IN048-Bijlage-voortgangsrapportage-RES-1.0-FruitDelta-Rivierenland.pdf

VOORTGANGSRAPPORTAGE RES FRUITDELTA RIVIERENLAND Energiek samenwerken aan een duurzaam Rivierenland

april 2023

INHOUD

SAMENVATTING

3

1. Inleiding

5

2. Voortgang uitvoering RES

7

2.1 ALGEMEEN

7

2.2 C  OMMUNICATIE & PARTICIPATIE

8

2.3 ELEKTRICITEIT

15

2.4 S  AMENHANG ELEKTRICITEIT, WARMTE EN ENERGIE BESPAREN

29

2.5 WARMTE

30

2.6 B  ORGING VAN DE RES IN OMGEVINGSBELEID

37

2.7 RES IN BREDER PERSPECTIEF

38

3. Vooruitblik naar 2025

41

Bijlage 1 Voortgang opwek Elektriciteit per gemeente

45

Bijlage 2 Andere meetwaarden voortgang Elektriciteit

46

SAMENVATTING Realisatie van het doel van 1,2 TWh ofwel 1.200 GWh per jaar uit zon en wind in 2030 is nog steeds haalbaar. Mits we al het mogelijke doen wat haalbaar is binnen het benodigde vergunningentraject en we naast de geplande netuitbreidingen ook kijken naar slimme combinaties van opwek en verbruik. Kortom: creatief blijven samenwerken op alle vlakken waarin we zien dat dingen wél kunnen.

We gaan minder energie verbruiken en de energie die we wel nodig hebben, wekken we lokaal en duurzaam op. Doel is om een duurzame regio te worden en klimaatverandering door CO2-uitstoot tegen te gaan. De Regionale Energie Strategie (RES) helpt om samen doelen te formuleren én uit te voeren. Samenwerking tussen publieke, private en maatschappelijke partijen wordt in Rivierenland gezien als belangrijke voorwaarde in het RES-proces. De RES is daarmee een document én een samenwerking. Communicatie, participatie, commitment en doorpakmentaliteit zijn cruciaal voor het slagen van onze RES. Nieuwe fase van verankeren, uitvoeren en monitoren Met de vaststelling van het RES 1.0 bod door de gemeenteraden, het Algemeen Bestuur van het Waterschap en Provinciale Staten van de provincie Gelderland werd een belangrijke mijlpaal bereikt: het gezamenlijk committeren aan een gezamenlijke opgave. De vaststelling van de RES 1.0 luidde ook een nieuwe fase in: die van verankeren, uitvoeren en monitoren. Uiteraard blijven we ook nieuwe ontwikkelingen volgen en vooruitkijken.

Samenhang tussen elektriciteit, warmte en minder energie gebruiken Opwek van duurzame elektriciteit, duurzame warmte en energiebesparing zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Hoe minder energie we gebruiken, hoe minder we hoeven op te wekken. Als iedereen voor een ‘all electric’ oplossing, zoals bijvoorbeeld een warmtepomp of airconditioning gaat, betekent dit in de toekomst een forse extra behoefte van het aantal windmolens en zonneparken. Dat willen we graag voorkomen. Minder energie gebruiken is ook een kwestie van houding en gedrag. Dialoog, goede voorlichting en eenduidige communicatie blijft belangrijk.

Elektriciteit De opwek van duurzame energie via zonnepanelen op (grote) gebouwen is sterk toegenomen. De gerealiseerde opwek van duurzame energie via zonnevelden is beperkt, maar er is een grote toename te zien van wat er ‘in de pijplijn’ zit. Dit zijn initiatieven en projecten die in ontwikkeling zijn en nog niet daadwerkelijk produceren. Rivierenland ligt hiermee op koers voor 2030. De aanwas van nieuwe windmolens stagneert. Het jaar 2025 is in het Klimaatakkoord opgenomen als ijkpunt voor benodigde vergunningen om op tijd klaar te kunnen zijn met de bouw in 2030. In 2025 zijn naar verwachting nog niet alle vergunningen verstrekt.

Warmte We gaan onze wijken en gebouwen op een andere manier verwarmen. Als we ons RES 1.0 bod niet willen verdubbelen, moeten we onze huizen op een andere manier gaan verwarmen dan met behulp van elektriciteit. De uitdaging waar we dus met elkaar voor staan is om de ruim 80 kleine kernen in Rivierenland een alternatief voor aardgas te bieden, zonder heel veel extra elektriciteit te gaan verbruiken. Geothermie (aardwarmte uit de diepe ondergrond), aquathermie (warmte uit oppervlakte-, drink of afvalwater) en restwarmte van de industrie kunnen wellicht oplossingen bieden. Om deze uitdaging om te vormen tot kans, is gestart met onderzoek in Rivierenland naar alternatieven voor warmte, die passen in ons gebied en voor

[VOORTGANGSRAPPORTAGE RES

/

FRUITDELTA RIVIERENLAND

/

APRIL 2023]

3

COLOFON

groepen woningen een oplossing kunnen bieden. De pilots hebben als doel om uit te vinden welke warmteoptie bij welke kern of wijk past en hoe we die warmteopties zelf kunnen uitvoeren en beheren.

Opdrachtgever Stuurgroep RES FruitDelta Rivierenland

RES in breder perspectief De regio realiseert nu 24% CO2-reductie met wind en zon. Om de CO2reductie van 55% in 2030 te halen, zal er meer moeten gebeuren dan het behalen van de RES 1.0 ambitie, die ‘slechts’ tot 34% besparing leidt. Ook op andere opgaven is samenwerking nodig. Of het nou innovatie is, netcongestie of ruimte. We werken met onze partners binnen en buiten de regio aan onze samenwerkingsagenda RES, gebiedsagenda FruitDelta Rivierenland, regioarrangement en de Gelderse Energie Infrastructuur.

Opgesteld door RES-team FruitDelta Rivierenland in samenwerking met de gemeenten Buren, Culemborg, Maasdriel, Neder-Betuwe, Tiel, West Betuwe, West Maas en Waal, Zaltbommel, Waterschap Rivierenland, provincie Gelderland, Liander, Gebiedscoöperatie Rivierenland, Greenport Gelderland, Samenwerkende Woningcorporaties Rivierenland, VNO-NCW Rivierenland.

Vooruitblik naar 2025 We doen het goed in Rivierenland, maar er is geen enkele aanleiding om rustig achterover te gaan leunen. Als we niet doorpakken, halen we de ambitie 2030 niet. Naast volle inzet op de uitvoering van de RES 1.0 en onze samenwerkingsagenda starten we daarom najaar 2023 ook het gesprek over nut en noodzaak van het opstellen van een RES 2.0. Ook hierbij betrekken we onze volksvertegenwoordigers, RES-partners en andere stakeholders, zoals we dit bij de RES vanaf het begin hebben gedaan.

Tekst RES-team FruitDelta Rivierenland en Liander. Verantwoording beeldmateriaal Het RES-team heeft zich ingezet om de bron en/of fotograaf bij elke afbeelding te vermelden. Daar waar geen bron of fotograaf vermeld staat, is de afbeelding afkomstig van het RES-team. Foto openingspagina: Jeroen Zweers van Liander Meer informatie is te vinden op www.resrivierenland.nl Voor vragen kunt u mailen naar info@resrivierenland.nl Tiel, april 2023

[VOORTGANGSRAPPORTAGE RES

/

FRUITDELTA RIVIERENLAND

/

APRIL 2023]

4

1. Inleiding We gaan minder energie verbruiken en de energie die we wel nodig hebben, wekken we lokaal en duurzaam op. Doel is om een duurzame regio te worden en klimaatverandering door CO2-uitstoot tegen te gaan. De Regionale Energiestrategie (RES) helpt om samen doelen te formuleren én uit te voeren. Het is een document én een samenwerking.

Op 1 juli 2021 werd de RES 1.0 van FruitDelta Rivierenland ingediend bij het Nationaal Programma Regionale Energiestrategie (NPRES). Hiermee legden we onze regionale bijdrage van 1,2 TWh vast aan de nationale doelstelling van 35TWh duurzame elektriciteit uit wind op land en grootschalig zon.

Bekijk dit korte filmpje over de totstandkoming van RES 1.0. Naast het gezamenlijk committeren aan een gezamenlijke opgave, luidde de vaststelling van de RES 1.0 ook een nieuwe fase in: die van verankeren, uitvoeren en monitoren. Uiteraard blijven we ook nieuwe ontwikkelingen volgen en vooruitkijken.

