm of constructieve maatregelen. Vrijwel de gehele dijk voldoet niet aan de eisen ten aanzien van piping. Dit betekent dat bij extreem hoge waterstanden als gevolg van grondwaterstroming door zandbanen in de ondergrond zand kan uitspoelen, waardoor de dijk instabiel wordt. Piping wordt maar in een deel van de dijkvakken die volgens de huidige inzichten niet aan de norm voldoen als urgente opgave beschouwd waar op korte termijn voorzieningen moeten worden getroffen. Overige situaties worden als niet urgent beschouwd. (zie Projectplan Waterwet paragraaf 3.1.2). Piping kan worden opgelost door voorzieningen te treffen die het water of het zand tegen houden. De bekleding aan de buitenzijde van de dijk voldoet in algemene zin wel. Op een groot deel van de dijk kan grasbekleding worden toegepast. Bij de schaardijk van Opijnen is het handhaven van steenbekleding noodzakelijk. Voor een uitgebreide beschrijving van de knelpunten wordt verwezen naar hoofdstuk 3 van het projectplan Waterwet.

Dijkversterking Tiel - Waardenburg Pagina 21 van 76

4.1.2

Veilige dijk

Het hoofddoel van de dijkversterking tussen Tiel en Waardenburg is dat de dijk voldoet aan de waterveiligheidsnormen. De dijk is dan bestand tegen alle mogelijke faalmechanismen. De veiligheidsopgave geeft het verschil weer tussen de huidige en de gewenste situatie: voor welke faalmechanismen en in welke mate voldoet de dijk voor de toekomst niet aan de wettelijke norm? Om te berekenen in hoeverre de huidige dijk voldoet aan de norm en om te bepalen hoe de dijk versterkt moet worden om aan de norm te voldoen, wordt het wettelijk ontwerpinstrumentarium toegepast. Het ontwerp is opgesteld op basis van de actuele versie van het ontwerpinstrumentarium (OI2014v4). Dit instrumentarium is sinds de introductie van de nieuwe veiligheidsbenadering en normering in 2017 sterk veranderd en de praktische toepassing en doorvertaling is nog steeds in ontwikkeling. In het ontwerpproces is gewerkt met de meeste recente kennis, informatie methodieken en deze zijn vervolgens toegepast in voorliggend ontwerp. 4.1.3

Goed ingepaste dijk

De dijk moet niet alleen veilig zijn, maar ook goed ingepast. Dit betekent dat de dijkversterking voldoet aan de wettelijke eisen (bijvoorbeeld op gebied van natuur en archeologie, zie paragraaf 4.1.3.1), aan het ruimtelijk kwaliteitskader (zie paragraaf 4.1.3.2) en waar mogelijk rekening houdt met de eisen en wensen van stakeholders (zie paragraaf 4.1.3.3). 4.1.3.1 Conditionering Bestaande functies en voorzieningen worden zoveel mogelijk behouden. Functies en voorzieningen die niet kunnen worden behouden, worden in de nieuwe situatie zoveel mogelijk teruggebracht. Tabel 4-1 vat de belangrijkste uitgangspunten op conditionerende thema's die grote gevolgen hebben voor het ontwerp en ruimtebeslag van de dijkversterking samen. Deze thema's hebben een belangrijke rol gespeeld in de ontwerpafwegingen in het kader van het Voorkeursalternatief en het daarop volgende ontwerpproces van het vergunningenontwerp. In hoofdstuk 5 worden de effecten van de dijkversterking op deze thema's in meer detail behandeld, evenals de compenserende en mitigerende maatregelen om negatieve effecten te voorkomen of beperken. Voor de afweging en selectie zijn de beoordelingscriteria uit de Notitie Reikwijdte en Detailniveau als vertrekpunt gehanteerd. Op plekken waar meerdere conditionerende thema's een rol spelen is maatwerk in de afwegingen toegepast. Tabel 4-1

Belangrijkste uitgangspunten v oor conditionerende thema's in relatie het dijkontwerp

Thema

Uitgangspunten

Ecologie

- Ruimtebeslag en negatieve effecten op Natura 2000 gebieden, en in het bijzonder kwalificerende habitats en soorten, worden in principe voorkomen. Ruimtebeslag op KRW ecotopen, GNN en overige beschermde natuur wordt zo veel mogelijk beperkt. - Er wordt natuur gerealiseerd en er worden mitigerende en compenserende maatregelen getroffen om aan de wettelijke eisen en beleid te voldoen.

