PHP 2021 tm 2024 - versie 3 maart 2021

Preventie- en Handhavingsplan alcohol en drugs 2021 t/m 2024 Regio Gooi en Vechtstreek

Preventie en handhavingsplan alcohol en drugs Gooi en Vechtstreek

2021 t/m 2024

Voorwoord Thuis, in de winkels, tijdens evenementen, op de sportverenigingen en in de horeca….. op veel plekken is alcohol aanwezig en staat dat bij veel mensen nog steeds synoniem voor gezelligheid en vrije tijd. Zeker in Gooi en Vechtstreek is het gebruik van alcohol stevig verankerd in de cultuur. Niet voor niets leven opgroeiende kinderen er nog steeds naar toe dat ze cafés kunnen bezoeken en legaal alcohol kunnen kopen. Vroeger was dat vanaf hun 16e jaar, nu vanaf hun18e. Gelukkig zien we ook een andere tendens. Een van steeds later beginnen met drinken en een van het niet normaal vinden dat er altijd alcohol in je drankje moet zitten. Anno 2020 vinden we het gelukkig al heel normaal om alcoholvrij te drinken op een verjaardag. Dat zien we ook terug in de cijfers. Sinds 2006, toen we begonnen met onze regionale aanpak, is de daling van het alcoholholgebruik onder jongeren langzaam ingezet. En ook uit de laatste cijfers in 2019 blijkt een daling van het alcoholgebruik onder jongeren. En die tendens is heel belangrijk, want nog steeds drinken we veel, drinkt onze jeugd –vaak al voordat ze 18 zijn geworden- en als ze beginnen met drinken, dan is dit veel. Voor u ligt het vernieuwde Preventie-en Handhavingsplan alcohol en drugs 2021 t/m 2024 (afgekort het PHP).

Dit plan is de opvolger van het PHP 2017 t/m 2020, dat ervoor heeft gezorgd dat er door gemeenten en GGD eendrachtig wordt samengewerkt aan het handhaven van de regels omtrent alcoholverstrekking en preventie: het voorkomen dat met name jongeren gaan drinken en het voorlichten over wat de effecten daarvan zijn. Een plan maken voor vier jaar is altijd een hele opgave. Zo zag de wereld qua handhaving er in 2020 ineens anders uit. Cafés en sportkantines gingen dicht vanwege het coronavirus en de discussie ging niet meer over alcoholgebruik in sportkantines, maar over baromzet en de gevolgen voor het voortbestaan van de club of café. Dat heeft er gelukkig niet toe geleid dat de ambities in dit PHP naar beneden zijn bijgesteld. Sterker nog, dit PHP is nog ambitieuzer als het gaat om terugdringen van het (overmatig) drankgebruik, zowel onder jongeren tot 24 jaar als 55 plussers. Nieuw is extra focus op ouders met schoolgaande kinderen, die een belangrijke voorbeeldrol vervullen en dus een belangrijke schakel zijn in het terugdringen van alcoholgebruik onder jongeren. Ook nieuw is de aandacht in dit PHP voor de preventie van (soft)drugsgebruik. Geen alcohol drinken tot je 18de jaar. Dat is het doel waaraan we eendrachtig samenwerken, zowel tussen de gemeenten in de regio als met de verenigingen, alcoholverstrekkers en andere partners.

Dat doen we door zowel in te zetten op preventie, voorlichting, publiekscampagnes, samenwerkingen met scholen etc., als effectieve handhaving. Als gemeenten zijn we ons bewust van onze voorbeeldrol hierin. Wat zou het mooi zijn als de 18e verjaardag synoniem staat voor de leeftijd dat je mag gaan stemmen en niet de leeftijd dat je alcohol mag kopen. Geert-Jan Hendriks, wethouder Aanjager PHP, namens de portefeuillehouders Jeugd en gezondheid, regio Gooi en Vechtstreek

2

Preventie en handhavingsplan alcohol en drugs Gooi en Vechtstreek

2021 t/m 2024

Inhoud Voorwoord 1. Inleiding 1.1 Aanleiding 1.2 Beleidskader 1.3 Evaluatie PHP 2017 t/m 2020 1.4 Totstandkoming PHP 2021 t/m 2024 1.5 Over het PHP 2021 t/m 2024 2. Alcohol en drugsgebruik: het probleem 2.1 Middelengebruik 12-18 jarigen 2.2 Middelengebruik 18-24 jarigen 2.3 Ouders van jongeren tot 24 jaar 2.4 Beschikbaarheid van alcohol, softdrugs en lachgas 2.5 Volwassenen en ouderen 2.6 Naleving DHW blijft achter 3. Visie en Strategie 3.1 Effectief 3.2 Integraal 3.3 Samen met stakeholders 3.4 Regionaal eenduidig 3.5 Voorbeeldrol gemeenten 4. Doelstellingen 4.1 Preventie alcoholgebruik prioriteit 4.2 Prioriteit doelgroepen: jongeren/jongvolwassenen, ouders, 55-75 jarigen en verstrekkers 4.3 Doelstellingen 5. Dit gaan we doen: preventie 5.1 School 5.2 Thuis/individueel 5.3 Zorg & welzijn 5.4 Openbare ruimte/evenementen 5.5 Horeca/winkels 5.6 Sport 5.7 Werk 6. Dit gaan we doen: regelgevende activiteiten 6.1 Drank- en Horecaverordening 6.2 Alcoholbeleid bij subsidies en vergunningen 7. Dit gaan we doen: toezicht en handhaving 7.1 Vergroten effectiviteit toezicht 7.2 Aanpassing sanctiestrategie 7.3 Evaluatie convenantmethode 7.4 Aanpak doorschenken 7.5 Dealen bij school 7.6 Aanpak drankkoerier 8.

Coördinatie, monitoring en financiering 8.1 Coördinatie 8.2 Monitoring, evaluatie en bijstelling 8.3 Financiën Literatuurverwijzingen Bijlage 1: Evaluatie PHP 2017 t/m 2020 Bijlage 2: Overzicht activiteiten 2021 t/m 2024 Bijlage 3: Overzicht preventieve verslavingszorg Bijlage 4: Sanctiestrategie en stappenplan Gooi en Vechtstreek

3

2 4 4 4 5 5 5 6 6 6 7 7 7 8 9 9 9 10 10 10 11 11 11 11 12 12 12 13 13 13 13 14 15 15 15 16 16 17 17 18 18 18 19 19 19 19 20 21 23 26 27

Preventie en handhavingsplan alcohol en drugs Gooi en Vechtstreek

2021 t/m 2024

1. Inleiding 1.1 Aanleiding In Gooi en Vechtstreek wordt al jaren veel gedronken, zeker vergeleken met landelijke cijfers. Zo wordt het alcoholgebruik sinds jaar en dag gekenmerkt door: te vroeg, te vaak en te veel. Reden tot grote zorg en aanleiding voor een groot aantal partijen om al in 2006 te starten met een integrale aanpak voor het terugdringen van alcoholgebruik in de regio. Successen zijn behaald: het alcoholgebruik onder de Gooise jeugd is aanzienlijk afgenomen. Maar er is nog steeds een grote groep jongeren die voor hun 18e (veel te veel) drinkt. Ook zijn er, o.a. vanwege de nog niet afgeronde hersenontwikkeling, zorgen over het hoge alcoholgebruik bij jongvolwassenen van 18-24 jaar. Naast alcoholgebruik ligt ook het (soft)drugsgebruik bij jongeren in de regio relatief hoog. Dit verdient aandacht, vanwege het (riskante) combinatiegebruik met alcohol, de potentiële gezondheids- en sociale schade en de overlast die het voor de omgeving met zich meebrengt. Er is ook winst te behalen bij de ouders m.b.t. de voorbeeldrol, het draagvlak en opvoedvaardigheden. Daarnaast wordt steeds duidelijker dat het hoge overmatig alcoholgebruik bij 55-75 jarigen in Gooi en Vechtstreek extra aandacht vraagt. 1.2 Beleidskader Dit Preventie- en Handhavingsplan staat niet op zichzelf. Een aantal wetten/beleidsnota’s biedt een kader, onderbouwing of stimulans voor voorliggend plan.

Dit zijn: 1.Drank en Horecawet (DHW)/Alcoholwet De algehele regie over preventie en handhaving ligt bij de gemeenten. Vanaf 2013 verplicht de DHW het regionaal/lokaal opstellen van een PHP. Sinds die tijd is in Gooi en Vechtstreek de toezichthoudende taak belegd bij de gemeente Hilversum, in de rol van centrumgemeente. De feitelijke handhaving wordt door de afzonderlijke regiogemeenten zelf uitgevoerd. In (naar verwachting) 2021 wordt de DHW vervangen door de Alcoholwet. De belangrijkste veranderingen zijn: de verkoop van alcohol op afstand wordt aangescherpt voor minderjarigen, het stunten met prijzen wordt verder aan banden gelegd en de wederverstrekking wordt strafbaar. Deze Alcoholwet leidt mogelijk tot enkele aanpassingen in dit PHP en de bijbehorende Sanctiestrategie. Deze wijzigingen zullen te zijner tijd aanvullend worden vastgesteld. 2. Opiumwet De Opiumwet is de wet waarin de meeste drugs en de al dan niet strafbaarstelling hiervan staan beschreven. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen harddrugs (lijst 1) en softdrugs (lijst 2). De wet verbiedt voor de middelen op lijst 1 de productie, het in bezit hebben en de verkoop. Voor lijst 2 gelden andere regels, waarvan het gedoogbeleid voor de verkoop van softdrugs het meest bekend is. Wat niet in de Opiumwet staat is het gebruik van drugs.

