CConstaterende datWaterland
Koppel je AI →
Document · PDF

332-114 Bijlage 2 Eindrapport BMC versterking gemeentelijke organisatie 2020

Raadsvergadering 7 maart 2024, gemeente WaterlandBij agendapunt: Debatverzoek CDA inzake RID 169-252 over organisatieontwikkeling gemeente Waterland (HS)17.631 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

(Zelf)sturing als hulpmiddel, en eigenaarschap als doel Versterking gemeentelijke organisatie Waterland

21 augustus 2020 Rapportage Waterland

Partners in verbetering

| 2 | Van koers naar keuzes: doorbouwen aan een fitte organisatie

| 3 | (Zelf)sturing als hulpmiddel, en eigenaarschap als doel

(Zelf)sturing als hulpmiddel, en eigenaarschap als doel Een voorbeeld van grootschalige medewerkersparticipatie: ‘Dit voelt als een sprong voorwaarts, zo kunnen wij weer vooruit!’

Rapport over de versterking van de organisatie als zefstandige en netwerkende gemeente Waterland

BMC 21 augustus 2020 Saskia Jansen Giovanni Wouters Projectnummer: PO015184 Classificatie: Vertrouwelijk Status: Definitief

| 4 | (Zelf)sturing als hulpmiddel, en eigenaarschap als doel

Inhoudsopgave

| Samenvattend Advies ----------------------------------------------- 6 H1 | Opdracht en aanpak -------------------------------------------------- 8 H2 | Vertrekpunt: huidige gemeentelijke organisatie (Quickscan) ------ 11 H3 | Ordenings- en inrichtingsprincipes ---------------------------------- 19 H4 | Sturingsmodel en hoofdstructuur organisatie ---------------------- 23 H5 | Ontwikkelagenda zes pijlers ----------------------------------------- 30 H6 | Financieel perspectief ------------------------------------------------ 40 H7 | Advies BMC ---------------------------------------------------------- 44 H8 | Stappenplan --------------------------------------------------------- 48 Bijlage 1 | Routekaart ----------------------------------------------------- 49 Bijlage 2 | Overzicht van samenwerkingsverbanden van gemeente Waterland------------------------------------------------------------------ 50 Bijlage 3 | Functieprofielen leidinggevenden (voorbeeld) --------------- 51

| 5 | (Zelf)sturing als hulpmiddel, en eigenaarschap als doel

| Samenvattend Advies Huidige staat van de organisatie: onvoldoende in balans en zelfsturing overwegend als doel De goede intenties en betrokkenheid zijn bij velen aanwezig, maar de organisatie verkeert in een kwetsbare fase. Zeker nu bestuurlijk besloten is door te gaan met een zelfstandige, netwerkende organisatie. Belangrijkste prioriteiten die als rode draad uit de pijlergroepen met meer dan 70 medewerkers zijn gekomen, zijn: o Medewerkers hebben te weinig aandacht gekregen in hun eigen ontwikkeling, in het nemen van een nieuwe rol en in teamvorming. De forse nieuwe instroom in relatie tot ‘taakvolwassenheid’ die nodig is bij zelfsturing betekent dat de ambitie om zelfsturend te gaan werken via deze route en dit tempo niet realistisch is geweest. o Zelfsturing lijkt vanuit de beleving van de medewerkers als doel te zijn ingezet, niet als instrument. Het streven naar eigenaarschap en taakvolwassenheid is een breed gedeelde ambitie bij de medewerkers en het management. Deze basis sluit zelfsturende teams als werkwijze in de toekomst dan ook niet uit. o De onderlinge samenwerking en het integraler werken binnen de organisatie onder het mom van ‘binnen beginnen is buiten winnen’ kan alleen verbeteren met meer aansturing dan nu het geval is. Met heldere kaders vanuit bestuur en ambtelijke top (prioriteiten vaststellen, goede invulling opdrachtgever-opdrachtnemerschap).

o Het concept van zelfsturing is gestart, waarbij onvoldoende aandacht en begeleiding is geweest voor het verhelderen en vastleggen van rollen en verantwoordelijkheden binnen de organisatie. o Het zelforganiserend vermogen van de teams vergroten heeft als voorwaarde dat de basis op orde moet zijn. Dit is nu onvoldoende het geval, met name op het gebied van (digitale) systemen en processen, en de sturing (kaders en ondersteuning). Advies 1. Eigentijdse visie op de organisatie gaan richten op meer eigenaarschap en taakvolwassenheid van medewerkers en het concernbreed in balans komen De koers voor de organisatie die twee jaar geleden is ingezet en nog nauwelijks tot wasdom is gekomen, kan nu versterkt doorgezet worden. Dit betekent: de organisatie verder (in)richten op basis van de principes van: o opgavegestuurd werken; o dienstverlening dichtbij mensen; o bedrijfsvoering meer integraal en strategisch; o werken als een netwerkorganisatie door het eigenaarschap en de eigen verantwoordelijkheid bij medewerkers te stimuleren; o de basis op orde brengen door meer balans tussen een mensgerichte en resultaatgerichte organisatie en het beter in control komen. 2.

Vasthouden aan de huidige (informele) hoofdstructuur met domeinen en teams, maar wel met noodzakelijke aanpassing van het sturingsmodel met teammanagers o De huidige hoofdstructuur met drie domeinen en bijbehorende teams (Sociaal, Ruimtelijk en Bedrijfsvoering) voortzetten, want dit is een logische indeling voor een gemeentelijke organisatie en past bij het streven naar meer opgavegericht en integraal werken. Eventueel kunnen teams waar nodig en gewenst worden samengevoegd. o Strategische concernsturing door een driekoppige leiding bestaande uit de algemeen directeur (inclusief verantwoordelijk voor domein bedrijfsvoering) en twee domeinmanagers (sociaal en ruimtelijk). Deze driekoppige ambtelijke top richt zich op de concernbrede sturing van de organisatie, visieontwikkeling en innovatie, het ambtelijk opdrachtgeverschap van majeure opgaven, en het leggen en bewaken van de verbindingen in en buiten de organisatie (netwerken). o Tactisch-operationele sturing van de teams door een nieuwe laag van teammanagers (in totaal 6, de huidige teammanager Buitendienst meegerekend) gericht op de teamontwikkeling (integraal werken en eigenschaarschap) en individuele ontwikkeling van medewerkers (taakvolwassenheid). Een teammanager kan meerdere teams aansturen.

| 6 | (Zelf)sturing als hulpmiddel, en eigenaarschap als doel

3. Het strategisch vermogen op twee niveaus versterken: concernbreed aan de ambtelijke top en op beleidsniveau in de domeinen o De gemeentesecretaris/algemeen directeur en de twee domeinmanagers zijn verantwoordelijk voor het strategische beleidskader en sturen vanuit ambtelijk opdrachtgeverschap op het realiseren van strategische doelen en opgaven. Elke vier jaar wordt er een strategische agenda opgesteld gericht op de (middel)lange termijn. o Per domein krijgen enkele beleidsmedewerkers of bedrijfsadviseurs de rol van strateeg. Dit betekent dat er geen aparte functie is van strategisch adviseur, maar dat de rol van strateeg wordt gespreid over de verschillende beleidsadviseurs in de domeinen. Specifiek is er ook een rol weggelegd voor de concerncontroller, die vanuit een meer onafhankelijke positie de strategische lijnen van de organisatie overziet. 4. De prioriteiten van de ontwikkelagenda langs de zes pijlers uitwerken en als ontwikkelprogramma inrichten o Netwerkorganisatie: bestaande samenwerkingsverbanden beter benutten vanuit een professioneel opdrachtgeverschap. Verdere uitbesteding van bestaande taken is niet direct nodig, mogelijk wel op termijn op basis van een beleidsmatige visie en goed uitgewerkte businesscase vanuit oogpunt van kwaliteit, kosten en klantgerichtheid.

o Belangenbehartiging in de regio: strategische agenda opstellen met thema's voor leidende strategie en thema's voor volgende strategie. Strategisch vermogen versterken op twee niveaus (zie het advies onder punt 4). o Dienstverlening: vooral nu focus op verbeteren interne dienstverlening en samenwerking, zodat burgers en ondernemers deze buiten kunnen ervaren. Het verbeteren van de telefonische dienstverlening is een van de prioriteiten. o Digitalisering: basis op orde brengen met extra investeringen in menskracht en verbeteren van systemen, applicaties (tools) en processen. Daarbij is het nodig alle medewerkers beter te trainen voor de ontwikkeling van digitale vaardigheden. o Integraal werken: de juiste verbindingen tot stand brengen op basis van inhoud, expertise en teamvorming. Borg dit hiërarchisch en haal de juiste competenties en vakmanschap in huis. o Goed werkgeverschap: het organisch en informeel veranderen omzetten in een daadkrachtig perspectief met heldere visie. Een reorganisatie voor het management afkondigen met transparante procedures en het organisatieontwikkelprogramma op inspirerende wijze hervatten. 5. Extra investeren (financieel perspectief) Op een drietal vlakken zijn extra investeringen nodig. Structurele middelen voor de aanpassing van de sturing met teammanagers en extra fte voor het op orde brengen van het informatiemanagement/-beheer.

