Katern RES 1.0 NHZ - Rollen beleidskaders en instrumenten overheden - Zuid incl foto's 30-3
Tekst van het document
Zon op agrarische daken De gemeente Beemster heeft samen met LTO (Land en Tuinbouworganisatie) en netbeheerder Liander een project gestart om het plaatsen van zonnepanelen op (agrarische) daken te faciliteren en te stimuleren. Knelpunt in de gemeente Beemster is de capaciteit van het elektriciteitsnetwerk. In grote delen van Beemster is de netwerkcapaciteit onvoldoende. Daarom zal een deel van de ondernemers pas over circa drie jaar van start kunnen gaan. In de gemeente Beemster geldt het beleid dat grondgebonden zonnepanelen zijn toegestaan binnen het agrarisch bouwvlak voor eigen gebruik. Daarbuiten zijn grondgebonden zonnepanelen vooralsnog niet toegestaan. Beemster aardgasvrij
Katern RES 1.0 - Rollen, beleidskaders en instrumenten overheden NHZ
64
De nieuwbouw in de gemeente Beemster wordt sinds 1 juli 2017 aardgasvrij opgeleverd. Een project in de kern Zuidoostbeemster wordt aangesloten op het warmtenet van Stadsverwarming Purmerend, en de gemeente is voornemens ook een nieuwbouwproject in de kern Middenbeemster aan te sluiten op dit warmtenet. Reductie energiegebruik De gemeente Beemster stimuleert energiezuinig gedrag bij inwoners, onder andere door energiebesparende maatregelen te subsidiëren. Hoe minder energie de gebouwen nodig hebben om te verwarmen, hoe minder er hoeft te worden opgewekt. Bijdrage Beemster in de RES NHZ De Unesco Werelderfgoedstatus van de gemeente Beemster heeft effect op de mogelijkheden die de gemeente Beemster heeft om duurzame energie op te wekken. De gemeente Beemster ziet vooral potentie in het inzetten van (grote) daken voor de opwekking van duurzame energie. De gemeenteraad heeft daarnaast expliciet aangegeven dat zij van mening is dat binnen de regio NHZ, en zeker op het grondgebied van de gemeente Beemster, geen ruimte is voor kernenergie. Het zoekgebied voor wind langs de A7 is als gevolg van de wensen en bedenkingen geschrapt.
Edam-Volendam Wereldwijd is de energietransitie reeds jaren geleden in gang gezet. Gemeente Edam-Volendam heeft ervoor gekozen om hier proactief op in te spelen. Op 14 december 2017 heeft de gemeenteraad de Duurzaamheidsagenda Verantwoord Vooruit 2018-2022 vastgesteld. In deze agenda heeft de gemeente concrete ambities en doelen geformuleerd voor de korte en (middel)lange termijn op het gebied van energie, klimaatadaptatie, circulaire economie, duurzaam toerisme en de gemeentelijke organisatie. Gemeente Edam-Volendam committeert zich hierbij aan het landelijk streven naar een aardgasvrije en energieneutrale samenleving in 2050. Zij ambieert geen voortrekkersrol, maar wil lokale kansen benutten waar deze zich aandienen. De energietransitie biedt namelijk vele kansen, als we de beschikbare kennis en kunde weten te bundelen en te versterken. Dat vraagt om nieuwe en vruchtbare samenwerkingsverbanden tussen bedrijven, kennisinstellingen, maatschappelijke organisaties en overheden. De transitie wordt zo meer dan alleen een verandering van energiebronnen; het wordt een (innovatief) proces dat de kracht van de Nederlandse economie en samenleving versterkt.
Katern RES 1.0 - Rollen, beleidskaders en instrumenten overheden NHZ
65
Het landschap als basis In het dichtbevolkte Nederland is open landschap een schaars goed. Niet alleen de omgang met de beperkte hoeveelheid groen, maar ook het behoud en de verbetering van de kwaliteit van de natuur vormen een continue uitdaging. Dit is niet alleen een taak van de natuurbeheerders, maar eveneens van de (lokale) overheden, inwoners en bedrijven. Met diverse vormen van natuurbeleid, vaak gebaseerd op internationale richtlijnen, wordt de natuur beschermd en wordt gewerkt aan verbetering van de kwaliteit. Gemeente Edam-Volendam bestaat voor het grootste gedeelte uit landelijk agrarisch en natuurgebied waarvan een groot gedeelte de status Natura 2000 bezit. Het beheer en gebruik is voor een groot deel in handen van de agrarische sector en Staatsbosbeheer (SBB). In het huidige coalitieakkoord is vastgesteld dat genoemde partijen samen met de provincie, Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier (HHNK) en de gemeente een juiste balans moeten vinden tussen alle belangen die hierbij in het geding zijn, waaronder de energietransitie. Via de wensen-en-bedenkingenprocedure op de concept-RES heeft de gemeenteraad aangegeven het realiseren van zonne- en windenergie op agrarische en natuurgronden niet opportuun te vinden. Het college sluit zich hier volledig bij aan.