De RES 1.0 is via een uitgebreid participatieproces van vier ronden met ruimteateliers in elke gemeente tot stand gekomen. In totaal hebben 600 personen tijdens deze bijeenkomsten meegedacht en meegepraat. Met een regio brede enquête werd vervolgens getoetst of de uitgewerkte denkrichting in lijn is met de beleving van willekeurige inwoners. 2.350 inwoners hebben op deze manier hun mening gegeven over het opwekken van duurzame elektriciteit via wind en zon in Rivierenland. Commitment gezamenlijke opgave Met de vaststelling van het RES 1.0 bod door de gemeenteraden, het Algemeen Bestuur van het Waterschap en Provinciale Staten van de provincie Gelderland werd een belangrijke mijlpaal bereikt: het gezamenlijk committeren aan een gezamenlijke opgave.

[VOORTGANGSRAPPORTAGE RES

/

Fotograaf: Ronald Verwijs

FRUITDELTA RIVIERENLAND

/

APRIL 2023]

5

Van plannen naar uitvoering De fase van uitvoeren ging van start met het opnieuw vaststellen van de uitgangspunten voor RES Rivierenland. Actualisatie hiervan geschiedde op basis van opgedane ervaring in de voorafgaande jaren (lessons learned) én de moties en amendementen die door de politiek werden aangenomen bij de vaststelling van de RES 1.0. De geactualiseerde uitgangspunten zijn vastgesteld door de gemeenteraden, het Dagelijks Bestuur van Waterschap Rivierenland (DB) en Gedeputeerde Staten van de provincie (GS) en vormen een hernieuwd en gedragen vertrekpunt voor de uitvoering. Nieuwe realiteit vergroot urgentie De wereld draait ook na 1 juli 2021 door. De energietransitie is slechts één van de grote transitiedossiers die Nederland rijk is. Van woningcrisis, stikstofcrisis, verlies aan biodiversiteit tot landbouwcrisis. Ze hebben allemaal gemeen dat er een te groot beroep op ruimte en grondstoffen wordt gedaan en we als samenleving ons moeten herbezinnen hoe we de balans tussen mens en natuur herstellen. Ook binnen de energietransitie, bedoeld als alternatief voor fossiele grondstoffen en duurzaam alternatief voor onze energiebehoefte, doen zich continue nieuwe vraagstukken voor, waar we met elkaar een antwoord op moeten vinden.

In 2022 werd landelijk de term netcongestie een bekend begrip en ook energiearmoede is sinds de stijgende energieprijzen, door de oorlog in Oekraïne, helaas

[VOORTGANGSRAPPORTAGE RES

/

een bekend fenomeen. In het najaar van 2022 ging er vrijwel geen dag voorbij zonder dat de energieprijs onderwerp van gesprek was in het journaal en actualiteitenprogramma’s, tijdens verjaardagsfeesten én in de bouwmarkten. Landelijk meer focus op energietransitie Hiermee heeft de energietransitie ook in de landelijke politiek de volle aandacht gekregen. Er zijn meerdere nieuwe wetten en regels voor elektriciteit, warmte en netcapaciteit in de maak om deze beter aan te laten sluiten bij de huidige realiteit. De behoefte aan een meer onafhankelijke energievoorziening groeit en de maatschappelijke weerstand tegen wind en zon lijkt hierin wat mee te fluctueren. Elk nadeel heb zijn voordeel Naast netcongestie en energiearmoede vormt ook de bescherming van de wespendief op de Veluwe een uitdaging in de uitvoering van de RES-ambities van Rivierenland. Deze ontwikkelingen hebben ertoe geleid dat er meer bereidheid is om samen te kijken naar wat wél mogelijk is. Er wordt meer integraal naar vraagstukken en koppelkansen gekeken. De bereidheid om informatie te delen is groter en het besef is gegroeid dat een duurzaam Rivierenland van en voor iedereen is. Iedereen zal moeten bijdragen om ervoor te zorgen dat ook iedereen kan meekomen. Ook is het oorspronkelijke uitgangspunt van de RES om te beginnen met technieken die we kennen (wind en zon) en te experimenteren met nieuwe

FRUITDELTA RIVIERENLAND

/

APRIL 2023]

opties versneld en verbreed. Versneld omdat de warmtetransitie in Rivierenland niet (geheel) elektrisch kan worden opgelost. Verbreed om via de samenwerkingsagenda en de Regio Deal ook de economische kansen voor vakmensen en ondernemers te pakken én ervoor te zorgen dat mensen die niet zelf kunnen verduurzamen of om andere (financiële) redenen niet mee kunnen komen óók worden meegenomen in dit meerjarige transitievraagstuk. Evalueren en vooruitkijken Deze voortgangsrapportage is bedoeld om onze bestuurders, volksvertegenwoordigers en andere partners in de regio te informeren over de voortgang van de RES. Daarnaast wordt deze rapportage aangeboden aan het Nationaal Programma RES (NPRES) om de voortgang binnen de 30 RES regio’s te monitoren. Het opstellen van de voortgangsrapportage is ook aangegrepen om de RES-samenwerking te evalueren. Hoe ervaren de RES-partners de samenwerking binnen de Stuurgroep RES? Staan de juiste onderwerpen op de agenda? Hoe spreken we elkaar aan als de uitvoering van de RES-ambities anders loopt dan gepland? Hieruit blijkt dat de brede samenwerking wordt gewaardeerd. Het leidt tot open en eerlijke gesprekken en is toe aan een nieuwe fase van verbreding en verdieping. De cijfers die in dit document gehanteerd worden betreffen de cijfers per 1 januari 2023.

6

2. Voortgang uitvoering RES Unieke woningen bereikt per jaar (t/m 31-12-2022)

2.1 Algemeen 35000

We doen het goed in Rivierenland Ondanks meningsverschillen zitten alle samenwerkingspartners structureel met elkaar om tafel en vormt de dialoog de basis om tot oplossingen te komen. Ambtelijk is de samenwerking flink verstevigd. Rivierenland is gezegend met enkele zeer succesvolle energiecoöperaties, die zelfs landelijk hoge ogen scoren door hun innovatieve en inclusieve aanpak, waarbij de hele omgeving profiteert van de opbrengsten van zon en wind en leden zelfs hun energierekening omlaag zien gaan. Onze woningcorporaties nemen de verduurzaming van hun woningenbestand uiterst serieus. Ondernemers steken energie in het verduurzamen van bedrijventerreinen en de eerste groepen inwoners/buurten pakken verantwoordelijkheid in het zoeken naar de beste methode om in de toekomst de woningen in de wijk aardgasvrij te verwarmen. Al ruim 30.993 huishoudens van Rivierenland hebben (t/m 31-12-2022) de weg naar het Energieloket weten te vinden voor onafhankelijk advies over de verduurzaming van hun woning.

[VOORTGANGSRAPPORTAGE RES

/

30993 30% van alle koopwoningen bereikt

30000 25000

20475 20000 15000

11674

10000

7054

5000

5058

817 0 2019

2020

2021

2022

Unieke koopwoningen bereikt per jaar

2019-2022

2019-2022

Unieke koop- en huurwoningen bereikt

Bron: Energieloket Rivierenland

Ook de relatie met informele partners en belangenorganisaties groeit. De landschappelijke inpassing staat nog steeds hoog in het vaandel, als ook maatschappelijk

FRUITDELTA RIVIERENLAND

/

APRIL 2023]

draagvlak; zelfs als dit betekent dat er een bezinningsperiode moet worden ingelast. Ook (herstel van) natuurwaarde krijgt steeds meer aandacht.

7

2.2 C  ommunicatie & participatie 2.2.1 Communicatie De Regionale Energiestrategie (RES) is een document én een samenwerking. Er is een brede samenwerking tussen overheid, ondernemers, onderwijs, organisaties en ondernemende inwoners (5 O’s). Inwoners doen mee in concrete projecten of nemen zelf het voortouw als initiatiefnemer. De energietransitie is meer nog dan een technische systeemverandering een sociale transitie waarbij gedragsverandering cruciaal is. Communicatie is cruciaal voor het slagen van het project; niet iets wat erbij komt. Samenwerken, samen leren, besluitvorming De website https://www.resrivierenland.nl, digitale nieuwsbrief en sociale mediakanalen (Facebook, Twitter, Instagram en LinkedIn) vormen de basiskanalen waarmee RES FruitDelta Rivierenland communiceert.

In de nieuwsberichten en op de website is aandacht voor de uitvoering. Ook worden inspirerende voorbeelden uit de regio gedeeld. In 2022 zijn tien nieuwsbrieven verzonden naar 995 abonnees (aantal per 1-1-2023). Met de website, nieuwsbrief en sociale mediakanalen bereiken we betrokken inwoners, ondernemers en professionals die zelf op zoek gaan naar informatie. Meer dan 65% van de abonnees van de nieuwsbrief is man en 55 jaar of ouder. De LinkedIn-volgers laten een meer gebalanceerd beeld zien tussen man en vrouw en verschillende leeftijdscategorieën. Zoals het platform is bedoeld, betreft het hier vooral mensen die vanuit hun professie in duurzaamheid c.q. energietransitie zijn geïnteresseerd. Maar ook bijvoorbeeld ondernemers uit onze regio volgen onze pagina, omdat zij zoeken naar manieren om hun bedrijf of bedrijventerreinen te verduurzamen.