In totaal gaat het hierbij om € 379.907,--. Extra incidentele middelen voor 2021 en 2022 voor de ontwikkeling van digitalisering (twee keer € 150.000,--) en voor het organisatiebrede ontwikkelprogramma (twee keer € 200.000,--). Daarnaast wordt geadviseerd om een ICT-precisiescan te laten uitvoeren, zowel vanuit het oogpunt van kwaliteit van de ICT-functie als wat betreft de kostenstructuur en het serviceniveau.

| 7 | (Zelf)sturing als hulpmiddel, en eigenaarschap als doel

H1 | Opdracht en aanpak 1.1 Zelfstandige gemeente: de gemeentelijke organisatie versterken Op 27 februari jl. heeft de gemeenteraad het besluit genomen dat de gemeente Waterland zelfstandig blijft en niet gaat fuseren met de buurgemeenten. De gemeenteraad heeft bij dit besluit nadrukkelijk uitgesproken dat een versterking van de gemeentelijke organisatie een randvoorwaarde voor zelfstandigheid is. In het Coalitieakkoord 2.0 (27 januari 2020) is aangegeven dat er een noodzakelijke investering in de gemeentelijke organisatie nodig is in de orde van grootte van jaarlijks € 1 miljoen (voor 2020 een bedrag van € 500.000,--).1 De gemeentelijke organisatie moet voorbereid zijn op haar taken, toekomstige ontwikkelingen en bestuurlijke ambities.

1.2 Regisserende netwerkgemeente en zes pijlers (eerste fase) De beoogde versterking van de gemeentelijke organisatie is door het college van burgemeester en wethouders in twee fasen opgepakt. In de eerste fase, van maart tot en met april, is, samen met de gemeenteraad, onderzocht wat voor soort gemeente de gemeente Waterland wil zijn. Met de vaststelling in april van het rapport ‘Heroriënteren op de toekomst Waterland; werken aan toekomstbestendige organisatie’ van Hiemstra & De Vries is hieraan richting gegeven. Waterland wil zich verder ontwikkelen als een regisserende netwerkpartner, waarmee zij integraal regie kan voeren op haar maatschappelijke ambities. Waterland heeft daarvoor vijf hoofdopgaven geformuleerd: o Toekomstbestendig, duurzaam en veilig woon- en leefklimaat, met behoud van landschapskwaliteit o Behoud en versterking van de lokale economie o Goede bereikbaarheid gemeente nu en in de toekomst o Optimale balans tussen toerisme en leefbaarheid o Goede toegang tot onderwijs-, cultuur-, zorg- en sportvoorzieningen, opdat iedereen kan meedoen Daarbij onderkent de gemeente Waterland dat de realisatie van de opgaven en taken financieel uitvoerbaar en van voldoende kwalitatief niveau moet zijn. Ook realiseert de gemeente zich dat door taken in samenwerking te doen en uit te besteden Waterland efficiënter en effectiever kan werken.

Dit vraagt van de gemeenteraad en het college een zorgvuldige en tijdige oriëntatie en uiteindelijk de afweging voor welke taken zij de uitvoering elders kan en wil beleggen en welke taken zij juist zelf wil blijven doen. In het rapport van Hiemstra & De Vries zijn daarvoor richtinggevende criteria benoemd. Voor de investeringen in de gemeentelijke organisatie die nodig zijn, zijn zes pijlers als leidraad voor de verdere uitwerking en onderbouwing genoemd: 1. Als een compacte, regisserende netwerkorganisatie denken en handelen 2. Waterlandse belangen behartigen in regionale netwerken 3. Dienstverlening bieden dicht bij de mensen, zo veel mogelijk in hun eigen leefomgeving 4. Integraal werken 5. Datagedreven werken binnen de digitale transformatie 6. Modern en goed werkgeverschap tonen

1

In de Voorjaarsnota met het oog op de meerjarenbegroting stelt het college voor dit bedrag bij te stellen naar € 750.000,--.

| 8 | Van koers naar keuzes: doorbouwen aan een fitte organisatie

1.3 Opdracht: concreet organisatieplaatje (tweede fase) Met het kaderstellend rapport ‘Heroriënteren op de toekomst Waterland; werken aan een toekomstbestendige organisatie’ als uitgangspunt heeft het college aan BMC op 2 juni 2020 de opdracht gegeven een concreet organisatieplaatje uit te werken, waarbij inzichtelijk wordt gemaakt hoe dit gerealiseerd zal worden met inachtneming van de daarmee gepaard gaande (gefaseerde) kosten. De financiële consequenties kunnen dan worden meegenomen bij het opstellen van de begroting 2021. De start van deze opdracht in deze tweede fase begon met een nadere verkenning van verwachtingen en stijlkenmerken. De offerte was op voorhand erg concreet in stappen uitgewerkt, met een sterke positionering van OR en medewerkers ten behoeve van draagvlak; die beide elementen vielen positief op. Er is vervolgens expliciet gevraagd organisatieplaatje op te leveren en het advies niet te verbreden naar meerdere geschikte scenario's. Echter, met het tussentijds lanceren van een eigen voorkeursmodel vanuit het Strategisch Team van Waterland halverwege juli jl. zou het niet passend zijn om dit voorkeursmodel niet of onvoldoende te toetsen op haalbaarheid. Om die reden werken we wel met varianten, om vervolgens te adviseren welke variant het beste past bij de uitgedragen behoefte van de medewerkers en het bestuur en de financiële situatie van de organisatie.

1.4 Aanpak met pijlerbijeenkomsten In de maanden juni, juli en augustus heeft BMC samen met het management, OR en de medewerkers het organisatieplaatje op basis van de zes pijlers en de financiële consequenties uitgewerkt. Er zijn 27 bijeenkomsten gehouden, waaraan in totaal 90 medewerkers hebben deelgenomen. De aanpak bestaat uit drie stappen: A. een quickscan van waar de gemeentelijke organisatie nu staat op het gebied van 1) cultuur en mensen, 2) structuur en sturing, 3) systemen en processen, en 4) strategie en leiderschap; B. het schetsen van het gewenste ontwikkelperspectief voor de gemeentelijke organisatie. Met een antwoord op vragen als: Wat betekent en wat is er nodig om een regisserende netwerkorganisatie te worden? Uit welke elementen bestaat goed werkgeverschap? En wat is er nodig om het vlak van dienstverlening en digitalisering? C. het uitwerken van een concreet stappenplan dat laat zien hoe het gewenste organisatieplaatje kan worden gerealiseerd, inclusief de randvoorwaarden (van A naar B). Op basis van dit organisatierapport kan het college een voorgenomen besluit nemen over het beoogde sturingsmodel, de hoofdstructuur en de verdere ontwikkeling van de gemeentelijke organisatie langs de zes pijlers. Tevens kunnen hiermee aan de gemeenteraad de financiële consequenties worden voorgelegd in het kader van de meerjarenbegroting 2021.

| 9 | (Zelf)sturing als hulpmiddel, en eigenaarschap als doel

1.5 Opbouw en leeswijzer

LEESWIJZER A: Quickscan B: Gewenst ontwikkelperspectief: advies C: Stappenplan en Randvoorwaarden

