Rapport menstruatie-armoede De Bovengrondse.pdf

RAPPORT ONDERZOEK ‘VERKENNING VAN MENSTRUATIE-ARMOEDE IN NEDERLAND’ 2019

DOOR

DE BOVENGRONDSE O.L.V. LORIJN DE BOER

2

1. INTRODUCTIE VAN HET ONDERZOEK

4

1.1

Doelen

4

1.2

Definitie menstruatie-armoede

4

1.3

Afbakening onderzoek

6

1.4

Aanpak

6

1.5

Belang van dit onderzoek

7

2. BIJ WIE KOMT MENSTRUATIE-ARMOEDE VOOR?

9

2.1

Inleiding - de kosten van menstruatie

9

2.2

Bij wie komt menstruatie-armoede voor?

10

2.2.1

De minima

15

2.2.2

Dak- en thuislozen

21

2.2.3

Ongedocumenteerden

25

2.3

Onderzoek Plan International

29

2.4

Menstruatie in de hulpverlening en bestaande initiatieven

29

2.5

Samenvattend:

31

3.

HOE ZIET MENSTRUATIE-ARMOEDE ERUIT IN NEDERLAND?

3.1

Toegang tot producten

32

3.2

Sanitaire voorzieningen

38

3.3

Kennis en taboe

39

3.4

Samenvattend:

42

4. OPLOSSINGEN EN AANBEVELINGEN

43

4.1

Zijn cups de oplossing?

43

4.2

Wij starten hierbij het Damesverband

43

4.3

Hoe zouden we menstruatie-armoede kunnen uitbannen?

44

CONCLUSIE

46 3

1.

INTRODUCTIE VAN HET ONDERZOEK

1.1

Doelen

De afgelopen maanden heeft het feministisch platform De Bovengrondse1 een verkennend onderzoek uitgevoerd naar menstruatie-armoede in Nederland. Het doel was om erachter te komen of menstruatie-armoede speelt onder vrouwen2 die rond de armoedegrens leven en op wat voor manier zij menstruatie-armoede ervaren. Dit rapport bestaat uit drie delen. Het eerste deel van dit rapport gaat in op wie menstruatie-armoede ervaart. Het tweede deel legt aan de hand van getuigenissen uit welke vormen van menstruatie-armoede wij tegen zijn gekomen in ons onderzoek, en het laatste deel geeft oplossingen voor dit probleem.

1.2

Definitie menstruatie-armoede

Menstruatie-armoede betekent: beperkte toegang hebben tot de middelen die je nodig hebt om veilig en comfortabel je menstruatie door te komen.3 Deze middelen bestaan uit de volgende drie aspecten: 1. Toegang tot producten om het bloed op te vangen (zoals tampons, maandverband of een cup). Het is daarbij van belang dat die producten veilig, schoon en effectief zijn, én dat ze acceptabel zijn voor degene die ze gebruikt (sommige vrouwen willen bijvoorbeeld niets inbrengen, en accepteren daarom geen tampons).

1 Tekst van deze samenvatting: Lorijn de Boer & Bregje Hofstede. Het onderzoek is uitgevoerd door en

o.l.v. Lorijn de Boer i.s.m. Bregje Hofstede, Floor Boots, Willemieke Kars, Vera Hounjet en Karina de Vries. Allen zijn vrijwilligers / onbetaalde krachten bij De Bovengrondse. 2 Wij spreken in deze tekst van ‘vrouwen’. Maar het is daarmee niet gezegd dat het probleem zich tot hen beperkt: ook een trans-man die menstrueert, kan ermee te maken hebben. Voor de leesbaarheid van dit rapport gebruiken we desondanks het woord ‘vrouwen’. De lezer mag het sterretje - *vrouwen - erbij denken. 3 Het bevolkingsfonds van de Verenigde Naties, het UNFPA, geeft een definitie van menstruatie-armoede en een volledige lijst van de basisvoorwaarden voor een gezonde menstruatie. Zie: https://www.unfpa.org/menstruationfaq#menstruation%20and%20human%20rights

4

2. Goede sanitaire voorzieningen. Dit betekent een veilige en privé-plek om de bovengenoemde producten te vervangen (wc en wasbak); een plek om ze weg te gooien of (bij herbruikbare producten) te wassen; een veilige privé-plek om jezelf met zeep en water te wassen. 3. Kennis over menstruatie. Dit betekent basisinformatie over menstruatie en informatie over gezondheidsproblemen rond de menstruatie, voor iedereen die menstrueert. Kennis is bijvoorbeeld van belang om medische aandoeningen4 rondom je menstruatie te herkennen. Een voorbeeld daarvan is endometriose5, een aandoening waar 1 op de 10 vrouwen last van heeft,6 die ernstige pijn en buitenbaarmoederlijke bloedingen veroorzaakt, en waarbij er vaak jarenlang geen juiste diagnose wordt gesteld.7 Dit heeft tot gevolg dat de betrokken vrouwen veel meer door hun menstruaties worden gehinderd dan zou hoeven. Op deze manier kan een kennistekort menstruatie-armoede versterken.

4 Dit artikel in het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde geeft een overzicht van

menstruatiestoornissen: https://www.ntvg.nl/artikelen/menstruatiestoornissen-0/volledig. Voor uitleg over abnormaal bloedverlies en standaarden over bloedverlies, zie: https://richtlijnendatabase.nl/gerelateerde_documenten/f/3944/Patientenbrochure%20Hevig%20menstru eel%20bloedverlies.pdf, https://www.henw.org/artikelen/abnormaal-vaginaal-bloedverlies en voor de standaard vaginaal bloedverlies van het Nederlandse Genootschap van Huisartsen, zie: https://www.nhg.org/?tmp-no-mobile=1&q=node/1781. 5 Voor meer informatie over endometriose, zie dit document van de Nederlandse Vereniging voor Gynaecologen: https://www.nvog.nl/wp-content/uploads/2018/02/ENDOMETRIOSE.pdf. 6 Deze schatting gaat over alle vrouwen. Maar onder vrouwen in de vruchtbare leeftijd is de schatting veel hoger: mogelijk wordt zelfs 50% van hen hierdoor getroffen. Dat schrijft de European Society of Human Reproduction and Embryology in dit rapport: https://www.nvog.nl/wpcontent/uploads/2018/02/ESHRE-guideline-on-endometriosis.pdf. 7 “In Nederland duurt het gemiddeld 7,4 jaar voordat de diagnose endometriose wordt gesteld. Dat is een van de conclusies uit het proefschrift ‘Diagnostic delay of Endometriosis’ van Moniek van der Zanden. Uit gesprekken met patiënten, huisartsen en gynaecologen kwamen verschillende mogelijke oorzaken voor de lange tijdsduur naar voren.

Een belangrijke reden blijkt het gebrek aan kennis, zowel bij de dokters als in de algemene bevolking. “Pijn bij de menstruatie hoort er bij”, wordt immers vaak gedacht. De manier waarop de moeder omgaat met de menstruatieklachten van haar dochter blijkt bepalend voor het hulpzoekende gedrag van de jonge vrouw. Voorstellen om het diagnosetraject te verkorten zijn vooral gericht op het versterken van het bewustzijn over het bestaan van endometriose bij zowel patiënten als (huis)artsen, en door het vergroten van kennis erover. Een ander voorstel dat kansrijk lijkt is het ontwikkelen van een ‘beslishulp’ die door patiënten en artsen samen gebruikt kan worden in het diagnostieke proces.” Zie: https://www.radboudumc.nl/nieuws/2019/diagnose-van-endometriose-laat-op-zich-wachten

5

1.3

Afbakening onderzoek

Het onderzoek richt zich voornamelijk op de regio Amsterdam. Daarnaast hebben we met name gekeken naar drie groepen die onder of rond de (Nederlandse) armoedegrens8 leven: de minima;9 dak- en thuislozen;10 en ongedocumenteerden.11 Ons onderzoek richt zich vooral op het eerste aspect van menstruatie-armoede, namelijk de vraag of vrouwen in voldoende mate toegang hebben tot de juiste menstruatieproducten, zoals maandverband, tampons en/of een cup. Daarbij werd gekeken of vrouwen moeite ervaren deze producten te bekostigen, hoe menstruatiearmoede zich manifesteert en welke initiatieven er al zijn die vrouwen helpen om aan gratis of goedkoper maandverband/tampons te komen. Op andere aspecten van menstruatie-armoede, zoals het kennisaspect, gaat dit onderzoek heel kort in. Het onderzoek is bedoeld als een eerste verkenning, en is daarom indicatief en niet representatief van aard. Een kwantificering valt dan ook buiten het bereik van dit onderzoek.