Het realiseren van zonneweides, windturbines en biomassacentrales (BMC) op agrarische, natuur- of uitgeefbare industriegronden zal geen ruimte krijgen op grondgebied van de gemeente. Dit zal worden meegenomen in het gemeentelijk beleid. Alle wensen en bedenkingen ingebracht door de gemeenteraad zijn bovendien meegegeven aan het Nationaal Programma RES en het consortium van de RES Noord-Holland Zuid en meegenomen in het proces rondom de RES. Kernwaarden in balans Gemeente Edam-Volendam onderschrijft de noodzaak om te komen tot een gemeentelijke en regionale bijdrage in de landelijke ambitie van 35 TWh. Het college heeft hierbij een realistisch en verantwoord pad voor ogen, waarbij de balans met andere kernwaarden (open landschap) en opgaven in de regio (bijvoorbeeld woningbouw) wordt gezocht. Deze balans is noodzakelijk voor draagvlak voor en maatschappelijke acceptatie van de opgave. In het RES-traject is dan ook de samenwerking gezocht met bestuurders, professionele stakeholders, maatschappelijke organisaties, energiecoöperaties, ondernemers, inwoners en andere belanghebbenden om een helder beeld te vormen van de kansen en
Katern RES 1.0 - Rollen, beleidskaders en instrumenten overheden NHZ
66
(on)mogelijkheden. De kernwaarden in stand houdend zal worden ingezet op alle daken vol zonnepanelen om deze potentie volledig te benutten. Bijdrage RES-NHZ Tot 2030 wil gemeente Edam-Volendam de focus leggen op energiebesparing. Energie die niet verbruikt wordt hoeft immers ook niet te worden opgewekt. Daarnaast wil zij het aandeel ‘zon op daken’ maximaliseren om het ‘prachtlandschap’ te vrijwaren van ruimtelijke ontwikkelingen als zonneweiden en windturbines. Lokaal zien wij verder nog kansen in de stimulering van dubbel ruimtegebruik middels de realisatie van zonnestroomprojecten boven parkeerterreinen. Om deze ambities waar te kunnen maken heeft gemeente Edam-Volendam de volgende strategie voor ogen: •
Gemeente Edam-Volendam ondersteunt en faciliteert maatschappelijke initiatieven. Voorbeelden hiervan zijn de jaarlijkse ‘regionale duurzaamheidsmarkt’ en de postcoderoosstichting ‘Zon op Edam Volendam’. Voorts worden particuliere woningeigenaren
• •
•
•
middels collectieve inkoopacties verleid om het energieverbruik te reduceren of duurzaam op te wekken. De gemeente neemt haar voorbeeldfunctie in dit kader serieus. Inmiddels is circa 50 procent van de openbare verlichting ‘ver-led’, wordt het wagenpark geëlektrificeerd en zijn zes gemeentelijke locaties aangewezen waar grootschalige zonnestroominstallaties zullen worden gerealiseerd met als doel om in 2022 20 procent van de huidige elektrabehoefte zelf op te wekken. Bij toekomstige ontwikkelingen voor nieuwbouw geldt energieneutraal als minimum voorwaarde en energieleverend als streven. Met corporaties en huurdersverenigingen worden jaarafspraken gemaakt over de verduurzaming van sociale huurwoningen binnen gemeente Edam-Volendam. Tevens heeft gemeente Edam-Volendam een Transitievisie Warmte (TVW) vastgesteld. In samenwerking met buurgemeenten wordt de potentie van geothermie en de winning van warmte uit afval- en oppervlaktewater onderzocht als duurzaam alternatief voor de verwarming van de gebouwde omgeving. Met professionele partners en bewoners wordt gekeken naar kansrijke wijken waar reeds een start kan worden gemaakt met de aardgasvrijstelling van woningen. Duurzaam, betrouwbaar en betaalbaar vormen hierbij het uitgangspunt. Een gedegen participatieplan en -traject vormen hiervoor de fundering.
Gemeente Edam-Volendam heeft een sterk ondernemersklimaat en ziet kansen om deze aan te wenden in dienst van de energietransitie. Een directe koppeling naar het onderwijsveld is daarbij van wezenlijk
Katern RES 1.0 - Rollen, beleidskaders en instrumenten overheden NHZ
67
belang. De gemeente stelt zich open voor initiatieven uit de markt die complementair zijn aan het gemeentelijk beleid en maatschappelijke meerwaarde bieden.
Landsmeer De gemeente Landsmeer ziet klimaatverandering als een van de belangrijkste uitdagingen van deze tijd. Het gevoel van urgentie leeft bij zowel de gemeente als bij inwoners en ondernemers. Alleen samen kunnen we deze uitdaging het hoofd bieden. De gemeente wil haar CO2uitstoot verminderen door energie te besparen, de opwekking van hernieuwbare energie te stimuleren en afvalstromen te verminderen. Door onze leefomgeving te vergroenen zorgen we ervoor dat negatieve gevolgen van extreme neerslag en hitte worden verminderd. Landschap voorop en ‘alle daken vol zonnepanelen’ Er wordt veel waarde gehecht aan het groen en de natuurgebieden in de gemeente en de landschappelijke en recreatieve waarden hiervan. Het behoud van deze waarden is voor Landsmeer dan ook het startpunt in de zoektocht naar mogelijkheden om de hernieuwbare-energie-ambities in te vullen. Landsmeer onderschrijft de regionale inzet en ambitie ‘alle daken vol zonnepanelen’.
Katern RES 1.0 - Rollen, beleidskaders en instrumenten overheden NHZ
68
In het uitvoeringsprogramma van de duurzaamheidsvisie van gemeente Landsmeer 2018-2024 zijn de volgende acties opgenomen om bovengenoemde ambities te bewerkstelligen: • De gemeente onderzoekt en ondersteunt diverse opties voor hernieuwbare energie, zowel voor elektriciteit als voor warmte. Bijvoorbeeld mogelijkheden voor het realiseren van zonnedaken of •
•
aquathermie. De gemeente stimuleert de verduurzaming van particuliere koopwoningen (inclusief Vereniging van Eigenaren). Op dit moment wordt dit gedaan door voorlichting en de gezamenlijke inkoop van zonnepanelen en isolatiemateriaal. De gemeente maakt en monitort prestatieafspraken met corporaties ten aanzien van verduurzaming van sociale huurwoningen.
Bij de uitvoering van dit beleid zoekt de gemeente aansluiting bij en wisselt zij kennis uit met andere gemeenten in regio Zaanstreek/Waterland en de MRA. Geen windturbines Landsmeer Een ruime meerderheid van de gemeenteraad van Landsmeer heeft via een motie op 28 januari 2021 tegen het plaatsen van windturbines op grondgebied van Landsmeer gestemd. Ook zal daar verder geen onderzoek meer naar worden verricht. Het zoekgebied voor windenergie op grondgebied van de gemeente Landsmeer zal daarmee niet meer terugkomen in de Regionale Energie Strategie 1.0. De raad van de gemeente Landsmeer spreekt zich niet alleen uit tegen windturbines op eigen grondgebied maar ook tegen windturbines in de nabijheid van Landsmeerse gemeentegrenzen. Inwonersenquête windturbines en zonneweides Het genomen raadsbesluit op 28 januari 2021 is in lijn met de uitkomsten van de eerdere enquête onder de bewoners waarin gepeild is naar hun mening rondom het opwekken van duurzame energie in en rond de gemeente Landsmeer. In deze enquête gaf een meerderheid van de deelnemers (59 procent) aan tegen onderzoek te zijn naar het plaatsen van windturbines. Het onderzoek naar zoekgebieden voor zonneweides werd positiever ontvangen: 48 procent van de inwoners is voor het onderzoek.