Onderdeel A: Quickscan In dit rapport wordt allereerst de huidige stand van zaken van de organisatie geschetst, onderdeel A, in hoofdstuk 2. Onderdeel B: Gewenst ontwikkelperspectief: advies Vervolgens komen in hoofdstuk 3 tot en met 7 de aspecten van het gewenste toekomstperspectief aan de orde, onderdeel B: o We starten met de ordenings- en inrichtingsprincipes voor de nieuwe organisatie in hoofdstuk 3. o In hoofdstuk 4 wordt het beoogde sturingsmodel en de hoofdstructuur van de organisatie concreet uitgewerkt in scenario's. o De inhoudelijke ontwikkelagenda gebaseerd op de zes pijlers komt in hoofdstuk 5 aan de orde. o In hoofdstuk 6 staat het financiële perspectief centraal. o In hoofdstuk 7 staat het advies van BMC beschreven. Onderdeel C: Stappenplan en Routekaart Het rapport wordt afgesloten met de formele procedures en randvoorwaarden in stappen (hoofdstuk 8), inclusief een concrete routekaart (zie bijlage 1).

| 10 | (Zelf)sturing als hulpmiddel, en eigenaarschap als doel

H2 | Vertrekpunt: huidige gemeentelijke organisatie (Quickscan)

2.1 Een fitte en lenige gemeente Belangrijk is dat een gemeentelijke organisatie fit en lenig is. Fit gaat over gezond, maar ook over het Engelse ‘fit’: passend voor de toekomst. Een onmiskenbare ontwikkeling in het publieke domein is dat maatschappelijke opgaven een opgave gerichte aanpak vereisen van besturen en organiseren, waarbij ook de relatie met samenwerkingspartners en inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties zichtbaar en merkbaar verandert. Het eist meer nadruk op horizontale verbinding binnen de organisatie, tussen de organisatie en de buitenwereld (leefwereld): het vereist lenigheid. Een deel van de organisatie is steeds vaker gebiedsgericht, participatief en extern uitvoeringsgericht bezig, met zichtbare impact voor inwoners (de leefwereld, de bedoeling). Daarnaast is een ander deel van de organisatie bezig met de noodzakelijke basis op orde krijgen/houden (de systeemwereld): een krachtige bedrijfsvoering en goed functionerende ondersteunende processen die bijdragen aan het primaire proces. Beide werelden moeten zich in min of meer gelijk tempo ontwikkelen.

Het draait voor gemeenten de komende jaren dus om slim organiseren enerzijds (bedrijfsvoering, standaardproducten, samenwerking voor gemeenteoverschrijdende opgaven) en borgen van de benodigde kennis en leveren van maatwerk anderzijds (beleid, uitvoering, dienstverlening, aandacht voor diversiteit kernen en wijken). In de afbeelding hieronder zijn twee verschillende hoofdvormen van sturing afgebeeld. Daarin is te zien dat er voor iedere gemeente evenwicht dient te zijn. Netwerk

Versnellen Gebiedsgericht werken, opgavegestuurd, participatie, samenwerken, allianties, flexibel: procesambtenaren

| 11 | (Zelf)sturing als hulpmiddel, en eigenaarschap als doel

Hiërarchie

Consolideren Basis op orde, PIJOFACH, bedrijfsvoering, randvoorwaarden, intern, routine: vakambtenaren

Dit betekent ook dat de gemeenten meerschalig aanwezig moeten zijn en daarin bewuste, strategische keuzes moeten maken. De gemeente van de toekomst heeft de kennis en het vermogen om te kunnen op- en neerschalen, schaalwandelen. De startvraag hierbij is: waar wil je als gemeente het verschil blijven maken voor inwoners, ondernemers en organisaties? En vervolgens: Hoe organiseer je dat slim met de juiste partners en de juiste mensen? Wat vraag je dan van de organisatie en het leiderschap? Hoe kun je opgaven in het sociale en ruimtelijke domein, in beleid en uitvoering, in de buiten- en binnenwereld, voorzien van verandering in het juiste tempo en op de juiste schaal? Hierbij zijn de sturingsfilosofie, het strategisch vermogen en het gewenste leiderschap binnen de gemeentelijke organisatie van belang.

2.2 Het Waterlandse werken In 2018 is al onderkend dat de gemeente Waterland voor grote uitdagingen staat. De maatschappelijke ontwikkelingen gaan snel met grote opgaven in het sociale en ruimtelijke domein. Ook de digitalisering zet sterk door en burgers verwachten een goede dienstverlening en communicatie van de gemeente. Daarom is twee jaar geleden het organisatieontwikkeltraject ‘Het Waterlandse werken. Van Eiland naar WIJ-land’ gestart. Over de staat van de organisatie wordt op dat moment opgemerkt: “Onze werkwijzen zijn nog te stroperig, alles gaat nog over te veel schijven, en we benutten onvoldoende het (enorme) potentieel bij onze eigen medewerkers. We kunnen daardoor onvoldoende (snel) inspelen op maatschappelijke opgaven, onze dienstverlening is onvoldoende integraal en vraaggericht, onze informatieorganisatie is niet toegerust voor nieuwe taken en opgaven en als organisatie als geheel zijn we niet aantrekkelijk genoeg in de sterk veranderende arbeidsmarkt.” Richting 2022 is een gewenst beeld (‘droom’) voor de organisatie als volgt verwoord: “Er is een besluit genomen over onze bestuurlijke toekomst. We werken opgavegericht voor de meeste taken. En die opgaven worden vooral bepaald door onze inwoners, bedrijven en ketenpartners. We werken vanuit ‘de bedoeling’ en niet zozeer vanuit de systeem- en organisatielogica.

(…) We hebben onze talenten in kaart om goed te kunnen matchen aan de opgaven. We werken in zelforganiserende teams en hebben intensief contact met onze inwoners. We zijn in staat om vanuit de inwoner en met de inwoner samen te werken in cocreatie en productie.” “We hebben een goede (e-)dienstverlening opgebouwd. We zetten het middel ‘klantreizen’ regelmatig in om onszelf scherp te houden. Onze (integrale) teams bevinden zich regelmatig in de kernen en verrichten van daaruit ook hun dienstverlening. (…) Onze bedrijfsvoering wordt robuust uitgevoerd. We werken inmiddels in toenemende mate data gestuurd met als doel onze inwoner nog beter van dienst te kunnen zijn. Smart city, smart mobility, smart energy, smart homes en open data vormen belangrijke ingrediënten voor de ontwikkeling van de gemeente. De beheerprocessen zijn efficiënt en bijna volledig digitaal georganiseerd. Corsa gebruiken we alleen nog als archiefsysteem, we werken inmiddels zaakgericht met Dimpact.” De feitelijke situatie nu – twee jaar later – is dat het gemeentebestuur een besluit heeft genomen over de bestuurlijke toekomst: zelfstandig blijven met versterking van de gemeentelijke organisatie. Hoe het medio 2020 met het eerder gedroomde toekomstbeeld staat, bekijken we nu.

| 12 | (Zelf)sturing als hulpmiddel, en eigenaarschap als doel

2.3 Quickscan huidige staat van de organisatie We kijken waar de organisatie nu staat aan de hand van onderstaand kijkvenster.

2.4 Cultuur en mensen De gemeentelijke organisatie van Waterland kent een informele werkcultuur met veel betrokken medewerkers die ‘hart voor de zaak’ hebben. Met het ontwikkeltraject ‘Van Eiland naar WIJ-land’ is ingezet op meer eigenaarschap bij medewerkers, wat betekent dat medewerkers verantwoordelijkheid nemen en hun deskundigheid en creativiteit inzetten. De kernwaarden zijn lef, verbinding, vertrouwen en nieuwsgierig.

| 13 | (Zelf)sturing als hulpmiddel, en eigenaarschap als doel

Cultuur en mensen:

In het rapport ‘Van Eiland naar WIJ-land’ is de gewenste cultuur als volgt omschreven: “Wij denken vanuit de inwoner en werken samen met de inwoner. We zijn een faciliterende gemeente, die dichtbij en toegankelijk is. We hebben een integrale aanpak voor de opgaven die op ons afkomen. Onze medewerkers én inwoners voelen en tonen eigenaarschap. Resultaten tellen, en dan resultaten die inwoners ook verwachten van ons. De inwoner en zijn/haar opgave staat centraal. We hebben daar plezier in, en doen daarom nét dat beetje extra om tot een resultaat te komen wat boven verwachting is.”

In 2018/2019 zijn in totaal 21 teams gevormd en is vanuit de thema’s Eigenaarschap, De klant centraal, Communicatie, Samenwerken en Talent het cultuurveranderingstraject gestart (via zogenoemde WAVE-sessies en onder externe begeleiding).