1.4

Aanpak

Het onderzoek is uitgevoerd op basis van interviews. Ten eerste hebben we de belangrijkste organisaties gesproken die werken in de armoedehulp en die minima, dak- en thuislozen en/of ongedocumenteerden ondersteunen. Daarnaast hebben we gekeken welke initiatieven er al zijn om gratis maandverband te verschaffen of deze tegen een gereduceerde prijs aan te bieden aan

8 De definitie van ‘armoedegrens’ wordt in paragraaf 2.2 uitgelegd in de boxtekst. 9 Hieronder verstaan wij mensen met een inkomen tot aan 120% van het wettelijk sociaal minimum. Dat

is namelijk de armoedegrens in Amsterdam. 10 Een dakloze is een persoon die gebruikmaakt van de nachtopvang of de winterkoudeopvang, op straat slaapt of in een voor wonen ongeschikte ruimte leeft, bijvoorbeeld een garagebox, bootje, auto of tentje. Een thuisloze is een persoon die dakloos is geweest en verblijft in een voorziening voor maatschappelijke opvang. Deze definitie hanteert de Rekenkamer en komt uit dit onderzoeksrapport: https://www.rekenkamer.amsterdam.nl/onderzoeksopzet-opvang-dak-enthuislozen/img/pdf/download_onderzoeksopzet-dak-en-thuislozen.pdf 11 Ongedocumenteerden zijn vluchtelingen en migranten zonder geldige verblijfsvergunning in Nederland. Deze definitie geeft Amnesty International, zie: https://www.amnesty.nl/encyclopedie/ongedocumenteerden-illegalen-en-uitgeprocedeerden.

6

personen die dit moeilijk kunnen betalen. (Raadpleeg de annex voor een lijst van deze organisaties.) Ten tweede hebben we de vraag of menstruatie-armoede speelt uitgezet bij een aantal cliënten van deze organisaties. Deels hebben we zelf interviews kunnen afnemen, en deels hebben hulpverleners van een aantal organisaties de vraag voor ons uitgezet. Daarnaast hebben we informatie ingewonnen via een online vragenlijst die was verspreid via een aantal van deze organisaties, onze website en De Correspondent. In totaal hebben we circa 50 organisaties bereid gevonden om ons te woord te staan en hebben zo’n 170 vrouwen informatie gegeven over de vraag of zij wel of niet moeite hadden met de aanschaf van menstruatieproducten. (Zie Annex). De informatie van dit onderzoek is dan ook afhankelijk van welke organisaties en vrouwen mee wilden werken. Vanwege de gevoeligheid van het onderwerp was het erg moeilijk om mensen bereid te vinden over hun ervaring te getuigen. Hierom was het vaak beter als een vertrouwde hulpverlener de informatie inwon bij de vrouwen.

1.5

Belang van dit onderzoek

Wereldwijd worden maandelijks twee miljard vrouwen en meisjes ongesteld; op elke willekeurige dag zijn dat er 800 miljoen.12 De menstruatiecyclus is een normaal onderdeel van het leven, en is over het algemeen een teken van goede gezondheid en vruchtbaarheid. Alleen al daarom verdient dit onderwerp aandacht. Een veilige en comfortabele menstruatie is van belang voor iedereen die menstrueert, en wordt onder andere gegarandeerd door voldoende toegang tot de juiste producten. We weten namelijk uit eerder onderzoek dat meisjes zonder de juiste producten soms niet de deur uitgaan en hierdoor bijvoorbeeld soms school moeten missen.13 Zonder de juiste producten tijdens de menstruatie kunnen vrouwen dus niet volwaardig meedraaien in de samenleving. Daarnaast is een goede verzorging en hygiëne 12 Plan International, bijvoorbeeld: https://www.planinternational.nl/projecten/vijf-bizarre-mythes-

ongesteldheid 13 Puberty education and menstrual hygiene management, UNESCO, blz. 15-16 https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000226792; Zie ook bijvoorbeeld eerder onderzoek van Plan International naar menstruatie-armoede in het Verenigd Koninkrijk: https://plan-uk.org/media-centre/plan-international-uks-research-on-period-poverty-andstigma

7

essentieel tijdens de menstruatie. Onhygiënische omstandigheden en een gebrek aan producten vormen een bedreiging van de gezondheid; het te lang dragen van tampons kan bijvoorbeeld infecties14 zoals het toxic shock syndrome veroorzaken, een gevaarlijke infectie die zelfs dodelijk kan zijn.15 Menstruatieproducten zijn kortom een basisbehoefte, en zoals geldt voor andere basisbehoeftes kan hun aanschaf moeilijk worden uitgesteld: je hebt maandverband (of een ander product) nú nodig. Wat menstruatie-armoede anders maakt dan het grotere probleem van armoede is het taboe dat erop rust. Een dubbel taboe: menstruatie bespreken is al moeilijk, toegeven dat je arm bent komt daar nog eens bij. Het taboe zorgt ervoor dat het probleem van menstruatie-armoede onbesproken blijft. Dit onderzoek wil bijdragen aan het doorbreken van dit taboe, wil het probleem van menstruatie-armoede zichtbaar maken en op die manier bijdragen aan het vinden van oplossingen voor dit probleem.

14 Een rondvraag onder Schotse vrouwen toonde aan dat 22 procent van de vrouwen te lang moet doen

met een maandverband of tampon, vanwege de kosten; 11 procent van hen liep daardoor klachten op, zoals een blaasontsteking of vaginale infectie. Dat schrijft The Guardian: https://www.theguardian.com/society/2018/feb/05/period-poverty-scotland-poll-shows-women-go-todesperate-lengths 15 Een voorbeeld is het toxic shock syndrome dat wordt veroorzaakt door twee bacteriën: de stafylokokken of de streptokok-bacterie. Deze infectie kan veroorzaakt worden door het te lang dragen van een tampon. Zie: Ross A, Shoff HW. Toxic Shock Syndrome. [Updated 2019 Jun 22]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2019 - op de volgende website: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK459345/. of: https://www.hetacuteboekje.nl/hoofdstuk/algemene_infectieziekten/toxische_shock_syndroom.html

8

2.

BIJ WIE KOMT MENSTRUATIE-ARMOEDE VOOR?

2.1

Inleiding - de kosten van menstruatie

Hoeveel kost menstrueren? Als we uitgaan van een gemiddelde cyclus van 5 dagen, een gebruik van maximaal 5 producten per dag,16 en van de allergoedkoopste producten, dan komen we uit op ongeveer 0,77 euro (tampons) tot 1,32 euro (maandverband) per maand.17 (Andere benodigdheden, zoals pijnstillers, of bijvoorbeeld nieuw ondergoed omdat het oude door bloedvlekken is bedorven, zijn hierbij niet meegerekend.) Een euro per menstruatie? Dat kunnen de meeste mensen prima betalen. Ook onder minima: ongeveer de helft van alle mensen die wij spraken,18 lukt het gelukkig om in deze producten te voorzien. Sommigen van hen vonden tampons en maandverband relatief goedkoop. Zo spraken we een vrouw van 35 jaar die per cyclus genoeg heeft aan één pakje à 1 euro, en dat kan ze van haar bijstandsuitkering gemakkelijk betalen. “Het is cheap,” vindt ze. Een andere vrouw, ook met een bijstandsuitkering, vertelt dat ze er geen moeite mee heeft: “Je kan voordelige maar goede maandverband kopen bij de Aldi, Action, Liddl en soms ook de duurdere merken als ze goed in de reclame zijn, dus bij voorbaat halen en zo altijd een voorraadje hebben.” Twee van de vrouwen die we spraken, gaven zelfs helemaal niks uit. De één doordat ze niet meer ongesteld wordt vanwege een hormoonspiraaltje, de ander door een cup te gebruiken.

Toch is het voor de andere vrouwen die wij spraken niet altijd even gemakkelijk om hun menstruatie te bekostigen. In de praktijk kwamen wij weinig mensen tegen die het redden met zo’n laag bedrag. In onze online vragenlijst werd door 56 vrouwen het bedrag ingevuld dat zij maandelijks aan hun menstruatie besteden, variërend van 85 cent tot 25 euro, met een gemiddelde van 7,90 euro. Dat is slechts een indicatie, en geen representatief onderzoek, maar het laat zien dat de kosten per persoon erg kunnen verschillen. Heb je een lichte menstruatie van drie dagen, dan zal je veel goedkoper uit zijn dan iemand die tien dagen menstrueert, veel bloed verliest en sterke pijnstillers nodig heeft. Sommige mensen hebben niet genoeg aan gewone menstruatieproducten, laat staan aan de goedkoopste varianten.

16 Dit gemiddelde aantal benodigde producten is gebaseerd op een berekening van het tijdschrift

Period.nl, zie: http://www.period.nl/factsfigures/wat-zoveel/. 17 Zie de annex voor een overzicht van de prijzen, gemaakt door Floor Boots. 18 Het aantal bedraagt 46% van alle ondervraagden.