Na de vaststelling van de RES 1.0 is de website geheel vernieuwd en opgezet volgens de lijnen waarop we geloven dat de transitie tot stand komt: • Samenwerken • Samen leren • Besluitvorming

[VOORTGANGSRAPPORTAGE RES

/

FRUITDELTA RIVIERENLAND

/

APRIL 2023]

Het aantal betrokken inwoners en ondernemers vergroten Uiteraard is een doelstelling om meer inwoners en ondernemers geïnformeerd en betrokken te krijgen bij de energietransitie. In 2022 heeft RES FruitDelta Rivierenland daarom ook meegewerkt aan een uitzending van Nederland Beleeft dat op RTL4 werd uitgezonden. Ook hebben we in oktober een huis-aan-huis krant verspreid onder 105.000 huishoudens in Rivierenland. De inhoud van de RES FruitDelta Rivierenland krant was geheel gericht op hoe mensen kunnen meedoen (participatie en handelingsperspectief). Dit op de drie pijlers die we binnen Rivierenland hanteren: • Lokaal duurzame opwek van energie; • Aardgasvrij verwarmen; • Energie besparen. Inwoners en ondernemers uit de regio zijn geïnterviewd om anderen te inspireren. De krant is in oktober huis-aan-huis verspreid, was verkrijgbaar bij gemeentehuizen voor mensen met een nee/nee sticker en is online te lezen.

8

TIEL - OCT heeft na het verschijnen van de RES-krant drie bijeenkomsten gehouden met ondernemers die samen een energienetwerk zouden kunnen vormen. “We besloten niet alleen te roepen, maar nu meteen door te pakken. En met succes. De bijeenkomsten eindigden allemaal met de vraag ‘Wanneer gaan we beginnen? De ondernemers zijn vervolgens aan de slag gegaan met haalbaarheidsonderzoeken. De eerste resultaten worden in het voorjaar van 2023 verwacht.

Bron artikel: ETT media, Fotograaf: Erik Drenth Lees het artikel online

[VOORTGANGSRAPPORTAGE RES

/

FRUITDELTA RIVIERENLAND

/

APRIL 2023]

De krant is naast een bewustwordingsmiddel ook een tastbaar bewijs hoe de samenwerking tussen de partners in Rivierenland is gegroeid in de afgelopen jaren. Het was voor het eerst dat er een publicatie in samenwerking tussen de acht gemeenten én andere samenwerkingspartners tot stand is gekomen. Een resultaat waar we trots op zijn. Door de versterkte samenwerking wordt er meer afgestemd en komen de communicatiestrategieën van de acht gemeenten steeds meer op één lijn. Dit kan bijdragen aan het vertrouwen van de inwoners in de energietransitie. Volksvertegenwoordigers in positie Naast de informatiekanalen die voor iedereen beschikbaar zijn, is er speciale aandacht voor het goed in positie brengen van raadsleden. In 2022 waren er gemeenteraadsverkiezingen, met een aantal nieuwe raadsleden als gevolg. Om hen snel en goed op vlieghoogte te brengen heeft RES FruitDelta Rivierenland (naast de overdrachtsdossiers van de eigen gemeente) speciaal voor raadsleden: • drie keer een speciale nieuwsuitgave voor volksvertegenwoordigers uitgebracht; • een infographic gemaakt; • een raadsinformatiebrief met een korte stand van zaken opgesteld; • een korte film over de totstandkoming van de RES 1.0 gemaakt; • een opiniërende regionale raadsinformatiebijeenkomst georganiseerd.

De klankbordgroep van raadsleden voor de RES adviseert hoe volksvertegenwoordigers zo goed mogelijk betrokken kunnen worden.

9

Meerdere kanalen om de inwoner te bereiken Het is belangrijk om te beseffen dat RES FruitDelta Rivierenland niet de enige is die communiceert over de energietransitie. De RES faciliteert intensieve samenwerking tussen de relevante partijen waardoor inwoners en ondernemers van verschillende kanten worden bereikt. • De acht gemeenten van Rivierenland werken volop aan uitgebreide duurzaamheidsprogramma’s én campagnes om inwoners en ondernemers zo goed mogelijk mee te nemen en handelingsperspectief te bieden. • Samen met het Energieloket worden inwoners volop gestimuleerd om zelf aan de slag te gaan met verduurzaming van de woning en het besparen van energie. • De verschillende lokale energiecoöperaties en andere inwonersinitiatieven die Rivierenland inmiddels rijk is, communiceren volop met de lokale bevolking en leden om de energietransitie in de praktijk gestalte te geven. • De woningbouwcorporaties stimuleren hun huurders om energiemaatregelen te nemen en zijn een belangrijk kanaal om andere duurzaamheidsboodschappen naar huurders te communiceren. De onderlinge samenwerking helpt om de uitvoering te versterken en versnellen. Het verder uitbouwen van de samenwerkingsrelatie met formele en informele partners staat daarom hoog op de agenda voor de communicatie in 2023.

[VOORTGANGSRAPPORTAGE RES

/

2.2.2 Participatie De participatie van burgers in het Nederlandse democratische stelsel heeft de afgelopen jaren een forse ontwikkeling doorgemaakt en is nu echt in een stroomversnelling gekomen. Met het complexer worden van ruimtelijke opgaven groeit de impact van besluiten op de leefomgeving van inwoners. Daarom wordt het met de invoering van de Omgevingswet zelfs verplicht voor elk overheidsorgaan om een vastgesteld participatiebeleid te hebben. De raden van de acht gemeenten van Rivierenland hechten grote waarde aan participatie, maar zijn ook zoekende. In de meeste gemeenten wordt op dit moment gewerkt aan het opstellen van een participatiebeleid. Het thema participatie is niet exclusief aan de RES verbonden. Maar de RES is wel een voorloper op het gebied van (regionaal) samenwerken over een complex onderwerp met grote impact op de leefomgeving. Ook is binnen de RES het thema van financiële participatie voor het eerst als concrete ambitie in de uitgangspunten opgenomen (50% lokaal eigendom). Daarom komt het thema participatie geregeld aan bod. Verantwoordelijkheid initiatief verschuift Met de kansrijke gebieden uitgetekend op de kaart, zijn de gemeenten nu vooral aan zet om duidelijke randvoorwaarden voor zon & wind en financiële participatie (50% lokaal eigendom) te formuleren én inwoners te betrekken bij het proces en project(en). Binnen gemeentelijk beleid

FRUITDELTA RIVIERENLAND

/

APRIL 2023]

worden veelal initiatiefnemers verantwoordelijk gesteld voor voldoende en adequate participatie van omwonenden en belanghebbenden. Het thema participatie is daarmee niet weg binnen RES FruitDelta Rivierenland. Wel is het zwaartepunt dus bij andere spelers terechtgekomen. Binnen de RES FruitDelta Rivierenland samenwerking is kennis vergaren, kennis delen en praktijkervaringen uitwisselen een belangrijk aandachtspunt geworden. Kennis vergaren en delen Een voorbeeld van kennis over participatie vergaren en delen is het kennisdocument participatie. Aanleiding voor het kennisdocument Participatie was de motie die door meerdere gemeenteraden is aangenomen bij het vaststellen van de geactualiseerde uitgangspunten RES. In de motie werd verzocht om voorbeelden. Daarnaast vroeg de RES-Stuurgroep om een overzicht van participatiebeleidskaders die op dat moment in de acht gemeenten van Rivierenland aanwezig waren. De leden van het RES-team zijn naast regionaal ook op provinciaal en landelijk niveau actief met het vergaren en delen van kennis. In de landelijke NPRES-nieuwsbrief heeft meermaals een voorbeeld uit de praktijk van Rivierenland gestaan ter inspiratie voor anderen. Ook hebben we onze kennis en opgedane ervaring met andere RES Regio’s gedeeld in verschillende kennissessies tijdens het landelijk NPRES-congres op 2 november 2022.

