Rapport menstruatie-armoede De Bovengrondse.pdf

De LVV’s zijn bedoeld voor vreemdelingen: - die de gehele asielprocedure hebben doorlopen - geen recht hebben op een verblijfsvergunning - maar om uiteenlopende redenen (voorlopig) niet kunnen terugkeren naar hun land van herkomst Zie bron: https://vng.nl/onderwerpenindex/asiel/asielbeleid-en-integratie/bed-badbroodregelinglandelijke-vreemdelingen-voorzieningen-lvvs en https://vng.nl/onderwerpenindex/asiel/asielbeleid-en-integratie/nieuws/start-landelijkevreemdelingenvoorzieningen-in-5-gemeenten 80 Hier gaat het om twee opvanglocaties die worden geleid door HVO Querido, Walborg en de Derkinderenstraat. Hier wonen op dit moment 66 vrouwen in totaal. (Informatie verschaft door Conrad Cockert, teamleider). Menstruatieproducten worden op deze locaties niet verstrekt naar aanleiding van signalen van menstruatie-armoede, maar al vanaf het begin omdat de opvang medewerkers vinden ‘dat het zo hoort’ (aldus Conrad Kockert – teamleider van de BBBs). 81 In de BBB van HVO Querido op de Derkinderstraat is het leefgeld 50 euro per week. In de Walborg krijgen de bewoners nog geen leefgeld, met uitzondering van een aantal bewoners die een medische indicatie hebben. In de particuliere opvang in Amsterdam ligt het bedrag ook rond de 50 euro. In Amsterdam kunnen ongedocumenteerden ook leefgeld ontvangen van de gemeente als zij zelf een opvangplek zoeken.

Volgens het Vreemdelingenloket van de gemeente Amsterdam is het bedrag 450 euro per maand (voor alles, dus ook huur). In totaal krijgen 85 personen dit. Ze konden geen uitspraken doen over hoeveel man en hoeveel vrouwen. De voorwaarden hiervoor staan beschreven in: Uitvoeringsplan 24-uurs opvang ongedocumenteerden, “Werken aan een duurzaam perspectief”, van de Gemeente Amsterdam, pp. 18-20. 82 Dat vertelt Geeske Hoving, coördinator van het Wereldhuis te Amsterdam, van de Protestantse Diaconie. 83 Zo was deze vraag uitgezet onder de vrouwelijke bewoonsters van de Daalburgh opvang. Daaruit kwam naar voren dat zij geen problemen ervaren met de aanschaf van menstruatieproducten en het ook niet ten koste van hun boodschappen gaat.

27

ze dat geld in plaats daarvan graag zouden besteden aan andere boodschappen, zoals voedsel of pijnstillers.84 Voor mensen met een lager weekbedrag is het bijzonder lastig.85 Om deze reden verschaft de stichting STIL86 in Utrecht gratis maandverband aan vrouwen die een inkomen hebben tot 40 euro per week. In 2018 ging dit om ruim 70 vrouwen.87 In Amsterdam geven het ASKV en het Wereldhuis aan dat er onder hun cliënten zo’n 45 vrouwen last van menstruatie-armoede hebben en dat zij deze vrouwen graag van producten zouden voorzien. Het totaal aantal vrouwelijke cliënten ligt rond de 150. Annika Klomp, maatschappelijk hulpverlener bij het ASKV, vertelt dat onder de cliënten van het ASKV menstruatie-armoede voorkomt. Haar organisatie helpt o.a. ongedocumenteerden aan onderdak en biedt juridische en sociale steun. Volgens Klomp is het probleem het grootst bij degenen die een eigen opvangplek hebben geregeld en geen leefgeld van de gemeente ontvangen. Klomp vertelt over een cliënte die ernstig last heeft van haar menstruatie: zij wordt om de twee weken zwaar ongesteld. Gewoon maandverband voldoet niet, ze kan alleen maandverband van het ziekenhuis gebruiken. Dit is erg duur, en dit redt ze eigenlijk niet met het leefgeld dat ze ontvangt. Maandverband en eten is alles wat ze kan bekostigen.

Een andere vrouw, onlangs ontsnapt uit de mensenhandel, heeft echt geen geld heeft voor maandverband en gebruikt toiletpapier. Soms kan ze een aantal verbanden van iemand krijgen, maar dit is beperkt en nooit voldoende. Toen we een aantal vrouwen naar hun ervaringen vroegen, zat ook deze cliënte bij het gesprek, maar zweeg. Desgevraagd gaf ze alleen met

84 Dit werd gezegd in de focusgroep georganiseerd door het ASKV en de focusgroep georganiseerd door

het Wereldhuis. 85 Info van o.a. Stichting STIL. Renée Frissen, oprichter en directeur van Open Embassy, een organisatie die nieuwkomers (mensen die zijn gevlucht en een status hebben gekregen) ondersteunt, vertelde ons dat ze in een maatschappelijke opvang in Tilburg een vrouw sprak die tijdens haar menstruatie met wcpapier in haar ondergoed rondliep, omdat de opvang geen menstruatieproducten aanbood; de verwachting was dat het weekgeld van 10 euro ook genoeg zou zijn voor menstruatie materiaal. Tenminste drie vrouwen in deze opvang zaten in dezelfde situatie en waren aangewezen op wc-papier bij wijze van menstruatie materiaal. Ze deden hun verhaal voor het eerst in groot vertrouwen bij Frissen, omdat ze veel schaamte ervoeren. 86 Stichting STIL helpt mensen zonder verblijfsvergunning, o.a. door middel van het draaien van wekelijkse spreekuren, te weten een sociaal-juridisch spreekuur, een medisch spreekuur en een daklozenspreekuur. 87 Dit vertelt Margreet Jenezon van Stichting STIL. Het gaat hier om vrouwen die in de particuliere opvang zitten, waar het leefgeld maximaal 40 euro is, of om vrouwen die geen inkomen hebben.

28

hoofdschudden aan, geen problemen te ervaren. Meerdere vrouwen vonden het zichtbaar lastig ons te woord te staan.88 Een voorbeeld van een groep die buiten de reguliere opvang valt en ook geen leefgeld ontvangt, is de “We are here” groep.89 Op dit moment wonen ze in een kraakpand in Amsterdam en bestaat de groep uit negen vrouwen. Zij zijn volledig afhankelijk van charitatieve giften en volgens een van de vrouwelijke bewoonsters is er een tekort aan alles, ook aan verzorgingsproducten zoals maandverband. Zij hebben op dit moment geen geld om deze zelf aan te schaffen.90

2.3

Onderzoek Plan International

Naast ons eigen onderzoek wijzen we op recent onderzoek van ontwikkelorganisatie Plan International, onder duizend meisjes en jonge vrouwen in Nederland tussen 12 en 25 jaar. 8,9 procent van hen geeft aan wel eens te weinig geld te hebben om menstruatieproducten te kopen. 9,4 procent heeft uit geldgebrek wel een kennis of vriendin er om moeten vragen. En 5,5 procent heeft uit geldgebrek wel eens iets anders dan een menstruatie product gebruikt om het bloed op te vangen. Dit betekent dat bijna een op de tien jonge vrouwen moeite heeft om te voorzien in deze basisbehoefte.

2.4

Menstruatie in de hulpverlening en bestaande initiatieven

Uit ons onderzoek bleek dat menstruatie veelal niet op de agenda staat van de hulpverleningsorganisaties die wij spraken. Dit heeft waarschijnlijk mede te maken met het taboe dat er op menstruatie ligt, wat er voor zorgt dat het probleem van menstruatie-armoede veelal onbesproken blijft en vrouwen het niet bij hun hulpverleners aangeven als zij problemen ervaren om aan menstruatieproducten te komen. De problemen worden al deels ondervangen door de volgende initiatieven in Amsterdam:

88 Zie ook ons artikel over menstruatie-armoede in de Correspondent.

https://decorrespondent.nl/10677/niet-elke-britse-vrouw-kan-tampons-betalen-ik-zocht-uit-ofmenstruatie-armoede-ook-in-nederland-bestaat/1360650038022-0d91b8b3 89 Zie: https://wijzijnhier.org/who-we-are/. 90 Interview met 1 van de vrouwelijke bewoonsters (anoniem) en informatie van Annette Kouwenhoven, mede-oprichtster van Amsterdam City Rights.