9

Bij de vraag of iets duur is, gaat het niet zozeer om de exacte prijs van de producten zelf, maar eerder om de persoonlijke financiële context van iemand die menstruatieproducten moet kopen. Een bedrag van 7,90 euro is veel op een weekbudget van 50 euro.19 Er zijn altijd ook andere boodschappen nodig, en de kosten van bijvoorbeeld maandverband gaan af van het totale budget. Mariëlle van der Land, projectleider Armoede en Schuldhulpverlening van Centram,20 legt uit: “Het gaat vaak om de context, bijvoorbeeld het kopen van wasmiddel en tampons tegelijkertijd. En wat als je ook nog tandpasta en douchegel nodig hebt? Met een beperkt budget moet je keuzes maken. Dat maakt de aanschaf van verzorgingsproducten problematisch.” Daarnaast bleek uit de interviews dat vrouwen met kinderen extra moeite hebben om menstruatie-producten te bekostigen. De verzorging van de kinderen, en hun eten en drinken, heeft voor veel vrouwen die we spraken beslist voorrang op het kopen van menstruatieproducten. Een voorbeeld dat meerdere keren werd genoemd, is de aankoop van luiers voor kinderen. Voor een gezin dat dochters heeft die ook menstrueren, wordt het nog moeilijker om in alle producten te voorzien. Een aantal vrouwen gaf aan dat zij de school vragen om menstruatieproducten, om in de behoefte van hun dochters te voorzien.

2.2

Bij wie komt menstruatie-armoede voor?

Dat armoede een probleem is in Nederland, is bekend. Ruim 600.000 mensen leven onder armoedegrens.21 Dat aantal is gedurende een paar jaar gedaald, maar die daling stagneert, en volgens het CBS neemt het aantal armen momenteel juist weer toe.22 Zo’n 132.500 Nederlanders lopen bij de Voedselbank, waar je alleen klant mag worden als je écht heel weinig te besteden hebt.23 In Amsterdam, waar ons onderzoek zich vooral op concentreerde, leeft ruim één op de vijf mensen in armoede. Hieronder vallen

19 Dat is het budget van sommige vrouwen die we spraken, en die klant zijn bij de voedselbank en/of in de schuldhulpsanering zitten. 20 Centram is een organisatie voor maatschappelijke dienstverlening in Amsterdam. Ze bieden onder andere hulp bij geldproblemen en begeleiden jaarlijks zo'n 1200 Amsterdammers met beperkt budget; veel van hun cliënten leven van een leefgeld van 50 tot 60 euro per week. 21 Armoede in kaart 2018 van het Sociaal Cultureel Planbureau: https://digitaal.scp.nl/armoedeinkaart2018/. 22 Volgens cijfers van het CBS uit 2018 neemt het armoederisico, na een jarenlange daling, weer toe, vooral onder vluchtelingen. Dit schrijft Trouw erover: https://www.trouw.nl/nieuws/cbs-armoede-innederland-neemt-toe-met-name-onder-vluchtelingen~b30cbf6e/. 23 Voor de Feiten en Cijfers van 2018 van de Voedselbank, zie: https://voedselbankennederland.nl/wpcontent/uploads/2019/05/Feiten-en-Cijfersper31-12-2018-DEF.pdf.

10

bijvoorbeeld mensen die in de bijstand zitten, maar ook mensen met een (slecht)betaalde baan. In de hoofdstad is de armoedegrens 120% van het wettelijk minimum inkomen (zie boxtekst onderaan deze paragraaf). Armoede kan iedereen treffen. We spraken mensen met en zonder betaalde baan, zzp’ers, hoogopgeleiden, studenten, twintigers tot vijftigers, Nederlanders en andere nationaliteiten, die er niet of nauwelijks in slagen de producten te bemachtigen die ze voor hun menstruatie nodig hebben. Uit interviews met de verschillende organisaties blijkt dat het probleem van menstruatie-armoede in ieder geval speelt onder de minima, in het bijzonder onder klanten van de Voedselbank, dak-en thuislozen en ongedocumenteerden. We stellen dus vast dat het probleem voorkomt bij vrouwen die onder de armoedegrens leven (zie boxtekst onderaan deze pagina). Dit betekent concreet dat het probleem voorkomt en kan ontstaan bij mensen die een leefbudget24 van circa 50 euro per week of lager hebben. Dit weten we omdat de normbedragen van de Voedselbank uitgaan van een leefbedrag van maximaal 225 euro per maand, per persoon. Voor een tweepersoonshuishouden ligt dit op 315 euro per maand.25 Het leefbudget van de andere onderzochte groepen komt hier grotendeels mee overeen.26 Dat wil niet zeggen dat we kunnen concluderen dat mensen met een hoger budget geen problemen ervaren.

Het betekent ook zeker niet dat menstruatiearmoede bij iedereen in deze groep voorkomt; wij hebben ook verhalen van mensen ontvangen die het met een dergelijk leefbudget wel redden om de noodzakelijke menstruatie-producten te kopen. BOXTEKST: UITLEG ARMOEDE IN NEDERLAND 1. WAT IS DE ARMOEDEGRENS? Sociaal Cultureel Planbureau Het SCP hanteert twee definities; namelijk het basisbehoeftenbudget en niet-veel-maartoereikendbudget voor verschillende typen huishoudens. 1. Het strikte basisbehoeftenbudget omvat de minimale uitgaven van een zelfstandig

24 Hier gaat het om het budget dat overblijft voor o.a. kleding, voedsel, verzorgingsproducten, na de

aftrek van de vaste lasten zoals hypotheek, huur, kosten voor gas/water/licht, verzekeringen. 25 Zie hier de voorwaarden: https://voedselbankennederland.nl/ik-zoek-hulp/kom-ik-in-aanmerking-vooreen-pakket/. 26 Zo is het leefgeld (excl. huur) voor een ongedocumenteerde 50 tot 30 euro per week. In Amsterdam is het doorgaans 50 euro. De dak- en thuislozen-uitkeringen staan op blz. 18 toegelicht.

11

huishouden aan onvermijdbare, basale zaken als voedsel, kleding en wonen. Ook de uitgaven aan andere moeilijk te vermijden posten, zoals verzekeringen en persoonlijke verzorging, zijn meegeteld. In 2017 was het basisbehoeftenbudget voor een alleenwonende 1039 euro per maand. In het basisbehoeftenbudget is het volgende gereserveerd voor kleding, voedsel en persoonlijke verzorging: - Kleding en schoenen: 56 euro - Voeding: 201 euro - Persoonlijke verzorging: 21 euro - Was- en schoonmaakmiddelen: 6 euro 2. Het niet-veel-maar-toereikendbudget (nvmt) is iets ruimer. Dat budget houdt ook rekening met de minimale kosten van ontspanning en sociale participatie. Denk aan het lidmaatschap van een sport- of hobbyclub. Deze uitgaven zijn niet strikt noodzakelijk, maar veel mensen beschouwen ze wel als zeer wenselijk. Het niet-veel-maartoereikendbudget is nog steeds bescheiden en biedt geen ruimte voor luxegoederen zoals een auto. In 2017 was het niet-veel-maar-toereikendbudget 1135 euro per maand. Zie: https://digitaal.scp.nl/armoedeinkaart2019/waar-ligt-de-armoedegrens/. Het CBS In 2017 lag de lage-inkomensgrens op 1040 euro per maand voor een alleenstaande, op 1380 euro per maand voor een alleenstaande ouder met één kind en op 1960 euro per maand voor een paar met twee kinderen.

De lage-inkomensgrens voor een alleenstaande van het CBS verschilt dus nauwelijks (1 euro) van het basisbehoeftenbudget van het SCP. Definitie in Amsterdam De armoedegrens is in de hoofdstad, vanwege de hogere kosten van levensonderhoud, 120% van het wettelijk sociaal minimum (WSM). In 2016 (de laatste beschikbare cijfers) viel een huishouden onder de Amsterdamse armoedegrens als het van 1685 euro of minder per maand moest rondkomen. Bron: Amsterdam Armoede Dashboard – afdeling Onderzoek, Informatie en Statistiek van de Gemeente Amsterdam: https://www.ois.amsterdam.nl/nieuws/kerncijfersarmoede-in-amsterdam.