10

Participatie van jongeren JongRES Nederland zet zich in om de stem van de toekomst mee te laten klinken in de Regionale Energiestrategieën (RES). Jongeren en jong werkenden moeten mee kunnen praten, want belangrijke keuzes voor de toekomst worden nu gemaakt. Ook gaat het overgrote deel van de energietransitie in hun werkende levens plaatsvinden. Het is de ambitie van JongRES om in elke RES-regio een jongerenvertegenwoordiging actief te hebben. Ook in Rivierenland werken twee jongeren hard om een kernteam van actieve jongeren bij elkaar te krijgen. Dit gaat niet zonder slag of stoot. Jongeren die op kamers wonen kiezen ervoor om actief te worden in hun studentenstad. Jongeren die niet studeren zijn moeilijker te bereiken voor deze twee studenten. Via pubquizen en deelname aan de 24-uurs Rivierenland Hackathon proberen zij in contact te komen met andere geïnteresseerde jongeren en hen te verleiden zich aan te sluiten bij JongRES. Het RES-team onderhoudt regelmatig contact met JongRES om hen te stimuleren en ondersteunen bij het realiseren van een volwaardige jongerenvertegenwoordiging in de regio.

http://jongres.nl/

[VOORTGANGSRAPPORTAGE RES

/

24-uurs Rivierenland Hackathon

Initiatiefnemer voor deze 24 uurs hackathon was

Het betrekken van jongeren is niet een inspanning van het

de Stichting Smart Technology Experience Centre

RES-team alleen. Op 10 en 11 november 2022 gebeurde

Rivierenland (S-TEC). Zij proberen jongeren te interesseren

er iets unieks in Rivierenland. Zo’n 65 jongeren van zes

voor techniek en een baan die helpt de energietransitie te

verschillende scholen gingen de uitdaging aan om in 24 uur

versnellen. De regio kent een tekort aan energiemonteurs,

oplossingen te bedenken voor vier energievraagstukken uit

wat een serieuze belemmering is in het behalen van

de praktijk. Alliander, Gemeente Tiel, Rabobank West-

verduurzamingsdoelstellingen. S-TEC wil bijdragen aan het

Betuwe en De Vree en Sliepen hadden hier vier challenges

verminderen van dit tekort aan vakmensen. Het opleiden

voor geformuleerd. De jongeren presenteerden de door

van jongeren en zij-instromers is bovendien een goede

hun bedachte oplossingen via een pitch. Deskundigen uit de

investering in het economisch welzijn van de regio. De

praktijk beoordeelden deze op maatschappelijke waarde,

energietransitie zorgt voor banen; geschoolde vakmensen

creativiteit, ‘technische’ inventiviteit en haalbaarheid.

zijn de komende decennia verzekerd van een goede baan.

FRUITDELTA RIVIERENLAND

/

APRIL 2023]

11

Financiële participatie Vanuit het landelijk klimaatakkoord is bij de RES ingezet op financiële participatie door de ambitie uit te spreken voor 50% lokaal eigendom. De gedachte hierachter is dat als men naast de lasten ook de lusten ervaart, het maatschappelijk draagvlak en de publieke acceptatie van windmolens en zonneparken groter wordt. In de praktijk blijkt dat inwoners die maatschappelijk betrokken raken, verantwoordelijkheid aanvaarden en actief mee willen doen in het vormgeven van de eigen leefomgeving. Lokaal eigendom past daarbij.

Alleen als er echt sprake is van mede-eigenaarschap kun je met recht spreken van lokaal eigendom. Succesvol voorbeeld in onze regio is bijvoorbeeld Betuwewind, waarin de leden het beleid bepalen. Ook Vrijstad Energie, de coöperatie van en voor Culemborg timmert flink aan de weg. Andere vormen van financiële participatie leveren wel financieel voordeel op voor leden, aandeelhouders of omwonenden, maar maakt hen niet automatisch regisseur over het te voeren beleid alsof zij zelf de projectontwikkelaar zijn. Voor energiepark

Participatiewaaier Opties voor projectparticipatie bij zon- en windprojecten op land (Bron: participatiewaaier 2019)

Procesparticipatie in het project De initiatiefnemer doorloopt samen met de omgeving een proces om te komen tot een wenselijke en haalbare vormgeving van participatie. Hieruit volgen afspraken over het ontwerp van het energieproject, over de ruimtelijke inpassing en/of over financiele participatie en opbrengsten voor de omgeving.

Omwonenden profiteren mee als mede-eigenaar van een wind- of zonneproject, via een vereniging of coôperatie Mede-eigenaarschap

Omwonenden nemen risicodragend deel aan een project, bijvoorbeeld door aandelen, certificaten of obligaties

Een deel van de opbrengsten komt ten goede aan maatschappelijke doelen in de buurt, zoals een sportclub of wijkvereniging

Direct omwonenden ontvangen voordeel, bijvoorbeeld in de vorm van verduurzaming van hun woning of korting op groene stroom

Mede-eigenaarschap

Financiële deelneming

Omgevingsfonds

Omwonendenregeling

[VOORTGANGSRAPPORTAGE RES

/

FRUITDELTA RIVIERENLAND

/

APRIL 2023]

Echteld/Lienden zoekt commercieel ontwikkelaar Vattenfal naar manieren voor een evenwichtige samenwerking met de lokale energie coöperatie. Via een gebiedsfonds profiteren inwoners van de opbrengsten van zonne- en windparken. Een gebiedsfonds financiert duurzame projecten of maatschappelijke initiatieven in de omgeving. Het gaat om projecten of maatregelen op het gebied van duurzaamheid, landschapsversterking, energiebesparing, duurzame energie, leefbaarheid en/of versterking van de sociale gemeenschap. In Rivierenland is er een omgevingsfonds in West Betuwe en zijn er fondsen in oprichting in Buren en Neder-Betuwe. Bij grote zonnedaken is het vaak de ondernemer zelf, maar soms ook omwonenden die financieel participeren. De vergoeding voor grondeigenaren en omwonenden bij windprojecten is over het algemeen goed uitgewerkt. In West Maas en Waal vormde financiële participatie van de omgeving een van de selectiecriteria bij de maatschappelijke tender voor zonneparken.

12

Grootschalig zon In West Maas en Waal is gewerkt met een maatschappelijke

De initiatieven: Agri-PV park Dalenstraat in Beneden-

zonnevelden. Naar verwachting worden de

tender* om te komen tot initiatieven voor grootschalig zon.

Leeuwen (11,3 hectare), Zonnepark Noord-Zuid in

vergunningen voor deze drie plannen in april 2023

Aan de hand van vooraf geselecteerde randvoorwaarden

Altforst (7,6 hectare) en Zonnepark de Blauwe Westering

definitief en kan er met de uitvoering worden gestart.

werden marktpartijen uitgedaagd om het beste plan in te

in Altforst (5,3 hectare) zijn als beste plan uitgekozen om

Door de congestie op het elektriciteitsnetwerk openen

dienen. Een onafhankelijke commissie heeft de plannen

gezamenlijk te komen tot 24,2 hectare aan te realiseren

de parken naar verwachting in 2025 en 2026.

beoordeeld op de volgende aspecten: •

Levenscyclus- en technisch ontwerpplan. Omdat de levensduur van een zonnepark 15 tot 25 jaar is en de gemeente het dus als een tijdelijke opstelling ziet, moesten initiatiefnemers een plan presenteren voor de gehele levenscyclus van het initiatief, van aanleg, onderhoud, beheer, afbraak tot en met recycling bij levenseinde van het initiatief. Het effect van het technische ontwerp werd beoordeeld in relatie tot onder andere de landschappelijke inpassing, het creëren van ecologische meerwaarde, meervoudig ruimtegebruik en duurzaam materiaalgebruik. Ook de balans tussen economische en landschappelijke/ ecologische winst was een belangrijk uitgangspunt.

•

Landschappelijk inpassingsplan. Aangetoond moest worden hoe de locatie van het zonnepark wordt ingepast in relatie tot landschap, ecologie, cultuurhistorie en agrarische structuur.

•

Omgevingsdialoog en procesparticipatie. De gemeente vroeg de initiatiefnemer een participatieplan aan te leveren waarin staat hoe gewerkt is en wordt aan de betrokkenheid van de stakeholders: direct omwonenden, omliggende bedrijven, de lokale gebiedscoöperatie en andere belanghebbenden tijdens de voorbereiding, ontwikkel- en exploitatiefase.

•

Financiële participatie. Aan initiatiefnemers werd gevraagd te onderbouwen op welke wijze zij vormgeven aan financiële participatie en in welke mate.

[VOORTGANGSRAPPORTAGE RES

/

Maquette Dalenstraat Beneden-Leeuwen, ronddraaiende zonnepanelen *e  en maatschappelijke tender is een vorm van vergunningverlening waarbij de ingediende plannen ook beoordeeld worden op zaken als bewonersparticipatie, lokaal eigendom, draagvlak en maatschappelijke inpassing. Bij een maatschappelijke tender wordt er bewust rekening gehouden met de wensen en zorgen van bewoners.

FRUITDELTA RIVIERENLAND

/

APRIL 2023]

13

Organiseren van maatschappelijke betrokkenheid Het organiseren van maatschappelijke betrokkenheid kan via financiële participatie, maar ook via verduurzamingsprojecten die mensen helpen hun energiekosten individueel te verlagen. Ook is het belangrijk te beseffen dat maatschappelijke betrokkenheid zowel top down als bottom up ontstaat en wordt georganiseerd. Van transparante informatievoorziening door RES FruitDelta Rivierenland tot de duurzaamheidscampagnes door de gemeenten. Zoals samendetoekomst.nl van Neder-Betuwe, door lokale energie coöperaties en door inwoners zelf. En zoals bij bewonersinitiatieven als Adviesgroep Duurzaam Lingemeer. Een duurzaam Rivierenland is van en voor iedereen. We hebben iedereen nodig om de omschakeling te maken en de plicht om ervoor te zorgen dat iedereen mee kan komen in de energietransitie.