29

●

●

●

●

●

In de meeste inloophuizen voor dak- en thuislozen wordt er gratis maandverband verstrekt. Meestal moet hierom gevraagd worden bij een medewerker. Na onze gesprekken met de Regenbooggroep over dit onderwerp, hebben zij besloten dat het overal beschikbaar moet zijn in de inloophuizen zonder dat er naar gevraagd hoeft te worden. Maandverband en tampons liggen nu bij de toiletten. In de drie opvanglocaties van HVO Querido voor ongedocumenteerden worden de producten gratis verstrekt. Bewoners kunnen ze zelf pakken, ze liggen in een kast die voor iedereen toegankelijk is. Dokters van de Wereld deelt maandverband en tampons uit in de Zorgbus, waarin op locatie een spreekuur wordt gehouden voor mensen zonder een verblijfsvergunning. Medische vrijwilligers bieden er een luisterend oor en begeleiden mensen naar de reguliere zorg. Het gaat om een heel klein aantal vrouwen dat producten bij hen haalt: ongeveer 4-5 vrouwen per maand. Waarschijnlijk komt dit, naar eigen zeggen, ook omdat ze niet promoten dat ze deze producten weggeven. Daarnaast is de meerderheid van hun cliënten man. De vrouwen die komen vragen om de producten hebben er geen geld voor. De groep die bij hen komt, wisselt ook sterk.

De vrouwen wonen in opvanglocaties, in een kraakpand of bij familie of vrienden.91 Bij De Sociale Kruidenier kunnen mensen die een Voedselbank-pas hebben, tegen een gereduceerd tarief (30 procent van de winkelprijs) de boodschappen halen die de Voedselbank niet aanbiedt, waaronder verzorgingsproducten. Bij één afgiftepunt in Amsterdam zit een klein winkeltje bij de Voedselbank, waar klanten met een maandelijks tegoed92 ook non-food producten kunnen halen, zoals schoonmaakmiddelen, etenswaren die lang houdbaar zijn (bonen, olijfolie en pasta) en persoonlijke verzorgingsproducten zoals scheermesjes en maandverband. Sinds kort is dit winkeltje gesloten, want binnenkort begint De Voedselbank hier met een pilot in samenwerking met de Sociale Kruidenier: een supermarkt (met voedsel) waar mensen met een tegoed (verstrekt door de Voedselbank) boodschappen kunnen doen. Daarnaast komt er een drogisterij met verzorgingsproducten (zoals wasmiddel, schoonmaakproducten, tandpasta, en maandverband).

91 Interview met Loes Muilwijk, logistiek medewerker bij Dokters van de Wereld in Amsterdam. 92 Dit geldt alleen voor mensen die bij het uitgiftepunt in de Pijp komen. Per keer dat ze een pakket

ophalen bij de Voedselbank, krijgen ze een stempel. Elke stempel is vier euro waard voor een een- of tweepersoonshuishouden. Hoe meer personen in een huishouden, hoe meer tegoed. Met vier stempels (dus per maand), kan een een- of tweepersoonshuishouden 16 euro besteden. Een vijfpersoonshuishouden krijgt 25 euro.

30

●

●

Bij navraag onder middelbare scholen in Amsterdam bleek dat een aantal scholen menstruatieproducten verstrekt. Leerlingen kunnen erom vragen bij een medewerker, veelal de conciërge.93 Sinds augustus 2019 verschaft de organisatie Neighbourhood Feminists zogeheten dignity kits, waarin o.a. shampoo en maandverband zit, aan circa 15 ongedocumenteerde vrouwen in Amsterdam.94

Er zijn ons geen initiatieven bekend die menstruatieproducten in groten getale en op structurele basis verstrekken in Nederland.

2.5

Samenvattend:

Menstruatie-armoede komt voor bij vrouwen in Nederland die onder de armoedegrens leven, met name onder klanten bij de Voedselbank, dak- en thuislozen en ongedocumenteerden. Deze groepen hebben circa 50 euro leefbudget per persoon of minder te besteden per week.

93 Voor dit onderzoek werden zo’n 60 middelbare scholen in Amsterdam door ons gecontacteerd, hiervan reageerden er 6. Daarvan verstrekken 5 menstruatieproducten en 1 school niet. 94Zie: https://www.neighborhoodfeminists.com/.

31

3. HOE ZIET MENSTRUATIE-ARMOEDE ERUIT IN NEDERLAND? Dit onderzoek kijkt vooral naar één aspect van menstruatie-armoede: de toegang tot producten. Andere facetten van menstruatie-armoede, zoals de aanwezigheid van sanitaire voorzieningen en kennisgebrek, worden ook kort behandeld.

3.1

Toegang tot producten

Uit de interviews kwam naar voren dat menstruatie-armoede zich op vijf manieren manifesteert: 1. Geen geld voor reguliere producten en gebruik van alternatieven: Soms komt het erop neer dat iemand helemaal geen geschikte producten tot haar beschikking heeft om haar menstruatie door te komen, wegens geldgebrek. We tekenden de ervaring op van vrouwen die in plaats daarvan gebruik maken van wcpapier, tissues, vodden, incontinentiemateriaal, of van kraamverband (“Dat is een trucje, dat is minder duur,” zegt een 46-jarige vrouw, die ondanks haar betaalde baan moeite heeft maandverband en tampons te betalen). Eén vrouw vertelde dat zij wel eens uit pure nood de luiers van haar jonge kinderen had gebruikt. Sommigen lenen geld van iemand anders, bijvoorbeeld een buurvrouw of vriendin, om toch menstruatieproducten te kunnen kopen. In sommige gevallen gaven vrouwen aan, thuis te blijven zodat ze het bloed kunnen “laten lopen”. Toiletpapier in je onderbroek is de oplossing die we het vaakst hebben gehoord. Maar eigenlijk is dat niet geschikt. Het lekt niet alleen door, het kan ook gezondheidsrisico’s met zich meebrengen. Deze hebben wij op pagina 29 beschreven. 2. Wel producten, maar niet de geschikte producten kunnen gebruiken: Andere vrouwen die we tijdens ons onderzoek interviewden, vertellen dat ze uit geldgebrek aangewezen zijn op producten die ongemak en irritaties veroorzaken.

In de online vragenlijst geeft een aantal vrouwen aan dat ze graag andere producten zouden willen kopen als ze meer geld te besteden hadden, bijvoorbeeld omdat ze een allergie krijgen van het materiaal dat ze nu gebruiken. Een dertigjarige vrouw, in wier gezin vroeger weinig geld was, legt uit: “Om het even te grafisch te maken: de goedkoopste maandverbanden zijn niet van katoen maar van een 32

soort plastic-achtige stof. Bij lang dragen krijg je hetzelfde als bij sommige pleisters: een rimpelig huidje. Als tiener voel je je al onwijs ongemakkelijk met al die rare dingen als ongesteldheid, als je maandverband dan ook nog voor een rimpelig, geurend en - na te lang fietsen - pijnlijk kruis zorgt… Ik kon [als kind] niet vragen om betere kwaliteit, want het was al een kwestie van kijken wat we konden betalen per maand, maar zodra ik een baantje had, was dit het eerste wat ik voor mezelf kocht." En een andere vrouw, van 28 jaar en met een bijstandsuitkering, zegt: "Ik gebruik een goedkoop merk waarvan ik bang ben dat er mogelijk schadelijke stoffen in zitten."95 Ze vindt het “gênant” dat ze “als hoogopgeleide jonge vrouw soms niet genoeg financiële ruimte [heeft] om fatsoenlijke sanitaire producten te kopen.” Een vrouw van 43 jaar met een bijstandsuitkering, die gevraagd werd of ze tevreden is over de producten die ze gebruikt, schrijft: “Ik heb geen keuze.” Weer andere vrouwen geven aan dat ze liever een product kopen dat milieuvriendelijker is, zoals een product van biologisch katoen. Producten van katoen, van biologisch katoen, en/of van goede kwaliteit zijn niet voor iedereen toegankelijk omdat de prijs doorgaans hoger ligt dan die van synthetisch materiaal. De prijzen van katoenen varianten zijn aanzienlijk duurder dan de synthetische varianten.

Wil je biologisch katoen kopen, dan ben je soms nog duurder uit. De prijs van (normaal en biologisch) katoenen maandverband begint vanaf ongeveer drie euro.96 3. Te weinig producten in aantal: Een andere vorm van menstruatie-armoede is als je wel tampons of maandverband hebt, maar te weinig in aantal, zodat je langer moet doen met een tampon of verband

95 Zijn deze zorgen gegrond? Daarover is nog heel weinig duidelijk, maar er is reden tot voorzichtigheid.

Zo is bekend dat de huid van de vagina een groot aantal organische en niet-organische stoffen kan opnemen. Zie: Benziger, D. P., & Edelson, J. (1983). Absorption from the Vagina. Drug Metabolism Reviews, 14(2), 137–168. doi:10.3109/03602538308991387. Daarnaast zijn bij lab-analyses sporen van verschillende chemische stoffen in sommige tampons en maandverband aangetroffen. Het is bij ons weten nog onduidelijk of deze worden opgenomen door de huid van de vagina. Zie: Markam Heid, ‘The Truth about your Tampons’,. Time Magazine, 27 juli 2016. https://time.com/4422774/tampons-toxiccancer/. De stichting Women’s Voices for the Earth stuurde zes verschillende merken tampons naar een lab, waar onderzoekers sporen van mogelijk problematische chemicaliën vaststelden, met name in geparfumeerde producten. Zie: https://www.womensvoices.org/menstrual-care-products/whats-in-yourtampon/. 96 Zie voor een overzicht van de prijzen de tabel in de annex.