12

2. CIJFERS OVER ARMOEDE IN NEDERLAND Armoede in Nederland Sociaal Cultureel Planbureau – Rapport armoede in kaart van 2019: De laatste cijfers komen uit 2017. Volgens het basisbehoeftencriterium waren er in 2017 ongeveer 618.000 Nederlanders arm (3,8%) en bedroeg het aantal armen volgens het niet-veel-maar-toereikend-criterium bijna 939.000 (5,7%). In 2017 waren er iets meer dan 666.000 volwassenen met een inkomen onder het niet-veel-maar-toereikendcriterium. De grootste 3 groepen zijn: werkenden, bijstandsgerechtigden en gepensioneerden. 1. Bijna 220.000 van hen die onder de armoedegrens leven, hebben betaald werk als belangrijkste eigen inkomstenbron. Werkenden vormen dus een derde van de totale groep arme volwassenen. Binnen de groep arme werkenden is iets meer dan de helft een werkende in loondienst: in 2017 waren er 125.000 werknemers en 95.000 zelfstandigen met een huishoudensinkomen onder het niet-veel-maar-toereikendcriterium. 2. Na de bijna 220.000 werkende armen zijn de bijstandsgerechtigden de tweede grootste groep onder de arme volwassenen. In totaal ging het in 2017 om ongeveer 152.000 personen. Dit was bijna een kwart (23%) van de totale groep arme volwassenen. 3. Naast de werkenden en de bijstandsgerechtigden zijn de pensioenontvangers de derde grote groep onder de arme volwassenen. In 2017 ging het om 105.000 mensen.

Bron: https://digitaal.scp.nl/armoedeinkaart2019/werkende-en-niet-werkende-armen/. Het CBS In 2017 hadden 599.000 huishoudens een inkomen onder de lage-inkomensgrens, 27.000 meer dan in 2016. Het aandeel huishoudens met een armoederisico steeg daarmee van 7,9 naar 8,2 procent. In 2017 moesten 227.000 huishoudens al ten minste vier jaar op rij rondkomen van een laag inkomen; dat komt neer op 3,3 procent van alle Nederlandse huishoudens. Het aandeel huishoudens met een langdurig laag inkomen was in 2014 nog 2,7 procent. De toename komt voornamelijk doordat meer huishoudens langdurig afhankelijk zijn van een bijstandsuitkering. Huishoudens die door toedoen van de economische crisis onder 13

de streep zijn terechtgekomen, hebben zich hieraan niet altijd weten te onttrekken. De stijging van het aantal huishoudens met een inkomen onder deze grens, en daarmee van het aantal met risico op armoede, komt voor ruim een derde voor rekening van vooral Syrische vluchtelingen. Zij hebben een verblijfsvergunning ontvangen, maar zijn merendeels afhankelijk van een bijstandsuitkering. Bron: https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2018/46/meer-huishoudens-met-risico-oparmoede-in-2017 en https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2018/46/meer-huishoudens-metrisico-op-armoede-in-2017. Armoede in Amsterdam Voor Amsterdam geldt dat het leven duurder is en dat de armoedegrens dus ook hoger ligt dan elders in het land, namelijk op 120% van het wettelijk minimum. In 2016 viel een huishouden onder de Amsterdamse armoedegrens als het van € 1.685 of minder per maand moest rondkomen. In 2016 leefde 22,1% van alle Amsterdamse huishoudens van een inkomen tot deze armoedegrens. Dat betekent dat ruim een op de vijf Amsterdammers in armoede leeft. Deze groep wordt ook wel de minima genoemd. Bron: Amsterdam Armoede Dashboard – Afdeling Onderzoek, Informatie en Statistiek van de Gemeente Amsterdam: https://www.ois.amsterdam.nl/nieuws/kerncijfersarmoede-in-amsterdam https://www.ois.amsterdam.nl/visualisatie/dashboard_armoede.html. Onze hoofdstad telt daarmee 71.386 minimahuishoudens.

Ongeveer 38.000 Amsterdammers hebben problematische schulden volgens de website van de Gemeente Amsterdam. Bronnen: Afdeling Onderzoek, Informatie en Statistiek van de Gemeente Amsterdam: https://www.ois.amsterdam.nl/downloads/nieuws/2018_fact%20sheet%20kerncijfers%2 0armoede%20in%20Amsterdam.pdf. https://www.amsterdam.nl/bestuurorganisatie/volg-beleid/werk-participatie/inkomen/ https://www.nu.nl/amsterdam/6007112/amsterdamse-ombudsman-meeste-mensenmet-schulden-zijn-niet-in-beeld.html

14

2.2.1 De minima Menstruatie-armoede komt voor onder een deel van de mensen die onder de armoedegrens leven. Dit blijkt o.a. uit informatie van de Sociale Kruidenier te Amsterdam, Voedselbank Amsterdam, de Armoedecoalitie en een aantal persoonlijke interviews.27 Het gaat hier dan met name om de groep die bij de Voedselbank komt. Wie in aanmerking komt voor voedselhulp, heeft waarschijnlijk ook moeite om menstruatieproducten te betalen. Zowel de Voedselbank Amsterdam als de Voedselbank Utrecht (afdeling Ondiep), gaan er vanuit dat al hun vrouwelijke klanten in de menstruerende leeftijd moeite hebben met het bekostigen van hun menstruatieproducten. Met 'moeite' bedoelen we dat zij wel eens te weinig geld hebben voor deze producten, niet altijd de juiste producten kunnen kopen of moeten bezuinigen op andere basisvoorzieningen zoals voedsel teneinde maandverband of tampons te kunnen kopen. Als deze inschatting klopt, betreft het naar schatting ongeveer 683 meisjes en vrouwen in Amsterdam, in de leeftijd van 12 t/m 50 jaar.28 Het is moeilijk na te gaan of daadwerkelijk alle vrouwelijke klanten voor voedselhulp in de menstruerende leeftijd moeite hebben met het betalen van hun menstruatieproducten.

Waarschijnlijk ligt het werkelijke aantal lager.29 Onder de klanten van de Voedselbank (in Amsterdam en Utrecht) bij wie informatie werd ingewonnen, waren namelijk ook 27 Om deze groep te onderzoeken hebben we zeker 40 organisaties gecontacteerd, met uitzondering van

de organisaties voor ongedocumenteerden en dak- en thuislozen. Deze worden besproken in de volgende paragraaf. We hebben vooral gekeken naar organisaties in Amsterdam, maar ook gekeken naar landelijke initiatieven en de sociale supermarkten gecontacteerd die minima bedienen (dat zijn er vijf). Voor dit deel van het onderzoek lukte het uiteindelijk medewerking van ongeveer 16 organisaties te krijgen. Hiervan geven medewerkers van zeven organisaties aan het probleem te herkennen (Voedselbank Amsterdam, Voedselbank Utrecht, Armoedecoalitie, Sociale supermarkt Den Haag, Centram, Samen Doen/Carla van Gelderen, Sociale Kruidenier Amsterdam). Zes anderen weten het niet, maar hebben wel geholpen de vraag uit te zetten. Soms lukte dat, soms ook niet. (De organisaties zijn: Armoedefonds; Stichting Meer met Minder; Sociale Alliantie; Stichting Samen is niet alleen Amsterdam (SINA); Sociale Supermarkt Utrecht; Bijstandsbond Amsterdam). Twee organisaties zeggen het probleem niet te herkennen bij hun doelgroep (Sociale Supermarkt Almere en de Sociale Supermarkt Helmond). Helaas kon de gemeente Amsterdam geen informatie geven, zij verwezen ons door naar de Voedselbank (zoals de meeste organisaties overigens). Persoonlijke interviews zijn deels door onszelf afgenomen, wij interviewden 20 vrouwen bij de Voedselbank.

Vrijwilligers van Voedselbank Utrecht, afdeling Ondiep, hebben onze vragen bij 39 klanten uitgezet. Verder heeft Samen Doen geholpen (en uiteindelijk informatie ingewonnen bij drie cliënten); net als Stichting SINA (het was voor hen helaas te lastig mensen bereid te vinden). Andere organisaties hebben onze online vragenlijst gedeeld via sociale media; in totaal hebben 69 vrouwen de online enquête ingevuld. 28 Deze cijfers zijn ons verstrekt door de Voedselbank Amsterdam (Marie-Lou Florisson) in de zomer van 2019. De aantallen verschillen volgens hen wekelijks, het fluctueert ongeveer met 4-5 vrouwen meer of minder per week. In totaal voedt de Voedselbank momenteel ongeveer 3000 monden in Amsterdam. 29 Een enquête afnemen onder alle klanten was niet mogelijk bij de Voedselbank Amsterdam.