Bij zowel windturbines als zonneweides heeft men de kanttekening geplaatst zorg te hebben om het landschap en gaven zij aan dat zorgvuldige afweging noodzakelijk is. De groene ruimte is kenmerkend voor Landsmeer en ook moet rekening gehouden worden met de weidevogels. Het verslag van de enquête staat gepubliceerd op de website van de gemeente Landsmeer.
Katern RES 1.0 - Rollen, beleidskaders en instrumenten overheden NHZ
69
Oostzaan Energieneutraliteit in 2040 Oostzaan streeft naar energieneutraliteit in 2040 voor de eigen gemeentelijke organisatie, met alle gebouwen en het gebruik dat daarbij hoort. Ook die ambitie zorgt ervoor dat we, naast de opgave voor het reduceren van energie door bijvoorbeeld isolatie of het gebruik van nieuwe technieken, met elkaar op zoek moeten naar kansen en mogelijkheden voor het opwekken van duurzame energie. De energie die nog nodig is na 2040 wil de gemeente Oostzaan duurzaam opwekken. Haalbaar en betaalbaar staan hierbij als uitgangspunten voorop. Daadkrachtig aan de slag voor Oostzaan Het collegeprogramma 2018- 2022 Daadkrachtig aan de slag voor Oostzaan geeft aan dat de ambitie van de gemeente Oostzaan is om als gemeentelijke organisatie in 2040 energieneutraal te zijn. Landelijk is in het Energieakkoord afgesproken dat we in 2050 een duurzame energievoorziening hebben. Om dit te realiseren zal de gemeente in 2021 een gedragen duurzaamheidsvisie vast laten stellen. Daarnaast wordt er gewerkt aan een Transitievisie Warmte; deze geeft richting aan de aanpak voor een aardgasvrije gebouwde omgeving in Oostzaan. Lokale ontwikkelingen Gemeente Oostzaan stimuleert de verduurzaming van de gebouwde omgeving door particuliere woningeigenaren aan te zetten tot het treffen van duurzame maatregelen.
Zo zijn er collectieve inkoopacties voor zonnepanelen georganiseerd en hebben inwoners gebruik kunnen maken van de Regeling Reductie Energiegebruik, waarbij zij een bedrag van 70 euro kunnen besteden aan energiebesparende maatregelen. Daarnaast is het Duurzaam Bouwloket als vast energieloket beschikbaar voor inwoners om vragen te stellen over welke maatregelen zij het beste kunnen treffen voor het isoleren en aardgasvrij maken van hun woning. Ook woningcorporaties kunnen significant bijdragen. Zo brengt
Katern RES 1.0 - Rollen, beleidskaders en instrumenten overheden NHZ
70
woningbouwvereniging WOV Oostzaan haar woningbezit naar gemiddeld energielabel B. Bijdrage RES 1.0 gemeente Oostzaan Oostzaan onderschrijft de noodzaak om te komen tot een gemeentelijke en regionale bijdrage in de landelijke ambitie van 35 TWh. De gemeente Oostzaan sluit zich aan bij de inzet Zaanstreek-Waterland voor de periode tot 2030. In de concept-RES NHZ zijn extra zoekgebieden voor wind- en zonneenergie aangegeven in de gemeente. Het Oostzanerveld is naar aanleiding van ingekomen wensen en bedenkingen als zoekgebied vervallen en zal niet terugkomen in de RES 1.0. Andere zoekgebieden voor het ontwikkelen van zonne- en windenergie zullen nader worden onderzocht. Om deze projecten te kunnen realiseren is een breed participatietraject noodzakelijk. Hierin staan haalbaarheid en betaalbaarheid voorop en dit zal de komende jaren nader moeten worden onderzocht. Het bijzondere landschap en de natuur staan voorop binnen de gemeente. De ambitie ‘alle daken vol’ sluit hier mooi op aan door in de eerste plaats zonnepanelen op grote daken en parkeerplaatsen te willen realiseren. Bij het ontwikkelen van deze initiatieven zal zo veel mogelijk de samenwerking worden gezocht met lokale partijen en initiatieven. Om de uitdaging samen aan te gaan, met een nuchtere maar daadkrachtige aanpak.
Katern RES 1.0 - Rollen, beleidskaders en instrumenten overheden NHZ
71
Purmerend Het Klimaatakkoord dat eind vorig jaar mede door de VNG ondertekend is, maakt dat duurzame energieopwekking geen keuze meer is, maar een opgave waar alle gemeenten aan mee moeten werken. De gemeente Purmerend doet dit ook, onder andere door invulling te geven aan een bijdrage aan de RES Noord-Holland Zuid. Purmerend wil een bijdrage leveren aan de doelstellingen uit het Klimaatakkoord. Dit betekent dat Purmerend afscheid neemt van het aardgas, zo min mogelijk energie gebruikt en ernaar streeft (lokaal) duurzame energie op te wekken. Deze ambitie is verder uitgewerkt in de Duurzaamheidsagenda 2020-2023. Deze agenda wordt jaarlijks geactualiseerd, op basis van nieuwe inzichten en mogelijkheden op het gebied van duurzaamheid. Tegelijkertijd kent de gemeente Purmerend meer opgaven, zoals de ontwikkeling van het (duurzame) bedrijventerrein Baanstee Noord en het toevoegen van circa tienduizend woningen aan de bestaande stad. Aardgasvrije gebouwde omgeving In Purmerend is ca 75 procent van de gebouwde omgeving al aardgasvrij. Dit komt doordat vanaf de jaren ’80 alle nieuwbouw is aangesloten op het warmtenet van Stadsverwarming Purmerend. De warmte voor dit warmtenet wordt opgewekt in biowarmtecentrale De Purmer, door middel van de verbranding van houtsnippers van Staatsbosbeheer. Daarmee is het een van de duurzaamste warmtenetten in Nederland.