33

dan hygiënisch is, waardoor je het risico loopt op infecties.97 Eén vrouw legde uit dat ze om geld uit te sparen soms een dag doet met één maandverband. Op zulke momenten durft ze de deur niet uit te gaan. 4. Bezuinigen op andere basisbehoeften ten behoeve van menstruatieproducten: Voor verreweg de meeste vrouwen die we spraken, betekent menstruatie-armoede: tijdens je menstruatie moeten bezuinigen op andere basisbehoeften, zoals toiletpapier of voedsel: vlees, fruit en groente werden het vaakst genoemd. Soms betekent dit dat er te weinig eten is voor henzelf of hun kinderen. “Ik kan dan minder eten kopen voor mijn kind, dat vind ik heel erg,” zegt een vrouw van 45 jaar, met een betaalde baan, die we hierover spraken. Tijdens haar menstruatie bezuinigt zij op groente en fruit. Een ander van 48 jaar, ook met een baan, koopt als ze menstrueert “minder eten, en heb ik inderdaad soms niet genoeg eten.” Iemand anders die tussen de 10 - 15 euro aan tampons uitgeeft per maand, vat de problematische keuze samen: [het geld dat ik besteed aan tampons], “daar kan ik een hele maaltijd van kopen.” De aankoop van maandverband uitstellen is er meestal niet bij. Veel vrouwen geven aan dat de producten een prioriteit zijn: ze kopen het vaak als eerste, zodat ze het in ieder geval in huis hebben. Een geïnterviewde zegt: “Zonder kan je niks, dus het móét gekocht worden.” 5.

Tekort aan pijnstilling: De vrouwen die we spraken gaven ook aan, geld nodig te hebben voor nieuw ondergoed of een nieuwe broek wegens doorlekvlekken, en voor ibuprofen, paracetamol of andere pijnstillers. Een studente van 23 jaar, die aan het einde van de maand moeite heeft haar menstruatie te bekostigen, schreef: “Tampons/maandverband valt nog wel te regelen, maar een simpele paracetamol doet niet zoveel, en de pijn duurt langer dan een week. Ik mis dan ook eerder school/werk omdat ik de benodigde pijnstillers niet kan betalen." In een ander interview gaf een ongedocumenteerde vrouw aan, dat ze erg graag ook pijnstillers zou willen kopen, maar dit nu niet lukt.

97 Een rondvraag onder Schotse vrouwen toonde aan dat 22 procent van de vrouwen te lang moet doen

met een maandverband of tampon, vanwege de kosten; 11 procent van hen liep daardoor klachten op, zoals een blaasontsteking of vaginale infectie. Zie Libby Brooks, ‘Period Poverty: Poll shows women go to desparate lengths’, The Guardian, 5 februari 2018, https://www.theguardian.com/society/2018/feb/05/period-poverty-scotland-poll-shows-womengo-to-desperate-lengths.

34

Dat pijnstillers geen overbodige luxe zijn, blijkt ook uit een landelijke onderzoek van de Radbouduniversiteit onder 42.000 vrouwen. Een op de drie geeft aan tijdens haar menstruatie zoveel pijn te hebben dat ze niet goed kan functioneren. Het Radboud UMC voerde een groot landelijk onderzoek uit “naar de impact van menstruatieklachten op het dagelijks functioneren. (...) Van alle vrouwen die de vragenlijst invulden, gaf 85% aan maandelijks last te hebben van menstruatiepijn. Daarnaast gaf ruim 70% van de vrouwen aan last te hebben van psychische klachten en vermoeidheid rondom de menstruatie. Ongeveer één op de drie vrouwen gaf aan dat ze tijdens de menstruatie niet al hun dagelijkse bezigheden, zoals werk of taken thuis, volledig uit kunnen voeren. Minder dan de helft van de vrouwen gaf aan open te zijn tegen familie of vrienden over hun menstruatieklachten als ze hun dagelijkse bezigheden moestten aanpassen.”98 Volgens de onderzoekers moeten de cijfers wel met enige terughoudendheid geïnterpreteerd worden “vanwege het feit dat vrouwen die klachten ervaren wellicht eerder geneigd zijn om deel te nemen aan een dergelijk onderzoek.

De omvang van dit onderzoek, het grootste in zijn soort, geeft wel aan dat het onderwerp erg relevant is.”99 Gezondheidsrisico’s bij beperkte toegang en gebruik alternatieven Over de mogelijke gezondheidsrisico’s van het te lang dragen van menstruatieproducten en het gebruik van alternatieven spraken we met dr. Pien van Maldegem (gynaecoloog in opleiding) en dr. Sarah Welsh (gynaecoloog en medeoprichter van Hanx100): Zij bevestigen dat het te lang dragen van tampons gezondheidsrisico’s met zich meebrengt. Over het algemeen raden ze vrouwen aan om een tampon niet langer dan 8 uur in te houden. Het grootste gezondheidsrisico van het te lang dragen van een tampon is het Toxic Shock Syndroom (TSS), veroorzaakt door de stafylokokken of de streptokok-bacterie. In het bijzonder neemt het risico op TSS toe bij het te lang dragen van super absorberende tampons die langer dan 24 uur worden gedragen. Deze bacterie wordt van nature aangetroffen in het lichaam van gezonde mensen (op de huid, in de neus, oksels, lies en vagina) zonder schade aan te richten. Bepaalde bacteriestammen kunnen bij een klein aantal mensen echter een toxine produceren dat TSS veroorzaakt. De tekenen en symptomen van

98 Zie de website van het RadboudUMC: https://www.radboudumc.nl/nieuws/2019/menstruatieklachten-

belemmeren-dagelijks-functioneren. 99 Idem 100 Biologisch condoommerk, zie: https://www.hanxofficial.com/

35

TSS zijn onder andere hoge temperaturen, lage bloeddruk, malaise, verwarring en indien dit niet behandelt wordt, kan dit zelfs leiden tot orgaanfalen en coma. Het te lang dragen van maandverband is minder gevaarlijk, maar niet heel hygiënisch en kan mogelijk ook tot infecties leiden zoals bacteriële vaginose. Bij bacteriële vaginose is het evenwicht tussen verschillende soorten bacteriën in de vagina verstoord. Hierdoor is er een teveel van een bepaalde bacterie aanwezig, hetgeen tot riekende en afwijkende vaginale afscheiding kan leiden. Het gebruik van wc-papier als alternatief is evenmin hygiënisch en wordt daarom afgeraden. Ook dit kan mogelijk tot infecties leiden en milde vaginale klachten zoals veranderde afscheiding veroorzaken. WC-papier kan verpulveren in kleine stukjes en in de vagina terechtkomen. Daardoor kan dit het milieu van de vagina verstoren. Van Maldegem denkt dat de kans heel erg klein is dat deze stukjes in de baarmoeder belanden en daar schade aanrichten. Schade kan wel ontstaan door een infectie. Welsh vertelt dat in zeer zeldzame gevallen, een infectie zich kan uitbreiden tot in de baarmoeder en de eileiders. Dit kan een aandoening veroorzaken die Pelvic Inflammatory Disease (PID) wordt genoemd, wat inwendig littekenweefsel kan veroorzaken. Deze verklevingen kunnen blijvende schade en mogelijk vruchtbaarheidsproblemen veroorzaken.