15

enkele vrouwen die aangaven het wel te redden.30 Dat neemt niet weg dat het probleem inderdaad onder klanten van de Voedselbank voorkomt.31 Circa 66% van de ondervraagden had soms helemaal geen geld voor menstruatieproducten. Deze gegevens (en schattingen) zijn niet representatief, maar geven een indicatie van de problematiek. De Voedselbank heeft doorgaans geen maandverband in hun pakketten. De reden hiervoor is dat lang houdbare producten minder snel gedoneerd worden door winkels, omdat ze in de schappen kunnen blijven liggen; en dat het al moeilijk genoeg is om de donaties voor voedsel rond te krijgen.32 De Voedselbank verschaft wekelijks voor 3 dagen voedsel aan hun klanten.33 Incidenteel worden er hygiënische producten toegevoegd. “In Amsterdam heeft iemand een keer 1500 euro gedoneerd voor maandverband,” zegt gastvrouw en adviseur uitgiftepunten Marie-Lou Florisson van het hoofdkantoor van de Voedselbank Amsterdam. “Dat hebben we toen van dat geld gekocht en uitgedeeld. Het vond gretig aftrek, het was zeer gewild.” Alleen bij het afgiftepunt in de Pijp zit een klein winkeltje bij de Voedselbank, waar klanten met een maandelijks tegoed34 ook non-food producten kunnen halen, zoals schoonmaakmiddelen, etenswaren die lang houdbaar zijn (bonen, olijfolie en pasta) en persoonlijke verzorgingsproducten zoals scheermesjes en maandverband.

De drie populairste producten zijn sla- en olijfolie, wasmiddel en bonen. De vraag naar maandverband is niet helemaal goed in beeld bij de medewerkers; zij schatten dat ongeveer 30 à 40 vrouwen maandelijks maandverband kopen in dit winkeltje. (“Net als je denkt de vraag te weten, verandert deze weer”). De medewerkers denken ook dat sommige vrouwen te beschaamd zijn om het bij hen te halen en het daarom liever in de supermarkt kopen.35 De totale vraag naar goedkoper maandverband is hieruit dus niet af te leiden.

30 Het ging hier wel om een klein deel, zo spraken wij zelf twee op de twintig vrouwen die aangaven

helemaal geen problemen te ervaren en de aanschaf makkelijk te vinden. 31 Het gaat om 79% van de ondervraagden. 32 Dat zegt Marie-Lou Florisson, gastvrouw en adviseur uitgiftepunten van de Voedselbank Amsterdam. 33 Idem. 34 Dit geldt alleen voor mensen die bij het uitgiftepunt in de Pijp komen. Per keer dat ze een pakket ophalen bij de Voedselbank, krijgen ze een stempel. Elke stempel is vier euro waard voor een een-of tweepersoonshuishouden. Hoe meer personen in een huishouden, hoe meer tegoed. Met vier stempels (dus per maand), kan een een-of tweepersoonshuishouden 16 euro besteden. Een vijfpersoonshuishouden 25 euro. 35 Interview met Mike Paschenegger, locatiemanager uitgiftepunt Voedselbank in Pijp in Amsterdam.

16

Jan Zwarts van de Voedselbank Utrecht en voorzitter van Stichting Mohuka (Stichting Mohuka: Mogelijkheden, Hulp en Kansen voor iedereen!) bevestigt het beeld over de klanten van de Voedselbank.36 Voedselbank Utrecht verstrekt voedselpakketten aan circa 650 gezinnen. Zwarts voert de dagelijkse leiding van de afdeling Ondiep. Naar schatting zijn er volgens hem onder de Utrechtse klanten 200 tot 250 menstruerende vrouwen, die allemaal (‘100 procent’) moeite hebben om maandverband/tampons te bekostigen. ‘Om maandverband en tampons zitten we te gillen!’ zegt Zwarts. ‘Ga maar na, als je het met 45 tot 50 euro per week moet doen. Deze producten zijn heel gewild en meteen weg. Wij proberen ze te verstrekken, maar als dat één keer per jaar voor iedereen lukt, zijn we blij.’ Ook blijkt het probleem uit informatie van een aantal vrouwen zelf.37 Verreweg de meerderheid geeft aan dat zij met moeite deze producten kunnen bekostigen wegens hun beperkte budget38 en daarom ten tijde van hun menstruatie bezuinigen op andere boodschappen zoals vlees, groente of fruit. Maar de invulling van ‘moeilijk’ of ‘moeite hebben’ is variabel. Een aantal39 van de personen die aangaven dat de aankoop niet veel moeite kostte, gaf ook aan wel te bezuinigen op hun boodschappen als ze ongesteld waren.

Of ze gaven aan dat ze wellicht wel moeite zouden hebben om de winkelprijs van deze producten te betalen, maar dat het probleem al deels voor hun werd opgelost, doordat ze de producten ergens konden halen voor een gereduceerde prijs.40 Jan Zwarts van de Voedselbank Utrecht, die met hulp van andere medewerkers de vraag uitzette onder 39 vrouwelijke klanten, denkt dat de meerderheid van vrouwen die aangaven geen problemen met de aanschaf te hebben, deze wel hebben. Hij denkt dat vrouwen dit niet aangeven wegens schaamte en omdat ze het ongemakkelijk vinden met de medewerkers van de Voedselbank41 over menstruatie te praten. De meerderheid van alle ondervraagde klanten gaf aan soms helemaal geen geld te hebben om producten te kopen (41 van de 62 ondervraagden: 66%). Een lichte 36 Stichting Mohuka ondersteunt de Voedselbanken in Utrecht en andere initiatieven zoals speelgoed- of

kledingbanken. 37 De Voedselbank Utrecht zette de vraag uit bij 39 vrouwen, Samen Doen (Carla van Gelderen) bij drie van hun cliënten en wij mochten zelf 20 cliënten interviewen. In totaal dus 62. Cliënten van de Voedselbank Utrecht waren huiverig om een vragenlijst in te vullen en zij wilden alleen mondeling hun verhaal aan enkele vrijwilligers kwijt. 38 Het gaat om 49 van de 62 ondervraagden: 79%. 39 In ieder geval vier vrouwen van de 13 die wij zelf spraken. Twee vrouwen gaven heel duidelijk aan dat het “nul probleem” voor ze was. 40 Bijvoorbeeld in het winkeltje van de Voedselbank in de Pijp. 41 De vragen waren uitgezet door vrouwelijke vrijwilligers van de Voedselbank Utrecht.

17

meerderheid42 van de ondervraagden heeft dan soms helemaal geen producten tot haar beschikking en slechts een klein deel geeft aan in zo’n situatie soms werk te missen.43 Een andere organisatie die beaamt dat menstruatie-armoede voorkomt onder dezelfde doelgroep, is de Sociale Kruidenier in Amsterdam.44 Hier kunnen mensen die een Voedselbank-pas hebben, tegen een gereduceerd tarief (30 procent van de winkelprijs) de boodschappen halen die de Voedselbank niet aanbiedt, zoals tandpasta of toiletpapier.45 Naast goedkope boodschappen biedt de Sociale Kruidenier een ontmoetingsplek, een financieel spreekuur en cursussen, bijvoorbeeld rondom financiële zelfredzaamheid. Ze werken toenemend samen met de Voedselbank, die zich concentreert op eten (verse en niet-houdbare producten). De organisatie bedient een kleine 600 klanten, waarvan ongeveer de helft vrouw is. Projectcoördinator Nicky Dankelman zegt: “Het is nogal een open deur dat vrouwen die bij ons klant zijn, niet genoeg geld hebben voor maandverband en tampons.

Als je geen shampoo kunt betalen, dan heb je ook met die aankopen moeite.” Toch wisselt de vraag, blijkt uit informatie van andere sociale supermarkten.46 Toen de Sociale Supermarkt (Kies!) in Den Haag een enquête hield over welke producten werden gemist, kwam daaruit maandverband naar voren.47 De Sociale Supermarkt in Helmond ervaart juist weinig vraag naar deze producten - niemand is er ooit om komen vragen en denkt niet dat de aanschaf een probleem vormt voor haar doelgroep.48 42 In ieder geval 13 van de 23 ondervraagden: 56%. 43 In ieder geval 6 van de 23 ondervraagden: 26%. Van de interviews afgenomen door de Voedselbank

Utrecht gaf ook een deel aan zich indien nodig ziek te melden en thuis te blijven. Het exacte aantal was niet bijgehouden. 44 Interview met Nicky Dankelman. 45 De Sociale Kruidenier vindt het belangrijk dat klanten een echte winkelervaring hebben. “We willen mensen een echte klantervaring bieden, geen aalmoes. Uit focusgroepen weten we dat onze klanten het belangrijk vinden om zich geen nummertje te voelen, en te worden gezien, als mens en klant. Ze betalen een klein bedrag en kunnen zelf kiezen.” 46 Wij spraken 5 sociale supermarkten: in Amsterdam, Almere, Den Haag, Helmond en Utrecht. Zie: https://netwerksocialesupers.nl/.De supermarkten in Amsterdam (Sociale Kruidenier), Utrecht en Den Haag hebben beamen de vraag naar menstruatieproducten onder hun doelgroep. De supermarkt in Almere biedt geen maandverband aan en herkent de vraag daarom ook niet onder haar doelgroep. Bij de supermarkt in Helmond is er nauwelijks vraag, menstruatieproducten worden niet veel verkocht in de winkel. 47 Dat zegt woordvoerder en diaconaal medewerker Kees Buist. In de enquête werd niet gevraagd naar geslacht. 42% van de respondenten (m/v/*) gaf aan, behoefte te hebben aan maandverband. De Sociale Supermarkt (Kies!) Den Haag bedient zo'n 230 huishoudens (van gemiddeld 2.5 mensen per huishouden), waarvan ongeveer 60% vrouw. (Dat betekent: circa 345 vrouwen).