Purmerend heeft de ambitie om te voldoen aan de afspraak uit het Klimaatakkoord. Dit betekent dat de resterende tienduizend woningen die nu nog zijn aangesloten op aardgas, voor 2050 op een andere manier moeten worden verwarmd dan met aardgas. In 2016 is gestart met een pilot om een kleine honderd particuliere woningen aardgasvrij te maken. Dit wordt gecombineerd met grootschalige rioolvervangingswerkzaamheden. In 2018 is hiervoor een bijdrage van het ministerie van BZK ontvangen (Proeftuin Aardgasvrije Wijken), waarbij de gemeente op wil schalen naar ruim twaalfhonderd gebouwen. Zo min mogelijk energie gebruiken De gemeente Purmerend heeft in 2021 een subsidie beschikbaar gesteld om woningen te isoleren. Hoe minder energie de gebouwen nodig hebben om te verwarmen, hoe minder er moet worden opgewekt. (Lokaal) duurzame energie opwekken
Katern RES 1.0 - Rollen, beleidskaders en instrumenten overheden NHZ
72
In Purmerend is de afgelopen jaren geïnvesteerd in duurzame energie, zoals de biowarmtecentrale, het zonnepanelenpark op Baanstee Noord en zonnepanelen op daken van woningen en bedrijven. Purmerend wil deze lijn doorzetten en de gehele stad voorzien van 100 procent duurzame energie. Het is de bedoeling om Purmerenders direct bij deze ambitie te betrekken en hen te bewegen tot het meebetalen aan (kleinere) projecten op het gebied van zonne- en/of windenergie; onder meer op daken van grotere gebouwen, zoals het stadhuis (energiecoöperatie Opgewekt in Purmerend). Komende jaren wordt geïnvesteerd in meer lokale opwekking; er wordt een tweede biowarmtecentrale gerealiseerd. Daarnaast behoort in de gemeente Purmerend en omgeving innovatieve windenergie tot de mogelijkheden voor duurzame energieopwekking. Bijdrage Purmerend in de RES Purmerend is een sterk verstedelijkte gemeente. Er is weinig ruimte om bijvoorbeeld een groot zonnepanelenpark of windturbinepark te realiseren. Voor de opwek van duurzame energie (elektriciteit) wordt vooral ingezet op zon op daken. Purmerend heeft een uitgebreid warmtenet en heeft voor de RES NoordHolland Zuid de vraag gesteld of een regionale bron binnen Zaanstreek/Waterland kan bijdragen aan de warmtebehoefte binnen de regio.
En hoe kan aan deze opgave in regionaal verband invulling worden gegeven? In Purmerend worden momenteel de voorbereidingen getroffen voor een tweede biowarmtecentrale, die mede hiervoor kan worden ingezet.
Katern RES 1.0 - Rollen, beleidskaders en instrumenten overheden NHZ
73
Waterland De gemeente streeft een duurzame ontwikkeling na van het kenmerkende (water)landschap en de mooie stads- en dorpsgezichten, door in te zetten op lokaal opgewekte duurzame energie en energiebesparing. De gemeente heeft de ambitie om in 2050 energieneutraal te zijn. Dit betekent dat in 2050 alleen energie van hernieuwbare bronnen wordt gebruikt voor alle gebouwen (woningen, kantoren, bedrijfspanden) en voor het verkeer en vervoer op het grondgebied van de gemeente Waterland. Om dit te bereiken zet de gemeente sterk in op duurzaamheid, met oog voor de kenmerkende waarden binnen de gemeente. De gemeente werkt hiervoor samen met inwoners, bedrijven en andere overheden. De gemeente Waterland zet in op de verduurzaming van haar eigen bedrijfsvoering en vastgoed en stimuleert en ondersteunt duurzame invulling van initiatieven van lokale ondernemers en inwoners in de vorm van advies, facilitering, ambtelijke ondersteuning, communicatie en/of participatie. De speerpunten zijn: •
Energiebesparing en duurzame energie: de gemeente zet in op zonneenergie, maar ondersteunt – waar mogelijk – ook windenergie-
•
initiatieven. Een duurzame gemeente: het verduurzamen van de gemeentelijke
•
bedrijfsvoering en het gemeentelijke vastgoed. Grondstoffen en recycling: het bijdragen aan het hergebruik van
•
•
•
nuttige grondstoffen door gescheiden in te zamelen en het verminderen van het totaal huishoudelijk afval in kg per inwoner. Duurzame mobiliteit: het omlaag brengen van uitstoot van verkeer en vervoer door elektrisch vervoer en overige vormen van duurzame mobiliteit, zoals per fiets of over water, te stimuleren. Openbaar groen en landelijk gebied: het stimuleren en vergroten van de biodiversiteit binnen de gemeente en het stoppen van vervuiling van water en natuurschoon. Aardgasloos: het is de ambitie van de gemeente om de bestaande bouw en nieuwbouw (zoals het Galgeriet) duurzaam te verwarmen. Een mogelijkheid is het gebruik van thermische energie uit oppervlaktewater (TEO). Dit is een duurzame vorm van warmte en koude die aan het oppervlaktewater onttrokken kan worden. Daarnaast worden ook andere vormen van warmte onderzocht om de transitie naar aardgasloos in uiterlijk 2050 te realiseren. Overige duurzame warmteoplossingen moeten vooral gezocht worden in bodemwarmte, waterstof en all-electric. Om deze ambitie te realiseren werkt de
Katern RES 1.0 - Rollen, beleidskaders en instrumenten overheden NHZ
74
gemeente aan een Transitievisie Warmte en maakt zij (energie)prestatieafspraken met woningcorporaties.