Het kan zijn dat vrouwen irritaties krijgen van synthetisch materiaal. Er zijn geen bewijzen dat synthetisch materiaal in zowel tampons of maandverband verder schadelijk zijn en het gebruik hiervan wordt niet afgeraden. Van Maldegem adviseert wel altijd om katoenen ondergoed te dragen in plaats van synthetisch ondergoed. Dit geeft meer irritatie, en houdt meer warmte vast dus daarom zou je in zo’n geval eerder kans hebben op schimmels of bacteriën door een verstoord vaginaal milieu. Ook raadt ze het af om standaard inlegkruisjes te gebruiken. Indien een vrouw het prettig vindt om inlegkruisjes te dragen bij afscheiding is het advies om deze regelmatig te vervangen. Over gezondheidsrisico's veroorzaakt door geïmproviseerde menstruatieproducten vertelt ook Mascha Singeling. Zij houdt zich voor de ontwikkelorganisatie Plan International bezig met water, sanitatie en hygiëne in landen zoals Uganda en Indonesië. Plan International is werkzaam in meer dan 50 landen in Afrika, het MiddenOosten, Azië en Latijns-Amerika, waar de organisatie zich inzet voor gelijke rechten en kansen voor meisjes en jonge vrouwen. Singeling werkt onder meer aan projecten die 36

taboes rond menstruatie aanpakken. Singeling vertelt dat veel meisjes en vrouwen in ontwikkelingslanden, bij gebrek aan alternatieven, tijdens hun menstruatie onhygiënische producten zoals oude doeken, bananenbladeren, kranten of aarde gebruiken. “Maar het gebruik van onhygiënische producten kan enorme, soms blijvende, gezondheidsgevolgen hebben. Van vaginale infecties, blaasontsteking tot infecties van de baarmoeder en eileiders.” Ook het gebruik van wc-papier, wat vaker voorkomt in Nederland, kan infecties veroorzaken. “Omdat het papier snel uit elkaar valt, kunnen er stukjes in je vagina terechtkomen,” licht Singeling toe. Het gebruik van bijvoorbeeld wcpapier bij gebrek aan maandverband is dus minder onschuldig dan het misschien lijkt. Het missen van school of werk Verhalen van mensen die school of werk missen door de gevolgen van menstruatiearmoede, zijn we in ons onderzoek niet heel vaak tegengekomen. De twaalf vrouwen die hierover vertelden, hadden wel eens hun werk (of, in één geval, studie) gemist en maakten het ‘af en toe’ of ‘een paar keer per jaar’ mee, of hadden het één keer meegemaakt. Incontinentie materiaal We beperken ons in dit stuk tot menstruatie, maar ook incontinentiemateriaal is een noodzakelijk product dat voor sommige mensen (mannen èn vrouwen) onbetaalbaar is; dit werd meerdere malen aangekaart door mensen die wij spraken.

Het wordt soms, maar niet altijd, vergoed door het ziekenfonds.101 Omdat je het dagelijks nodig hebt, in plaats van maandelijks, lopen de kosten op. Keuzevrijheid Uit de interviews bleek dat vrouwen het belangrijk vinden om hun eigen product te kunnen kiezen. Elke menstruatie is anders en vereist een passend product (denk aan heavy of light). Bovendien kan en wil niet iedereen tampons of een cup gebruiken, om medische of culturele redenen. De keuze voor een bepaald type product zou niet mogen worden opgelegd. Iedereen die menstrueert, moet zelf kunnen kiezen welke producten zij gebruikt. Hierbij plaatsen we een kanttekening. Tijdens het onderzoek kwamen we er namelijk achter dat de ingrediënten/bestanddelen niet op de verpakking van maandverband en 101 Op de website van de verzekeraar VGZ bijvoorbeeld staat dat incontientiemateriaal alleen vergoed

wordt indien: het urineverlies langer dan 2 maanden is; dit urineverlies het dagelijks leven ernstig verstoort en langdurig gebruik noodzakelijk is. Zie: https://www.cz.nl/vergoedingen/incontinentiemateriaal

37

tampons vermeld hoeven te staan. Dat maakt het onmogelijk om een geïnformeerde keuze te maken, aangezien niet duidelijk is wat voor product je eigenlijk in handen hebt. Daar stellen wij vraagtekens bij. Het is bekend dat de huid van de vagina uitzonderlijk absorberend is,102 en bij analyses zijn er sporen van verschillende chemische stoffen in sommige tampons en maandverband aangetroffen.103 Pas wanneer er openheid is over de samenstelling van menstruatieproducten, en gedegen onderzoek naar de mogelijke effecten daarvan, kan een gebruiker een geïnformeerde keuze maken voor een gezond product. Verplichte openheid van zaken is dan ook een belangrijk verbeterpunt voor zowel de producenten van deze productgroep als voor de toezichthoudende instanties.

3.2

Sanitaire voorzieningen

Het recht op een comfortabele menstruatie omvat ook het recht op sanitaire voorzieningen, want toegang tot een wc en wasbak (om handen te kunnen wassen na het verschonen) is noodzakelijk voor iemand die menstrueert. Iedereen zou de hele dag toegang moeten hebben tot deze voorzieningen, en tot een veilige, privé-plek om zich te wassen, om producten te vervangen, weg te gooien (zoals een afsluitbare prullenbak op het toilet) of (bij herbruikbare producten) te wassen. Daklozen hebben hier lang niet altijd voldoende toegang toe. Hebben zij geen opvang, dan kunnen ze bijvoorbeeld terecht in een van de inloophuizen in Amsterdam om naar de wc te gaan. De Regenbooggroep vertelt dat de eerste opvang opengaat om 8:00 uur ‘s ochtends en de laatste sluit om 23:00 uur in de avond. In de tussentijd is er niets, tenzij er nachtopvang is. Ook verdient het grote gebrek aan openbare toiletten voor

102 Benziger, D. P., & Edelson, J. (1983). Absorption from the Vagina. Drug Metabolism Reviews, 14(2),

137–168. doi:10.3109/03602538308991387 Dit is een meta-studie die aantoont dat de vagina een groot aantal organische en in-organische stoffen kan opnemen. Hoewel men begin twintigste eeuw nog aannam dat de vagina niets absorbeerde, is de capaciteit van de huid van de vagina om stoffen op te nemen sindsdien zo groot gebleken dat sommige medicijnen ook wel vaginaal worden toegediend. Zie voor een overzicht: Studies and methodologies on vaginal drug permeation. Machado RM, Palmeira-de-Oliveira A, Gaspar C, Martinez-de-Oliveira J, Palmeira-de-Oliveira R. Adv Drug Deliv Rev. 2015 Sep 15;92:14-26. doi: 10.1016/j.addr.2015.02.003. 103 Markam Heid, ‘The Truth about your Tampons’,. Time Magazine, 27 juli 2016. https://time.com/4422774/tampons-toxic-cancer/. De stichting Women’s Voices for the Earth stuurde zes verschillende merken tampons naar een lab, waar onderzoekers sporen van mogelijk problematische chemicaliën vaststelden, met name in geparfumeerde producten. https://www.womensvoices.org/menstrual-care-products/whats-in-your-tampon/

38

vrouwen in Amsterdam in deze context aandacht. De Bovengrondse voert hier al geruime tijd actie voor onder de titel #wildplasgate.104 Naast een wc en een wasbak, ontbreekt het ook wel eens aan toegang tot een douche of andere mogelijkheid te wassen, zoals bleek het verhaal van Dicky Bruins eerder in dit rapport. In het inloophuis waar zij werkt, kan op vrijdag gedouched worden. Bij haar komen vrouwen voor wie dat de enige mogelijkheid is om te douchen in de week. Om bovengenoemde redenen is 24-uurs opvang voor vrouwen van belang, in plaats van alleen nachtopvang. Dit blijkt o.a. uit het voorbeeld van Annette Kouwenhoven, medeoprichter van Amsterdam City Rights, een organisatie voor ongedocumenteerden in Amsterdam. Toen er nog geen 24-uurs opvang in Amsterdam was voor ongedocumenteerden, maakte zij wel eens mee dat vrouwen met een zware menstruatie en te dun maandverband om 09.00 uur de straat op moesten, of helemaal doorgelekt voor de ingang van de nachtopvang moesten wachten tot de nachtopvang open was, voor ze producten konden krijgen om zich te kunnen verschonen. Om de producten moesten ze in de beginperiode van de BBB’s in Amsterdam overigens vragen bij mannelijke nachtbewakers.

Gelukkig is dit probleem voor deze specifieke groep nu deels opgelost, met de komst van 24-uurs opvang.105 Echter, er zijn nog steeds groepen daklozen die alleen toegang hebben tot nachtopvang, zoals in Amsterdam opgaat voor de winteropvang, of die geen opvang hebben. Dit geldt ook voor bepaalde groepen ongedocumenteerden.

3.3

Kennis en taboe

Zoals uitgelegd in de inleiding van dit rapport is menstruatie-armoede niet puur een kwestie van geld: het probleem wordt verergerd door gebrekkige kennis en door taboes.