Dit organisatietraject is slechts in beperkte mate gevorderd en ligt al enige tijd stil. Veel medewerkers vragen zich momenteel af in hoeverre het cultuurtraject nog wordt doorgezet, mede gezien het advies aan het college rond organisatieontwikkeling (kenmerk bw19.00297, d.d. 14 juni 2019), dat later weer is ingetrokken. Hoewel de intenties nog steeds rechtovereind staan, komt de gewenste cultuurverandering moeizaam van de grond. Een belangrijke belemmerende factor is het verloop binnen de organisatie. In de afgelopen twee jaar zijn vele medewerkers vertrokken en tegelijkertijd veel nieuwe medewerkers ingestroomd: maar liefst 70 medewerkers gingen uit dienst, en 98 nieuwe medewerkers zijn gestart sinds 1-1-2018. Nieuwe medewerkers met potentie, maar ook nog een beperkte ervaring op de diverse vakgebieden. Dit leidt tot instabiele werkrelaties en belemmert de onderlinge samenwerking, het elkaar kennen en weten te vinden. Medewerkers geven aan meer kaders en ondersteuning te willen om het zelfsturend vermogen van de eigen teams meer perspectief te geven. Dit in wisselwerking met het nemen van eigen initiatief door medewerkers, want het is een wederzijdse verantwoordelijkheid. Nu staat het zelfsturend concept nog in de kinderschoenen. Het bestuurlijk-ambtelijke samenspel heeft ook aandacht nodig.

In het rapport van Hiemstra & De Vries is al opgemerkt dat het verbeteren van het samenspel tussen raad, college en ambtelijke organisatie meer gericht moet worden op het – vanuit rolzuiverheid – elkaar in positie brengen. Uit de pijlerbijeenkomsten met medewerkers blijkt veelal de behoefte aan heldere bestuurlijke kaders voor de verschillende opgaven met scherpere keuzes en een betere contractering tussen bestuur en ambtelijke organisatie aan de voorkant. Zo zegt een medewerker: “Iedereen kan zomaar binnenlopen bij een wethouder; dat is toegankelijk, maar het betekent ook dat er mogelijk geen integrale afweging plaatsvindt en geen duidelijk vastgestelde bestuurlijke opdrachten worden gegeven.”

| 14 | (Zelf)sturing als hulpmiddel, en eigenaarschap als doel

2.5 Structuur en sturing De huidige organisatiestructuur, die niet formeel is vastgesteld2, bestaat uit 19 teams verdeeld over drie domeinen: Bedrijfsvoering (5 teams), Ruimtelijk Domein (10 teams) en Sociaal Domein (4 teams). Daarnaast is er een Strategisch Team en de Controller. In totaal bevat de organisatie dus 21 teams. De concernsturing van de organisatie vindt onder leiding van de gemeentesecretaris/algemeen directeur plaats vanuit het Strategisch Team. Dit team bestaat naast de algemeen directeur uit drie domeinmanagers en de strategisch adviseur. De concerncontroller neemt deel aan de overleggen van het Strategisch Team, maar maakt formeel hiervan geen deel uit. De totale formatie telt op dit moment 141,35 fte, inclusief de formatie die wordt ingezet voor het uitvoeren van taken voor regionale partners. De bezetting bedraagt 143,97 fte. In de begroting is een structureel budget opgenomen van € 407.524,-- voor de inhuur van tijdelijke arbeidskrachten. Dit budget kan specifiek worden aangewend bij zwangerschap, uitval door ziekte of andere bijzondere verlofsoorten of knelpunten. Huidig informeel organisatieplaatje

2

Het College Advies Organisatieontwikkeling d.d. 14-6-2019 heeft niet geleid tot een voorgenomen besluit van het college. Het organogram van mei 2018 (datum kenmerk 9-11-2018) met hoofdstructuur van GS, Strategisch adviseur HRM, 7 afdelingen, 1 taakgroep (Financiën), 3 coördinatoren (bij VROM), en 2 bureauhoofden (bij de buitendienst), vormt de formele basis voor een reorganisatie.

| 15 | (Zelf)sturing als hulpmiddel, en eigenaarschap als doel

2.6 Systemen en processen In 2018 is het (digitale) programma Digi W gestart om de processen zo lean mogelijk in te richten. Ook is gestart met de invoering van zaakgericht werken. Op dit moment ervaren veel medewerkers de digitale ondersteuning en processen als ontoereikend en als een grote belemmering in de doorontwikkeling van een slagvaardige organisatie. In het bijzonder worden genoemd de gebrekkige telefonische bereikbaarheid, de problemen met de migratie van het KPN-systeem en de ongestructureerde inrichting van het zaakgericht werken (meer plan- en projectmatig werken is nodig). Daarbij wordt benadrukt dat medewerkers onvoldoende worden begeleid en getraind om goed te leren werken met nieuwe systemen en/of applicaties. Ook is meer aandacht nodig voor het ontwikkelen van de digitale vaardigheden van medewerkers. De gemeente Waterland is te klein om basisapplicaties op te bouwen en eigen wensen in applicaties te laten opnemen. De processen en werkwijzen moeten worden aangepast aan de opzet en filosofie van de gebruikte systemen. Dit betekent dat het niet goed mogelijk is om de eigen werkwijze leidend te laten zijn voor de inrichting van de huidige systemen/applicaties. Dus de werkwijze moet meer aangepast worden aan de systemen. Daarnaast is het functioneel beheer kwetsbaar.

Er is behoefte aan meer functionele beheerders met kennis van automatisering/digitalisering in het algemeen, specifieke applicatiekennis en enige kennis van de vakinhoud van de gebruikers.

2.7 Strategie en leiderschap De strategie is gericht op het creëren van een wendbare en beheersbare organisatie met sterke teams en zo min mogelijk hiërarchische verhoudingen. De gemeentelijke organisatie wordt gezien als een netwerkorganisatie, waarin de opgaven en de toegevoegde waarde voor de samenleving centraal staan. De teams werken vanuit het concept van zelfsturing. Deze manier van werken maakt afdelings- en domeinstructuren steeds minder relevant, zeker in de dynamische processen van de organisatie. De organisatievraagstukken zijn zo integraal dat het werken vanuit afdelingsstructuren en -plannen belemmerend werkt. In de dagelijkse praktijk binnen de organisatie is deze strategie en het leiderschap gebaseerd op het stimuleren van zelforganiserend vermogen (eigenaarschap) weerbarstig. Diverse medewerkers geven in de pijlerbijeenkomsten aan heldere kaders en een goede begeleiding te missen. De waan van de dag overheerst veelal, waarbij onvoldoende duidelijke keuzes aan de voorkant worden gemaakt, op basis van een goed ingevuld bestuurlijk en ambtelijk opdrachtgever- en opdrachtnemerschap. Ook worden veel verandertrajecten gestart, maar vervolgens niet afgemaakt. Medewerkers vragen om een betere prioritering en scherpere keuzes van wat wel en wat niet moet worden opgepakt.

Regionale belangenbehartiging De gemeente Waterland werkt op vele gebieden samen met partners in de regio. In een breed netwerk van verbanden wordt onder andere op het gebied van bouwen en wonen, milieu, gezondheid, recreatie, werkvoorziening, economie, veiligheid en rampen, en archief samengewerkt. In bijlage 2 is een overzicht weergegeven van de verschillende samenwerkingsverbanden. De afgelopen jaren heeft Waterland in verschillende fasen samenwerking gezocht met gemeenten in de regio. In wisselende samenstelling en met wisselende doelen is samenwerking aangegaan met de zogenoemde IJsselmeer-gemeenten (Edam-Volendam, Zeevang en Waterland) en in een latere fase met de gemeente Landsmeer. In 2019 is besloten de intergemeentelijke samenwerking op het gebied van bedrijfsvoering met Landsmeer te beëindigen. De ervaringen in de regionale samenwerkingsverbanden zijn overwegend gemengd, zowel met zeer positieve als minder positieve ervaringen. Er is behoefte aan het versterken van het strategisch vermogen om Waterland opnieuw te kunnen positioneren in de regio.