Fotograaf: Hans Adams

Een bruisende buurtvereniging als begin van een duurzame toekomst voor de wijk GELDERMALSEN- Een gezonde, gezellige en veilige woon-,

“Buiten de vereniging kent de buurt al geruime tijd

speel- en leefomgeving maak je samen. Buurtvereniging

een groepsapp, waar gebruik van wordt gemaakt om

Laageinde/Tuindorp, opgericht in 1936, is hard op weg

elkaar te informeren of om spullen te delen en/of te

om opnieuw een bruisende vereniging voor alle buurt-

ruilen. Ook is er in het verleden door wijkbewoners

bewoners te worden. Naast activiteiten als een buurt-

het nodige voor kinderen en ouderen georganiseerd.

borrel, oppas of uitruildienst hebben de buurtgenoten

Deze gemeenschapszin willen we nu graag breder

het plan om samen het buurthuis en zelfs de hele buurt

trekken. Het besef dat we er samen wat van moeten

te verduurzamen. In Laageinde/Tuindorp staan namelijk

maken, is nadrukkelijk aanwezig. We zien kansen en

vooral huizen uit de jaren ’20 en ’30. Omdat uiteindelijk

er is enthousiasme en bereidheid om een bijdrage

elk huis in Nederland aardgasvrij verwarmd moet worden

te leveren. Om succesvol te zijn, organiseren we de

en iedereen een energierekening wil die te betalen is, ligt

buurt op een manier die past bij de huidige behoefte.

daar een grote uitdaging.

Daarom zijn we bezig met het op orde brengen van de basis, met een goed functionerend buurtverenigings-

[VOORTGANGSRAPPORTAGE RES

/

Besef dat we er samen wat van kunnen maken

bestuur, diverse werkgroepen, waarbij de activiteiten

Arjen Gerritsen is een van de enthousiaste

centraal staan en hebben wij recent ook stappen

buurtbewoners en daarnaast actief als verbinder

gemaakt voor de nieuwe werkgroep ‘collectief

binnen de energietransitie in Rivierenland. Arjen:

verduurzamen van de buurt’. ”

FRUITDELTA RIVIERENLAND

/

APRIL 2023]

14

2.3 Elektriciteit De opwek van duurzame energie via zonnepanelen op (grote) gebouwen is sterk toegenomen. De gerealiseerde opwek van duurzame energie via zonnevelden is beperkt, maar er is een grote toename te zien van wat er ‘in de pijplijn’ zit. Dit zijn initiatieven en projecten die in ontwikkeling zijn en nog niet daadwerkelijk produceren. Rivierenland ligt hiermee op koers voor 2030. De aanwas van nieuwe windmolens stagneert. Op dit moment staan er 28 windmolens in Rivierenland. In 2030 moeten dat er 49 zijn. Het jaar 2025 is in het Klimaatakkoord opgenomen als ijkpunt voor benodigde vergunningen om op tijd klaar te kunnen zijn met de bouw in 2030. In 2025 zijn naar verwachting nog niet alle vergunningen verstrekt. Realisatie van het doel van 1,2 TWh ofwel 1.200 GWh per jaar uit zon en wind in 2030 is nog steeds haalbaar. Mits we al het mogelijke doen wat haalbaar is binnen het benodigde vergunningentraject en we naast de geplande netuitbreidingen ook kijken naar slimme combinaties van opwek en verbruik. Kortom: creatief blijven samenwerken op alle vlakken waarin we zien dat dingen wél kunnen.

[VOORTGANGSRAPPORTAGE RES

/

Het RES 1.0 bod van FruitDelta Rivierenland bestaat uit 1,2 TWh ofwel 1.200 GWh per jaar uit zon en wind in 2030 en is als volgt opgebouwd: • 0,327 TWh uit zon op grote daken: van 37 hectare in 2020 naar 191 hectare in 2030. • 0,286 TWh uit zonnevelden: van 49 hectare in het concept RES (bestaand en in ontwikkeling) naar 249 hectare in 2030. • 0,650 TWh uit windturbines: van 32 in het concept RES (bestaand en in ontwikkeling) naar 49 turbines (17 nieuw).

FRUITDELTA RIVIERENLAND

/

APRIL 2023]

Doordat de uitvoering van de RES tot 2030 nog onzekerheden heeft, wordt er rekening gehouden met een risicomarge. De RES 1.0 van FruitDelta Rivierenland is bij vaststelling in 2021 geamendeerd door de gemeenteraden van Buren en Culemborg. Dit is verwerkt in de aanbiedingsbrief bij het indienen van de RES 1.0 bij NPRES.

15

2.3.1 Stand van zaken opwek duurzame 2.3.1 Stand van zaken opwek duurzame energie Rivierenland per 1 januari 2023 energie Rivierenland per 1 januari 2023

In grafiekvorm geven de cijfers het volgende beeld: In grafiekvorm geven de cijfers het volgende beeld:

De voortgang in cijfers De voortgang in cijfers De cijfers van Rivierenland van 1 januari 2023 zijn De cijfers van Rivierenland van 1 januari 2023 zijn afgezet tegen tegen 11 januari januari 2021. 2021.Dit Ditgeeft geefthet hetvolgende volgende afgezet overzicht. overzicht.

700,0 GWh/jr 700,0 GWh/jr

Ontwikkeling huidig in GWh/jaar Ontwikkeling huidig in GWh/jaar

600,0 GWh/jr 600,0 GWh/jr 500,0 GWh/jr 500,0 GWh/jr 400,0 GWh/jr 400,0 GWh/jr 300,0 GWh/jr 300,0 GWh/jr

Voortgang RES 1.0 alle cijfers in GWh/jaar 1-jan-2021 (RES 1.0 bod)

200,0 GWh/jr 200,0 GWh/jr

1-jan-2023

100,0 GWh/jr 100,0 GWh/jr

Zon op grote daken > 15 kWp Huidig

57

118

Ambitie (nog te realiseren)

270

209

-

Zon op grote daken > 15 Zonnevelden >15 kWp Wind op land Zon op grote daken > 15 Zonnevelden >15 kWp Wind op land kWp 1-jan-21kWp 1-jan-23 RES 1.0 doel 2030 1-jan-21 1-jan-23 RES 1.0 doel 2030

Huidig ofwel gerealiseerde opwek. Bron: Energieportaal Rivierenland Huidig ofwel gerealiseerde opwek. Bron: Energieportaal Rivierenland

Zonnevelden > 15 kWp Huidig

16

39

Pijplijn

38

228

Ambitie (nog te realiseren)

233

66

Totaal huidig: 34% is gerealiseerd Totaal huidig: 34% vanvan RESRES 1.01.0 is gerealiseerd 14001400

12001200

Wind op land

10001000

Huidig

212

270

800 800

Pijplijn

188

298

600 600

Ambitie

250

150

400 400

Lorem ipsum Lorem ipsum 200 200

Totaal

0

0

1-jan-21 1-jan-21

1-jan-23 1-jan-23

RESdoel 1.0 2030 doel 2030 RES 1.0

Huidig

285

427

Pijplijn

225

526

Ambitie (nog te realiseren)

753

425

Totaal huidige ofwel gerealiseerde opwek. Bron: Energieportaal Totaal huidige ofwel gerealiseerde opwek. Bron: Energieportaal

1.263

1.379

Rivierenland Rivierenland

Doordat Doordat de de uitvoering uitvoeringvan vande deRES REStot tot2030 2030nog nogonzekerheden onzekerheden heeft, heeft, wordt wordt er er rekening rekeninggehouden gehoudenmet meteen eenrisicomarge. risicomarge.

nog uit boven 1,2De TWh. De toename van het totaal in komt 2023 boven de 1,2 de TWh. toename van het totaal in 2023 komt vooral doordat via de PIP windmolens in Buren in de vooral doordat via de PIP windmolens in Buren in de pijplijn

Daardoor Daardoor komt komt het het totaal totaalvan vande deonderdelen onderdelenhierboven hierbovennu nu nog uit

pijplijn zijn gekomen. Energieportaal Rivierenland zijn gekomen. Bron: Bron: Energieportaal Rivierenland

[[ V VO OO OR R TT G GA AN NG G SS RR AA PPPPOORRTTAAGGEE RREESS

//

FFRRUUI ITTDDE EL LT TAA R RI V I VI EI ER RE ENNL LA AN ND D

/ /

AA PP RR I LI L2 0 2 20 32 ]3 ]

Lorem ipsum Lorem ipsum

In In bijlage 1 is1 een overzicht vanvan de de voortgang perper bijlage is een overzicht voortgang gemeente in in Rivierenland opgenomen. gemeente Rivierenland opgenomen.