48 Dat zegt assistent-bedrijfsleider Carla Sonnemans. Zo is er in de ideeënbox nog nooit gevraagd naar maandverband. Deze sociale supermarkt in Helmond bedient zo'n 825 mensen. Volgens

18

Context klanten Voedselbank: budget en achtergrond Bij klanten van de Voedselbank gaat het om mensen die rond de 50 euro per week te besteden hebben voor o.a. kleding, eten en verzorging (dit bedrag is excl. vaste lasten zoals huur, verzekeringen, g/w/l - zie normbedragen Voedselbank. Voor een persoon is dit max. ongeveer 55 euro per week, dus ongeveer 7,5 euro per dag; voor twee personen max. ongeveer 78 euro per week – zie boxtekst). Cijfers over klanten van de Voedselbank in Nederland:49 ● 51% van de klanten van de Voedselbank is tussen de 30 en de 50 jaar. ● 38% is jonger dan 18 jaar. ● 52% is vrouw en 48% is man. ● 43% alleenstaanden; 22% gezinnen en 30% eenoudergezinnen. Gemiddeld krijgen klanten minder dan een jaar lang wekelijks een voedselpakket.50 Volgens de Voedselbank krijgen mensen alleen een pakket als ze meedoen in een hulpverleningstraject: “Het verstrekken van een voedselpakket is immers bedoeld als noodhulp.

Doordat er professionele hulpverleners bij de aanvraag betrokken zijn, wordt er breder gekeken naar de problemen die spelen rondom het betreffende gezin en kan er ook gewerkt worden aan structurele oplossingen.”51 Amsterdam Uit het financieel jaarverslag van 201852 van de Voedselbank Amsterdam en het interview met Marie-Lou Florisson blijkt dat het klantenbestand divers is: het bestaat onder meer uit ZZP-ers, langdurig zieken, mensen met (hypotheekschulden) en werkzoekenden. Er zijn veel mensen met een uitkering bij, maar ook mensen met een baan.53 Marie Lou Florisson vertelt dat hun klantenbestand eigenlijk “een doorsnee van de maatschappij is: armoede kan iedereen overkomen.” Ze legt uit dat veel van de klanten zijn ziek van de stress. “Armoede geeft stress en soms hebben ze ook geen winkelmedewerker Surianty Klaassen is de verkoop van de menstruatieproducten niet hoog. Website: https://supersociaal.nl/contact/. 49 Op de website van de Voedselbank zijn deze cijfers terug te vinden:https://voedselbankennederland.nl/wat-we-doen/feiten-en-cijfers-voedselbanken/. 50 Uit: Feiten en cijfers 2019 - Voedselbank Nederland, blz. 9. Zie: https://voedselbankennederland.nl/wpcontent/uploads/2019/05/Feiten-en-Cijfersper31-12-2018-DEF.pdf 51 Idem 52 Financieel Jaarrapport 2018 Voedselbank Amsterdam, blz.

4 Zie: https://amsterdam.voedselbank.org/wp-content/uploads/2019/07/Financieel-jaarrapport-2018.pdf 53 Exacte cijfers hierover niet bekend.

19

werk, hetgeen ook weer stress geeft. Hierdoor komen ze in een vicieuze cirkel terecht.” De drie grootste groepen onder de klanten zijn: 54 ● Vijftigplussers. Dit is de grootste groep. Deze mensen zijn veelal hun baan kwijt geraakt en komen nu niet meer aan een nieuwe baan. Zij blijven daarom hoogstwaarschijnlijk klant bij de Voedselbank tot hun pensioen, dus tot hun 67e. ● Een andere grote groep betreft de eenpersoonshuishoudens. ● Daarnaast zijn er veel alleenstaande ouders met kinderen, zowel vaders als moeders. Er is een toenemend aantal klanten van de Voedselbank (>30%) dat al drie jaar of langer gebruik maakt van de voedselpakketten. Hier is sprake van structurele armoede.55 Op dit moment is 25% van de klanten tussen de een en drie jaar klant; 50% is drie jaar klant en 25% is drie jaar of langer klant. Normbedragen Voedselbank De Voedselbank hanteert normbedragen om te bepalen of iemand klant mag worden. De normbedragen gaan over het geld dat na aftrek van vaste lasten (zoals huur, gas, water en licht) overblijft voor voedsel, kleding en andere boodschappen, zoals was- en schoonmaakmiddelen en persoonlijke verzorging.

In 2019 zijn de normbedragen bijvoorbeeld: - 1 persoon: € 225 - 2 volwassenen: € 315 - 1 volwassene en 1 kind: € 315 - 1 volwassene en 2 kinderen: € 405 - 2 volwassenen en 2 kinderen: € 495 - 1 volwassene en 3 kinderen: € 495 Voor een volledig overzicht, zie de Voedselbank-website: https://voedselbankennederland.nl/ik-zoek-hulp/kom-ik-in-aanmerking-voor-eenpakket/ en https://voedselbankennederland.nl/wpcontent/uploads/2019/02/1551185408-Toekenningscriteriavoedselpakketper1-12019ineenvoudigerNederlands.pdf.

54 Zie ook dit artikel op AT5: https://www.at5.nl/artikelen/196635/voedselbank-ziet-steeds-meer-

eenoudergezinnen-en-60-plussers-aan-de-balie 55 Financieel Jaarrapport 2018 Voedselbank Amsterdam, blz. 4 zie: https://amsterdam.voedselbank.org/wp-content/uploads/2019/07/Financieel-jaarrapport-2018.pdf

20

2.2.2 Dak- en thuislozen We weten dat menstruatie-armoede speelt bij dak- en thuislozen, dankzij informatie van het Leger des Heils, de Regenbooggroep en verschillende inloophuizen in Amsterdam.56 Of het probleem speelt, is er in grote mate van afhankelijk of vrouwen wel of geen opvang hebben. Een dakloze is een persoon die gebruikmaakt van de nachtopvang of de winterkoudeopvang, op straat slaapt of in een voor wonen ongeschikte ruimte leeft, bijvoorbeeld een garagebox, bootje, auto of tentje. Een thuisloze is een persoon die dakloos is geweest en verblijft in een voorziening voor maatschappelijke opvang.57 Het aantal mensen dat in Nederland bekendstaat als dak- en thuisloze is sinds 2009 meer dan verdubbeld, zo blijkt uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). In 2018 stonden ruim 39.000 mensen bekend als dakloos; in 2009 waren dat er nog ongeveer 18.000. Daklozen die illegaal in Nederland verblijven, zijn niet meegenomen in de cijfers. De GGD in Amsterdam doet jaarlijks een telling door na te gaan hoeveel mensen er in de Amsterdamse winteropvang58 verblijven. De laatste cijfers betreffen de winter van 2017/2018. Het werkelijke aantal unieke bezoekers in die winter bedroeg ongeveer 1316. Bezoekers waren gemiddeld 38 jaar oud, een derde (32%) heeft de Nederlandse nationaliteit, en 89% was man.

Dat betekent dus dat er in die periode ongeveer 144 dakloze vrouwen in de Amsterdamse winteropvang waren.59 Volgens het Parool neemt ook in Amsterdam het aantal daklozen toe en heeft de gemeente een opvangprobleem. Op dit moment is er in ieder geval een tekort van 250 plekken: "Het grote probleem: er zijn meer daklozen dan voorzieningen. Bovendien lukt het niet om mensen vanuit de

56 Om deze groep te onderzoeken hebben wij gesproken met het Leger des Heils (circa 19

opvanglocaties); HVO Querido (passanten hotel Boerhave, Passantenpension Anton Struik; Woonhotel de Nassau); De Regenbooggroep; 13 inloophuizen in Amsterdam en het straatpastoraat van de Protestantse Diaconie in Amsterdam. 57 Deze definitie hanteert de Rekenkamer en komt uit dit onderzoeksrapport: https://www.rekenkamer.amsterdam.nl/onderzoeksopzet-opvang-dak-enthuislozen/img/pdf/download_onderzoeksopzet-dak-en-thuislozen.pdf. 58 Dit was de winteropvang van HVO Querido, het Leger des Heils, Stichting Volksbond, Stichting de Regenboog in samenwerking de Gemeente Amsterdam. 59 Onderzoek Winteropvang GGD 2017/2018, blz. 4, zie: https://www.ggd.amsterdam.nl/publish/pages/473214/onderzoek_wintenteropvang_2017_2018.pdf