Wormerland Samenwerken aan de RES De klimaatdoelstellingen die zijn geformuleerd in het Klimaatakkoord van 2019 zijn belangrijk voor de toekomst van Nederland én van Wormerland. De uitdaging is groot, de ambitie hoog en de tijd nijpend. Dit vraagt om creativiteit en samenwerking. Hierbij is het belangrijk om kennis te delen, koppelkansen te benutten en samen met belanghebbenden op zoek te gaan naar kansen en mogelijkheden voor het grootschalig opwekken van duurzame energie. Wormerland: ambitieus en realistisch In het collegeprogramma Voor elkaar zijn de ambities van gemeente Wormerland beschreven. De gemeente stimuleert lokale duurzaamheidsinitiatieven en geeft zelf het goede voorbeeld door de ambitie na te streven om als gemeentelijke organisatie in 2030 energieneutraal te zijn. Wormerland werkt samen aan de RES met bedrijven, inwoners, woningcorporaties, maatschappelijke organisaties en overheden, waaronder de gemeenten in de deelregio ZaanstreekWaterland. Route naar klimaatneutraal is een integrale aanpak Gemeente Wormerland wil in 2050 klimaatneutraal zijn en daarom kijkt de
Katern RES 1.0 - Rollen, beleidskaders en instrumenten overheden NHZ
75
gemeente niet alleen naar warmte en elektriciteit, maar ook naar oplossingen op het gebied van mobiliteit, landschap en klimaatadaptatie en zet zij in op bewustwording. Initiatieven die bijdragen aan klimaatneutraliteit zijn ondergebracht in een Routekaart. Alle projecten zijn gelinkt aan de vijf thematafels uit het Klimaatakkoord: de gebouwde omgeving, landschap, industrie, mobiliteit en elektriciteit. Leidend is de CO2-reductie van ieder project en daarmee de bijdrage aan de doelstellingen van het Klimaatakkoord. Energiebesparing in de gebouwde omgeving Inwoners en gebruikers van de gebouwde omgeving spelen een belangrijke rol in de energietransitie. Gedachte erbij is: wat je niet gebruikt, hoef je ook niet op te wekken. In de energietransitie is energiebesparing daarom de eerste belangrijke stap, de no-regret-maatregel genoemd. Het levert vaak een direct voordeel op voor gebruikers door lagere energiekosten en een hoger wooncomfort. Voor de overgang naar een aardgasvrije gebouwde omgeving is isolatie belangrijk. Veel woningen in Wormerland zijn nog niet voldoende geïsoleerd om gebruik te kunnen maken van andere aardgasvrije opties zoals een warmtepomp of een warmtenet met een duurzame warmtebron. Woningcorporaties zijn een belangrijke partner om aardgasvrij te worden.
Zij hebben meer dan 35 procent van de woningen in Wormerland in bezit en hebben ambities om bestaande woningen te verduurzamen naar een gemiddeld energielabel B. Bijdrage gemeente Wormerland in de RES 1.0 Wormerland onderschrijft de noodzaak om als deelregio en gemeente bij te dragen aan de landelijke ambitie om 35 TWh duurzame energie op te wekken. In de concept-RES NHZ zijn extra zoekgebieden voor wind- en zonne-energie aangegeven langs de A7. Het zoekgebied voor windenergie langs de A7 is vervallen en zal niet terugkomen in de RES 1.0. De motie ‘geen windturbines in de Wijdewormer’ is met een meerderheid van de raad aangenomen. Mogelijkheden voor het opwekken van zonne-energie langs de A7 zullen wel nader worden onderzocht. Wormerland heeft een hoge landschappelijke waarde met grote delen die aangemerkt zijn als bijzonder provinciaal landschap (BPL). De ambitie ‘alle daken vol’ sluit hier goed op aan door in de gebouwde omgeving zo veel mogelijk duurzame energie op te wekken op de beschikbare daken en parkeerplaatsen, waarbij het landschap zo veel mogelijk wordt ontzien. Hierbij wordt de samenwerking gezocht met inwoners, natuurorganisaties, bedrijfsleven, waterschappen, energiecoöperaties, andere gemeenten en kennisinstituten om te werken aan een duurzame toekomst voor Wormerland. Op een haalbare, realistische manier, samen, voor elkaar.
Katern RES 1.0 - Rollen, beleidskaders en instrumenten overheden NHZ
76
Zaanstad Zaanstad benadert duurzaamheid vanuit de wisselwerking tussen economie, ecologie en de wensen van de samenleving. De missie van Zaanstad is om de gehele gemeente tussen 2030 en 2040 klimaatneutraal te maken. Het beleid van Zaanstad is erop gericht om in co-creatie met de stad de route te bepalen naar een klimaatneutraal en circulair Zaanstad en wat leidt tot een klimaatakkoord. Klimaatneutraal is een heel breed begrip en omvat eigenlijk alles: van afvalscheiding en klimaatadaptatie tot eiwittransitie, van consuminderen tot de energietransitie. De focus van de gemeente richt zich op die thema’s waar zij op lokaal niveau invloed op kan uitoefenen: de energietransitie van fossiel naar duurzaam energiegebruik, en duurzame schone opwekking van energie is een flink aandeel. De Zaanse opgave om energieneutraal te worden is fors. Zaanstad heeft een aantal bedrijven die tot de top 200 van Nederland behoren qua energiegebruik. Daarnaast heeft Zaanstad een grote woningbouwopgave. De ambitie is om deze nieuwbouwwoningen zo veel mogelijk energieneutraal te maken. Maar de grootste uitdaging in de energietransitie ligt bij de bestaande woningen. Zaanstad heeft een grote hoeveelheid oudere woningen die
Katern RES 1.0 - Rollen, beleidskaders en instrumenten overheden NHZ
77
slecht geïsoleerd zijn. Ook wonen er relatief veel lagere inkomensgroepen in de stad die de hogere kosten niet zomaar kunnen dragen. Daarom zet Zaanstad in op een zo veel mogelijk coöperatieve energietransitie, waarin zo veel mogelijk door inwoners en organisaties wordt samengewerkt en de baten van de opwekking direct bij inwoners terechtkomen. Zaanstad is een gemeente met een dicht stedelijk gebied, maar ook waardevolle groene ruimte met landschappelijke, natuur- en recreatieve waarden. Bovendien gelden voor het overgrote deel van het landelijke gebied restricties vanuit Natura 2000 en Natuurnetwerk Nederland (NNN). Voor Zaanstad betekent dit vooral gebruikmaken van huidige stedelijke infrastructuur. Zaanstad heeft bijvoorbeeld de wens om windturbines langs het Noordzeekanaal te plaatsen, waarbij ook hier het streven is om inwoners van Zaanstad optimaal te laten profiteren van de opbrengst van deze turbines, bij voorkeur door collectief beheer. De ambitie hierbij is minimaal 50 procent in lokaal eigendom. Voor Zaanstad is het belangrijk dat de energietransitie betaalbaar blijft voor iedereen. In de RES 1.0 is gewerkt aan een zo optimaal mogelijke afstemming tussen soorten opwek (zon en wind), opwek dicht bij de gebruiker, maar ook zaken die met de haalbaarheid te maken hebben, zoals het streven naar landschappelijke kwaliteit.