Er bestaat geen wettelijke grondslag voor lokaal beleid gericht op drugsgebruik, zoals dat bij alcohol wel het geval is. Wel kunnen gemeenten in hun Algemene Plaatselijke Verordening (APV) het gebruik van drugs in de openbare ruimte strafbaar stellen. Het verbod op lachgas voor recreatief gebruik komt naar verwachting in 2021 op lijst 2 van de Opiumwet. 3.Nationaal Preventieakkoord De Rijksoverheid heeft in 2018 met 70 organisaties een Nationaal Preventieakkoord afgesloten. Dit akkoord beschrijft de lange termijn ambities, met een uitgebreid pakket aan maatregelen, voor het terugdringen van roken, overgewicht en problematisch alcoholgebruik. Het Nationaal Preventieakkoord is in Gooi en Vechtstreek vertaald naar een regionaal preventieprogramma. Dit programma legt vanuit het gedachtegoed van Positieve Gezondheid de verbinding tussen diverse preventiethema’s, waaronder alcohol, Rookvrije Generatie en welbevinden. Het Nationaal Preventieakkoord en het regionaal preventieprogramma zijn richtinggevend voor dit PHP. 4. Landelijke nota Volksgezondheid 2020-2024 Gezondheid breed op de agenda De landelijke nota Volksgezondheid geeft richting aan het lokale gezondheidsbeleid.

In de nieuwe nota ‘Gezondheid breed op de agenda’ worden vier gezondheidsvraagstukken geprioriteerd, te noemen gezondheid in de fysieke en sociale omgeving, gezondheidsachterstanden, de druk op het dagelijks leven van jongeren en jongvolwassenen en vitaal ouder worden. Dit PHP sluit bij al deze thema’s aan, in het bijzonder bij de druk op het dagelijks leven bij jongeren wat kan leiden tot middelengebruik. 5. Beleidsplan Bescherming & Opvang Gooi en Vechtstreek Het regionale programma Bescherming & Opvang zet in op de voorkoming en ondersteuning van inwoners die problemen hebben op het gebied van huiselijk geweld, dakloosheid, verslaving, woonoverlast en/of psychische problemen in de regio. Met dit programma hebben de gemeenten besloten om ook in te zetten op preventieve maatregelen. Aangezien het PHP inzet op maatregelen om verslaving en daaruit 4

Preventie en handhavingsplan alcohol en drugs Gooi en Vechtstreek

2021 t/m 2024

voortkomende problematiek te voorkomen, is het PHP ondergebracht binnen het programma Bescherming & Opvang. 1.3 Evaluatie PHP 2017 t/m 2020 Voor de totstandkoming van het PHP 2021 t/m 2024 is het PHP 2017 t/m 2020 geëvalueerd (bijlage 1). Hiervoor zijn o.a. de resultaten gebruikt uit de vierjaarlijkse Gezondheidsmonitor Jeugd (2019) en Volwassenen/Ouderen (2016), het Ouderonderzoek (2018) en de cijfers van de Mysteryshoponderzoeken (2015, 2016, 2017, 2018). De meest relevante evaluatieresultaten zijn:  Het alcoholgebruik onder scholieren is op bijna alle indicatoren fors gedaald, maar de beoogde percentages zijn net niet bereikt en op alle indicatoren scoort regio Gooi en Vechtstreek toch nog steeds (wat) hoger dan landelijk. Ook is de norm ‘niet drinken onder de 18 jaar’ nog lang niet bereikt.  Het draagvlak onder ouders voor de leeftijdsgrens van 18 jaar voor het drinken van alcohol is toegenomen, maar niet zoveel als beoogd.  De doelstellingen m.b.t. naleving van de leeftijdsgrens door alcoholverstrekkers zijn over de hele linie niet behaald. Hoewel de naleving bij sportverenigingen (weliswaar nog steeds laag) is toegenomen, verdient de slechtere naleving bij supermarkten aandacht. Een mogelijke oorzaak voor het niet behalen van de doelstellingen is de effectiviteit van de huidige toezichtmethoden (zie hoofdstuk 7.1).

 De activiteiten uit het Uitvoeringsplan 2017/2018 en 2019/2020 zijn vrijwel allemaal volgens plan uitgevoerd. Op basis van actuele ontwikkelingen zijn diverse extra activiteiten uitgevoerd.  Toezicht en de handhaving zijn volgens plan uitgevoerd. Echter, de effectiviteit van het reguliere toezicht op de naleving van de leeftijdsgrens is te laag. De inzet van de testkoperacties bij toezicht, waarmee in 2019 en 2020 een aantal keer is geëxperimenteerd, lijkt veelbelovend. 1.4 Totstandkoming PHP 2021 t/m 2024 Dit PHP is tot stand gekomen in samenwerking met preventie-, toezicht- en handhavingscollega’s van alle regiogemeenten. Ook de VO-scholen, verslavingszorg, politie, Jeugd & Gezin, sportverenigingen, horeca en supermarkten hebben op meerdere momenten (stakeholdersbijeenkomst, individuele gesprekken, schriftelijk) hun inbreng geleverd. Dit heeft geleid tot een breed gedragen eindresultaat. 1.5 Over het PHP 2021 t/m 2024 Het PHP 2021 t/m 2024 beschrijft de belangrijkste maatregelen die gemeenten en GGD in Gooi en Vechtstreek nemen om het alcohol- en drugsgebruik onder met name jongeren te voorkomen en terug te dringen. Vanwege de goede resultaten in de afgelopen jaren, wordt de huidige aanpak gecontinueerd met enkele nieuwe accenten. De jeugd tot 18 jaar blijft de hoogste prioriteit houden, maar ook jongvolwassenen van 18-24 jaar en 55-75 jarigen behoren tot de doelgroep.

In dit PHP ligt de focus op preventie van alcoholgebruik. Omdat het softdrugsgebruik in de regio dusdanig hoog is en overlap heeft met achterliggende mechanismen van alcoholgebruik wordt, waar mogelijk, de verbinding gelegd met de preventie van drugsgebruik. NB. Toezicht en handhaving m.b.t. drugs(criminaliteit) is geen onderdeel van dit PHP. Vanwege de relatie met de preventieve aanpak op school, wordt wel nadrukkelijk de verbinding gelegd met de aanpak van ‘dealen bij school’. Preventie van alcoholgebruik is vanzelfsprekend een onderdeel van het regionale/lokale gezondheidsbeleid. Gemeenten maken vanuit het PHP de koppeling met het lokaal gezondheidsbeleid. De regiefunctie voor dit PHP is belegd bij gemeente Hilversum (vanuit haar rol als centrumgemeente: beleid, toezicht en handhaving) en de GGD (preventie).

5

Preventie en handhavingsplan alcohol en drugs Gooi en Vechtstreek

2021 t/m 2024

2. Alcohol en drugsgebruik: het probleem 2.1 Middelengebruik 12-18 jarigen De gezondheidsschade van alcohol- en drugsgebruik is het grootst bij jongeren onder de 18 jaar. Het gebruik heeft o.a. een ontremmende en verdovende werking, hetgeen kan leiden tot ondoordachte beslissingen, agressie, ongelukken, onveilige seks of zelfs tot een alcoholvergiftiging/overdosis. Daarnaast kunnen alcohol- en drugsgebruik leiden tot slechtere schoolprestaties. Ook na hun 18de zijn jongeren mentaal en fysiek nog niet geheel volwassen en met name de hersenen zijn nog volop in ontwikkeling. Deze hersenontwikkeling is pas rond het 24ste jaar afgerond. Alcohol- en drugsgebruik brengen dus ook voor jongvolwassenen in deze kwetsbare en vormende leeftijdsfase serieuze risico’s met zich mee. Vooral het bingedrinken (het drinken van 5 of meer glazen alcohol tijdens één gelegenheid), wat veel gebeurt tijdens het uitgaan, is schadelijk. Tot slot, alcohol- en drugsgebruik op jonge leeftijd verhogen de kans op verslavingsproblemen later. Gebruik van alcohol, (soft)drugs en lachgas door scholieren Gooi en Vechtstreek