| 16 | (Zelf)sturing als hulpmiddel, en eigenaarschap als doel

2.8 Samengevat De goede intenties en betrokkenheid zijn prominent aanwezig. De organisatie verkeert in een kwetsbare fase, zeker nu bestuurlijk besloten is door te gaan met een zelfstandige, netwerkende organisatie. Belangrijkste prioriteiten die als rode draad uit de pijlergroepen zijn gekomen, zijn: o De medewerkers hebben grote behoefte aan verschillende soorten van aandacht en aansturing: feedback op persoonlijke ontwikkeling, op teamprestaties, en op specifieke inhoudelijke dossiers. Het terugbrengen van een tactische laag binnen de organisatie met als doel ‘eigenaarschap en taakvolwassenheid bevorderen’ kan hier positief aan bijdragen. Zelfsturing kan in ambitie een eindstation zijn, maar heeft als startpunt eerder remmend gewerkt op integraliteit, omdat de aansturing werd losgelaten zonder dat daar iets anders voor in de plaats kwam. o Zelfsturing lijkt als doel centraal gesteld, niet als instrument om ergens te komen. Een belangrijke randvoorwaarde voor zelfsturing is dat ‘de basis op orde’ dient te zijn wat betreft systemen, processen, formatie en samenspel; dit is onvoldoende het geval. De combinatie met een grote uitstroom3 en instroom van medewerkers – met bijkomende gevolgen rond up-to-date kennis – hebben geleid tot een voortkabbelende organisatie, met behoefte aan duidelijkheid.

o De onderlinge samenwerking en het integraler werken binnen de organisatie onder het mom van ‘binnen beginnen is buiten winnen’ is nog niet tot stand gekomen. o Er is vanuit de beleidsmedewerkers en op teamniveau behoefte aan concernbrede sturing met het stellen van heldere kaders vanuit bestuur en directie (prioriteiten stellen, goed invullen van de relatie opdrachtgever-opdrachtnemer). o Het niveau van digitalisering moet omhoog. Denk aan de aanschaf van tools, verruiming van de ICT-capaciteit, processen en domeinen die ook digitaal op elkaar aansluiten en het betrekken van alle medewerkers bij gerichte kenniskringen om applicaties voldoende uit te nutten.

3

De uitstroom van medewerkers kan ook te maken hebben gehad met de bestuurlijke oriëntatie in 2019 op een mogelijke bestuurlijke fusie met buurgemeenten. Sinds februari 2020 is hierover duidelijkheid met de koers van zelfstandigheid van Waterland.

| 17 | (Zelf)sturing als hulpmiddel, en eigenaarschap als doel

| 18 | (Zelf)sturing als hulpmiddel, en eigenaarschap als doel

H3 | Ordenings- en inrichtingsprincipes Zoals al eerder geconstateerd begint de gemeentelijke organisatie vandaag niet op nul. In 2018 is al met elkaar onderkend dat de gemeentelijke organisatie op basis van een andere sturingsfilosofie en rolneming (houding en gedrag) van de medewerkers (in)gericht moet worden. De maatschappelijke omgeving vereist dat van de gemeente. In het document ‘Het Waterlandse werken’ is het organisatieconcept volgens een aantal ordeningsen inrichtingsprincipes opgesteld. Deze principes worden ook nu volledig onderschreven en vormen daarom ook voor de komende jaren het uitgangspunt. Deze principes staan hieronder onder de eerste vier punten samengepakt. Voor de verdere doorontwikkeling aan de organisatie is er een vijfde principe aan toegevoegd om de organisatie vanuit verschillende perspectieven in balans te brengen en te houden.

1.

Opgavegericht werken

Ontwikkelen vraagt van bestuurders en medewerkers een meer participerende rol en een andere manier van (samen)werken (talentmanagement). De maatschappelijke opgaven staan centraal. Samen met inwoners, ondernemers en instellingen doet de gemeente wat nodig is (communicatie). Daarbij biedt de gemeente ruimte voor Waterlandse inwoners en partners om zelf met oplossingen te komen en deze zo veel mogelijk zelf te realiseren (klant centraal). De gemeente durft maatwerk te bieden en regels en routines los te laten (werken volgens de bedoeling) en reageert snel en flexibel op voorwaarde van voldoende capaciteit en kundigheid. De gemeente is aanwezig daar waar het gebeurt en verbonden met haar partners (samenwerking). Medewerkers tonen eigenaarschap en voelen zich verantwoordelijk om meer maatschappelijke impact te realiseren.

2.

Dienstverlening dicht bij mensen

Voor de dienstverlening betekent dit dat de gemeente dicht bij de inwoners haar dienstverlening wil aanbieden. Digitaal waar het kan, persoonlijk waar het moet. De gemeente wil weten wat er in alle kernen/buurten speelt en wil daar op passende wijze mee omgaan. Nauwe samenwerking tussen disciplines (sociaal, ruimtelijk en fysiek) is daarbij een voorwaarde om integrale dienstverlening te kunnen aanbieden. Uiteraard doet de gemeente dat samen met haar inwoners.

3.

Bedrijfsvoering meer integraal en meer strategisch

Van een ondersteunende rol van de bedrijfsvoeringsfuncties vindt een kentering plaats naar de meewerkende rol van de bedrijfsvoeringsfuncties; meer strategisch ook. Zo is communicatie een steeds strategischer onderdeel van de organisatie en al lang niet meer een louter bedrijfsondersteunende functie. Ook heeft de digitalisering en dataficering een steeds grotere impact op de organisatie, wat vanzelfsprekend ook om een strategische positionering vraagt. Dit neemt niet weg dat de diverse bedrijfsvoeringsonderdelen in samenwerking met alle teams de basis op orde moeten hebben. Vanuit de bedrijfsvoering is het van belang zo veel mogelijk te werken aan de ‘voorkant’ van processen. Daarnaast is het ontwikkelen en leveren van de benodigde stuurinformatie van belang om bestuur en management hun werk goed te kunnen laten uitvoeren.

4.

Principes van een netwerkorganisatie

In een netwerkorganisatie staan de opgaven en de toegevoegde waarde voor de samenleving centraal. Het is belangrijk dat de gemeente steeds meer in contact staat en samenwerkt met inwoners, bedrijven en andere maatschappelijke organisaties. Dat betekent dat de gemeente intern ook meer samenwerkt aan beleid en in de uitvoering. Dat vraagt meer persoonlijk leiderschap van medewerkers en een andere manier van werken. De teams werken op basis van een aantal gedragsprincipes: opgave- en doelgericht, met inlevingsvermogen en nieuwsgierigheid naar de vraag achter de vraag, transparant en luisterend zonder een direct oordeel, sterk gericht op samenwerken, initiatiefrijk zijn en eigenaarschap tonen, en openstaan voor innovatie (durven te experimenten, leren door fouten te maken).

| 19 | (Zelf)sturing als hulpmiddel, en eigenaarschap als doel

5.

Basis op orde = in control en balans komen

In ontwikkelingen van organisaties is een beweging gaande van hard naar zacht en van intern naar extern. De aandacht voor de mensgerichte kant van organiseren groeit, evenals de aandacht voor de omgeving waarbinnen de organisatie werkt. Ook wordt er meer gefocust op de te behalen resultaten. Om een gemeentelijke organisatie in goede balans te krijgen en te houden is meervoudig kijken vanuit vier perspectieven nodig:

A. Organisatiegerichtheid: beheersen en regelen Een organisatie kan niet zonder vaste procedures en helder vastgelegde verantwoordelijkheden. Leidinggevenden geven helder aan wat de opdrachten zijn, zodat medewerkers weten wat er van hen verwacht wordt en daarover ook verantwoording kunnen afleggen. Dit vraagt om heldere kaders (‘wat’-vraag) om vervolgens de medewerkers de ruimte te kunnen geven (‘hoe’-vraag).

B.

Mensgerichtheid: stimuleren en beheersen Het gedrag van mensen staat op de voorgrond. De cultuur van de organisatie (cultuur = gedrag!) wordt gezien als een belangrijke succes- en faalfactor voor de te behalen resultaten. De betrokkenheid en inzet van medewerkers neemt toe door participatie. De leidinggevenden stimuleren en brengen samen.

| 20 | (Zelf)sturing als hulpmiddel, en eigenaarschap als doel

C.