Bovenstaande uitgangspunten vormen de basis voor de inzet vanuit Zaanstad - als onderdeel van de deelregio Zaanstreek/ Waterland en Energieregio Noord-Holland Zuid – voor de opgave van het Klimaatakkoord om landelijk 35 TWh aan hernieuwbare energie op te wekken met zonneen windenergie: • •
Zon op alle bestaande daken (>15 kWp, circa 60 PV-panelen). Zon boven grote parkeerplaatsen.
•
Zon en wind in het Noordzeekanaalgebied.
Daarnaast wordt onder andere vanuit het Coalitieakkoord De molen op de wind zetten ingezet op een pakket aan maatregelen, met als doel de samenleving in staat te stellen om de energietransitie zélf vorm te geven. Voorbeelden hiervan zijn: • •
Verduurzaming van de bestaande woningen is onderdeel van de Samenwerkingsafspraken (2020 – 2024) met woningcorporaties. Zaanstad organiseert jaarlijks voor particuliere woningeigenaren collectieve inkoop voor isolatie, zonnepanelen en andere verduurzamingsmaatregelen.
Katern RES 1.0 - Rollen, beleidskaders en instrumenten overheden NHZ
78
•
•
•
• •
Om verduurzaming ook financieel toegankelijker te maken, zoekt Zaanstad naar alternatieve financieringsmogelijkheden voor het verduurzamen van woningen. Zaanstad zorgt voor energiecoaches voor huurders en klimaatcoaches voor buurtgenoten, om de Zaankanters te informeren over de mogelijkheden van energiebesparing en andere verduurzamingsmaatregelen. Zaanstad heeft toegankelijke verduurzamingssubsidies voor woningeigenaren (de Stappensubsidie) en in 2021 ook de RREsubsidie. Zaanstad ondersteunt warmtescanprojecten, om woningeigenaren te informeren over warmtelekken en isolatiemogelijkheden. Zaanstad informeert in samenwerking met Duurzaam Bouwloket inwoners over verduurzaming op verschillende manieren: van social media tot informatiebijeenkomsten.
Een overzicht van alle stappen die door gemeente, organisaties en inwoners worden gezet voor de verduurzaming van Zaanstad worden jaarlijks samengebracht in het Zaans Klimaatakkoord.
5. Provincie Noord-Holland Rol van de provincie Noord-Holland De provincie Noord-Holland streeft naar klimaatneutraliteit in 2050. Om dat te bereiken moet er veel gebeuren. De provincie werkt samen met inwoners, bedrijven, overheden en tal van andere partijen om de energietransitie voor elkaar te krijgen. Er wordt ingezet op energiebesparing, het slim uitwisselen van warmte en koude en het duurzaam invullen van de resterende energiebehoefte. Daarbij heeft de provincie verschillende rollen. Van bevoegd gezag op het gebied van het ruimtelijk instrumentarium, tot regisseur, kennisontwikkelaar en subsidieverlener.
Katern RES 1.0 - Rollen, beleidskaders en instrumenten overheden NHZ
79
De RES vormt een belangrijk instrument in de verduurzaming van de energievoorziening. De RES wordt in gezamenlijkheid, maar vanuit ieders eigen rol en bevoegdheden, opgesteld. De provincie is, net als de gemeenten en de waterschappen, partner in het bottom-upproces van de RES. De provincie brengt gedurende het proces kennis in, denkt mee en inspireert. Gelet op de grote bovenregionale impact van de energietransitie, heeft de provincie ook een taak. Deze gaat over het maken van doelmatige keuzes, het realiseren van samenhang tussen de deelregio’s en het beschermen en borgen van de kwaliteit van de NoordHollandse natuur en het landschap en de Noord-Hollandse economie. De inhoudelijke inbreng van de provincie is vastgelegd in het NoordHollands perspectief op de Regionale Energiestrategieën. Dit document geeft richting, maar houdt ook veel ruimte voor de regio zelf. Het geeft de kansen en aandachtspunten voor de energietransitie vanuit provinciaal perspectief, afgewogen tegen andere provinciale thema’s als ruimtelijke kwaliteit, economie, natuur en landbouw. Thema’s in het Noord-Hollands Perspectief op de RES Beschermingsregiems: In het‘NH Perspectief’ zijn uitgangspunten vastgelegd voor energieontwikkelingen binnen de provinciale beschermingsregiems. Het gaat om beschermingsregiems op het gebied van natuur, landschap, cultuurhistorie, aardkunde en stilte.