104 De actie “wildplasgate” ontstond naar aanleiding van de boete die Geerte Piening in 2015 kreeg voor

wildplassen. Zij werd ’s nachts, na het sluiten van alle café's, op heterdaad betrapt in de buurt van het Leidseplein in Amsterdam. Geerte weigerde echt haar boete te betalen aangezien er geen openbare toiletten in de buurt waren, en zij dus geen andere keus had dan wildplassen. Nadien vroegen wij ons af: waarom krijgen zowel mannen als vrouwen boetes voor wildplassen onder het vaandel van gelijke behandeling, maar is er voor vrouwen bijna niets geregeld? Sindsdien voert De Bovengrondse, o.l.v. Geerte Piening, actie voor meer openbare toiletten voor vrouwen. Zie: https://debovengrondse.nl/wildplasgate/. 105 Sinds 2019 is er 24-uurs opvang voor ongedocumenteerden van de gemeente Amsterdam i.s.m. maatschappelijke organisaties, zie: https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/amsterdam-krijgt-24uursopvang-voor-vijfhonderd-uitgeprocedeerde-asielzoekers~b469a32d/

39

Dat is een belangrijke reden dat menstruatie-armoede, hoewel het deel uitmaakt van het veel grotere probleem van de armoede, óók aparte aandacht verdient. Met de kennis over menstruatie is het niet altijd even goed gesteld in Nederland. Maar pas als je weet hoe menstruatie normaal gesproken werkt, kun je problemen rond je menstruatie herkennen. Medische aandoeningen zoals abnormaal bloedverlies (menorragie) of endometriose worden daardoor vaak pas laat opgemerkt, waardoor vrouwen te laat of ontoereikende hulp ontvangen.106 In Nederland duurt het gemiddeld 7,4 jaar voordat de diagnose endometriose wordt gesteld, zo blijkt uit het proefschrift ‘Diagnostic delay of Endometriosis’ van Moniek van der Zanden. Uit haar onderzoek bleek dat een belangrijke reden hiervoor een gebrek aan kennis is, zowel onder dokters als onder de algemene bevolking.107 Uit een ander onderzoek blijkt dat er een behoefte bestaat aan meer informatie over menstruatie onder meisjes in Nederland. Het Menstruatie Voorlichtingsinstituut onderzocht dit onder 15.000 meisjes in de leeftijd 12 tot 19 jaar, daarvan gaf 80% van de respondenten aan meer informatie over menstruatie te willen krijgen middels voorlichting op school.108

106 Veel vrouwen ontvangen te laat of ontoereikende hulp voor endometriose. Dat schrijft de European

Society of Human Reproduction and Embryology. Zie ook: Kennedy S, Bergqvist A, Chapron C, D'Hooghe T, Dunselman G, Greb R, Hummelshoj L, Prentice A, Saridogan et al. ESHRE guideline for the diagnosis and treatment of endometriosis. Hum Reprod 2005; 20:2698–2704. In Nederland duurt het gemiddeld 7,4 jaar voordat de diagnose endometriose wordt gesteld. Dat is een van de conclusies uit het proefschrift ‘Diagnostic delay of Endometriosis’ van Moniek van der Zanden, in 2019. Het onderzoek is geïnitieerd door Rijnstate, en werd uitgevoerd in samenwerking met Radboudumc. De promotor van Van der Zanden is Didi Braat. Zie: https://www.radboudumc.nl/nieuws/2019/diagnosevan-endometriose-laat-op-zich-wachten Het Nederlands tijdschrift voor Geneeskunde geeft de volgende informatie over menstruatiestoornissen: https://www.ntvg.nl/artikelen/menstruatiestoornissen-0/volledig.

Meer informatie over abnormaal bloedverlies: De Nederlandse vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie hanteert de volgende richtlijnen voor abnormaal bloedverlies: https://richtlijnendatabase.nl/gerelateerde_documenten/f/3944/Patientenbrochure%20Hevig%20menstru eel%20bloedverlies.pdf Meer informatie over endiometrose van de Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie: https://www.nvog.nl/wp-content/uploads/2018/02/ENDOMETRIOSE.pdf Volgens de endometriose- stichting herkennen zelfs huisartsen de aandoening niet altijd, en kunnen ze menstruatiepijnen onderschatten. Zie ook dit artikel op Womeninc: https://www.womeninc.nl/thema/komteenmensbijdedokter/info-pagina/ik-dacht-veel-te-weinig-aanendometriose/ ; https://endometriose.nl/huisartsen-onderschatten-menstruatiepijnen/. 107 https://www.radboudumc.nl/nieuws/2019/diagnose-van-endometriose-laat-op-zich-wachten 108 Respondenten gaven daarbij behoefte te hebben aan informatie over:

40

Behalve kennisgebrek heerst er een taboe op menstruatie, ook in Nederland. Bijna 48 procent van de Nederlandse meisjes en vrouwen tussen de 12 en 25 jaar voelt zich ‘vies’ wanneer ze ongesteld is. Vier op de tien wisten niet goed wat ze moesten doen toen ze voor het eerst ongesteld werden. En 19 procent geeft aan dat er binnen hun gezin niet over menstruatie wordt gesproken. Dat blijkt uit recent onderzoek van Plan International naar de kennis en taboes omtrent menstruatie in Nederland, waar naar we onder alinea 2.4 al eerder naar verwezen. Ook onze eigen respondenten benadrukken de schaamte. Zo schrijft een studente van 23 jaar oud: “Menstruatie was thuis niet bespreekbaar, dus ging ik vol schaamte zelf naar de supermarkt om tampons te kopen - en als twaalfjarige is vier euro voor een pakje wel heel veel geld (een week zakgeld). Los van geld is dus ook de cultuur van schaamte een probleem: ik kon met niemand, ook niet met vriendinnen, over menstruatie praten - dat was een groot taboe." Ook een ander durfde als kind niet om geld voor tampons te vragen, en betaalde ze van twee weken aan zakgeld, “want het was thuis absoluut niet bespreekbaar.” Het taboe belemmert vrouwen aan te geven dat zij problemen rondom hun menstruatie ervaren.

Zo vertelde een ongedocumenteerde vrouw dat de opvang waarin zij verblijft, weliswaar maandverband beschikbaar stelt, maar dat dat voor haar te klein is. Ze koopt liever zelf groter maandverband, desnoods ten koste van andere boodschappen, dan dat ze dit probleem aangeeft bij de leiding. “Als je om deze producten moet vragen bij een hulpverlener en dan vooral bij een man,” zei een andere vrouw, “zullen de meeste vrouwen dat niet durven, en eerder dan maar niks gebruiken.” In dezelfde groep was er een vrouw die zei: “Hier praat je met niemand over. Zelfs niet met je eigen man.” En er was een vrouw die haar gezicht achter haar armen verborg, en alleen wilde knikken of nee-schudden. Over een intiem onderwerp praat je niet makkelijk met onbekenden. Maar ook tegenover hun vertrouwde hulpverleners zwijgen veel vrouwen over problemen rond hun menstruatie. Verschillende organisaties die we benaderden met de vraag of hun cliënten moeite hadden met het verkrijgen van menstruatieproducten, gaven aan niet eerder met hen over het onderwerp te hebben gesproken. Bij sommige groepen bleek er - 42% Hoe om te gaan met onbegrip; - 41% Wat te doen om minder last te hebben; - 33% Wat normale klachten zijn en wat niet. Zie: https://men-struatie.nl/wp-content/upload_folders/men-struatie.nl/Uitslagen-15.000-meiden.pdf

41

bij navraag geen behoefte te zijn aan menstruatieproducten. Bij anderen bestond die behoefte wel, maar kwam die pas naar aanleiding van onze vraag aan het licht; de vrouwen waren er niet zelf over begonnen. Gebrek aan kennis; niet durven vragen; je schamen dat er voor ‘zoiets gênants’ als ongesteldheid een hap wordt genomen uit het karige gezinsbudget - allemaal extra drempels om een probleemloze menstruatie te organiseren. Zo versterkt het taboe rond menstruatie het probleem van armoede an sich. Menstruatie-armoede draait dus om meer dan geldgebrek.

3.4

Samenvattend:

In dit hoofdstuk hebben we gekeken naar hoe menstruatie-armoede eruit ziet in Nederland. De toegang tot producten wordt beperkt voor sommige vrouwen door geldgebrek. Hierdoor hebben sommigen soms helemaal geen geld voor producten en gebruiken zij alternatieven zoals wc-papier; hebben ze niet voldoende producten in aantal; kunnen ze niet de juiste producten kopen; hebben te weinig geld voor pijnstilling of moeten ze bezuinigen op andere boodschappen zoals eten. Het gebruik van alternatieven of te lang doen met menstruatieproducten is niet altijd even hygiënisch en kan zelfs leiden tot infecties. Menstruatie-armoede wordt ook veroorzaakt door een gebrek aan goede sanitaire voorzieningen bij daklozen. Verder is menstruatiearmoede niet alleen een kwestie van geld: kennis en taboes over menstruatie dragen bij aan het probleem.