1% 1%

9% 8% 9% 9% 4%

22% 22% 23% 18% 13%

29% 26% 27% 20% 18%

29% 26%

36% 39%

32% 32%

40%

Het gebruik van alcohol (Gezondheidsmonitor Jeugd) en drugs onder 2e en 4e 45% klassers van het 40% voortgezet onderwijs 35% ligt in Gooi en 30% Vechtstreek al jaren 25% hoger dan het landelijk 20% gemiddelde. In 2019 15% was voor het eerst een 10% flinke daling te zien in 5% 0% het alcoholgebruik ten alcohol ooit alcohol <4 wkn binge drinken < 4 aangeschoten/ cannabis <4 wkn lachgas <4wkn opzichte van wkn dronken < 4 wkn voorgaande jaren. Toch is het alcoholgebruik 2009 2013 2015 2019 landelijk 2019 nog steeds (wat) hoger dan het landelijk gemiddelde. Het percentage bingedrinken onder jongeren tot en met 15 jaar is nu 16% (was 20% in 2015). Bij scholieren boven de 16 jaar is dit nu 40% (was 43% in 2015). Cannabisgebruik is al jaren stabiel, maar significant hoger dan het landelijk gemiddelde. Gebruik van lachgas onder scholieren neemt licht toe (van 0,6% in 2015 naar 1,0% in 2019), al is het gebruik beperkt: ‘slechts’ 1% van de scholieren heeft in de afgelopen maand lachgas gebruikt. 2.2 Middelengebruik 18-24 jarigen Uit landelijk onderzoek blijkt dat de meerderheid van de mbo- en hbo studenten van 16-18 jaar alcohol drinkt (figuur 2). Ruim 15% drinkt zelfs meer dan 10 glazen op een weekenddag. Ongeveer 6% van de 16-18 jarige studenten heeft de afgelopen maand lachgas gebruikt, en circa 15% cannabis.

Regionale cijfers over middelengebruik onder studenten zijn niet beschikbaar. Wel is onderzoek gedaan naar middelengebruik bij risicogroepen (clubgangers en cafébezoekers met een gemiddelde leeftijd van resp. 21 en 24 jaar) in Gooi en Vechtstreek (figuur 3). Uit dit onderzoek blijkt dat er opvallend veel alcohol wordt gedronken. Een grote groep is riskant drinker1, meer dan bij een vergelijkbare groep clubgangers en cafébezoekers in Amsterdam. Het drugsgebruik in Gooi en Vechtstreek ligt wat lager dan in Amsterdam. Figuur 2: middelengebruik studenten 16-18 jaar landelijk (Onderzoek Trimbos Instituut, 2017)

alcohol <mnd alcohol <mnd >10 glz op wknddag

lachgas <mnd

alcohol <mnd

cannabis <mnd

riskant drinker*

13%

12%

4%

3%

33%

30%

50%

100%

96%

100% 80% 60% 40% 20% 0%

16%

15%

6%

15%

73%

80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0%

Figuur 3: middelengebruik risicogroepen Gooi en Vechtstreek (Antenne onderzoek)

cannabis < riskant lachgas < mnd cannabis ** mnd

Clubgangers (2017, gemiddelde leeftijd 21) Café bezoekers (2018, gemiddelde leeftijd 24)

1

* Een riskante drinker in dit onderzoek drinkt dagelijks (ongeacht de hoeveelheid) óf meer dan twee dagen per week meer dan drie glazen alcohol (tot 19 jaar) óf meer dan vier glazen alcohol (vanaf 19 jaar). ** Een riskante blower blowt dagelijks (ongeacht hoeveelheid) óf meer dan twee dagen per week meer dan één joint per dag.

6

Preventie en handhavingsplan alcohol en drugs Gooi en Vechtstreek

2021 t/m 2024

33%

54%

74%

66%

2.3 Ouders van jongeren tot 24 jaar Figuur 4: draagvlak NIX18 ouders van 12-18 Ouders zijn primair verantwoordelijk voor de jarigen Gooi en Vechtstreek, 2018 opvoeding van hun kinderen. Dat geldt ook voor de (Ouderonderzoek, 2018) omgang met alcohol en drugs. In tegenstelling tot wat 80% veel ouders denken, hebben ze een grote invloed op 70% het alcohol- en drugsgebruik van hun kind, zelfs na het e 60% 18 jaar. Kinderen van ouders die duidelijke grenzen 50% stellen, beginnen bijvoorbeeld later met drinken, 40% drinken minder alcohol en hebben minder vaak 30% vrienden die veel drinken. Andere beschermende 20% factoren zijn: een goede band tussen ouder en kind en 10% 0% een autoritatieve opvoedstijl gekenmerkt door vindt ≥18 maakt maakt maakt betrokkenheid, emotionele steun, het stellen van jaar goede afspraken afspraak afspraak grenzen en open communicatie. Ook het startleeftijd over alcohol over leeftijd NIX18 voorbeeldgedrag van ouders speelt een grote rol. Zo blijkt uit recent onderzoek dat kinderen die hun ouders zien drinken, gemiddeld positievere verwachtingen ontwikkelen over alcoholgebruik vergeleken met kinderen die hun ouders niet zien drinken. Positieve verwachtingen over alcohol en het effect hiervan verhogen vervolgens de kans dat jongeren gaan drinken en dat ze later in de adolescentie grotere hoeveelheden gaan drinken.

Uit onderzoek onder ouders van 12-18 jarigen in Gooi en Vechtstreek blijkt dat ongeveer 2 op de 3 ouders achter de leeftijd van 18 staat als grens voor het drinken van alcohol (figuur 4). Dit is gestegen ten opzichte van eerdere jaren. De meerderheid van de ouders maakt afspraken met hun kind over alcoholgebruik, maar toch maakt slechts 1 op de 3 ouders de afspraak NIX18 .

54%

73%

80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0%

74%

Figuur 5: beschikbaarheid alcohol Gooi en Vechtstreek voor jongeren (Jeugdkaartonderzoek, 2019)

33%

2.4 Beschikbaarheid van alcohol, softdrugs en lachgas De beschikbaarheid van alcohol speelt een grote rol in de mate waarin jongeren alcohol drinken. Uit Jeugdkaartonderzoek (2019)2 in Gooi en Vechtstreek blijkt dat 33% van de 16- en 17 jarigen wel eens probeert alcohol te kopen (figuur 5). Een groter deel (74%) vraagt anderen wel eens alcohol voor ze te kopen of krijgt (73%) alcohol van anderen. Bij ruim de helft van de jongeren (54%) is thuis alcohol beschikbaar voor eigen gebruik. Met betrekking tot de beschikbaarheid van softdrugs gaf in de Gezondheidsmonitor Jeugd (2019) 19% van de jongeren aan dat er wel eens gedeald wordt bij school. Lachgas is op dit moment nog vrij verkrijgbaar op veel plekken in de regio, maar zal vanaf 2021 onder de Opiumwet vallen.

probeert zelf vraagt krijgt alcohol alcohol thuis alcohol te anderen van anderen beschikbaar kopen alcohol voor voor eigen ze te kopen gebruik

2.5 Volwassenen en ouderen Alcoholgebruik heeft invloed op bijna alle organen in het lichaam en hangt samen met ongeveer 60 verschillende aandoeningen. Slecht slapen, somberheid en depressie hebben een relatie met alcohol. Sociale relaties kunnen onder druk komen te staan: relatie- en familieproblemen, opvoedingsproblemen, verwaarlozing en huiselijk geweld kunnen hiervan een gevolg zijn. De Gezondheidsraad adviseert volwassenen en ouderen daarom uit het oogpunt van volksgezondheid geen alcohol te drinken, of in elk geval niet meer dan 1 glas per dag. Voor ouderen is het gebruik van alcohol extra schadelijk, o.a. omdat ze minder lichaamsvocht hebben. Dezelfde hoeveelheid alcohol leidt hierdoor tot hogere bloedspiegels en snellere intoxicatie. Dit leidt o.a. tot een hoog aantal valincidenten bij ouderen. Ook is een combinatie met eventueel medicijngebruik gevaarlijk. Ouderen die al overmatig drinken gaan vaak meer drinken als ze ouder worden. Zeker als er sprake is van de zogenaamde life-events (overlijdens, pensioen, gezondheid en ziekte, kinderen het huis uit e.d.).

2

Bij dit onderzoek is gebruik gemaakt van projectievragen: jongeren werden gevraagd naar het gedrag van leeftijdsgenoten. Hierdoor is getracht sociaal wenselijke antwoorden te beperken.

7

Preventie en handhavingsplan alcohol en drugs Gooi en Vechtstreek

9%

7%

29%

56%

22% drinkt wel eens alcohol

voldoet niet aan overmatig drinker zware drinker norm (mannen>14 (mannen ≥1/wk ≥6 Gezondheidsraad glz/wk; vrouwen glz/dag; vrouwen (max 1 glas per >7 glz/wk) ≥1/wk ≥4 glz/dag ) dag) volwassenen

ouderen

2015

Er zijn geen regionale cijfers beschikbaar over het naleven van het verbod op doorschenken bij dronkenschap. Uit onderzoek in Utrecht (2017), bleek dat dit verbod in nog geen 1 op de 3 gevallen werd nageleefd.