In de Omgevingsverordening NH2020 zijn de oude regiems Weidevogelleefgebied, Bufferzone en Aardkundige monumenten opgegaan in het Bijzonder Provinciaal Landschap (BPL). In het BPL geldt dat de kernkwaliteiten niet mogen worden aangetast. In de wetenschap dat er een grote opgave op ons af komt, wordt in het kader van de RES’en onderzocht welke ruimte er is binnen de provinciale beschermingsregiems voor wind- en zonontwikkelingen. Dat is maatwerk per gebied. Voor het beschermingsregiem Unesco Werelderfgoed Stelling van Amsterdam en Nieuwe Hollandse Waterlinie wordt momenteel een Afsprakenkader in samenwerking met de drie andere provincies ontwikkeld. Op basis daarvan wordt bekeken waar mogelijk wel ruimte is. Momenteel zijn er nog verbodsbepalingen in het artikel over Unesco in de huidige Omgevingsverordening. Provinciale Staten heeft opgeroepen in de uitwerking van de RES 1.0 een stevigere regierol te kiezen ter bescherming van de bovenregionale waarden (volgens ingediende motie bij de behandeling van de concept–RES). De afgelopen maanden is samen met de partners verkend hoe de uitgangspunten van het NH Perspectief zich verhouden tot de RES-zoekgebieden. Het resultaat van deze gezamenlijke verkenning is te vinden in de gebiedspaspoorten. Sommige gevallen vragen nog om een nadere inhoudelijke politiek-bestuurlijke belangenafweging.
Katern RES 1.0 - Rollen, beleidskaders en instrumenten overheden NHZ
80
Ruimtelijke samenhang en kwaliteit: De provincie vindt het belangrijk dat zoekgebieden worden uitgewerkt in voldoende onderlinge samenhang en integraliteit met hun omgeving. Dit komt ten goede aan de ruimtelijke kwaliteit, maar ook aan een effectieve benutting van de ruimte en energie-infrastructuur. Ook dient bij de uitwerking van zoekgebieden rekening te worden gehouden met de lokale kwaliteiten en opgaven. Afgelopen maanden hebben diverse ontwerptrajecten plaatsgevonden in de RES-zoekgebieden. Veelal op regionaal niveau. Als provincie ondersteunen we gemeenten en regio’s met kennis en ontwerpvaardigheden. Verder hebben we als provincie in een viertal gebieden de regie genomen om de zoekgebieden aldaar op een samenhangende wijze uit te werken. Het betreft de A9-zone, A7-zone, Diemerscheg en de Greenports (zie verder het katern Thematafels). Participatie: Maatschappelijk draagvlak is zeer belangrijk in het RES-proces. Zeggenschap en financiële participatie dragen bij aan het slagen van de energietransitie. Zoals vastgelegd in de startnotitie RES en het Noord-Hollands Perspectief is het organiseren van participatie primair een gemeentelijke verantwoordelijkheid. Als provincie dragen we bij door zogenaamde kennisdeeldagen te organiseren over participatie waar goede (gemeentelijke) voorbeelden gedeeld worden en bij te dragen aan het katern financiële participatie.
Verder ondersteunen we de gemeenten financieel op dit punt via onze bijdrage aan het programmabureau. Voor Provinciale Staten is (financiële) participatie van groot belang getuige de daarover ingediende moties bij de behandeling van de concept-RES. Daarom stellen we een beleidskader participatie op, ook omdat verankering van regels met betrekking tot participatie in de Omgevingsverordening niet mogelijk is. Kwantiteit bod: Bij de vaststelling van de RES-startnotitie hebben Provinciale Staten vastgelegd dat van de RES een substantieel aanbod hernieuwbare opwekking wordt verwacht voor 2030 dat recht doet aan het verbruik en de potentie van de Noord-Hollandse regio’s. Dit is in het Noord-Hollands Perspectief vastgelegd. Verder dient het RES-aanbod voldoende concreet en uitvoerbaar te zijn. Data: Eenduidigheid, vergelijkbaarheid en optelbaarheid van cijfers zijn cruciaal om te komen tot goede plannen op het gebied van duurzame energie en om straks de voortgang gezamenlijk te kunnen monitoren. Als provincie hebben we de afgelopen maanden verkend hoe we een regierol kunnen nemen in het (digitaal) verzamelen, beheren en delen van data. Afspraken hierover worden de komende periode uitgewerkt in het regionaal uitvoeringsprogramma.
Provinciale tools en stimuleringsregelingen De provincie Noord-Holland stimuleert de realisatie van zonne-energie op daken en nutsfuncties. Voor de periode 2019-2021 is een bedrag van in
Katern RES 1.0 - Rollen, beleidskaders en instrumenten overheden NHZ
81
totaal 4,5 miljoen euro beschikbaar voor de hieronder benoemde activiteiten. Het thema zonne-energie is nog volop in ontwikkeling. De provincie staat daarom open voor nieuwe ideeën en samenwerking om zonne-energie te versnellen, ook in het kader van de RES. Aanjagen zon op daken Noord-Hollandse bedrijven kunnen gebruikmaken van de HIRBregeling die inzet op brede verduurzaming van bedrijventerreinen. Met de versnellingsaanpak Zon op bedrijfsdaken worden ondernemers op weg geholpen om te komen tot de realisatie van zonnepanelen. In dit project wordt zo veel mogelijk samengewerkt met bestaande duurzaamheidscampagnes en -collectieven. Daarnaast is de provincie de pilot Gebiedsaanpak zon op agrarische daken gestart, samen met LTO Noord, Liander, Rabobank en drie gemeenten. Doel is te komen tot een versnelling van zonne-energie op agrarisch vastgoed. Tijdens informatiebijeenkomsten worden agrarische ondernemers geïnformeerd over het traject. Geïnteresseerden krijgen vervolgens een zonadvies op maat. Het traject vormt voor Liander een strategische agenda voor netverzwaring. Verder verzorgt de provincie de Zonatlas, werkt zij actief samen met Stichting Schooldakrevolutie en stimuleert de provincie via het woonbeleid de realisatie van zonnepanelen op nieuwbouw.
Aanjagen zon op parkeerplaatsen De provincie Noord-Holland en de gemeente Rotterdam hebben samen met Sobolt de applicatie Park the Sun ontwikkeld. Veel parkeerterreinen kunnen slimmer benut worden door overdekt parkeren te combineren met de opwek van energie met zonnepanelen. Met behulp van de tool kan eenvoudig inzichtelijk gemaakt worden welke terreinen geschikt zijn, hoeveel energie kan worden opgewekt en wat de investeringen en de terugverdientijd zijn. Hiermee kunnen de zoekgebieden ‘zon op parkeerplaatsen’ nader onderzocht worden en kan de potentie sneller benut gaan worden.