16 16

Zon op gebouw In de RES 1.0 heeft Rivierenland een zonneladder opgenomen om de voorkeur van opweklocaties via zonnepanelen weer te geven. Zon op (grote) gebouwen vormt de eerste trede op de ladder. Dit omdat het geen extra ruimte in beslag neemt en minder in het zicht ligt. Bovendien heeft Rivierenland veel grote daken van logistieke centra, industrie, landbouwbedrijven en maatschappelijk vastgoed, zoals zorgcentra, dorpshuizen en gemeentehuizen.

Gemeenten hebben met verschillende acties bedrijven geïnformeerd, gestimuleerd en ondersteund om de stap naar zonnepanelen op het bedrijfsdak te maken. Ook regionaal is er veel aandacht voor kansen bij bedrijven. Sinds de vaststelling van de RES 1.0 wordt er door het RES-team samengewerkt met VNO-NCW en Energie Samen Rivierenland aan de voorbereiding van een Regionaal

Expertiseteam voor bedrijven. Lees hierover meer in paragraaf 2.7.1 RES in breder perspectief. De gemeenten Culemborg, Tiel en West Maas en Waal hebben daarnaast meegedaan aan de actie van Stichting Schooldakrevolutie en op deze manier aan in totaal 13 scholen een advies uitgebracht over het installeren van zonnepanelen op schooldaken. In Rivierenland zijn we ambitieus als het gaat om het benutten van gebouwen voor zonnepanelen. Om als project in het RES-overzicht te worden opgenomen, moet het om een project gaan met een vermogen van meer dan 15 kWp (ongeveer 50 panelen). Sinds 2021 is hierin een grote sprong voorwaarts gemaakt. Op 1 januari 2023 wordt er 118 GWh per jaar opgewekt. Dit is ongeveer eenderde van de ambitie, waarmee Rivierenland op koers ligt voor 2030.

Zonneladder RES FruitDelta Rivierenland (bron: RES 1.0)

Zon op particuliere daken telt formeel voor de RES-opgave niet mee, maar helpt uiteraard wel om de energietransitie te realiseren. Ook hier is in Rivierenland duidelijk sprake van een toename. Volgens de RVO Klimaatmonitor werd er in 2021 86 GWh op jaarbasis opgewekt. Gegevens over 2022 zijn nog niet beschikbaar, maar iedereen die door onze gemeenten wandelt, kan zien dat het aantal woningen met zonnepanelen blijft toenemen.

[VOORTGANGSRAPPORTAGE RES

/

FRUITDELTA RIVIERENLAND

/

APRIL 2023]

17

Zonnevelden Alhoewel de zonneladder een voorkeursvolgorde aangeeft voor realisatie van duurzame energie via zonnepanelen, mag het niet gezien worden als een volgorde in realisatie. Alle mogelijke manieren om duurzame energie op te wekken verlopen gelijktijdig en parallel aan elkaar. Zonnepanelen op restgronden, via dubbelgebruik (2e trede) en op overige gronden (3e trede) tellen allemaal mee in de RES-opgave, zolang zij voldoen aan het criterium van opwek van meer dan 15 kWp na realisatie. In Rivierenland kennen we op dit moment 43 projecten voor zonnevelden (huidig, pijplijn en ambitie gecombineerd). De gerealiseerde opwek van duurzame energie via zonnevelden is sinds het indienen van de RES 1.0 enigszins toegenomen van 16 naar 39 GWh per jaar.

Sinds de vaststelling van de RES 1.0 zijn de volgende zonnevelden gerealiseerd: • Buren: Lingemeren (zonnepanelen op water) • Culemborg: Rioolwaterzuivering en zonneproject Den Heuvel (zon op een landbouwdak in combinatie met verticale zonnepanelen • Zaltbommel: Vuilstort Ketelsteeg (zonneveld op afgesloten vuilstort) • Neder-Betuwe: Zonnepark Medel (tussen A15 en zandwinning) • Tiel: Geluidscherm A15 (geïntegreerd in geluidscherm) • West Betuwe: afrit A15 bij Est (in oksel van afrit) • Waterschap Rivierenland heeft sinds 2021 in de regio bij twee rioolwaterzuiveringen zonnevelden aangelegd vanuit het doel om zelf energieneutraal te worden.

[VOORTGANGSRAPPORTAGE RES

/

Lingemeren Het gebied Lingemeren, in de gemeente Buren, is volop in ontwikkeling. K3Delta realiseert hier samen met de omgeving, (natuur)organisaties en overheden een waterrijk natuur- en recreatiegebied. De winning van zand, grind en klei is de drager van de ontwikkeling van het gebied. Midden op het water komt de ‘Lingepolder’; drijvende eilanden met een wandelpad, natuureilanden en een drijvende dijk. In samenwerking met Sunrock is er een drijvend zonnepark gebouwd dat jaarlijks

FRUITDELTA RIVIERENLAND

/

APRIL 2023]

6 miljoen kilowattuur (6 GWh) stroom opwekt. Via een omgevingsfonds profiteren alle inwoners financieel van de opbrengst van dit zonnepark. •

Locatie: Lingemeren, gemeente Buren

•

Stroom voor 2.500 huishoudens*

*Het aantal huishoudens is berekend op basis van de Barometer van het Energieportaal en de landelijke norm: 3.500 kWh/jaar/gezin. Bron: K3DELTA

18

De toename voor zonnevelden zit voornamelijk in wat er ‘in de pijplijn’ zit en gaat van 39 naar 228 GWh per jaar. Enkele projecten nieuw in de pijplijn zijn: • Buren: Roodakker, A15 Oost, Molenkampen, Essenbos, De Beldert • Neder-Betuwe: Dodewaard Dalwagen, Station Hemmen, Echteld Spoorstraat

• •

•

Tiel: Zonnepanelen boven rode bessen: TOV Wadenoijen deel 2. West-Betuwe: Zonnepanelen boven fruit (TOV) (kersen, bramen), Zonneveld in spoorbogenWest en -Oost, West Maas en Waal, drie projecten: Blauwe Wetering, Zonnepark Noord-Zuid, Zonneveld Dalenstraat

•

Waterschap Rivierenland is in de regio bij nog eens vier rioolwaterzuiveringen de voorbereiding gestart om een zonneveld aan te leggen.

Rivierenland ligt met de zonnevelden op koers om de opgave voor duurzame opwek via zonnevelden in 2030 te halen.

Momentopname Bron: Energieportaal Rivierenland

[VOORTGANGSRAPPORTAGE RES

/

FRUITDELTA RIVIERENLAND

/

APRIL 2023]

19

Wind Op dit moment staan er 28 windmolens in Rivierenland. In de RES 1.0 zijn afspraken gemaakt voor 2030. Dan moeten er 49 windmolens staan in onze regio. Maar de realisatie van windmolens stagneert. Huidig Wind • Zaltbommel (langs A2). Dit project was al ver gevorderd in 2021. Inmiddels is de bouw van drie molens klaar en wordt hier duurzame elektriciteit opgewekt. Door ingebruikname van de windmolens in Zaltbommel is de huidige opwek met wind toegenomen van 212 naar 270 GWh/jaar. Pijplijn Wind • Maasdriel (Burgerwindpark A2 Lage Rooijen). Bij het uitblijven van (nieuwe) landelijke normen over de afstand, heeft de gemeenteraad eigen geluidsnormen vastgesteld en zijn het bestemmingsplan en de vergunning aangepast. Hierop lopen enkele beroepschriften. Deze worden behandeld bij de Raad van State in maart. De uitspraak wordt op zijn vroegst in mei 2023 verwacht. Daarmee staat dit windpark in de wachtstand. • Culemborg. Het project voor het plaatsen van zes nieuwe windmolens is stopgezet door de gemeenteraad om te bezinnen op de maatschappelijke weerstand. Ook de vergunningsaanvraag van het project is ingetrokken. De gemeente heeft nog steeds de wens om windmolens te realiseren (vier stuks volgens RES-bod). In 2023 wordt gestart met een zorgvuldig, nieuw participatieproces voor het windbeleid.

[VOORTGANGSRAPPORTAGE RES

/

•

Neder-Betuwe (Midden-Betuwe). Dit windpark ter hoogte van Dodewaard wordt nog steeds gesteund door de gemeenteraad. De politieke steun in de buurgemeente Overbetuwe is een risico. Ook belemmert de beschermde wespendief mogelijk de plannen voor wind in Midden-Betuwe. De provincie onderzoekt mogelijkheden om én de habitat van de wespendief te beschermen én toch opwek via wind mogelijk te maken.