2016

2017

2018

Figuur 8: locaties waar minderjarigen alcohol proberen te kopen in Gooi en Vechtstreek (0 = nooit; 5= heel vaak) (Jeugdkaartonderzoek, 2019)

8

0,8

0,8

1,5

1,6

1,9

2,3

3

5 4,5 4 3,5 3 2,5 2 1,5 1 0,5 0

45% 44% 55% 57%

31%

56% 66% 62% 64%

83% 71% 66%

50%

100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0%

68% 62% 68%

Figuur 7: naleving leeftijdsgrens op aankoopniveau Gooi en Vechtstreek (Mysteryshop onderzoek) 75% 84% 76% 89%

2.6 Naleving DHW blijft achter Ten opzichte van 2015 is de naleving van de leeftijdsgrens voor de verkoop van alcohol in Gooi en Vechtstreek verbeterd (figuur 7). Toch krijgen minderjarige mysteryshoppers nog steeds in 1 op de 3 gevallen alcohol mee. De naleving is het laagst bij de sportkantines. De naleving bij supermarkten is tussen 2016 en 2018 flink afgenomen. Uit Jeugdkaartonderzoek (2019) blijkt dat minderjarigen het vaakst bij evenementen en in de horeca proberen alcohol te kopen (figuur 8).

66%

100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0%

84%

86%

Figuur 6: alcoholgebruik volwassenen en ouderen Gooi en Vechtstreek (Gezondheidsmonitor, 2016)

49% 66% 64% 66%

Hoewel het de laatste jaren licht is gedaald, ligt het alcoholgebruik onder volwassenen en ouderen in Gooi en Vechtstreek nog steeds hoog: 22% van de volwassenen en 29% van de ouderen is overmatig drinker (nieuwe norm: mannen >14 glazen per week, vrouwen>7 glazen per week). Vooral onder 55-75 jarigen wordt fors gedronken: bijna een derde van de mensen uit deze leeftijdsgroep is overmatig drinker. Er zijn geen regionale cijfers van drugsgebruik en lachgasgebruik bij volwassenen en ouderen in Gooi en Vechtstreek, hoewel uit landelijke cijfers blijkt dat dit vooral speelt bij jongeren/jongvolwassenen en minder bij oudere volwassenen.

2021 t/m 2024

Preventie en handhavingsplan alcohol en drugs Gooi en Vechtstreek

3. Visie en Strategie

2021 t/m 2024

De richtlijnen verslavingspreventie benadrukken dat verslavingspreventie moet aansluiten bij de ontwikkelingsfase van jongeren. Voorbeelden uit deze richtlijn zijn:  De waarschuwende benadering bij zowel basisschoolleerlingen als leerlingen in het voortgezet onderwijs wordt afgeraden.  Versterken van algemene vaardigheden, zoals zelfcontrole, probleemoplossende vaardigheden en sociale vaardigheden bij basisschoolleerlingen is effectief. In plaats van specifieke aandacht voor roken en alcohol is het beter om de sociaal emotionele ontwikkeling van leerlingen te versterken. Daarom stimuleren we in Gooi en Vechtstreek scholen om met het Gezonde School thema ‘Welbevinden op School’ aan de slag te gaan.  Versterken van de sociale norm m.b.t. alcohol, roken en blowen bij leerlingen van 1316 jaar.  Versterken van zelfcontrole m.b.t. middelengebruik bij leerlingen van 16-18 jaar.

Gemeenten in Gooi en Vechtstreek willen de gezondheid van hun inwoners bevorderen. Dit PHP draagt bij aan de realisatie van deze ambitie. Vermindering van alcohol- en drugsgebruik bevordert het kansrijk, veilig en gezond opgroeien van jongeren. Het leidt tot een betere gezondheid, betere schoolprestaties, vermindert het schoolverzuim of schooluitval en dringt geweld en overlast terug. Onze strategie heeft de volgende kenmerken: 3.1 Effectief De interventies zijn zoveel mogelijk ‘evidenced based’. Dat wil zeggen dat er ofwel voldoende positieve ervaringen zijn opgedaan met de interventie, ofwel dat de effectiviteit ervan wetenschappelijk is aangetoond. We volgen de richtlijnen verslavingspreventie (zie kader). De Gezonde School Aanpak is de afgelopen jaren als effectief programma in opmars. Deze aanpak helpt scholen planmatig en structureel te werken aan gezondheid en een gezonde leefstijl van leerlingen op meerdere terreinen. Ook in Gooi en Vechtstreek wordt dit programma al meerdere jaren geïmplementeerd. Het vormt de kapstok voor de activiteiten voor scholen uit dit PHP. Onze aandacht gaat uit naar het IJslandse preventiemodel: een intensieve en effectieve aanpak die het middelengebruik onder jongeren in IJsland drastisch heeft teruggedrongen. In dit PHP wordt expliciet ingegaan op twee factoren, namelijk ouderbetrokkenheid en zinvolle vrijetijdsbesteding. 3

Gezonde School Aanpak De Gezonde School-aanpak helpt scholen om doelgericht en efficiënt te werken aan de gezondheid van leerlingen/studenten en docenten. Scholen kunnen kiezen uit één of meerdere van de volgende gezondheidsthema’s:  Voeding  Bewegen en sport  Welbevinden  Mediawijsheid  Relaties en seksualiteit  Fysieke veiligheid  Binnenmilieu  Roken-, alcohol- en drugspreventie

3.2 Integraal Alcohol- en drugsgebruik zijn niet alleen een persoonlijke en bewuste keuze, maar wordt voor een Aan de hand van vier pijlers werken scholen aan groot deel bepaald door de fysieke en sociale hun Gezonde School Aanpak: omgeving, waaronder: 1. Educatie  de prijs; 2. Signaleren  het beschikbare assortiment; 3. Schoolomgeving  het aantal verkooppunten; 4. Beleid  de beschikbaarheid van alcohol en drugs in de Een Gezonde School adviseur van de GGD openbare ruimte; ondersteunt scholen bij deze aanpak.  de leeftijdsgrenzen en naleving en handhaving daarvan;  de naleving van het verbod op doorschenken;  de aanwezige promotie van alcohol;  de normen in de sociale omgeving van het individu (bijvoorbeeld van ouders, vrienden, familie, op de sportclub, etc.).

Onderzoek toont aan dat beleid het meest effectief is als het integraal wordt aangepakt. Interventies gericht op meerdere settings, bestuurlijke betrokkenheid en verantwoordelijkheid vanuit verschillende sectoren zijn dan ook belangrijke randvoorwaarden voor het welslagen van het beleid.

3

Hoewel het IJslands preventiemodel veelbelovend is, is de effectiviteit in de Nederlandse setting nog niet aangetoond en is volledige implementatie van dit model niet mogelijk binnen onze capaciteit en het budget. Wel worden werkzame elementen zoveel mogelijk geïntegreerd in onze aanpak.

9

Preventie en handhavingsplan alcohol en drugs Gooi en Vechtstreek

2021 t/m 2024

De kern van de interventiestrategie is daarom gebaseerd op drie beleidspijlers: educatie, regelgeving en handhaving binnen meerdere settings. Deze drieslag is sinds de start van het preventieve alcoholbeleid in Gooi en Vechtstreek (2006) effectief gebleken. Dit wordt weergegeven in het preventiemodel van Reynolds (2003) (zie figuur 2).. 3.3 Samen met stakeholders Voor het terugdringen van alcoholgebruik, is het van belang dat jongeren niet langer opgroeien in een omgeving waarin jong en overmatig drinken de norm is. Dat kan alleen door samen met stakeholders achter de doelen en activiteiten uit dit PHP te staan. We werken daarom intensief samen Figuur 2: Preventiemodel Reynolds met stakeholders, zoals onderwijs, verslavingszorg, politie, sportclubs, alcoholverstrekkers, etc. We ondersteunen waar nodig en stimuleren eigen initiatieven vanuit stakeholders die aansluiten bij de doelen uit dit PHP. 3.4 Regionaal eenduidig We streven naar een regionale eenduidige aanpak in Gooi en Vechtstreek. Alcohol- en drugsproblemen zijn immers gemeentegrens overstijgend. Dit neemt niet weg dat de lokale cultuur ook van belang kan zijn om inwoners op een passende manier aan te spreken op hun verantwoordelijkheden en gedrag. Naast de regionale aanpak is lokale inkleuring dus mogelijk.

3.5 Voorbeeldrol gemeenten Gemeenten spreken met elkaar af dat ze een inspanningsverplichting hebben om een voorbeeldrol te vervullen. Ze vervullen een voorbeeldrol t.a.v. het verschaffen van alcohol op eigen bijeenkomsten (zie verder hoofdstuk 5) en bij het stellen van voorwaarden aan subsidies en vergunningen aan organisaties (zie verder hoofdstuk 6).