Rivierkunde

- Bij rivierkundige knelpunten op korte afstand van de buitenteen wordt in principe niet buitenwaarts versterkt. Eventuele significante rivierkundige effecten worden gecompenseerd.

Dijkversterking Tiel - Waardenburg Pagina 22 van 76

Percelen / woningen

- Ruimtebeslag door de dijkversterking waardoor sloop van gebouwen noodzakelijk is wordt zo veel mogelijk voorkomen. - Ter plaatse individuele woningen is op basis van integrale afweging in de vorm van business cases bepaald in hoeverre de woningen behouden en ingepast kunnen worden, of aangekocht moeten worden door het waterschap en worden gesloopt of verplaatst. De grondverwerving vindt waar mogelijk plaats in minnelijke afstemming met de eigenaren. - Het waterschap faciliteert medegebruik van de binnenberm tot aan de beheerstrook, in overleg met de aangrenzende eigenaar. Waar medegebruik mogelijk is, wordt in beginsel het binnenbermtalud onder een flauwe helling van 1:5 uitgevoerd. Dit draagt ook bij aan landschappelijke inpassing. Afhankelijk van het type landgebruik wordt bij medegebruik de leeflaag op de binnenberm maximaal 0,5 m dikker uitgevoerd om het landgebruik mogelijk te maken zonder risico's voor de waterkering. - Op basis van het ontwerp en bijbehorend profiel van vrije ruimte (PVVR) en beschermingszones langs de dijk worden randvoorwaarden gesteld aan woningbouwprojecten die direct langs of op de dijk plaatsvinden.

Cultuurhistorische waarden

- Ruimtebeslag op belangrijke cultuurhistorische waarden (zoals beschermde dorpsgezichten en monumenten) en archeologische waarden (o.a. met AMK-status) wordt in principe voorkomen. Daarnaast wordt vergraving van grondlagen met een archeologische verwachtingswaarde zo veel mogelijk beperkt.

Kabels en leidingen

- Kabels en leidingen die langs de huidige dijk liggen worden zo nodig verlegd naar een nieuw tracé. Langsliggende kabels komen in principe buiten het ruimtebeslag van het waterstaatswerk te liggen en langsliggende leidingen buiten het profiel van vrije ruimte van de dijk. - Kruisende kabels en leidingen worden verlegd buiten het profiel van vrije ruimte van de dijk, tenzij de dijkveiligheid en de veiligheid van de kabel of leiding voldoende is geborgd en deze zodoende gehandhaafd kan blijven. - Ruimtebeslag op het profiel van vrije ruimte van hoogspanningsmasten wordt voorkomen. Daarnaast worden eisen ten aanzien van de hoogte tussen kruin en hoogspanningsleidingen geborgd.

Bomen

- Bomen binnen de werkgrenzen van de dijkversterking (dus inclusief werkstroken) worden in principe gekapt. Behoud staat in principe voor ogen indien ze vergund zijn als object, een hoge ecologische, landschappelijke of cultuurhistorische waarde hebben of horen bij een ensemble van gemeentelijke of Rijksmonumenten. - Bomen buiten de werkgrenzen van de dijkversterking blijven behouden, tenzij wordt aangetoond dat daarmee de waterveiligheid niet kan worden geborgd.

Waterhuishouding

- Bij dempen van watergangen in het regionale watersysteem wordt de gedempte waterberging gecompenseerd. De aan- en afvoerende functie wordt in principe hersteld, tenzij er voor de waterveiligheid aanpassingen nodig zijn.

Dijkversterking Tiel - Waardenburg Pagina 23 van 76

Profiel van vrije ruimte

- Om ruimtelijke uitbreiding van de waterkering in de toekomst mogelijk te maken worden in principe geen kapitaalintensieve investeringen of activiteiten, zoals woningbouw of nieuwe kabels en leidingen, toegestaan binnen het profiel van vrije ruimte (PVVR). Het profiel van vrije ruimte is gebaseerd op de te verwachten benodigde dijkafmetingen over 100 jaar en is berekend volgens Bijlage G bij de Ontwerpuitgangspunten primaire waterkeringen. Het profiel van vrije ruimte hoort bij het vergunningenontwerp en is basis voor de in de bestemmingsplannen opgenomen beschermingszones.