42

4. OPLOSSINGEN EN AANBEVELINGEN

4.1

Zijn cups de oplossing?

We hebben het veel gehad over maandverband en tampons. Maar waarom gebruiken al die vrouwen geen cup? Dan ben je in één keer uit de kosten, en het is bovendien milieuvriendelijk. De menstruatiecup zou een deel van het probleem kunnen oplossen, maar er zijn een paar hindernissen. Ten eerste is het bestaan van de cup nog niet bij iedereen bekend. Daarnaast is de aanschafprijs van rond de 25 euro voor sommige mensen te hoog. En wie niet constant toegang heeft tot goed sanitair - zoals in het geval van dakloze vrouwen - kan de cup maar moeilijk gebruiken. Ook voor vrouwen die besneden109 zijn, last hebben van vaginisme110 of operaties hebben ondergaan, is de cup soms geen optie. Bovendien wordt de opmars van de cup gehinderd door taboes en kennisgebrek. Tampons inbrengen is voor veel mensen al bezwaarlijk. Vooral bij vrouwen met een niet-Nederlandse culturele achtergrond lijkt er een voorkeur te bestaan voor maandverband.111 Omdat menstruatie intiem is en gevoelig voor taboes, is het onwenselijk om iemand een product op te dringen waarbij diegene zich oncomfortabel voelt: zelf je product kunnen kiezen is wel zo fijn.

4.2

Wij starten hierbij het Damesverband

Tijdens dit onderzoek hoorden wij zoveel schrijnende getuigenissen, dat we zelf graag een kleine bijdrage willen leveren aan een oplossing. Daarom start De Bovengrondse, het feministische platform dat dit onderzoek uitvoerde, hierbij een nieuwe actie. ‘Het Damesverband’ is ons initiatief om met een aantal organisaties die we tijdens ons 109 Dat komt veel vaker voor dan gedacht, schrijft De Volkskrant. 41.000 vrouwen in Nederland zijn

genitaal verminkt. Zie: https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/vrouwenbesnijdenis-komt-vakervoor-dan-gedacht-41-000-vrouwen-in-nederland-genitaal-verminkt~bafeaf1c/. 110 Vijf procent van de vrouwen in Nederland heeft hier last van. Zie het Nederlands huisartsen genootschap: https://www.nhg.org/?tmp-no-mobile=1&q=node/1772. 111 Dit begrepen wij van de Sociale Kruidenier, De Voedselbank en mensen die met ongedocumenteerden en asielzoekers werken. De Sociale Kruidenier verkoopt drie tot vier keer zo veel maandverband als tampons.

43

onderzoek spraken, en die aangaven behoefte te hebben aan menstruatieproducten, daar gedurende tenminste één jaar van te voorzien middels een inzamelactie. Zamelen we méér geld in, dan breiden we de actie landelijk uit. In in eerste instantie willen we dan producten regelen voor zo’n 800 vrouwen in Amsterdam. Dit cijfer is gebaseerd op de inschattingen van de Voedselbank Amsterdam (circa 683 meisjes en vrouwen); het Leger des Heils (circa 90 vrouwen); het Wereldhuis en het ASKV (circa 50 vrouwen). Maar daarmee zijn we er natuurlijk nog niet. De belangrijkste stap op weg naar probleemloze menstruatie voor iedereen, is om het taboe rond menstruatie af te breken. Alleen op die manier kunnen we zorgen dat het uitdelen van damesverband méér is dan een doekje voor het bloeden. Om tot een duurzame langetermijnoplossing van menstruatie-armoede te komen, volstaat een jaar lang gratis producten niet. Daarom komen we met een uitgebreid Menstruatie-Manifest, en op basis daarvan zullen we een lobby starten om te pleiten voor oplossingen voor menstruatie-armoede. Medewerking van de overheid is cruciaal om tot een oplossing te komen.

4.3

Hoe zouden we menstruatie-armoede kunnen uitbannen?

Hieronder volgt een samenvatting van de belangrijkste aanbevelingen uit ons Menstruatie-Manifest. De enige manier om echt af te rekenen met menstruatie-armoede, is natuurlijk om armoede aan te pakken. Maar op de kortere termijn is de meest voor de hand liggende stap om cups, tampons en maandverband gratis beschikbaar te stellen, bijvoorbeeld via opvanghuizen, openbare gebouwen, scholen en universiteiten. Wij raden aan deze producten ergens neer te leggen waar iedereen erbij kan. Onder andere vanwege het taboe dat er op menstruatie rust, vindt niet iedereen het fijn om er aan iemand om te moeten vragen en wordt dit ervaren als een drempel om aan de producten te komen. Mocht dit niet anders kunnen, dan geven de meeste vrouwen aan dat ze het liever aan een vrouw dan aan een man vragen. Het Verenigd Koninkrijk gaat vanaf komend schooljaar menstruatieproducten beschikbaar stellen op middelbare scholen en colleges.112 Wales gaat alle schoolmeisje

112 Dat schrijft The Guardian: https://www.theguardian.com/society/2019/mar/13/government-

hammond-to-provide-free-sanitary-products-in-secondary-schools.

44

voorzien van gratis producten.113 Schotland voorziet de toiletten in openbare gebouwen al van tampons en maandverband, en stelt die gratis beschikbaar op alle scholen, colleges en universiteiten.114 Op dit moment zijn in Nederland de voorzieningen op scholen voor meisjes die menstrueren niet altijd even goed. Het is van belang dat dit al op het basisonderwijs geregeld wordt, aangezien sommige meisjes al vanaf hun 11e of eerder ongesteld worden. Zo geeft niet elke basisschool voorlichting over het onderwerp, er is niet altijd een noodvoorraad maandverband of tampons aanwezig of een afgesloten prullenbak op het toilet om menstruatieproducten weg te kunnen gooien.115 Andere landen, waaronder Australië, proberen menstruatie-armoede te bestrijden door de belasting op deze producten te verlagen of af te schaffen.116 Overigens heeft dat alleen zin als de producenten hierop niet reageren door simpelweg hun marge te vergroten, en de prijs gelijk te houden. Een andere mogelijkheid zou zijn om menstruatieproducten aan te merken als noodzakelijke middelen voor een gezonde, hygiënische menstruatie, en ze te laten vergoeden door de verzekering.

Zo is er in Frankrijk sinds kort een verzekeraar die deze producten deels vergoedt.117 In Nederland liep er dit jaar een petitie om de cup te laten opnemen in de basisverzekering.118 Daarnaast is een noodzakelijke stap om te zorgen dat menstruatie mensen zo min mogelijk hindert bij hun dagelijks functioneren, is om te zorgen voor voldoende voor vrouwen toegankelijke toiletten in de openbare ruimte. Urinoirs zijn er genoeg, maar daar kun je niet echt wat mee, als je voelt dat je doorlekt. 113 Dat schrijft The Guardian: https://www.theguardian.com/uk-news/2019/apr/13/period-poverty-wales-

schoolgirls-to-be-given-free-sanitary-products. 114 Dat schrijft The Guardian: https://www.theguardian.com/society/2018/aug/17/period-poverty-northayrshire-council-scottish-labour-free-sanitary-products. 115 Dat schrijft de NOS over het basisonderwijs: https://nos.nl/artikel/2279202-ongesteld-zijn-opbasisschool-taboe-ik-moest-stiekem-maandverband-meenemen.html 116 In Australië wordt sinds dit jaar helemaal geen btw meer geheven over deze producten. In Engeland betalen sommige supermarktketens de 5 procent belasting zelf. Zie: https://www.womanandhome.com/life/news-entertainment/what-is-the-tampon-tax-why-do-we-pay-itand-when-will-it-finally-be-scrapped-205638/. 117 In Frankrijk is er al een ziektekostenverzekeraar die klanten toestaat, een bepaald bedrag per jaar aan menstruatieproducten te declareren. De studentenverzekering LMDE werd in 2018 de eerste om deze producten te vergoeden, voor een bedrag van 20 tot 25 euro per jaar. https://www.lmde.fr/prevention/remboursements-protections-hygieniques 118 Zie hier: https://petities.nl/petitions/menstruatiecup-in-de-basisverzekering?locale=nl

45

Tot slot is het verbeteren van kennis over menstruatie en het doorbreken van het taboe absoluut noodzakelijk. Dat kan alleen door goed onderwijs en voorlichting, vanaf jonge leeftijd.119

5.