10

Preventie en handhavingsplan alcohol en drugs Gooi en Vechtstreek

2021 t/m 2024

4. Doelstellingen 4.1 Preventie alcoholgebruik prioriteit In het PHP heeft preventie van alcoholgebruik, vanwege het hoge gebruik en de grote schadelijkheid, prioriteit boven de preventie van (soft)drugsgebruik. Vanwege de overlap tussen beide thema’s maakt de preventie van (soft)drugsgebruik, waar mogelijk, integraal onderdeel uit van dit PHP. 4.2 Prioriteit doelgroepen: jongeren/jongvolwassenen, ouders, 55-75 jarigen en verstrekkers Alcoholpreventie richt zich op alle inwoners van 12 jaar en ouder in de regio. Immers, de overgrote meerderheid van deze doelgroep drinkt zelf wel eens alcohol. Maar ook draagt elke inwoner op zijn/haar manier bij aan de sociale norm rondom alcoholgebruik. Hoewel interventies uit dit PHP hun weerslag zullen hebben op deze totale doelgroep, zijn vanwege beperkte middelen en capaciteit, keuzes gemaakt voor vier doelgroepen. De absolute prioriteit van dit PHP ligt, vanuit de preventieve insteek en vanwege de schadelijkheid voor de gezondheid op jonge leeftijd, op de doelgroep 12-18 jaar. Nieuw is de uitbreiding van de doelgroep 12-18 naar 12-24 jaar, vanwege de (risicovolle)levensfase met veel veranderingen en de nog niet afgeronde hersenontwikkeling. Extra aandacht gaat uit naar de doelgroep ouders, vanwege hun voorbeeldrol en de opvoeding m.b.t. alcohol en drugs.

De laatste doelgroep voor het PHP zijn de 55-75 jarigen, vanwege het hoge gebruik en de grotere schadelijkheid voor deze doelgroep. Vanzelfsprekend zijn (alcohol)verstrekkers een belangrijke doelgroep. Zij kunnen immers bijdragen aan het beperken van de beschikbaarheid van alcohol onder minderjarigen en het voorkomen van excessief alcoholgebruik onder met name jongvolwassenen. 4.3 Doelstellingen Tabel 1 geeft een overzicht van de doelstellingen per doelgroep. In de tabel is de huidige situatie, het doel voor eind 2024 en de ambitie voor 2040 weergegeven. Deze ambities voor 2040 zijn gebaseerd op de ambities uit het Nationaal Preventieakkoord en zijn onze ‘stip op de horizon’. Tabel 1: doelstellingen PHP 2021 t/m 2024

Prioriteit *** *** ** * ** * * ** ** ** ** * *** ***

Doelstelling Jongeren en jongvolwassenen Afname recent alcoholgebruik onder 12-18 jarigen4 Afname recent bingedrinken onder 12-18 jarigen4 Afname zwaar drinken onder 18-24 jarigen Afname recent cannabisgebruik onder 18-24 jarigen Afname recent cannabisgebruik onder 12-18 jarigen4 Stabilisering recent lachgasgebruik onder 12-18 jarigen4 Stabilisering recent lachgasgebruik onder 18-24 jarigen Ouders Toename ouders die achter de boodschap NIX18 staan Toename ouders die afspraken maken over NIX18 Afname percentage ouders dat (heel) vaak drinkt in het bijzijn van hun kind Toename ouders die afspraken maken over lachgas en cannabisgebruik 55-75 jarigen Afname 55-75 jarigen dat overmatig drinkt Verstrekkers Toename naleving leeftijdsgrens 18 jaar Afname scholieren dat aangeeft dat er wordt gedeald bij school

4

Doel 2024

Nu

22% 15% 8% n.t.b.6 7% 1% n.t.b.6

29 % (2019)

0%

20% (2019)

0%

11% (2016 )

5

4%

Onbekend7

n.t.b.

9% (2019)

0%

1% (2019)

0%

Onbekend7

0%

80% 60% 40%

66% (2018)

100%

33% (2018)

100%

50% (2018)

20%

n.t.b.8

onbekend9

100%

26%

32% (2016)

15%

83% 10%

66% (2018)

100%

19% (2019)

0%

Ambitie 2040

Indicatoren voor 12-18 jarigen worden alleen gemeten m.b.v. Gezondheidsmonitor Jeugd onder 2de en 4de klassers van het regulier voortgezet onderwijs. 5 De Gezondheidsmonitor volwassenen/ouderen wordt eenmaal per vier jaar uitgevoerd. Tijdens het opstellen van dit PHP waren de cijfers uit 2016 het meest recent. In 2021 verschijnen de cijfers van de Gezondheidsmonitor 2020. 6 Doel wordt bepaald o.b.v. uitkomsten Gezondheidsmonitor Volwassenen (2021) 7 Cannabisgebruik en lachgasgebruik onder 18-24 jarigen werd in Gooi en Vechtstreek nog niet eerder gemeten. In de Gezondheidsmonitor Volwassenen 2020 (uitkomsten in 2021) wordt dit wel gemeten. 8 Doel wordt bepaald o.b.v. uitkomsten ouderonderzoek (2021). 9 Het percentage ouders dat afspraken maakt over lachgas en cannabis werd in Gooi en Vechtstreek nog niet eerder gemeten.

11

Preventie en handhavingsplan alcohol en drugs Gooi en Vechtstreek

2021 t/m 2024

5. Dit gaan we doen: preventie De aanpak van het alcoholgebruik bij jongeren in Gooi en Vechtstreek is effectief gebleken: het alcoholgebruik onder scholieren is fors afgenomen in vergelijking met de start van de regionale integrale aanpak in 2006. Daarom worden de maatregelen die succesvol zijn gecontinueerd en aangepast/vernieuwd waar nodig. Dit hoofdstuk biedt een beknopte omschrijving van de (nieuwe) maatregelen die worden ingezet. Bijlage 2 biedt een volledig overzicht van alle activiteiten die per setting worden ingezet. 5.1 School De school is een belangrijke vindplaats voor jongeren/jongvolwassenen en hun ouders. Vanuit het PHP wordt via de Gezonde Schoolaanpak aan scholen extra ondersteuning geboden voor de thema’s Roken-, Alcohol- en Drugspreventie (RAD) en Welbevinden op School (zie hoofdstuk 3.1). Dit gebeurt in de vorm van ondersteuning van een Gezonde School Adviseur en een extra ondersteuningsbudget voor de inzet van activiteiten/lesprogramma’s, etc. Scholen die op een integrale en structurele wijze aandacht besteden aan Roken-, alcohol- en drugspreventie of Welbevinden op School ontvangen hiervoor een Vignet. Nieuw is dat de GGD, als onderdeel van het thema Roken-, alcohol- en drugspreventie, aan alle middelbare scholen in de regio het programma Helder op School aanbiedt.

Dit programma is geheel ontwikkeld op basis van de Richtlijnen Verslavingspreventie van het Trimbos Instituut (zie hoofdstuk 3.1). Op een aantal scholen voor praktijkonderwijs, speciaal voortgezet onderwijs en het mbo kunnen docenten, leerlingen en ouders met vragen over middelengebruik terecht bij een tweewekelijks open inloopspreekuur. Scholen zijn een belangrijke partner in communicatie met en ondersteuning van ouders. Via school nemen ouders deel aan het ouderonderzoek van de GGD naar alcohol en opvoeding. Daarnaast worden via scholen ouderavonden aangeboden. Nieuw is het aanbod van ouderavonden voor ouders van leerlingen op Mbo. 5.2 Thuis/individueel Ouders hebben, ook na het 18de jaar van hun kind, een sleutelrol als het gaat om alcohol- en drugsgebruik. Om de activiteiten uit dit PHP nog beter aan te laten sluiten bij de behoefte van ouders wordt er een ouderpanel opgericht. Dit ouderpanel fungeert als klankbordgroep, en werkt waar mogelijk mee aan het uitvoeren/aanpassen van initiatieven.