Omgevingsgerichtheid: verkennen en vernieuwen De organisatie speelt zo goed mogelijk in op wat in de context speelt. Informatie-impulsen vanuit de samenleving, klantgericht en vraaggestuurd, bepalen wat er aan producten en diensten wordt voorbereid. De gemeente richt zich nadrukkelijk op de behoeften uit de omgeving. Medewerkers zijn bezig met verkennen en vernieuwen.

D. Beleidsgerichtheid: koers bepalen en presteren De organisatie richt zich op het formuleren van beleidsdoelen en verwezenlijkt deze met productie en dienstverlening. Medewerkster kunnen goede resultaten leveren vanuit hun maatschappelijke betrokkenheid. Er wordt tijd en energie gestoken in koers bepalen en presteren. Te eenzijdig kijken met één bepaald perspectief kan de organisatie belemmeren, frustreren. Een gedifferentieerde benadering van teams (groepen van medewerkers) is daarbij nodig, afhankelijk van de aard van de werkzaamheden. Voor medewerkers in bijvoorbeeld een operationeel gericht team als de Buitendienst is een andere benadering nodig dan voor medewerkers in beleidsgerichte teams in het sociaal en ruimtelijk domein. Wel is het van belang om organisatiebreed (concernsturing) de vier genoemde perspectieven goed in ogenschouw te blijven nemen om de organisatie in optimale balans te brengen en te houden.

| 21 | (Zelf)sturing als hulpmiddel, en eigenaarschap als doel

| 22 | (Zelf)sturing als hulpmiddel, en eigenaarschap als doel

H4 | Sturingsmodel en hoofdstructuur organisatie Vanuit Waterland is expliciet gevraagd om één organisatieplaatje op te leveren en het advies niet te verbreden naar meerdere geschikte varianten. Echter, met het tussentijds lanceren van een eigen voorkeursmodel vanuit het Strategisch Team van Waterland zou het niet passend zijn dit voorkeursmodel niet of onvoldoende te toetsen op haalbaarheid. Om die reden is er in dit hoofdstuk aandacht voor meerdere varianten, om vervolgens te adviseren welke variant het beste past bij de uitgedragen behoefte van de medewerkers en de staat van de organisatie.

4.1 Huidige (informele) organisatiemodel Op dit moment kent de organisatie een niet formeel vastgestelde structuur, bestaande uit drie domeinen (Sociaal Domein, Ruimtelijk Domein en Bedrijfsvoering) onder aansturing van de gemeentesecretaris/algemeen directeur en drie domeinmanagers. Daarnaast bestaat de structuur uit 21 deels zelforganiserende teams, verdeeld over de drie domeinen. Het Strategisch Team vormt min of meer het managementteam. Voor het team Buitendienst (circa 40 medewerkers) is een aparte teamleider met hiërarchische verantwoordelijkheden. HOOFDSTRUCTUUR

| 23 | (Zelf)sturing als hulpmiddel, en eigenaarschap als doel

4.2 Uitgangspunten voor doorontwikkeling organisatiemodel De uitgangspunten voor de doorontwikkeling van het sturingsmodel zijn: o het zo optimaal mogelijk bevorderen van het eigenaarschap van medewerkers; o het opgavegericht en integraal (samen)werken binnen de organisatie; o heldere sturingslijnen, zodat elke medewerker weet wat er van hem of haar wordt verwacht; o goede ondersteuning, zowel inhoudelijk-strategisch als voor de teamontwikkeling en persoonlijke ontwikkeling; o gedifferentieerde sturing waar nodig en gewenst, teamspecifiek. Varianten Voor de doorontwikkeling van de organisatie is het van belang het sturingsmodel nu te formaliseren. Daarbij zijn in de kern drie varianten uitgewerkt, gelet op zowel de gewenste ordenings- en inrichtingsprincipes als de huidige staat van de gemeentelijke organisatie in Waterland.

Variant 1A -

algemeen directeur 3 domeinmanagers 1 teammanager

Variant 2

-

Variant 1B -

driehoofdige directie met een beperkt aantal strategische adviseurs

algemeen directeur (met portefeuille Bedrijfsvoering) 2 domeinmanagers 6 teammanagers

Variant 3

- tweehoofdige directie met 6 teammanagers

Variant 1A: ‘Algemeen directeur met 3 domeinmanagers’ Het formaliseren van het huidige, informele sturingsmodel met een algemeen directeur en drie domeinmanagers en de zelforganiserende teams. Voor het team Buitendienst blijft een aparte hiërarchisch leidinggevende fungeren, vanwege het specifieke karakter van dit team (leerwerkplaatsen, sterk operationele werkzaamheden vanuit eigenstandig gebouw). Daarnaast blijft er een concerncontroller, die de strategische financiële positie van Waterland monitort. De concerncontroller maakt deel uit van het managementoverleg. Voordeel hiervan is dat de lijn die eerder is ingezet wordt doorgetrokken en dus nu slechts wordt geformaliseerd. Voor de geloofwaardigheid rond goed werkgeverschap en het uitzetten van een toekomstbestendige koers geeft dit een positieve impuls. De praktijkervaringen in de afgelopen tijd leren echter dat het geloof in zelfsturing via deze route verminderd is. Hoewel de omvorming naar domeinen logisch en acceptabel is, is er diverse plekken in de organisatie nog sprake van eilandvorming. Het proces van schaalvergroting op teamniveau, andersoortige aansturing op dwarsverbanden en integraliteit, is onvoldoende op gang gekomen.

De medewerkers hebben hier overigens alle begrip voor, vanuit een primaire en professionele werknemershouding: de span of control van de domeinmanagers is zo groot, ze hebben daardoor onvoldoende tijd voor feedbackgesprekken met medewerkers. Ons uitgangspunt is dat de financiele dekking voor het huidige informele plaatje reeds is gerealiseerd; de bezetting van het huidige strategisch team vormt de basis bij de onderstaande formatieve en financiële vergelijkingen in de andere varianten.

| 24 | (Zelf)sturing als hulpmiddel, en eigenaarschap als doel

Variant 1B: ‘Algemeen directeur (met portefeuille Bedrijfsvoering), 2 domeinmanagers en 6 teammanagers’ Met een beperkte toevoeging op het huidige model – namelijk het aanstellen van vijf extra teammanagers (naast de reeds functionerende manager Buitendienst) die integraliteit én eigenaarschap bevorderen met hun hiërarchische bevoegdheden – kan op realistische en betaalbare wijze gewerkt worden aan het vergroten van de samenwerkings- en organisatiekracht. Dit versterkt het sturingsvermogen op tactisch-operationeel niveau en komt daarmee meer tegemoet aan de beoogde teamontwikkeling en persoonlijke ontwikkeling van medewerkers op de route naar meer zelfsturing. Daarbij is het een reële optie om de algemeen directeur het domein van bedrijfsvoering tot zijn directe verantwoordelijkheid te laten rekenen, zodat er daarnaast sprake is van twee domeinmanagers: één voor het ruimtelijk domein en één voor het sociaal domein. De verdeling van de teammanagers kan bijvoorbeeld als volgt zijn: een teammanager voor het domein bedrijfsvoering (exclusief Informatievoorziening), een teammanager voor de teams van Wmo, Jeugd en Participatie in het sociaal domein, een teammanager voor de combinatie van Team Publiekszaken en Team Informatievoorziening, en drie teammanagers voor de verschillende teams in het ruimtelijk domein (incl. Buitendienst).