Nieuw in de pijplijn is Echteld/Lienden. In RES 1.0 stond dit nog aangeduid als twee projecten: ‘Buren A15’ en ‘Repowering Echteld, Neder-Betuwe’. ‘Buren A15’ staat weliswaar in de RES 1.0 maar de gemeenteraad van Buren heeft bij vaststelling van de RES 1.0 een amendement aangenomen

FRUITDELTA RIVIERENLAND

/

APRIL 2023]

waarin is bepaald dat er volgens lokaal beleid geen windmolens bij kunnen komen. Inmiddels is echter de provincie gestart met de procedure voor een provinciaal inpassingsplan (PIP), onder andere vanwege het gemeente-overstijgende karakter. Initiatiefnemer Vattenfall is begonnen met de voorbereiding van het participatietraject. Dit gebeurt in nauwe samenwerking met onder meer de gemeenten en provincie, via een door Vattenfall ingestelde werkgroep. Dit alles bij elkaar maakt dat er per 1 januari 2023 ruim 1/3 van de ambitie voor wind is gerealiseerd. De opwek is toegenomen van 212 naar 258 GWh/ jaar. Er wordt vooruitgang ‘in de pijplijn’ geboekt door het PIP in Echteld-Lienden.

20

Ambitie wind In de RES 1.0 zijn drie typen kansrijke gebieden voor wind opgenomen, ambitie-, verkennings- en reservegebieden. De gebieden met stempel ‘ambitie’ maken onderdeel uit van het RES 1.0 bod en realisatie voor 2030. Ambitiegebieden • Zaltbommel, de ambitie betreft 3,5 windmolen, hiervoor is in het gemeentelijk beleid een aantal mogelijke locaties aangeven. Het college van B&W besluit in 2023 wanneer de tender wordt uitgezet om partijen uit te nodigen een project in te dienen. • Maasdriel A2, de ambitie voor twee extra windmolens is ongewijzigd. De verwachting is dat er na de uitspraak van de Raad van State over Burgerwindpark A2 Lage Rooijen initiatieven hiervoor zullen worden ontvangen. • Tiel/Neder-Betuwe Energiedriehoek Medel: er is onderzoek gedaan ook in samenwerking met de gemeente Buren. Tot op heden zijn er nog geen kansrijke opties voor een nieuwe windmolen in beeld gekomen. De plannen voor uitgifte van een bedrijventerrein maken de ruimte voor nieuwe windmolens erg klein. In het proces naar een RES 2.0 is het nodig om dit gebied opnieuw te beoordelen op kansrijkheid. De gedachten over een smart-energy hub gaan wel door. Ingrediënten: nabijheid onderstation, waterstoftankstation, elektrificeren binnenvaart.

[VOORTGANGSRAPPORTAGE RES

/

Verkenningsgebieden In RES 1.0 zijn enkele kansrijke gebieden wind opgenomen die geen onderdeel van het bod zijn, omdat bijvoorbeeld het politiek draagvlak tijdens het maken van RES 1.0 onvoldoende was. Deze gebieden blijven echter in beeld als achtervang, voor het geval dat een ambitie-gebied niet tot een project leidt, of de ambitie van 1200 GWh wordt opgehoogd. De verkenningsgebieden zijn niet voor realisatie voor 2030 bedoeld, maar blijven in beeld. Deze gebieden zijn cruciaal voor de realisatie van doelen richting 2050. • •

•

Tiel A15 Wadenoijen: dit is nog steeds verkenningsgebied. West Maas en Waal: de gemeente heeft in haar huidige beleid staan dat er voor 2030 geen windmolens komen. Voor realisatie van windmolens na 2030 wordt op dit moment een gemeentelijk windbeleid voorbereid. West Betuwe A15 (bij afrit Vuren en bij knooppunt Deil): het huidige beleid van de gemeente biedt geen extra ruimte voor grote windmolens.

FRUITDELTA RIVIERENLAND

/

APRIL 2023]

Reservegebieden • Buren Kanaalzone: het huidige beleid van de gemeente biedt geen extra ruimte voor windmolens. Kleine windmolens Kleine windmolens worden door veel politici gezien als een uitweg om grote windmolens te voorkomen. Kleine windmolens (ongeveer 15 meter) blijken in de praktijk individuele bedrijven te helpen in hun duurzaamheidsambities, maar vormen geen oplossing voor de energiebehoefte van de gehele gemeenschap. De kleine windmolens zijn een aanvulling op bijvoorbeeld een zonnedak bij landbouwbedrijven. In enkele gemeenten is het al mogelijk om kleine windmolens te plaatsen. Toch wordt er vooralsnog weinig gebruik gemaakt van deze mogelijkheid. Vermoedelijk vanwege de hoge kosten en beperkte opbrengsten. In enkele andere gemeenten wordt beleid ontwikkeld om de plaatsing van kleine windmolens mogelijk te maken.

21

2.3.2 Net-infrastructuur / Netimpact

We produceren én gebruiken steeds meer elektriciteit. Een energievoorziening die iedereen onder gelijke condities toegang geeft tot betrouwbare, betaalbare en duurzame energie. Dat is het doel. Uitbreiding van het netwerk is nodig. Liander streeft daarbij naar een optimale balans tussen (maatschappelijke) kosten en tempo van de noodzakelijke netuitbreidingen. Door efficiënt om te gaan met zelf opgewekte energie kan uitbreiding van het netwerk beperkt worden.

Een goede verhouding tussen zon en wind is belangrijk om de beperkte ruimte op het elektriciteitsnet optimaal te benutten en om beter aan te sluiten bij de vraag. Als de zon schijnt, waait het minder, en andersom. Het is ideaal om kabels aan te leggen voor een mix van zon en wind. Liander kijkt ook naar toekomstvaste uitbreidingen, gericht op de lange termijn (2040-2050) en heeft daarvoor een doorrekening gemaakt. Daarbij is ook informatie van omliggende RES-regio’s gebruikt. RES 1.0 is uitvoerbaar als we naast de geplande netuitbreidingen ook kijken naar een nieuw

[VOORTGANGSRAPPORTAGE RES

/

energiesysteem, waarbij ieder zijn eigen rol heeft. De netbeheerders zorgen voor de noodzakelijke netuitbreidingen, gemeenten voor ruimtelijke ordening en projectontwikkelaars en/of gebruikers voor slimme combinaties van opwek en verbruik. Direct gebruik bijvoorbeeld, voorkomt dat de stroom überhaupt het netwerk op moet. Plaatselijke opslag of vormen van een mini-grid kunnen ook het netwerk ontlasten. Door gebrek aan technisch personeel, schaarste qua materiaal of langdurige vergunningstrajecten zal de uitbreiding van de infrastructuur niet overal

FRUITDELTA RIVIERENLAND

/

APRIL 2023]

voor 2030 klaar zijn. Naast de uitbreiding van het net is er meer nodig. Belangrijk hierbij is de samenwerking met Liander en TenneT in het kader van het programmeren en prioriteren. De elektrificatie van onze manier van leven zal ongeacht alle inspanningen voorlopig vooruitlopen op de realisatie van de hiervoor benodigde energie-infrastructuur. Het zal daarom ook de komende jaren onderwerp van gesprek blijven.

22

2.3.3 Risico’s en aandachtspunten opwek Netcongestie TenneT In september 2021 gaf TenneT aan dat de grenzen van de belastbaarheid van het hoogspanningsnet voor teruglevering in Gelderland waren bereikt. TenneT heeft in november 2022 de uitkomsten van het eerste congestie-managementonderzoek gepubliceerd. Daarbij is er slechts beperkte flexibele ruimte gevonden om extra duurzame opwek aan te sluiten. In november 2022 heeft TenneT ook aangegeven dat de grenzen van de belastbaarheid van het hoogspanningsnet voor levering in Gelderland waren bereikt. TenneT is hiervoor een congestie-managementonderzoek gestart en verwacht in de zomer van 2023 de uitkomsten te publiceren.

Impact stations De kaart laat zien dat vrijwel ieder station van Liander in de regio vóór 2030 zijn maximale capaciteit overschrijdt. Dit komt door de geografische spreiding van de duurzame energieopwekking en

De grootschalige opwek heeft vooral impact op de stations. Een groot deel van zon op gebouwen wordt echter aangesloten op het midden- en laagspanningsnet. Liander verwacht een significante groei van het werkpakket voor het verzwaren van middenspanningsruimtes en het laagspanningsnet. Belangrijkste oorzaken hiervoor zijn de warmtetransitie, elektrificatie van de mobiliteit en de inpassing van kleinschalige zon op gebouwen.

TenneT breidt de netcapaciteit de komende jaren uit, maar nieuwe ontwikkelingen in Rivierenland kunnen tot 2029 waarschijnlijk niet beschikken over teruglevercapaciteit. Afhankelijk van de uitkomsten van het congestiemanagementonderzoek van TenneT kan dit ook gaan gelden voor levering. Het is nog wel mogelijk om zon- en windplannen te realiseren, mits de opgewekte stroom bijvoorbeeld direct wordt gebruikt, opgeslagen of omgezet. Omdat de voorbereiding, vergunningverlening en bouw van wind- en zonneparken meerdere jaren bestrijkt, is er geen reden om met deze voorbereidingen te wachten tot de netcongestie is verholpen.