Hier fix je NIX In 2019 ging de regionale publiekscampagne Hier fix je NIX van start. Via social media, websites, pr pakketten voor alcoholverstrekkers, thuispakketten voor ouders, etc. wordt de campagne uitgerold. Jaarlijks worden tenminste twee ‘flights’ van de campagne geïnitieerd, waarbij steeds nieuwe thema’s aan bod kunnen komen. Kijk ook op www.hierfixjenix.nl

Ten opzichte van het PHP 2017 t/m 2020 is, mede door een grotere bekendheid, de vraag van ouders naar preventieve adviesgesprekken fors toegenomen. Deze adviesgesprekken vervullen een belangrijke behoefte bij ouders die vragen hebben op het gebied van alcohol, drugs of gamen door hun kind. Daarom is de afgelopen jaren het aantal preventieve adviesgesprekken uitgebreid. In 2019/2020 is er een aantal keer geëxperimenteerd met ouderavonden met een open inschrijving (anders dan ouderavonden via de school). Deze ouderavonden bleken een groot succes en worden daarom in het PHP 2021 t/m 2024 vaker aangeboden (ook digitaal). Nieuw is dat er een pilot wordt uitgevoerd met (digitale) ouder-kind avonden. Het doel van deze avonden is het gesprek over alcohol en drugs tussen ouders en kinderen te faciliteren en toe te werken naar concrete afspraken. In samenwerking met het ouderpanel worden ook andere mogelijkheden om ouders te bereiken onderzocht. Nieuw is dat de regio regionaal de landelijke campagne Zien drinken doet drinken, als onderdeel van de campagne Hier fix je NIX implementeert. Zo worden ouders bewust gemaakt van hun voorbeeldrol. 12

Preventie en handhavingsplan alcohol en drugs Gooi en Vechtstreek

2021 t/m 2024

Eind 2020/begin 2021 start een landelijke campagne voor alcoholmatiging bij 55-plussers. In Gooi en Vechtstreek wordt deze campagne regionaal uitgerold. 5.3 Zorg & welzijn Er wordt blijvend ingezet op vroegtijdig signaleren, bespreekbaar maken en doorverwijzen bij problematisch alcohol- en drugsgebruik in de setting zorg en welzijn (huisartsen, welzijnswerk, POH- GGZ, POH-O, LVB instellingen, jeugdzorg). Zo kunnen ernstigere problemen in de toekomst worden voorkomen. Jongeren tot 24 jaar en 55-plussers kunnen bij beginnend problematisch gebruik worden doorverwezen naar de interventies Moti-4 of Moti-55, waarbij ze door middel van een aantal gesprekken aan de slag gaan met hun drank- of drugsgebruik. Nieuw is de verruiming van de leeftijdsgrens van 18 jaar naar 24 jaar voor adviesgesprekken na opname voor alcoholintoxicatie in het ziekenhuis.

Voorbeeldrol gemeenten bij interne activiteiten Gemeenten houden alcoholverstrekking bij (interne) activiteiten opnieuw tegen het licht. Voor de activiteiten waar na deze beoordeling nog alcohol geschonken wordt, vervult de gemeente een voorbeeldrol wat betreft maatregelen op het gebied van bewustwording, naleving m.b.t. de leeftijdsgrens van 18 jaar, naleving m.b.t. het verbod op doorschenken bij dronkenschap, het aanbieden van goede alternatieven voor alcohol en het voorkomen van alcoholpromotie.

Een extra activiteit die buiten de doelgroepen van dit PHP valt is het onder de aandacht brengen van de nieuwe e-learning alcohol en zwangerschap bij professionals in de geboortezorg. Deze e-learning wordt ontwikkeld vanuit het Nationaal Preventieakkoord. 5.4 Openbare ruimte/evenementen Tijdens evenementen in de regio worden jongeren door peereducators voorgelicht over de gevaren van alcohol- en drugsgebruik. Vanwege het hoge alcoholgebruik onder 18-24 jarigen tijdens het uitgaan, wordt ook geëxperimenteerd met peereducatie op de Groest in Hilversum. Boa’s/Jongerenwerkers/buurtmedewerkers die regelmatig in contactkomen met (overlastgevende) jongeren op straat worden getraind in ‘signaleren en bespreekbaar maken’. Omdat blijkt dat jongeren onder de 18 jaar op evenementen makkelijk aan alcohol komen, legt de GGD extra nadruk op de voorlichting voor alcoholgebruik bij organisatoren van evenementen. 5.5 Horeca/winkels De regionale campagne Hier fix je NIX wordt ook met horeca en winkels gecontinueerd. Op die manier komen jongeren op alle plekken waar alcohol wordt verkocht in aanraking met de boodschap Hier fix je NIX. Nieuw is dat in deze campagne o.a. aandacht wordt gevraagd voor wederverstrekking: het kopen van alcohol voor een minderjarige. Dit richt zich zowel op de horeca/winkels zelf, als op de wederverstrekkers (ouders, vrienden, bekenden, winkelbezoekers, etc).

Hiermee sluiten we aan bij de wijzigingen in de nieuwe Alcoholwet (zie hoofdstuk 7). 18-24 jarigen drinken vaak excessief tijdens het uitgaan. 30 dagen gezonder Daarom wordt een pilot aanpak doorschenken bij Via deze actie dronkenschap in de regio ontwikkeld, waarbij wordt ingezet op worden inwoners in het belang van het voorkomen van doorschenken, het Gooi en Vechtstreek herkennen van dronkenschap en handelingsperspectief (zie jaarlijks uitgedaagd hoofdstuk 7). om te werken aan hun gezondheid. Op basis van het concept van positieve 5.6 Sport gezondheid, kunnen inwoners zichzelf Naleving van de leeftijdsgrens en het verbod op doorschenken een nieuw gezondheidsdoel stellen. Zo bij sportverenigingen biedt extra uitdagingen omdat veel sluiten we aan bij de motivatie die verenigingen met veel verschillende vrijwilligers werken. Dit mensen al hebben om iets aan hun ontslaat ze echter niet van de verplichting om de wet na te gezondheid te doen. Het thema 30 leven. dagen geen/minder alcohol is hierbij al jaren populair. Sportverenigingen worden actief gewezen op de gratis www.30dagengezonder.nl individuele ondersteuning die ze van de landelijke organisatie TeamFit kunnen krijgen om hun alcoholbeleid te verbeteren. Ook kunnen ze gebruik maken van de digitale toolkit.

Daarnaast ontvangen alle sportverenigingen in de regio een leeftijdschecker NIX18, waardoor het voor barvrijwilligers makkelijker is na te gaan of een klant 18 jaar is. De nieuwe e-learning ‘Verantwoord alcohol schenken’ voor barpersoneel wordt gepromoot. 13

Preventie en handhavingsplan alcohol en drugs Gooi en Vechtstreek

2021 t/m 2024

2-3 maal per jaar verstuurt de GGD de nieuwsbrief ‘Gezonde sportvereniging’, waarbij aandacht wordt gevraagd voor individuele ondersteuning van TeamFit, NIX18/Hier fix je NIX en de aanpak doorschenken. Via lokale sportontmoetingen/sportcafés/sportoverleggen vragen gemeenten regelmatig aandacht voor deze thema’s. Ook in de setting sport wordt Hier fix je NIX gecontinueerd, worden promotiematerialen verspreid, kunnen ouderavonden worden aangeboden en wordt de aanpak doorschenken bij dronkenschap uitgevoerd. Het IJslands model benadrukt het belang van georganiseerde vrijetijdsbesteding als beschermende factor tegen risicovol middelengebruik. Ook al is de IJslandse situatie niet een op een te vertalen naar de Nederlandse, toch willen we in de komende periode onderzoeken welke werkzame elementen in het kader van georganiseerde vrijetijdsbesteding in onze regio kunnen worden toegepast. Op basis daarvan kunnen handreikingen aan gemeenten, jongeren- en welzijnswerk worden gegeven. 5.7 Werk De overgang van betaalde arbeid naar het gepensioneerde leven blijkt een risico te vormen voor problematisch alcoholgebruik. Daarom is het bereik van de doelgroep 55-68 jarigen via het werk van belang.

Voor werkgevers is het, vanwege de hoge kosten die gepaard gaan met verzuim/verminderde productiviteit van werknemers, interessant om overmatig alcoholgebruik vroegtijdig te signaleren en werknemers ondersteuning te bieden. Via werkgevers worden interventies als 30dagengezonder/IkPas en de landelijke campagne voor alcoholmatiging bij 55-plussers onder de aandacht gebracht. We streven ernaar dat eind 2024:  Acht middelbare scholen (circa 25%) een schoolbrede aanpak roken, alcohol, drugs hebben.  Tien basisscholen (circa 8%) een schoolbrede integrale aanpak Welbevinden op school hebben.  Acht middelbare scholen (circa 30%) werken met het programma Helder op school.  Elke middelbare school minimaal tweemaal (bij voorkeur jaarlijks) een ouderavond over alcohol, roken, blowen en lachgas heeft georganiseerd.  Minimaal twee ouderavonden voor ouders van leerlingen in het mbo zijn georganiseerd.  Tenminste 12x voorlichting aan jongeren/jongvolwassenen is gegeven tijdens evenementen/het uitgaan.  Jaarlijks gemiddeld twee flights van de campagne Hier fix je NIX zijn geïnitieerd.  Twintig sportverenigingen gebruik hebben gemaakt van TeamFit bij het verbeteren van hun alcoholbeleid.  2.000 mensen in Gooi en Vechtstreek hebben meegedaan met IkPas/30dagengezonder (thema alcohol).

 Tenminste tweemaal een publiekscampagne alcoholgebruik bij volwassenen (in het bijzonder 55plussers) is gehouden.  Jaarlijks gemiddeld vijftien maal een deskundigheidsbevordering ‘signaleren en bespreekbaar maken van alcohol- en drugsgebruik’ is georganiseerd.