CONCLUSIE

De afgelopen maanden heeft het feministisch platform De Bovengrondse120 een verkennend onderzoek uitgevoerd naar menstruatie-armoede in Nederland. Het doel was om erachter te komen of menstruatie-armoede speelt onder vrouwen121 die rond de armoedegrens leven en op wat voor manier zij menstruatie-armoede ervaren. De focus lag hierbij op Amsterdam. Om antwoord op deze vraag te vinden, hebben wij circa 50 organisaties gesproken die werken in de armoedehulp en hebben we informatie ingewonnen bij circa 170 vrouwen zelf. Menstruatie-armoede betekent: beperkte toegang hebben tot de middelen die je nodig hebt om veilig en comfortabel je menstruatie door te komen. Deze middelen omvatten toegang tot voldoende en veilige producten; voldoende toegang tot sanitaire voorzieningen en voldoende kennis over het onderwerp menstruatie. In dit onderzoek hebben wij voornamelijk gekeken naar de toegang tot producten, maar hebben we ook kort de andere aspecten van menstruatie-armoede behandeld. Menstruatie-armoede bestaat ook Nederland. Uit interviews met de verschillende organisaties en persoonlijke interviews met vrouwen blijkt dat het probleem van menstruatie-armoede voorkomt bij mensen die onder de armoedegrens leven. Dit is in het bijzonder het geval bij klanten van de Voedselbank, dak-en thuislozen en ongedocumenteerden.

De toegang tot menstruatieproducten onder deze groep wordt beperkt door geldgebrek. 119 Zo diende De Endometriose Stichting onlangs een petitie in voor verplicht menstruatie-onderwijs op

scholen. Zie: https://endometriose.nl/aanbieding-petitie-mbt-verplichte-educatie-overmenstruatiewelzijn-op-middelbare-scholen/ 120 Tekst van deze samenvatting: Lorijn de Boer & Bregje Hofstede. Het onderzoek is uitgevoerd door en o.l.v. Lorijn de Boer i.s.m. Bregje Hofstede, Floor Boots, Willemieke Kars, Vera Hounjet en Karina de Vries. Allen zijn vrijwilligers / onbetaalde krachten bij De Bovengrondse. 121 Wij spreken in deze tekst van ‘vrouwen’. Maar het is daarmee niet gezegd dat het probleem zich tot hen beperkt: ook een trans-man die menstrueert, kan ermee te maken hebben. Voor de leesbaarheid van dit rapport gebruiken we desondanks het woord ‘vrouwen’. De lezer mag het sterretje - *vrouwen - erbij denken.

46

Hoe groot het probleem precies is? Daar is meer onderzoek voor nodig. Volgens de inschatting van de Voedselbank Amsterdam, het Leger des Heils, het Wereldhuis en het ASKV (twee organisaties voor ongedocumenteerden), is het aantal vrouwen in Amsterdam dat behoefte heeft aan gratis menstruatieproducten, omdat zij dit zelf moeilijk kunnen bekostigen, circa 800. De toegang tot producten Op basis van de verschillende getuigenissen identificeren wij hier vijf soorten menstruatie-armoede: 1. Geen geld voor producten en het gebruik alternatieven zoals wc-papier of stukken stof. Of: geld lenen van iemand anders om toch producten te kunnen kopen. 2. Gebruik van materiaal/producten waar je niet tevreden over bent: bijvoorbeeld rondlopen met irritaties die veroorzaakt worden door het product wat jij gebruikt, maar geen geld hebben voor een andere variant die geen irritatie veroorzaakt. 3. Te weinig producten in aantal en als gevolg hiervan te lang met één maandverband/ tampon doen. 4. Moeten bezuinigen op andere basisbehoeften zoals eten (vlees, groente of fruit) om de menstruatieproducten te kunnen betalen. Dit was verreweg bij de meeste respondenten het geval. 5. Voor een aantal vrouwen zijn pijnstillers noodzakelijk tijdens hun menstruatie en hebben ze daar niet genoeg geld voor.

Sanitaire voorzieningen Sanitaire voorzieningen zoals een wc en een wasbak zijn onontbeerlijk voor iedereen die menstrueert. In Nederland hebben daklozen hier niet altijd voldoende toegang toe. Taboe en kennis Menstruatie-armoede is niet puur een kwestie van geld: het probleem wordt verergerd door gebrekkige kennis en door taboes. Ook in Nederland is er niet altijd voldoende kennis over het onderwerp en heerst er nog steeds, anno 2019, een taboe op het onderwerp. Kennisgebrek kan ervoor zorgen dat je medische aandoeningen rondom je menstruatie niet herkent of niet weet welke maatregelen er nodig zijn voor een goede hygiëne tijdens je menstruatie. Ook taboe, het zusje van kennisgebrek, kan de effecten van armoede verergeren. Zo kwamen wij tijdens ons onderzoek vrouwen tegen die wel 47

in een opvang zaten, maar niet om hulp durfden te vragen als ze geen menstruatieproducten hadden. Of niet durfden te zeggen dat het maandverband dat een hulpverlener hen gaf, voor hen te klein was. Vanwege het taboe staan problemen rond menstruatie niet direct op de radar van veel hulpverleningsorganisaties; meer dan eens kwamen ze pas aan het licht naar aanleiding van ons onderzoek. Kortom: door het taboe rond menstruatie blijft het probleem van menstruatie-armoede verborgen. Een stand van zaken die name kwetsbare meisjes en vrouwen nog kwetsbaarder maakt. Oplossingen Naast dit onderzoek wil De Bovengrondse graag een kleine bijdrage leveren aan een oplossing. Daarom starten wij ‘Het Damesverband’. Dit is ons initiatief om een aantal organisaties die we tijdens ons onderzoek spraken, en die aangaven behoefte te hebben aan menstruatieproducten, daar gedurende tenminste één jaar van te voorzien middels een crowdfunding. Hiervoor hebben we de handen ineen geslagen met de Voedselbank, het Leger des Heils en het Wereldhuis, via wie de producten zullen worden verstrekt. Maar om te zorgen dat menstruatie niemand onnodig beperkt, is er méér nodig dan een doekje voor het bloeden. Om tot een duurzame langetermijnoplossing van menstruatiearmoede te komen, volstaat een jaar lang gratis producten niet.

In ons Menstruatie-Manifest zetten we op een rijtje wat er volgens ons nodig is om tot een echte structurele oplossing te komen. Dit zijn onze belangrijkste aanbevelingen: 1. Cups, tampons en maandverband gratis beschikbaar stellen, bijvoorbeeld via opvanghuizen, openbare gebouwen, scholen en universiteiten. 2. Menstruatieproducten aanmerken als noodzakelijke middelen voor een gezonde, hygiënische menstruatie, en ze laten vergoeden door de verzekering. 3. Voldoende voor vrouwen toegankelijke toiletten in de openbare ruimte. 4. Het taboe op menstruatie doorbreken. Dit begint met goed onderwijs en voorlichting over menstruatie, vanaf jonge leeftijd, voor jongens en meisjes.

48

ANNEX Lijst met organisaties die we hebben gesproken: 1. Bijstandsbond - De Bijstandsbond is een ongesubsidieerde, onafhankelijke zelforganisatie van mensen met een minimuminkomen en van ervaringsdeskundigen: https://www.bijstandsbond.org/bijstandsbond.html 2. Sociale Kruidenier - De Sociale Kruidenier is een supermarkt en ontmoetingsplek voor Amsterdammers met een krappe beurs. Bij de Sociale Kruidenier kunnen klanten van de Voedselbank Amsterdam non-food en lang houdbare producten kopen tegen een kleine prijs, in aanvulling op hun voedselpakket: http://www.socialekruidenier.nl/ 3. Voedselbank Utrecht (afdeling Ondiep)- verschaft voedselpakketten aan mensen in Utrecht: https://voedselbankutrecht.nl/ondiep/ 4. Voedselbank Amsterdam - Voedselbank Amsterdam streeft ernaar wekelijks gezond en gevarieerd eten te geven aan mensen, die het niet hebben: https://amsterdam.voedselbank.org/ 5. Samen Doen - Bij de Samen DOEN wijkteams kunnen mensen terecht voor ondersteuning wanneer zij op meerdere gebieden problemen hebben en er zelf niet uitkomen: Wijkteams in Amsterdam: https://samendoenamsterdam.nl/ 6. Stichting meer met minder - Stichting Meer met Minder zet zich in voor mensen die in een sociaal- maatschappelijk kwetsbare positie verkeren, met speciale aandacht voor mensen die in armoede leven: https://stichtingmeermetminder.nl/ 7.