21

noodopvang door te sluizen naar een permanent onderkomen."60 Daklozen Bij het Leger des Heils geven medewerkers aan dat het probleem menstruatie-armoede speelt onder dakloze vrouwen. Dit weten ze o.a. uit de vraag naar producten bij de winteropvang61 van het Leger des Heils. Er is namelijk een vraag naar gratis menstruatie-producten bij alle menstruerende vrouwen aldaar, ongeveer 40 vrouwen.62 De mensen die toegelaten worden tot de winteropvang kunnen tussen 16.30 en 22.00 uur naar binnen. Daar krijgen ze een bed, douche, warme maaltijd en ontbijt. Overdag verlaten zij de opvang uiterlijk om 09.30 uur. De winteropvang opent op 1 december.63 John Bocxe, onder meer vrijwilliger bij de Soepbus van het Leger des Heils, legt uit: “Armoede is in brede zin een groot probleem onder de cliënten van het Leger des Heils. Voor veel essentiële zaken, waaronder ook verzorgingsproducten is geen geld. Tegelijk wordt dat vaak pas zichtbaar op het moment dat er producten (zoals maandverband) worden aangeboden, aan bijvoorbeeld de vrouwen in de nachtopvang. Veel cliënten zijn zorgmijdend en er is ook sprake van schaamte, waardoor de problemen niet direct aan het licht komen.” De Soepbus van het Leger des Heils Amsterdam, deelt onder andere kleding, dekens en tandenborstels uit aan Amsterdamse daklozen.

Volgens Bocxe is er een behoefte aan menstruatieproducten bij de vrouwen die de Soepbus bedient. Zo’n 10% van hun doelgroep is vrouw, volgens coördinator Maurits Dijkgraaf, dat komt neer op zo’n 6 vrouwen. Ook de Regenbooggroep bevestigt dat het probleem speelt onder daklozen en dat er vraag is naar producten in al hun inloophuizen,64 maar ze hebben geen overzicht over de totaliteit van de behoefte. Dit vertelt Janneke van Loo, regiomanager bij Cluster 60 Zie Jop van Kempen, ‘Amsterdam kan daklozen niet kwijt: 250 extra plekken nodig’, 4 oktober 2019, het

Parool, https://www.parool.nl/amsterdam/amsterdam-kan-daklozen-niet-kwijt-250-extra-plekkennodig~b53cba1d/. 61 We hebben gesproken met medewerkers van verschillende opvanglocaties, waaronder Naomie Bryan (Medewerker Gasthenburgh en de Winteropvang) en John Bocxe. De winteropvang is nachtopvang voor daklozen in de wintermaanden, de opvang opent vanaf 1 december. 62 Idem. 63 Zie de website van het Leger des Heils: https://www.legerdesheils.nl/goodwillcentraamsterdam/winteropvang. 64 Wij hebben de volgende inloophuizen in Amsterdam gesproken: Zuiderburgh (Leger de Heils); Blaka Watra; Amsterdammers helpen Amsterdammers; Badhuis Da Costa; Bijbelcentrum Simon de Looier; Scharlaken Koord; Centrum PS (de Volksbond); Filah; Inloophuis Princehof; Inloophuis Ondro Bong; De Schakel; De tweede Mijl; Zusters van Moeder Theresa. Zie ook: http://veldwerkamsterdam.nl/?page_id=281

22

Inloophuizen en Hulpverlening. In hun inloophuizen komen naar schatting ongeveer 250 vrouwen per jaar. Daarvan is bij benadering 60% dakloos. Anderen zitten soms in een opvangcentrum en komen voor dagbesteding bij hen; er komen ook wel eenzame mensen uit de buurt. Van Loo gaat ervanuit dat het probleem speelt bij vrijwel alle bezoekers die menstrueren, ze schat dat dit neerkomt op ongeveer 75% van alle vrouwelijke bezoekers, dus ongeveer 187 vrouwen. Ook in andere inloophuizen worden de producten overdag verstrekt.65 Dicky Bruins, al ruim twee decennia hulpverlener bij inloophuis De Tweede Mijl, vertelt: “Op vrijdag [de dag waarop bij hen gedoucht kan worden] komen er wel eens vrouwen helemaal doorgelekt aan, omdat ze geen producten tot hun beschikking hadden. Dan krijgen ze een douche en maandverband. Deze vrouwen leven op straat. (...) Bij ons krijgen ze dan maandverband, een schone onderbroek en sokken.” Om hoeveel mensen het in totaal gaat, is niet duidelijk. Ten eerste bestaan er over daklozen geen harde cijfers, zoals eerder toegelicht. Ten tweede vertelt Hanna Wapenaar, straatpastoor voor daklozen en oud-daklozen bij de Protestantse Diaconie in Amsterdam, dat veel vrouwen die op straat belanden, niet meer ongesteld worden wegens ondervoeding of verslaving.

“Worden ze dat wel, dan staat persoonlijke hygiëne vaak laag op hun prioriteitenlijst, want andere problemen zijn urgenter. Bovendien weet je niet precies hoe het met hun hygiëne zit: als een mannelijke dakloze zich niet scheert, is dat duidelijk te zien; vrouwelijke hygiëne blijft wat meer verborgen. Ook blijft het probleem veelal onzichtbaar omdat er veel schaamte bestaat over menstruatie. Veel vrouwen gebruiken liever wc-papier dan dat ze een medewerker bij een inloophuis vragen om maandverband.” ‘Dak- en thuislozen-uitkering’ Welke inkomsten hebben dak- en thuislozen mogelijk? Ook als je geen opvang hebt, kan je een bijstandsuitkering aanvragen. Die is dan wel lager dan normaal. De gemeente verlaagt de uitkering met 20% als iemand geen aantoonbare woonlasten heeft of dak- of thuisloos is. Die uitkering wordt met 10% verlaagd als een dak- of thuisloze gebruik maakt van de maatschappelijke opvang. Voor een alleenstaande vanaf 21 jaar oud, zonder woonkosten, noemt de gemeente een nettobedrag van 699,21 euro per maand. Voor een alleenstaande vanaf 21 jaar die in de maatschappelijke opvang verblijft, noemt de gemeente een netto bedrag van 839,06 euro. Als een dak- of 65 In de volgende inloophuizen worden menstruatieproducten verstrekt: Alle inloophuizen van Stichting

de Regenboog; Blaka Watra; De Schakel; De Tweede Mijl.

23

thuisloze in een residentiële maatschappelijke opvang verblijft, bijvoorbeeld in een pension, dan verlaagt de gemeente de uitkering niet.66 Een postadres is een vereiste voor een uitkering; lukt dit niet dan kan bij uitzondering de gemeente tijdelijk als briefadres fungeren.67 Niet iedereen vraagt echter een uitkering aan. In een rapport van de GGD Amsterdam waren er naar schatting 640 daklozen zonder uitkering of andere legale inkomensbron in 2016/2017.68 Thuislozen Bij thuislozen is het probleem minder groot. Medewerkers van het Leger des Heils en de Regenbooggroep zeggen dat het probleem van menstruatie-armoede vooral lijkt te spelen onder mensen die net op straat zijn komen te staan. Als ze dan aankomen in de crisisopvang, hebben ze meestal geen spullen bij zich en ontbreekt het ze aan alles. Vaak hebben ze dan ook nog geen uitkering aangevraagd. Slechts één opvanghuis69 geeft aan het probleem te signaleren onder hun bewoners.70 Dat wil niet zeggen dat het probleem niet speelt. De meesten geven aan dat ze het niet goed weten; ze hebben het nooit gesignaleerd, maar het onderwerp is ook niet besproken met de bewoners. Daarnaast wordt het probleem deels ondervangen omdat sommige opvang erg goede voorzieningen heeft. Zo wordt in een aantal opvangcentra71 drie keer per dag een maaltijd verschaft en wordt er een laag bedrag voor de huur gevraagd.