14

Preventie en handhavingsplan alcohol en drugs Gooi en Vechtstreek

2021 t/m 2024

6. Dit gaan we doen: regelgevende activiteiten Regelgeving is geen wettelijk onderdeel van het PHP. Toch is het een onmisbare factor in een integraal alcoholbeleid. Voor de invulling van de pijler ‘regelgeving’ worden de bevoegdheden op grond van de DHW en de Gemeentewet gebruikt. Daarnaast geeft de DHW de gemeente de taak om alcoholmatigingsbeleid te koppelen aan het gezondheidsbeleid en het veiligheidsbeleid. De DHW geeft de gemeente de verordende bevoegdheid om drankgebruik te ontmoedigen door middel van bijvoorbeeld de APV, het evenementenbeleid en het horecabeleid. In de APV kunnen ook restricties worden opgenomen voor het gebruik van softdrugs in de openbare ruimte, bijvoorbeeld in de buurt van scholen. 6.1 Drank- en Horecaverordening De meeste gemeenten in Gooi en Vechtstreek hebben op grond van de DHW verordeningen vastgesteld ter aanscherping van de landelijke regels. Het gaat hierbij bijvoorbeeld om het verbod op happy hours in de horeca en beperkte schenktijken voor paracommerciële horeca. Beide blijven gehandhaafd. Een enkele gemeente heeft alleen in de Algemene Plaatselijke Verordening (APV) alcoholregels opgenomen. Het aanscherpen van de landelijke regels door middel van verordeningen is tot op heden met name een lokale aangelegenheid geweest.

Met de ingang van de nieuwe Alcoholwet (zie hoofdstuk 1) worden de lokale verordeningen in het licht van de doelen uit dit PHP opnieuw bekeken en waar nodig en mogelijk beter op elkaar afgestemd. Een aandachtspunt is het thema blurring (alcoholschenken door detailhandel en dienstverlening). Blurring leidt tot een grotere beschikbaarheid van alcohol in de omgeving, wat kan leiden tot extra risico’s voor de gezondheid en de maatschappij. Bovendien kan blurring bijdragen aan het normaliseren van alcoholgebruik doordat mensen op meer plekken geconfronteerd worden met alcohol. Dit is extra riskant voor bijvoorbeeld jongeren. Op dit moment is blurring (nog niet) wettelijk toegestaan, maar mogelijk komt hier in de toekomst verandering in. Alcoholgebruik bij evenementen Gemeenten zullen dan bekijken hoe in Gooi en Vechtstreek blurring Uit Jeugdkaartonderzoek (2019) kan worden tegengegaan. blijkt dat minderjarigen in Gooi en Vechtstreek het makkelijk vinden bij 6.2 Alcoholbeleid bij subsidies en vergunningen evenementen aan alcohol te komen. Gemeenten houden hun alcoholbeleid bij het verstrekken van Voor veel alcoholverstrekkers is het subsidies en vergunningen opnieuw tegen het licht. Ze naleven van de leeftijdsgrens en van onderzoeken in de eerste helft van de looptijd van dit PHP welke het verbod op doorschenken lastig.

mogelijkheden er zijn, naast de bestaande wet- en regelgeving Voor de naleving bij evenementen t.a.v.: geldt dit nog sterker vanwege de  het verlenen van ontheffingen voor de verkoop van alcohol op schaalgrootte, tijdelijke evenementen. Gemeenten kunnen, op grond van artikel 35 arbeidskrachten en het gebrek aan DHW, ontheffingen verlenen waarmee tijdens evenementen een structurele controle alcohol kan worden geschonken. Onderzocht wordt welke systematiek. aanvullende voorwaarden gemeenten kunnen stellen m.b.t. het verkopen van alcohol bij evenementen en de mogelijkheid om geen ontheffing te verlenen aan evenementen waarbij de hoofddoelgroep onder de 18 jaar is.  alcoholholgebruik bij gesubsidieerde organisaties en activiteiten. Bijvoorbeeld het verbod op alcoholpromotie, het verbod op schenken van alcohol bij activiteiten waarbij de hoofddoelgroep minderjarig is en het bieden van alternatieven zonder alcohol.  alcoholgebruik bij activiteiten waarvoor vergunningen worden verleend. Bijvoorbeeld het verbod op alcoholpromotie, het verbod op schenken van alcohol bij activiteiten waarbij de hoofddoelgroep minderjarig is en het bieden van goede alternatieven voor alcohol. Op basis van de mogelijkheden en voor- en nadelen nemen gemeenten in 2022 een besluit over aanvullende regelgeving m.b.t.

alcohol bij het beleid voor het verlenen van ontheffingen, subsidiebeleid en evenementenbeleid. Aanvullend informeren gemeenten en GGD GHOR regio Gooi en Vechtstreek evenementenorganisatoren over het belang van naleving van de leeftijdsgrens en het niet doorschenken bij dronkenschap, maar ook over effectieve maatregelen (zoals duidelijke communicatie met bezoekers, leeftijdscontrole systemen, inperken schenktijden, aanbieden van alternatieven, etc.). We streven er naar dat eind 2024:  De lokale verordeningen van gemeenten met het oog op preventie van (overmatig) alcoholgebruik waar nodig en mogelijk op elkaar zijn afgestemd.  Geen alcohol wordt geschonken door de detailhandel of in de dienstverlening in de regio (blurring).  Gemeenten (in 2022), naast de bestaande wet- en regelgeving, een besluit hebben genomen over aanvullende regelgeving m.b.t. alcoholgebruik bij het verlenen van ontheffingen, subsidie- en evenementenbeleid. 15

Preventie en handhavingsplan alcohol en drugs Gooi en Vechtstreek

2021 t/m 2024

7. Dit gaan we doen: toezicht en handhaving Zoals vastgelegd in de DHW, zijn gemeenten verantwoordelijk voor de uitvoering van toezicht en handhaving. De toezichthoudende taak in Gooi en Vechtstreek is belegd bij centrumgemeente Hilversum. De afhandeling van de constateringen en de eventuele handhaving wordt door de individuele gemeenten uitgevoerd. Ook de eventuele bezwaar- en beroepsprocedures zijn de verantwoordelijkheid van de individuele gemeenten. Ter uitvoering van de handhavingstaken hebben de gemeenten in de Gooi- en Vechtstreek in 2017 een gezamenlijk opgestelde Sanctiestrategie Drank- en Horecawet & horeca-exploitatie en een daarbij behorend Stappenplan Drank- en Horecawet sanctietabel DHW vastgesteld (bijlage 4). Bij het constateren van overtredingen van wet- en regelgeving wordt als algemeen uitgangspunt gesteld dat er in beginsel altijd tegen overtredingen wordt opgetreden. Daarnaast worden in dit kader de volgende uitgangspunten gehanteerd:  Bij aanpak van overtredingen wordt de sanctiestrategie gevolgd.

 Bij het beoordelen van een overtreding en het bepalen van de juiste sanctie wordt rekening gehouden met: o de mogelijke gevolgen van die overtreding; De wettelijke bevoegdheid tot het doen o de omstandigheden waaronder die overtreding is naleven van wetten en regels is gelegen begaan; in artikel 125 van de Gemeentewet en in o de houding en het gedrag van de overtreder; hoofdstuk 5 van de Algemene wet o de voorgeschiedenis van de overtreder; o het subsidiariteit-, proportionaliteits- en bestuursrecht. In bijzondere gevallen is evenredigheidsbeginsel. de handhavingsbevoegdheid geregeld in de desbetreffende wet, in het kader van In de sanctiestrategie worden de volgende de horeca in de DHW en de APV. Verder handhavingsinstrumenten toegepast: zijn in de artikelen 172 t/m 178 van de  Proces verbaal, opgemaakt door een Boa; Gemeentewet diverse bevoegdheden  Boeterapport; toegekend aan de burgemeester in het  Dwangsom; kader van handhaving van de openbare  Intrekken/schorsen DHW-vergunning; orde, het toezicht op openbare  Tijdelijk stilleggen alcoholverkoop in de detailhandel; gelegenheden, ordeverstoring vanuit  Toepassen bestuursdwang (sluiting, bezoekers woningen, ongeregeldheden en verwijderen); dergelijke.  Bestuurlijke boete opleggen.