De directeur en de twee domeinmanagers kunnen zich volledig focussen op de bestuurlijke, meer strategische opgaven en organisatiebrede concernagenda, bestuurlijk-ambtelijke programmering en prioritering, en komen hiermee functioneel op het strategische niveau terecht. Met daarbij een concerncontroller vanuit een bedrijfsvoeringsvisie, met passende positionering in het managementteam. Kritische kanttekening bij deze variant is dat er drie hiërarchische lagen zijn. Voordeel is dat de hiërarchisch-tactische laag kleiner is dan de oude situatie met afdelingshoofden en nieuw aangetrokken kan worden, passend bij de benodigde competenties, gewenste cultuur en kernwaarden. Formatieve en financiële consequenties variant 1B In dit model komen er 5 teammanagers bij in schaal 10 of 11. Er vervalt een domeinmanager (schaalniveau 12), en een strategisch adviseur (schaalniveau 12). In onderstaande tabel en de volgende tabellen vermelden we de werkgeverslasten per medewerker per jaar op basis van de CARUWO, en gegevens aangeleverd vanuit Team Control. Formatieve consequenties: Oude situatie

Strategisch Team 1 x 14 en 4 x 12

1 x € 122.601 4 x € 103.811 = € 415.244 Totaal € 537.845

Nieuwe situatie

DM Bedrijfsvoering vervalt (portefeuille naar GS) Strategisch adviseur vervalt

Schaal 12 = 2 x € 103.811 = - € 207.622 (bedrag vervalt)

5 nieuwe Teammanagers deels in 10 (2) en deels in 11 (3)

Blijft over: 1 x 14, 2 x 12 = Deeltotaal € 330.223 2 x schaal 10= 2 x 80.721 = € 161.442 3 x schaal 11 = 3 x 92.029 = € 276.087 Deeltotaal € 437.529 Totaal € 767.752

Verschil

Formatie: + 3,0 fte

+ € 229.907 (extra kosten)

| 25 | (Zelf)sturing als hulpmiddel, en eigenaarschap als doel

Het organogram van variant 1B (GS/AD, 2 domeinmanagers, 6 teammanagers (cluster van huidige teams o.l.v. teammanager) ziet er als volgt uit:

Variant 2: ‘Driehoofdige directie met een beperkt aantal strategisch adviseurs’ Er wordt een driehoofdige directie (algemeen directeur en twee directeuren) gevormd, die gezamenlijk op basis van een logische en behapbare ordening de teams verdelen en hiërarchisch aansturen. Voor de inhoudelijke begeleiding (coördinatie) van de teams kan worden gedacht aan 3 tot 5 strategisch adviseurs. De positie van de concerncontroller kan ook die van strateeg zijn. Een coachende rol naar de medewerkers wordt bij voorkeur deels bij HR belegd (teamontwikkeling) en deels bij de strategen (inhoudelijke coaching en verbinding beleidsthema's). De voorkeur van het huidige Strategisch Team ligt bij een zo plat mogelijke inrichting van het sturingsmodel met slechts één hiërarchische laag. Met dit sturingsmodel wordt beoogd een bijdrage te leveren aan het integraal en opgavegericht werken en het eigenaarschap van de medewerkers zo goed mogelijk te ontwikkelen. Het model is mede geïnspireerd op dat van de gemeente Hollands Kroon, die hiermee al goede ervaringen heeft opgedaan. Deze variant brengt twee kanttekeningen met zich mee: Hoewel de verplatting hier aantoonbaar is, ‘voegt’ voor een kleine gemeente als Waterland een driekoppige directie als boegbeeld niet direct meerwaarde toe.

De span of control blijft bovendien (te) groot, terwijl medewerkers juist behoefte tonen aan meer toegankelijkheid en afstemming. Ook als het gaat om het eigen functioneren en de formele beoordelingscyclus geven medewerkers aan dat zelfsturing niet automatisch ontstaat uit verplatting. Anders gezegd: in deze orde van grootte zou een middenweg (kleinere lagen, grotere teams) wellicht effectiever zijn. De positie van de strategisch adviseurs kan hiermee al vlot onder druk kan komen te staan, omdat zij onvoldoende hiërarchische bevoegdheden hebben, maar wel het dagelijkse eerste aanspreekpunt zijn voor de medewerkers én tegelijkertijd een zware verbindende, inhoudelijke rol binnen én buiten de organisatie hebben. De vraag is of Waterland al aan dit model toe is; het verkeert feitelijk nog in een eerste ontwikkelfase van zelfsturing, het staat nog vooral in de kinderschoenen.

| 26 | (Zelf)sturing als hulpmiddel, en eigenaarschap als doel

Formatieve en financiële consequenties variant 2 Ten opzichte van de huidige formatie verdwijnen de drie domeinmanagers, waarvoor drie directeuren in de plaats komen. Daarnaast zou de functie van directeur hoger gewaardeerd zijn dan die van domeinmanager. De functie van strategisch adviseur in schaal 12 of 13 wordt toegevoegd, met minimaal 3 fte. Oude situatie

Strategisch Team 1 x 14 en 4 x 12

1 x € 122.601 4 x € 103.811 Totaal € 537.845

Nieuwe situatie

Directeur Directeur Directeur

1 x schaal 14 = € 122.601 2 x schaal 13 = 2 x 112.072 = € 224.144 Deeltotaal € 346.745

3 strategisch adviseurs (1 x 12, 2 x 13)

1 x schaal 12 = € 103.811 2 x schaal 13 = 2 x € 112.072 = € 224.144 Deeltotaal € 327.955 Totaal € 674.700

Verschil

Formatie: + 1,0 fte

+ € 136.855 (extra kosten)

Variant 3: ‘Tweehoofdige directie met 6 teammanagers’ Er wordt een tweehoofdige directie gevormd waarbij vanuit directieniveau de concernbrede sturing plaatsvindt. Primaire eindverantwoordelijkheden van de directie zijn de programmabegroting, inclusief de kwaliteitsbewaking van een adequate planning-en-controlcyclus, het ambtelijk opdrachtgeverschap voor de bestuurlijk-strategische beleidsopgaven en de organisatieontwikkeling. De dagelijkse sturing vindt meer hiërarchisch plaats vanuit de teammanagers, zodat in deze fase van de organisatie het concept van zelfsturing met meer borging gestuurd kan worden. In deze variant zou dan met een beperkt aantal teammanagers – eveneens 6 – gewerkt kunnen worden, waarbij diverse teams die inhoudelijk raakvlakken hebben worden geclusterd, zonder een domeinenstructuur. Dit maakt een nieuwe logische indeling op basis van de pijlers (maatschappelijke opgaven) mogelijk. Kritische kanttekening bij deze variant is dat er geen hiërarchische laag verdwenen is (nog steeds twee sturingslagen, directie en teammanagement). Tevens wordt de ingezette koers van domeinen alweer vlot verlaten, terwijl medewerkers als kritiek hebben: “We starten veel, maar maken nauwelijks iets af.” Een voordeel is de bekostiging van de top: een algemeen directeur en een adjunct-directeur, in plaats van een algemeen directeur met een tweetal domeinmanagers.

Een ander voordeel is de heldere keuze om eigenaarschap te bevorderen op een moderne manier (zonder domeinen, met teammanagers die verantwoordelijk zijn voor het stimuleren en doorontwikkelen van een grote maatschappelijke opgave met en door medewerkers), waarbij zelfsturing over een x aantal jaren nog steeds tot de mogelijkheden behoort, zonder dat het een doel op zichzelf is. Formatieve consequenties variant 3 In dit model komen er 5 teammanagers bij in schaal 10 of 11 en er komt een adjunct-directeur bij. Er vervallen drie domeinmanagers (s. 12) en een strategisch adviseur (s. 12).

| 27 | (Zelf)sturing als hulpmiddel, en eigenaarschap als doel

Oude situatie

Strategisch Team 1 x 14 en 4 x 12

1 x € 122.601 4 x € 103.811 = € 415.244 Totaal € 537.845

variant 3

Alg Dir s.14 Adj. Dir s. 13

1 x schaal 14 = € 122.601 1 x schaal 13 = € 112.072 Deeltotaal € 234.673

Aantrekken 5 nieuwe Teammanagers

2 x schaal 10 = 2 x 80.721 = € 161.442 3 x schaal 11 = 3 x 92.029 = € 276.087 Deeltotaal € 437.529 Totaal € 672.202

Verschil

Formatie: + 2,0 fte

+ € 134.357 (extra kosten)

Het organogram van variant 3 (tweekoppige directie GS en Adj-dir, 6 teammanagers) ziet er als volgt uit:

| 28 | (Zelf)sturing als hulpmiddel, en eigenaarschap als doel

| 29 | (Zelf)sturing als hulpmiddel, en eigenaarschap als doel

H5 | Ontwikkelagenda zes pijlers In dit hoofdstuk worden per pijler de ontwikkelopgave en prioriteiten geschetst.