Stichting SINA (Samen is niet alleen) - Stichting Samen is niet alleen houdt zich bezig met armoedebestrijding in Amsterdam. Zij richten zich op individuen en gezinnen die onder of nabij de armoedegrens leven: https://www.stichtingsina.nl/ 8. Sociale supermarkt Utrecht - Bij de Sociale supermarkt in Utrecht krijgen mensen met een zeer beperkt budget de kans om, los van de dagelijkse stress, elke week boodschappen te doen en vaker gezond te eten: http://superondiep.nl/ 9. Sociale supermarkt Helmond - Bij de Sociale supermarkt in Helmond kunnen mensen die in de gemeente Helmond of Laarbeek wonen en (tijdelijk) te weinig inkomsten hebben om voldoende boodschappen te doen in een reguliere supermarkt daar hun boodschappen komen doen: https://supersociaal.nl/voor-wie/ 10. Sociale supermarkt Almere - Bij de Sociale supermarkt in Almere kunnen mensen met een laag inkomen uit Almere hun wekelijkse boodschappen doen. Het is een initiatief van het Voedsel Loket Almere: https://www.supermacht.nl/ 11. Sociale supermarkt Den Haag - Het uitgangspunt van Kies! Sociale supermarkt is: uit de armoede door zelf te kiezen. Mensen uit de regio Den Haag Zuidwest kunnen in deze rijdende supermarkt hun boodschappen én hun verhaal doen: 49

https://stekdenhaag.nl/kiessocialesupermarkt 12. Centram - Maatschappelijke dienstverlening Amsterdam: https://www.centram.nl/ 13. Sociale Alliantie - een samenwerkingsverband van enkele tientallen organisaties die zich inzetten tegen armoede in Nederland: https://www.socialealliantie.nl/ 14. Armoede Coalitie Utrecht - Armoede Coalitie Utrecht heeft allerlei voorzieningen en regelingen voor mensen met een kleine beurs geïnventariseerd, omdat deze vaak niet bekend zijn bij het grote publiek: https://armoedecoalitie-utrecht.nl/ 15. Leger des Heils Amsterdam (incl. 20 opvanglocaties gesproken - zie hieronder) - In Amsterdam zet het Leger des Heils zich onder de naam Goodwillcentra Amsterdam (GWCA) in voor mensen zonder helper: https://www.legerdesheils.nl/goodwillcentraamsterdam 16. De Regenboog Groep - De Regenboog Groep biedt kwetsbare Amsterdammers opvang en structuur, gaat eenzaamheid tegen en versterkt het sociale netwerk: https://www.deregenboog.org/ 17. HVO Querido - HVO Querido is een daklozenopvang en ondersteunt mensen in een kwetsbare situatie in hun streven om – opnieuw – de regie over hun eigen leven te krijgen en volwaardig deel uit te maken van de samenleving: https://hvoquerido.nl/ 18.

Daklozen pastoraat Amsterdam Protestantse Diaconie - het doel van het pastoraat is om naar elkaar om te kijken in het licht van het evangelie: https://www.protestantsamsterdam.nl/pastoraat/ 19-32. Inloophuizen Amsterdam voor daklozen (13 gesproken - zie hieronder) 33. Vrouwengroep AZC Willinklaan - dit is een vrouwengroep die plaatsvindt in AZC Willinklaan en valt onder het COA (zie punt 33): https://www.coa.nl/nl/over-coa 34. OpenEmbassy - OpenEmbassy zorgt dat nieuwkomers in Nederland zinnig en vlot hun weg kunnen vinden: https://www.openembassy.nl/ 35. Dokters van de Wereld - Dokters van de Wereld biedt overal ter wereld hulp aan de meest kwetsbare personen. Zij geloven dat ieder mens recht heeft op medische zorg: https://doktersvandewereld.org/ 36. Het Wereldhuis - Het Wereldhuis is een centrum gerund door en voor ongedocumenteerde mensen waar zij terecht kunnen voor informatie, begeleiding, educatie, en culturele activiteiten: https://wereldhuis.org/ 37. Amsterdam City Rights - Amsterdam City Rights is een plek waar mensen zonder en met papieren elkaar kunnen ontmoeten die willen bijdragen aan een inclusieve stad: https://www.amsterdamcityrights.org/ 38. De BBB’s in Amsterdam van HVO Querido - dit zijn Bed, Brood en Bad voorzieningen in Amsterdam waar ongedocumenteerde en veelal uitgeprocedeerde 50

mensen terecht kunnen: https://hvoquerido.nl/perspectief-voor-ongedocumenteerden/ 39. Kruispost - Kruispost biedt medische en psychosociale zorg aan mensen die in de reguliere zorg geen hulp kunnen vinden: onverzekerden, daklozen en (uitgeprocedeerde) asielzoekers: https://www.oudezijds100.nl/kruispost 40. Steunpunt vluchtelingen ASKV - ASKV zorgt voor noodopvang voor vluchtelingen die geen aanspraak maken op overheidsvoorzieningen en zorgt dat kwetsbare mensen niet op straat komen te staan: https://www.askv.nl/ 41. Medische Opvang Ongedocumenteerden - het MOO is onderdeel van het ASKV. Hier kunnen ongedocumenteerde mensen terecht die (ernstige) psychische problematiek hebben: https://www.askv.nl/wat-doen-we/medisch-opvangprojectongedocumenteerden/medisch-opvangproject/ 42. Steunpunt voor Vrouwen zonder verblijfsvergunning Amsterdam - dit steunpunt ondersteunt circa 30 vrouwen zonder verblijfsvergunning binnen verschillende gebieden van hun leven: medisch, juridisch en onderdak: http://www.stichtinglos.nl/noodopvang/steungroep-vrouwen-zonderverblijfsvergunning-svzv 43. Landelijk Ongedocumenteerden Steunpunt - Stichting LOS is sinds 2003 het kenniscentrum voor mensen en organisaties die hulp bieden aan migranten zonder verblijfsvergunning: http://www.stichtinglos.nl/ 44.

Stichting Jeannette Noëlhuis - Jeanette Noëlhuis is een leefgemeenschap in Amsterdam Zuidoost: http://noelhuis.nl/ 45. Vreemdelingenloket Gemeente Amsterdam - bij het Vreemdelingenloket kan iedere vreemdeling terecht voor advies, informatie en doorverwijzing naar allerlei organisaties en instanties: https://www.amsterdam.nl/zorgondersteuning/ondersteuning/vluchtelingen/vreemdelingenloket/ 46. Stichting STIL Utrecht - deze stichting biedt al meer dan 20 jaar hulp aan mensen zonder verblijfsvergunning: https://www.stil-utrecht.nl/ Opvanglocaties van het Leger des Heils: 1. OC Middelveld (Leger des Heils - LdH); 2. Gein (LdH); 3. De Klif (LdH); 4. Rosaburgh (LdH); 5. Zij aan Zij (LdH); 6. Majoor Boshardtburgh (LdH); 7. Jannahuis (LdH); 8. Meeting Point (LdH); 51

9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19.

Recht in Zicht (LdH); Daalburgh (LdH); Crisisopvang Gezinnen (LdH); Gastenburgh (LdH); Zuiderburgh (LdH); Restart (LdH); Winteropvang (LdH) (er is een kleine en een grote); Instroomhuis (LdH); Middelenbewust (LdH); Westburgh (LdH); Domus 1 en 2 (LdH) (2 locaties)

Inloophuizen in Amsterdam: Zuiderburgh (Leger de Heils); Blaka Watra; Amsterdammers helpen Amsterdammers; Badhuis Da Costa; Bijbelcentrum Simon de Looier; Scharlaken Koord; Centrum PS (de Volksbond); Filah; Inloophuis Princehof; Inloophuis Ondro Bong; De Schakel; De tweede Mijl; Zusters van Moeder Theresa. Interviews met de doelgroep zelf: Interviews die we zelf hebben afgenomen: 69 respondenten via de anonieme online vragenlijst; 20 interviews met klanten van de Voedselbank; 2 vrouwelijke asielzoeksters; 3 voormalig dakloze vrouwen; 2 focusgroepen met ongedocumenteerde vrouwen (Bij het ASKV - 9 vrouwen; bij het Wereldhuis - 6 vrouwen); 1 ongedocumenteerde vrouw (via Amsterdam City Rights). Interviews uitgezet door organisaties: Voedselbank Utrecht (39 vrouwen); Steunpunt Vrouwen Zonder Verblijfsvergunning (7 vrouwen); OpenEmbassy (3 vrouwen in maatschappelijke opvang); ASKV (12 vrouwen); Opvang Daalburgh (5 vrouwen); Samen Doen (3 vrouwen). In totaal zijn dit 178 vrouwen. Daarvan gaven er 96 aan moeite te hebben om menstruatieproducten te bekostigen (54%) en 83 geen moeite met de aanschaf te hebben (46%). Tabel met prijzen maandverband en tampons: MERK