Voor de uitvoering van toezicht en handhaving wordt de werkwijze uit het PHP 2017 t/m 2020 gecontinueerd, waarbij een aantal aanpassingen is gedaan. Deze aanpassingen worden in dit hoofdstuk beschreven. 7.1 Vergroten effectiviteit toezicht De naleving van de leeftijdsgrens door alcoholverstrekkers is de afgelopen paar jaar nauwelijks verbeterd. Ook blijkt dat boa’s maar weinig ‘heterdaad’ constateringen doen. Dit heeft enerzijds te maken met de bekendheid van de boa’s in de regio en anderzijds met het feit dat boa’s slechts op een beperkt aantal momenten per jaar aanwezig zijn bij een alcoholverstrekker. Om de ambitieuze doelstellingen uit het preventieakkoord m.b.t. naleving van de leeftijdsgrens te bereiken, is aanscherping van de huidige toezichtmethoden noodzakelijk. Met deze aangescherpte toezichtmethoden wordt getracht met hetzelfde budget effectiever toezicht te kunnen houden. Risico gestuurd toezicht Uit Mysteryshoponderzoek (2018) blijkt dat de naleving van de leeftijdsgrens door supermarkten de afgelopen jaren is verslechterd. Ook verdient de naleving bij sportkantines aandacht. Uit Jeugdkaartonderzoek (2019) blijkt tevens dat jongeren aangeven bij evenementen gemakkelijk aan alcohol kunnen komen. Daarom ligt er de komende jaren extra nadruk op toezicht bij supermarkten, sportkantines en evenementen. De toezichtfrequentie wordt risico gestuurd ingericht.

Op basis van de volgende informatie bepalen gemeente de toezichtfrequentie per alcoholverstrekker:  Resultaten van het tweejaarlijks Mysteryshoponderzoek.  Signalen die gemeenten ontvangen over de verkoop van alcohol aan minderjarigen.  Resultaten van Jeugdkaart onderzoek, waarbij onder jongeren wordt onderzocht bij welke verkooppunten zij alcohol (proberen te) kopen. Deze informatie leidt tot een toezichtfrequentie per alcoholverstrekker, variërend van 1x per 2 jaar tot 4x per jaar, mogelijk in combinatie met de testkopermethode (zie hieronder). 16

Preventie en handhavingsplan alcohol en drugs Gooi en Vechtstreek

2021 t/m 2024

Testkopermethode Om de effectiviteit van het toezicht op de naleving van de leeftijdsgrens door alcoholstrekkers te verbeteren, wordt gebruik gemaakt van de testkopermethode. Een aantal gemeenten in Nederland (waaronder Hilversum, Utrecht, Rotterdam, Groningen en Eindhoven) heeft zeer goede ervaringen met de inzet van jonge testkopers bij de handhaving van de alcoholleeftijdsgrens van 18 jaar. Bij de testkopermethode worden jongeren (minderjarig of meerderjarig) die niet onmiskenbaar 18 jaar of ouder zijn, ingezet om te constateren of de leeftijd goed wordt vastgesteld en of er al dan niet aan hen alcohol wordt verkocht of verstrekt. Met deze werkwijze kan in korte tijd een groot aantal controles worden uitgevoerd, waarbij de testkopers alcohol bestellen en de toezichthouder observeert. Als de wijze waarop testkopers worden ingezet op een zorgvuldige en geprotocolleerde wijze wordt uitgevoerd, is er geen sprake van ontoelaatbaar uitlokken. Jurisprudentie heeft aangetoond dat deze wijze van werken juridisch aanvaardbaar is, mits aan een aantal voorwaarden wordt voldaan (op grond van aanbevelingen zoals die zijn gedaan door de NVDI en STAP in een factsheet). Daar waar testkopers goed worden ingezet is de aanvankelijke weerstand tegen deze methode verdwenen en neemt de naleving van de leeftijdsgrens door alcoholverstrekkers toe. Gehanteerde werkwijze: 1.

Aan alle verkoopkanalen (detailhandel, paracommercie en horeca) wordt vooraf duidelijk gecommuniceerd dat de testkopermethode in 2021 en volgende jaren in de regio zal worden toegepast. 2. Een aantal keer per jaar wordt de testkopermethode ingezet, door middel van een testkoperactie. Het plannen van de testkoperacties is belegd bij centrumgemeente Hilversum, omdat per actie gewerkt wordt met koppels van één of meer testkopers en een (regionaal opererende) boa van gemeente Hilversum. 3. Gemeenten dragen op basis van lokale hotspotlijsten, zoals die op grond van Jeugdkaartonderzoek (2019) en lokale signalen zijn opgesteld, locaties aan die in aanmerking komen voor de testkopermethode. Deze lijsten bevatten locaties/evenementen die worden genoemd door wijkexperts en/of jongeren als locaties waar alcohol aan 18-minners wordt verstrekt. 4. De betrokken boa neemt de testkopers mee en laat deze een aankooppoging doen. 5. De ondernemer wordt zo spoedig mogelijk, op dezelfde avond, na de actie aangesproken. Hoe sneller terugkoppeling na de aankoop, hoe hoger de leercurve. Wanneer de boa constateert dat de leeftijd niet op de juiste manier door de ondernemer is vastgesteld, dan kan de betrokken gemeente overgaan tot het opleggen van een bestuurlijke sanctie. 6.

Na iedere overtreding van artikel 20 lid 1 Drank- en Horecawet wordt eerst een voornemenbrief naar overtreder verzonden met een zienswijzemogelijkheid. Vormt de gegeven zienswijze geen reden om van handhaving af te zien, dan wordt een bestuurlijke boete van € 1.360,- opgelegd. Bij herhaalde overtreding van hetzelfde artikel kan de DHW-vergunning worden ingetrokken. Uitruil van boa’s met andere regio’s Boa’s in Gooi en Vechtstreek worden veelal herkend door alcoholverstrekkers. Dit beïnvloedt de effectiviteit van het toezicht. Tevens informeren ondernemers vaak direct hun collega’s. Een bredere pool van boa’s die verspreid over een groter gebied worden ingezet is daarom wenselijk. Gooi en Vechtstreek onderzoekt met andere regio’s of de uitruil van boa’s mogelijk is. De wijze van uitvoering, condities en tijdstippen worden in overleg met desbetreffende regio bepaald. Na afloop van de actie(s) worden de resultaten via de media gecommuniceerd. 7.2 Aanpassing sanctiestrategie In 2021 zal naar alle waarschijnlijk de Alcoholwet, als opvolger van de Drank- en Horecawet, in werking treden. Het is duidelijk dat deze nieuwe wet moet leiden tot het opstellen van een nieuwe sanctiestrategie en bijbehorend stappenplan.

Totdat bekend wordt wanneer de Alcoholwet in werking zal treden, zal de in 2017 vastgestelde sanctiestrategie ongewijzigd worden gevolgd en het in 2018 gewijzigde stappenplan worden gehanteerd door de regiogemeenten. 7.3 Evaluatie convenantmethode In 2019 heeft een 20 tal Hilversumse horecaondernemers zich verenigd om zelf in samenwerking met Bureau Objectief leeftijdscontroles uit te laten voeren via de zogenoemde ‘convenantmethode’.

Enkele thema’s in de nieuwe Alcoholwet (nog niet vastgesteld):  Wederverstrekking van alcohol door een volwassenen aan een minderjarige wordt strafbaar.  Prijsacties van meer dan 25% zijn niet langer mogelijk.  Toezicht op de naleving van de leeftijdsgrens bij de online verkoop van alcohol wordt belegd bij de Nederlandse Voedsel en Waren Autoriteit (NVWA).

Doel van deze methode is dat de horeca door Bureau Objectief wordt gecontroleerd op artikel 20, lid 1 van de Drank- en Horecawet – “Het is verboden bedrijfsmatig of anders dan om niet alcoholhoudende drank te verstrekken aan een persoon van wie niet is vastgesteld dat deze de leeftijd van 18 jaar heeft bereikt.” 17

Preventie en handhavingsplan alcohol en drugs Gooi en Vechtstreek

2021 t/m 2024

Bureau Objectief geeft dezelfde dag nog een terugkoppeling indien men de “fout” ingaat. Hierdoor kan de ondernemer sturen op de zwakke plekken binnen zijn onderneming. Ondernemers betalen zelf voor de inzet van Bureau Objectief. Als tegenprestatie is de gemeente terughoudend met het toezicht op de deelnemende horecaondernemers, voor wat betreft artikel 20, lid 1 van de DHW tenzij blijkt dat men 3 keer de “fout” is ingegaan. In dat geval valt de ondernemer terug naar het reguliere toezicht van de gemeente, maar blijft ook nog gecontroleerd worden door Bureau Objectief. In 2021 wordt de Hilversumse pilot geëvalueerd en wordt besloten of de naleving dermate is verbeterd dat de pilot wordt gecontinueerd. Op basis van deze bevindingen kan de convenantmethode ook worden uitgevoerd in andere gemeenten, mits hiervoor voldoende draagvlak is. 7.4 Aanpak doorschenken Vooral 18-24 jarigen drinken flinke hoeveelheden tijdens het uitgaan. De DHW verbiedt doorschenken bij dronkenschap, maar in de praktijk blijkt dit nauwelijks te worden nageleefd. Te meer daar barpersoneel moeilijk herkent wanneer een persoon in ‘kennelijke staat van dronkenschap’ verkeert. In navolging van o.a. gemeente Rotterdam start Gooi en Vechtstreek een pilot voor de aanpak van doorschenken.