5.1 Als een compacte, regisserende netwerkorganisatie denken en handelen Context De term ‘regisserende netwerkgemeente’ heeft binnen de gemeente Waterland onbedoeld de vertaling van ‘alles zo veel mogelijk uitbesteden’ gekregen. Gezien het politieke besluit van zelfstandig blijven, ligt de focus nu juist meer op ‘netwerkgemeente, met regie op de juiste samenwerkingsverbanden’. Dat vereist netwerkkracht, samenwerkingsvaardigheid en samenwerkingsstrategie: Wat blijven we zelf doen, wat besteden we uit en waar werken we samen (ZUS-vraagstuk)? Hoe geven we dan het opdrachtgeverschap vorm? Opgave Voor een kleine gemeente als Waterland ligt er een bijzondere uitdaging binnen de omliggende netwerken: het delen van kennis en expertise vergroot de organisatiekracht en verkleint de kwetsbaarheid. De randvoorwaarden om succesvol te participeren in netwerken ontbreken nu nog grotendeels. Het gaat vooral om het duiden van de strategische, tactische en operationele netwerken, de tijdbesteding die hiermee gepaard gaat en de rolopvatting die daarbij hoort. Veel onderwerpen moeten immers grensoverschrijdend worden opgepakt, zoals de energietransitie. Door participatie in de netwerkverbanden kunnen kleinere gemeenten als Waterland profiteren van het voorbereidende werk van de grotere gemeenten.

Ook wordt een aantal taken bewust uitbesteed, bijvoorbeeld op het gebied van het maken van een ruimtelijke plan door een gespecialiseerd stedenbouwkundig adviesbureau in het kader van een vergunningaanvraag of bestemmingsplan. Hierdoor kan er nu al met een slanke ambtelijke organisatie gewerkt blijven worden.

| 30 | (Zelf)sturing als hulpmiddel, en eigenaarschap als doel

Op dit moment acteert Waterland veelal vanuit de rol van de ‘rechtmatige overheid’. Om met partners in opgaven samen te werken is nu eerst een beweging nodig naar de rol van’samenwerkende overheid’. Zeker daar waar het gaat om het maken van beleid, dienstverlening en bedrijfsvoering is samenwerking nu aan de orde.

Waterland wil zich op termijn op enkele terreinen zelfs richting responsive overheid ontwikkelen. Zij acteert dan nog meer als participant. Dit wordt door de Waterlanders gezien als een grote stap, die men verder wil verkennen en die kansrijk is gezien de initiatefrijke bevolking.

De stakeholdersanalyse voor regionale netwerken vormt de basis voor het functioneren als netwerkorganisatie. Zorg dat alle medewerkers begrijpen wat de vertaling is van ‘dienstverlening dicht bij de inwoner’ organiseren. Actie/prioriteiten o Er is behoefte aan een duidelijke bestuurlijke visie op welke taken Waterland zelf willen blijven doen, wat in samenwerking met andere partijen gedaan kan worden en wat uitbesteed kan worden. Daarbij moet ook de ‘waarom’-vraag goed worden onderbouwd. Stel eerst doelen, zodat er vervolgens duidelijke keuzes gemaakt kunnen worden. Dit geeft meer richting aan de organisatie. Nu doet Waterland te veel overal aan mee, zonder een duidelijk doel voor ogen te hebben. De volgende thema's hebben de komende tijd in elk geval prioriteit: landschap, wonen (volkshuisvesting), duurzaamheid, milieu, energie en klimaatadaptatie. Het is van belang daarbij een consistente koers te blijven volgen en niet telkens van prioriteiten te veranderen. Dit vereist bestuurlijke en ambtelijke discipline. Na verkiezingen kunnen uiteraard nieuwe bestuurlijke prioriteiten worden gesteld. Ook moet er ruimte blijven voor plotseling opkomende prioriteiten, zoals de stikstof- of PFAS-problematiek. o Daarnaast is er prioriteit nodig voor investeringen in de digitalisering voor een goed functionerende netwerkorganisatie.

Nu is het niveau van digitalisering van de organisatie onder de maat. Er zijn veel knelpunten, zoals de telefonische bereikbaarheid en een snelle en adequate oplossing van ICT-issues/-incidenten. Hierover moeten wellicht betere afspraken worden gemaakt met KPN (Cloudomgeving). Ook kan het samenwerkingsverband Dimpact op het gebied van ICT beter worden benut.

| 31 | (Zelf)sturing als hulpmiddel, en eigenaarschap als doel

o Versterk de kwaliteit van het opdrachtgeverschap. Door heldere opdrachten op te stellen (kaderstellend) zowel vanuit het bestuur als ambtelijk richting opdrachtnemers wordt het meer behapbaar en kan er ook meer resultaatgericht worden gewerkt. Daarbij is het nodig om ook meer lerend vermogen met elkaar te ontwikkelen richting een echte lerende organisatie (dit is nu onvoldoende het geval). Faciliteer medewerkers hierbij goed door een goede gespreksvoering met de manager. Nu wordt te veel door het management op basis van eigen aannames gewerkt zonder dat er altijd goed geluisterd wordt naar medewerkers die in de uitvoering actief zijn. Bovendien hebben de huidige drie domeinmanagers een enorme span of control en is er geen tijd voor dit beoogde samenspel.

5.2 Waterlandse belangen behartigen in regionale netwerken Context Besluitvorming vindt steeds meer in regionale verbanden of netwerken plaats. Daar komt nog bij dat de bestuurlijke keuze voor verzelfstandiging Waterland dwingt om samenwerking te zoeken buiten de eigen gemeente. Deze ontwikkelingen vragen om een organisatie: o met een strategische blik naar buiten op basis van een bestuurlijk afgestemde strategische agenda; o die in staat is te anticiperen op ontwikkelingen en besluitvorming die op Waterland afkomen; o die goed vertegenwoordigd is in regionale netwerken, waarin zij de belangen van Waterland in de besluitvorming weten te behartigen; o met periodieke monitoring van de voortgang van samenwerkingsverbanden, bestuurlijk en via ambtelijke uitwisselingen (denk bijvoorbeeld aan Waterlandse regiotafels, waarbij alle ambtenaren die in regionale verbanden actief zijn met elkaar en met het bestuur tweejaarlijks de voortgang monitoren en ervaringen uitwisselen). Opgave Voor een goede strategische positionering van Waterland is eerst een duidelijke bestuurlijke visie nodig van wat de strategische opgave op de belangrijkste beleidsterreinen is, gericht op de langere termijn.

Zoals bijvoorbeeld in het sociaal domein: welke dienstverlening doe je lokaal dicht bij de eigen inwoners en wat leg je neer op regionaal niveau? Ook op bijvoorbeeld het gebied van recreatie-/groenbeleid is het benoemen van de strategische opgave nodig. Vervolgens is het belangrijk om scherpe keuzes te maken door prioriteiten te stellen, omdat de spankracht van de ambtelijke capaciteit – zowel in kwantitatief als in kwalitatief opzicht – een beperkte reikwijdte heeft. Daarbij kan het helpen om in de strategische keuzes onderscheid te maken tussen de strategie van ‘leiden’ (met een proactieve inzet van Waterland) en ‘volgen’ (meer passieve inzet; reageren op standpunten andere gemeenten/partijen). Bijvoorbeeld een dossier als Tata Steel is in de regio een ‘hot’ dossier, maar minder relevant voor Waterland zelf; hier kan Waterland meer volgend opereren. Op basis van een goede focus in de strategische agenda kunnen de bestuurders van Waterland dan beter worden gepositioneerd. Naast het kijken naar de eigen positie (het Waterlandse belang per opgave) is het ook nodig om omgevingsbewust te zijn door de belangen van andere gemeenten en partijen goed in ogenschouw te nemen. Hiervoor is een adequate stakeholdersanalyse nodig per opgave. Een goed voorbeeld is de energietransitie; een regionale opgave waarin de belangen van de verschillende gemeenten in kaart zijn gebracht.

Dit bevordert de regionale samenwerking. Aandacht wordt gevraagd voor de kwaliteit van de strategische denkkracht binnen de eigen gemeentelijke organisatie. Het kennisniveau is kwetsbaar voor zo’n kleine gemeente als Waterland; met relatief veel eenpitters is het te persoonsafhankelijk. Ook blijkt dat binnen de organisatie nogal eens het wiel opnieuw wordt uitgevonden, terwijl het belangrijk is om kennis snel en goed met elkaar te kunnen delen. Onder het mom van ‘intern beginnen is buiten winnen’. Het bestuurlijk-ambtelijke samenspel vanuit een strategische focus komt nu veelal ad hoc en situationeel tot stand, mede op basis van de afzonderlijke persoonlijke en bestuurlijke kwaliteiten.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Waterland&id=93941b80-f0c3-4c57-8191-e5340b8e99f0