[VOORTGANGSRAPPORTAGE RES

/

FRUITDELTA RIVIERENLAND

door de ontwikkelingen in andere sectoren (zoals glastuinbouw), de warmtetransitie en elektrisch vervoer. De knelpunten ontstaan vooral omdat er geen balans is tussen duurzame opwek en verbruik.

Stationsknelpunten Het type knelpunt geeft de meest dominante factor in de balans op een station weer. Bron: Liander

/

APRIL 2023]

23

Omgevingsinpassing middenspanningsruimtes Voor de regio Rivierenland is er een eerste inschatting gemaakt voor het aantal nieuw te plaatsen middenspanningsruimtes (het stroomhuisje in de buurt), dat zijn er tussen de 1.850 en 1.900. Per locatie is ongeveer 30 m2 ruimte nodig. Dat betekent dat er in buurten op zoek moet worden gegaan naar in totaal 5,7 ha. Een flinke uitdaging in de toch al drukke bebouwde omgeving van steden en dorpen.

Zon/ wind verhouding Voor de uitvoering van zon op gebouwen en zonnevelden ligt de uitvoering op schema. Maar dit is niet voldoende voor de energietransitie. We hebben meer wind nodig, omdat de hoeveelheid zonne-energie niet genoeg is en omdat als de zon niet schijnt er ook elektriciteit nodig is. De mogelijkheden voor opslag van energie uit zon zijn nog te beperkt om de elektriciteit de hele dag, het hele jaar beschikbaar te hebben. Voor een efficiënt en niet te duur elektriciteitsnet is windenergie belangrijk. De opwek van zonneenergie komt in pieken op het netwerk. Vooral in de zomer en vooral in de middaguren. Met zonneenergie wordt een elektriciteitskabel dus minder gelijkmatig benut. De hoge piek rond het middaguur vraagt veel ruimte binnen het elektriciteitsnet. Voor het opwekken van een duurzame kWh met windenergie is bijna 4x minder ruimte op het netwerk nodig dan met een zonneveld. Dus minder dikke kabels, minder grote onderstations. De kosten voor de samenleving als geheel zijn dan lager.

[VOORTGANGSRAPPORTAGE RES

/

Milieunormen Op 30 juni 2021 deed de Raad van State een uitspraak die gevolgen heeft voor windparken in Nederland. Het gaat dan om windparken met drie of meer windmolens. Tot 30 juni 2021 konden we in Nederland landelijk vastgestelde milieuregels voor windmolens en windparken hanteren bij de besluitvorming. Die landelijke regels zijn opgenomen in het Activiteitenbesluit. De Raad van State oordeelde over een uitbreiding van het windpark in Delfzijl Zuid dat er volgens het Europees recht een uitgebreid milieuonderzoek (plan-MER) had moeten plaatsvinden voor deze landelijke regels. Dat is niet gebeurd en zolang die milieubeoordeling niet is gemaakt, mogen overheden voor windparken geen besluiten nemen op basis van die landelijke milieuregels uit het Activiteitenbesluit. In afwachting van nieuwe landelijke milieunormen hebben gemeenten de mogelijkheid om zelf normen vast te stellen. De gemeente Maasdriel heeft hiervan gebruik gemaakt. Andere gemeenten wachten tot er helderheid komt uit het actieprogramma ‘Verankering milieubescherming na Nevele’ van het Rijk. Dit werkt vertragend, terwijl de tijd dringt. Wespendief Anders dan zijn naam doet vermoeden, is de Wespendief een roofvogel, die overwintert ten zuiden van de Sahara en in de zomermaanden zijn habitat in de Veluwe vindt. De naam van deze roofvogel verraadt zijn voornaamste voedselbron, wespen.

De Wespendief is beschermd op grond van de Europese Vogelrichtlijn.

FRUITDELTA RIVIERENLAND

/

APRIL 2023]

Bron: Provincie Gelderland

24

Bovendien is de natuur op de Veluwe kwetsbaar en heeft de overheid naast de energietransitie ook de taak om de natuur te beschermen en biodiversiteit te behouden en te herstellen. Omdat vogels tegen de rotorbladen van windmolens kunnen aanvliegen en het risico voor de kwetsbare Wespendief te groot is, heeft de provincie een afweging moeten maken, die zowel de natuur als onze energiebehoefte ten goede komt. De provincie heeft daarom besloten dat in het natuurgebied de Veluwe en 1 kilometer daaromheen geen windparken mogen worden gebouwd de komende jaren. In een zone van 1 tot 8 kilometer mogen maar 1 of 2 windparken komen en is dus beperkt ruimte voor windparken. Deze kan gebruikt worden voor windpark Horst & Telgt in Ermelo en Putten. Mogelijk is er ook ruimte voor het windpark Midden-Betuwe in Rivierenland. In 2023 komt hier meer duidelijkheid over. Ondertussen gaat de provincie verder met het onderzoeken naar manieren om toch meer windparken mogelijk te maken, terwijl de Wespendief beschermd blijft. Radarpost Herwijnen Niet alleen windmolens en Wespendieven vragen om ruimte. Defensie heeft behoefte aan een nieuw militair radarstation en heeft daarbij het oog laten vallen op Herwijnen. Ondanks dat deze locatiekeuze nog niet voor 100 procent zeker is, wordt deze keuze wel steeds aannemelijker. Eind 2023 wordt hierover duidelijkheid verwacht.

Omdat Defensie ‘vrij zicht’ nodig heeft voor het goed functioneren van de radar, heeft de RES Stuurgroep TNO

[VOORTGANGSRAPPORTAGE RES

/

gevraagd te onderzoeken wat dit betekent voor de ambities voor windmolens in de regio. TNO heeft de consequenties voor alle kansrijke gebieden voor windmolens voor ons doorgerekend. Dus niet alleen de gebieden met windambitie, maar ook de verkennings- en reservegebieden uit RES 1.0. Het goede nieuws is dat de ambitie voor windenergie uit RES 1.0 ook met radarpost uitvoerbaar is. Maar de radarpost heeft wel consequenties. Voor Zaltbommel zijn voor twee scenario’s in totaal 14 meetpunten aangeleverd. Hiervan leveren twee punten mogelijk een knelpunt op: de meest noordwestelijke (Wakkere Dijk) en ten zuidoosten van Zuilichem. Voor Maasdriel staat in RES 1.0 het doel van twee windmolens. Afhankelijk van de definitieve molens in Lage Rooijen lijken deze haalbaar, mits initiatiefnemers goed kijken naar de hoogte van de windmolens en de definitieve locatie. Dat geldt niet voor het verkenningsgebied in West Betuwe (langs A15, nabij Vuren). Dit verkenningsgebied is geen onderdeel van het bod RES 1.0, dus deze tegenvaller heeft geen invloed op de huidige RES-ambities. Voor de toekomst is het een duidelijke beperking. Voor Culemborg, Tiel, Neder-Betuwe, West Maas en Waal en Buren levert de radarpost geen grote hindernissen op voor het realiseren van windambities in de kansrijke gebieden uit RES 1.0.

Kortom: de RES-ambitie voor wind is nog steeds haalbaar en uitvoerbaar als er een radarpost in Herwijnen komt. Totdat deze duidelijkheid er is (eind 2023) moeten initiatiefnemers overigens nog

FRUITDELTA RIVIERENLAND

/

APRIL 2023]

rekening houden met alternatieve radarlocaties in Meerkerk, Goudriaan en Nieuwpoort. Gemeentelijk beleid De windambities uit RES 1.0 worden de komende jaren bepaald door gemeentelijke vergunning voorbereiding in Zaltbommel, Culemborg, Maasdriel, Neder-Betuwe en Tiel. In iedere gemeente spelen eigen vraagstukken, zoals hierboven beschreven. In iedere gemeente is ook een oplossing mogelijk. Er is daarom nu geen aanleiding om het RES-bod te herzien. Als de stagnatie in een of meerdere gemeenten blijvend is, zal de ruimte op andere pekken in de regio gezocht moeten worden in de verkennings- en reservegebieden. Er is geen regionaal zicht op het aantal gemeenten dat de RES-afspraken heeft opgenomen in de omgevingsvisie. Met het oog op de toekomstige omgevingswet is het nodig om hiervan een regionaal overzicht te maken. Invulling lokaal eigendom Eerder in dit document (bij participatie 2.2.1.) is het uitgangspunt 50% lokaal eigendom beschreven en verschillende vormen van financiële participatie. Lokaal eigendom is een succesfactor bij het realiseren van duurzame energieprojecten. Op regionaal niveau is er weinig zicht op de invulling van de 50% lokaal eigendom bij projecten. Dit thema vraagt daarom aandacht in 2023.