Voor deze mensen blijft er dan van hun uitkering veelal genoeg geld over voor menstruatieproducten en soms lukt het zelfs om te sparen, mits ze geen schulden

66 Bron: Maurits Dijkgraaf, coördinator mobiel centrum Leger des Heils en website Gemeente Amsterdam:

https://www.amsterdam.nl/veelgevraagd/?caseid=%7B2001977A-0505-4961-8E0E-609647200737%7D. 67 Deze informatie komt van de Gemeente Amsterdam, zie: https://www.amsterdam.nl/veelgevraagd/?productid=%7BAF98F6BD-E52B-47F2-A97C85051B45DCD9%7D. 68 Bron: Rapport daklozen in Amsterdam zonder uitkering, GGD Amsterdam, zie: https://www.ggd.amsterdam.nl/publish/pages/473214/daklozen_in_amsterdam_zonder_uitkering.pdf. 69 Dit zegt Atie van Eijk, verpleegster bij het Leger des Heils, opvang Rosaburgh. 70 De opvanghuizen die wij hebben gesproken zijn: OC Middelveld (Leger des Heils - LdH); Gein (LdH); De Klif (LdH); Rosaburgh (LdH); Zij aan Zij (LdH); Majoor Boshardtburgh (LdH); Jannahuis (LdH); Meeting Point (LdH); Recht in Zicht (LdH); Daalburgh (LdH); Crisisopvang Gezinnen (LdH); Gastenburgh (LdH); Zuiderburgh (LdH); Restart (LdH); Winteropvang (LdH) (er is een kleine en een grote); Instroomhuis (LdH); Middelenbewust (LdH); Westburgh (LdH); Domus (LdH); Passanten hotel Boerhave (HVO Querido), Passantenpension Anton Struik (HVO Querido); Woonhotel de Nassau (HVO Querido). 71 Dit geldt voor bijna alle opvanghuizen van het Leger des Heils.

24

of verslaving hebben. Medewerkers van opvanglocaties melden dat bij verslaafden het geld vaak opgaat aan het kopen van drugs. Het Leger des Heils in Amsterdam geeft aan dat het probleem van menstruatie-armoede waarschijnlijk wel voorkomt onder een deel van de mensen die in hun opvang woont (thuislozen).72 Het gaat dan vooral om de mensen met verslavings- en/of schuldenproblematiek.73 Het Leger des Heils monitort dit niet als op zichzelf staand probleem maar als onderdeel van een tekort aan meerdere zaken ten gevolge van armoede. De organisatie geeft aan dat het graag gratis maandverband wil gaan verschaffen in een aantal van hun opvangcentra, voor circa 45 vrouwen. Atie van Eijk, verpleegster en en trajecthouder bij de opvang Rosaburgh van het Leger des Heils, geeft aan dat zij menstruatie-armoede signaleert onder alle vrouwelijke bewoners die nog menstrueren.74 Door verslaving menstrueert een aantal vrouwen niet meer, of hebben zij een verstoorde cyclus. Ook hier zitten de meeste bewoners in de schuldsanering. Het leefbedrag van de bewoners ligt rond de tien tot dertig euro per week. Maaltijden worden verschaft in de opvang. Het geld dat de bewoonsters krijgen, gaat veelal op aan alcohol, sigaretten en/of drugs. Persoonlijke verzorging, zoals menstruatieproducten, schiet er vaak bij in.

Bewoners kunnen via een ‘beloningspuntensysteem’ verzorgingsproducten halen bij de leiding, in een soort winkeltje. Van Eijk ziet dat hier frequent maandverband wordt gehaald.75 Punten worden bijvoorbeeld verdiend met het schoonhouden van je eigen slaapkamer.

2.2.3 Ongedocumenteerden We weten dat het probleem van menstruatie-armoede ook speelt onder ongedocumenteerden dankzij informatie van o.a. Het Wereldhuis (dagopvang en hulpverlening van de Protestantse Diaconie in Amsterdam); het Amsterdams Solidariteits Komitee Vluchtelingen - ASKV (hulpverlening en maatschappelijk werk); Dokters van de Wereld Amsterdam (o.a. medische hulp aan ongedocumenteerden) en 72 Dit zegt John Bocxe, nadat hij de vraag heeft uitgezet binnen de organisatie. 73 Het is wettelijk vastgesteld dat iemand in de schuldsanering in beginsel 90% van de voor hem/haar

geldende bijstandsnorm mag behouden, ook wel beslagvrije voet genoemd. De bewindvoerder berekent een maandelijks bedrag waar diegene van moet rondkomen. In dit bedrag zitten ook woonkosten, ziektekostenverzekering en andere inkomsten van jou en je partner. Zie: https://www.kbvg.nl/4099/ikheb-schulden/beslagvrije-voet.html of https://rechtwijzer.nl/schulden/schuldsanering-wsnp/welkeinkomsten-mag-ik-tijdens-de-wsnp-houden 74 Dat zijn er zo’n 17. 75 Exacte vraag is onbekend.

25

stichting STIL Utrecht (sociaal, juridische en medische hulp) en door persoonlijke interviews met deze groep.76 Ongedocumenteerden zijn vluchtelingen en migranten zonder geldige verblijfsvergunning in Nederland. Omdat deze groep niet geregistreerd is en illegaal in Nederland verblijft, is de omvang van deze groep onbekend. Schattingen lopen uiteen; volgens Amnesty Nederland zijn het er zeker enkele tienduizenden en Dokters van de Wereld noemt een schatting van 35.000 mensen op haar website. Een deel van deze groep is in bepaalde mate zelfredzaam; zij hebben bijvoorbeeld een inkomen van illegaal werk en een stabiele woonsituatie. Er zijn ook mensen die niet in hun eigen levensonderhoud kunnen voorzien. Zij leven soms op straat, vinden onderdak in leegstaande gebouwen, of kunnen terecht in een opvanglocatie. Vaak kunnen ze niet terug naar hun land van herkomst.77 Voor deze groep lijkt het probleem van menstruatie-armoede het grootst. De mate van zelfredzaamheid bepaalt in hoeverre menstruatie-armoede speelt. Volgens Fatima Vangen, spreekuur medewerker van de Steungroep Vrouwen Zonder Verblijfsvergunning (SVZV), hebben hun cliënten veelal een vorm van inkomen en een eigen netwerk. Vaak hebben ze ook een tijdelijk onderkomen.

Fatima vertelt dat de cliënten van de steungroep over het algemeen geen problemen lijken te hebben met de aanschaf van menstruatieproducten.78 De mate waarin het probleem speelt is afhankelijk van de opvang waar de vrouwen verblijven. Ongedocumenteerden die terecht kunnen in een van de gemeentelijke 24uurs-opvanghuizen (‘bed bad brood-BBBs’) in Amsterdam,79 hebben daar toegang tot 76 Wij spraken met de volgende organisaties: Wereldhuis; Amsterdam City Rights; Bed Bad Brood

instellingen Amsterdam HVO Querido; Kruispost; Dokters van de Wereld; Steunpunt vluchtelingen ASKV; Medische Opvang Ongedocumenteerden (MOO); Steunpunt voor Vrouwen zonder verblijfsvergunning Amsterdam (SVZV); Landelijk Ongedocumenteerden Steunpunt; Stichting Jeannette Noëlhuis; Vreemdelingenloket Gemeente Amsterdam; Daalburgh opvang van het Leger des Heils; Stichting STIL Utrecht. Hiervan zeggen 7 organisaties het probleem te herkennen (Wereldhuis, Amsterdam City Rights, Kruispost, ASKV, MOO, Stichting STIL Utrecht). Twee organisaties zeggen dat het probleem niet speelt bij hun cliënten: Opvang Daalburgh en SVZV. De overige vier weten het niet. 77 Zie voor meer informatie de website van Dokters van de Wereld: https://doktersvandewereld.org/watdoen-wij/zorg-voor-ieder-mens/zorg-voor-ongedocumenteerden/. 78 Fatima Vangen heeft de vraag uitgezet onder tien van haar cliënten tijdens het spreekuur. 79 Dit zijn officiële LVVs, oftewel Landelijke Vreemdelingen Voorzieningen. In Nederland zijn er acht pilot LVV’s opgericht onder toezicht van de Dienst Terugkeer & Vertrek en in samenwerking met verschillende gemeenten. De gemeenten zijn: Amsterdam, Rotterdam, Utrecht, Eindhoven en Groningen.

26

gratis menstruatieproducten.80 In de meeste andere gemeenten of in particuliere opvang voor ongedocumenteerden is dit niet zo geregeld, en bekostigen bewoners deze spullen van hun leefgeld. Voor hen is het dan ook wellicht moeilijker. Volgens het Landelijk Steunpunt Ongedocumenteerden (LOS) krijgen mensen in de meeste opvanglocaties een vergoeding die varieert van 30 tot 50 euro per week. In Amsterdam ligt het leefbedrag in de opvang doorgaans op 50 euro per week.81 Hiervan betalen de betreffende mensen alles, behalve de huur. In Amsterdam pleit de organisatie Amsterdam City Rights ervoor dat de vergoeding voor vrouwen iets omhoog gaat ten opzichte van die van mannen, zodat vrouwen makkelijker maandverband kunnen kopen. Ook hebben ongedocumenteerde vrouwen hen verteld dat zij het liefste de producten zelf uitzoeken en kopen, omdat het om zoiets persoonlijks gaat. Het Wereldhuis geeft aan dat het leefgeld van de vrouwen niet altijd toereikend is om ook nog maandverband van te kopen.82 Toch lijkt het erop dat de meeste vrouwen er wel in slagen daarvan ook maandverband te kopen,83 al geeft een deel van hen aan dat