4.1.3.2 Ruimtelijke kwaliteit De centrale opgave voor ruimtelijke kwaliteit is het zodanig inpassen van de dijkversterkings-maatregelen dat de waterveiligheid weer aan de norm voldoet, en tegelijkertijd de algehele kwaliteit van het gebied wordt versterkt. De leidende principes en eisen ten aanzien van ruimtelijke kwaliteit zijn in de Verkenningsfase van het project uitgewerkt in het ruimtelijk kwaliteitskader. In de Planuitwerkingsfase zijn ze vervolgens verder geconcretiseerd in het handboek ruimtelijke kwaliteit. Op basis hiervan zijn voor de deelgebieden landschapsplannen opgesteld. Deze landschapsplannen geven invulling aan de ruimtelijke inpassing van de dijkversterking op het niveau van het vergunningenontwerp. Ze borgen de ruimtelijke kwaliteit van het ontwerp. Voor het hele gebied tussen Tiel en Waardenburg zijn in het ruimtelijk kwaliteitskader drie leidende principes opgesteld: 1. De dijk als herkenbaar element: eenheid en verscheidenheid De dijk is de belangrijkste samenbindende structuur in het dijklandschap. Met eenheid wordt bedoeld dat na uitvoering van de dijkverbetering de dijk van begin tot eind herkenbaar is als één en dezelfde dijk. Verscheidenheid gaat om de verschillende dijk-subtypen en maatwerklocaties die zorgen voor variatie in het dwarsprofiel van de dijk. 2.

Het gevarieerde landschap van de dijkzone is behouden en versterkt en 'raakt' de dijk Zowel binnen- als buitendijks worden landschappelijke, cultuurhistorische en ecologische waarden waar mogelijk behouden. Waar kwaliteiten verdwijnen worden ze zo mogelijk ter plekke gecompenseerd door het ontwikkelen van nieuwe kwaliteiten. Uitgangspunt is dat het binnen- en buitendijkse landschap zo ver mogelijk doorloopt tot aan de hoofdvorm van de dijk, zodat er geen kaal 'niemandsland' ontstaat dat noch bij de dijk, noch bij het landschap hoort. 3. De dijk als as voor ontwikkeling De dijk dient weer het podium voor het dagelijks leven te worden door nieuwe ontwikkelingen nadrukkelijk te enten op de dijk. Daarbij kan gedacht worden aan nieuwe dijkwoningen, horeca met zicht op de rivier, extra recreatieve toegangen van en naar de dijk, etc. Ook ruimtelijke innovaties op het gebied van waterveiligheid kunnen de betekenis van de dijk voor de omgeving versterken. 4.1.3.3 Aanvullende eisen en wensen stakeholders De eisen die borgen dat de dijk aan de wettelijke veiligheidsnorm voldoet vormen de basis voor het dijkontwerp. Daarnaast gelden de wettelijke en beleidsmatige eisen voor inpassing en de ruimtelijke kwaliteitseisen bijvoorbeeld monumenten, natuur etc. Ten derde zijn er tijdens het integraal ontwerpproces eisen en wensen opgehaald vanuit de omgeving.

Verschillende stakeholders met belangen in het projectgebied zijn hierbij betrokken. Dit zijn zowel individuele stakeholders, zoals eigenaren van woningen en percelen aan de dijk, als georganiseerde stakeholders, zoals lokale overheden (waterschap, gemeentes, provincies), terrein- en netbeheerders en belangenorganisaties. Relevante eisen en wensen voor het ontwerp zijn meegenomen in het ontwerpproces.

Dijkversterking Tiel - Waardenburg Pagina 24 van 76

4.1.4

Dijk met meerwaarde

Naast veiligheid en landschappelijke inpassing heeft het waterschap als doel om meerwaarde voor de omgeving te creëren met de dijkversterking. Het gaat hier om het combineren en/of toevoegen van functies en voorzieningen en het gezamenlijk uitvoeren van de dijkversterking met andere projecten en initiatieven. We noemen dit meekoppelkansen (zie ook paragraaf 1.5). Voor meekoppelkansen gelden andere spelregels dan voor de waterveiligheid en wettelijke inpassing. Zo worden de meerkosten niet vanuit het Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP) gefinancierd, waardoor (co)financiering van de initiatiefnemers of eindgebruikers nodig is. Ook mogen meekoppelkansen niet leiden tot vertraging van het dijkversterkingsproject. Gedurende de Verkenningsfase en Planuitwerkingsfase heeft het waterschap continu verkend en afgestemd met initiatiefnemers in hoeverre meekoppelkansen haalbaar zijn. Voor de kansen die daadwerkelijk meegekoppeld worden zijn afspraken over verantwoordelijkheden, financiering en planning vastgelegd. In Tabel 4-2 is de actuele stand opgenomen van de meekoppelkansen waar het projectteam van dijkversterking Tiel - Waardenburg over in gesprek en/of aan het onderhandelen is. Tabel 4-2