Innovatief meervoudig ruimtegebruik De provincie juicht innovatief meervoudig ruimtegebruik toe. Zonneenergie kan op veel meer plekken dan alleen op daken. Zo wordt gewerkt aan een tool die de potentie en businesscase van zonparkeren in NoordHolland in beeld gaat brengen. De tool moet gemeenten en ontwikkelaars handvatten bieden om tot de realisatie van zonparkings te komen. Verder neemt de provincie deel in het Nationaal Consortium Zon op Water. In dit samenwerkingsverband worden de mogelijkheden voor drijvende zonnepanelen onderzocht en aangejaagd.
Katern RES 1.0 - Rollen, beleidskaders en instrumenten overheden NHZ
82
De inzet van het eigen (infra-)areaal De provincie Noord-Holland wil haar infrastructuur inzetten voor de opwekking van duurzame energie. Het gaat hierbij bijvoorbeeld om de toepassing van zon-geluidschermen en zon-geleiderails, maar ook om de plaatsing van zonnepanelen op bermen, taluds en steunpunten. Er loopt een aantal pilots. Dit wordt de komende tijd uitgebreid tot concrete uitvoeringsprojecten. Verder neemt de provincie deel in SolaRoad. Naast de provincie zetten ook het Rijksvastgoedbedrijf, Rijkswaterstaat en Staatsbosbeheer het eigen areaal in en biedt het waterschap zijn gronden aan voor de opwek van wind- en zonne-energie. Overige stimuleringsregelingen duurzame energie Tot slot zijn er diverse regelingen waarmee Noord-Holland een impuls geeft aan (de grootschalige opwekking van) duurzame energie, zoals: ▪ Participatiefonds Duurzame Economie Noord-Holland (PDENH): investeringsfonds voor duurzame bedrijven en initiatieven in NoordHolland. ▪
▪
▪ ▪
Programma Investeringsgereed Innovatief MKB Noord-Holland (PIM): initiatief van de provincie Noord-Holland om innovatieve en duurzame mkb’ers te helpen met financieringsvragen. GO!-NH: stimuleert vernieuwende ideeën op het gebied van circulaire economie en duurzame mobiliteit. In het programma worden ondernemers ondersteund met het verder ontwikkelen van hun innovatieve idee tot een uitvoerbaar product of dienst. Kansen voor West. Regeling duurzaamheidsinitiatieven burgercollectieven NoordHolland: provincie Noord-Holland verstrekt subsidie aan burgercollectieven om burgers te stimuleren te investeren in duurzaamheidsmaatregelen.
Katern RES 1.0 - Rollen, beleidskaders en instrumenten overheden NHZ
83
6. Waterschappen Rol waterschappen Noord-Holland Zuid De waterschappen (Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier, Hoogheemraadschap van Rijnland en Waterschap Amstel-Gooi en Vecht) zijn verantwoordelijk voor afvalwaterzuivering, het beheer van de oppervlaktewateren, waterkeringen en bergingsgebieden, grondwater en ondersteunende waterstaatkundige kunstwerken. Daar waar gemeenten en provincie verantwoordelijk zijn voor de ruimtelijke inpassing van energieambities, beperkt het waterschap zich tot de wettelijk toetsende rol als het gaat om energieopwek op of aan keringen en oppervlaktewater. De waterschappen werken samen in de RES om bij te dragen aan een toekomstgerichte samenleving waarin milieu en leefbaarheid centraal staan en ingespeeld wordt op onder andere de klimaatverandering. Naast de kerntaken en verantwoordelijkheden hebben de waterschappen, als eigenaar en beheerder van grote water- en landoppervlakten, ook een belangrijke rol bij het realiseren van de duurzame-energieambities. De waterschappen streven naar energie- en/of CO2-neutraliteit. Om dit te bereiken zijn de waterschappen al actief aan de slag met het realiseren van duurzame energie binnen de beschikbare ruimte van de eigendommen.
Daar waar zich koppelkansen voordoen tussen taakvelden en opgaven van de waterschappen en initiatieven op het gebied van energietransitie, zoeken waterschappen graag de samenwerking. Gedacht kan worden aan klimaatadaptatie, waterkwantiteit- en waterkwaliteitsopgaven en biodiversiteitsontwikkeling. Samenwerken in de RES biedt mogelijkheden om deze doelstellingen sneller en efficiënter te behalen. Bij het uitwerken van zoekgebieden kunnen de waterschappen een belangrijke rol vervullen bij het identificeren, concretiseren en uiteindelijk implementeren van deze koppelkansen. Daarnaast spelen de waterschappen een rol in het warmtevraagstuk. Bij het verwarmen en koelen van gebouwen kan biogas of groen gas uit slibvergisting en thermische energie uit water (aquathermie) ingezet worden. Aquathermie, opgesplitst in energie uit afvalwater (TEA), oppervlaktewater (TEO) en drinkwater (TED), heeft een groot potentieel, waarbij opgemerkt dient te worden dat drinkwater niet de verantwoordelijkheid van het waterschap is. Waterschappen zetten, onder voorwaarden, deze thermische warmtebronnen graag in voor lage- en middentemperatuur-warmte/koudenetten. Hierbij is aandacht nodig voor
Katern RES 1.0 - Rollen, beleidskaders en instrumenten overheden NHZ
84
de ecologische impact (positief en negatief) van het onttrekken van warmte uit water4 en de mogelijke impact op de waterkwaliteit en kwantiteit. De rollen die de waterschappen kunnen innemen in de warmtetransitie worden door de afzonderlijke waterschappen bepaald.
4 Adviezen Commissie M.e.r., 17 september 2020, 20200917-Advies-Commissie-MER-
NHZ.pdf (energieregionhz.nl).
Katern RES 1.0 - Rollen, beleidskaders en instrumenten overheden NHZ
85