CConstaterende datWaterland
Koppel je AI →
Document · PDF

175-196 Bijlage Rapport COUP Verduurzaming erfgoed in Gemeente Waterland

Raadsvergadering 7 maart 2024, gemeente WaterlandBij agendapunt: Debatverzoek CDA en WN inzake RID 175-195 over aanpassen Welstandsnota voor verduurzaming erfgoed (AvdW)21.127 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

Verduurzaming erfgoed in Gemeente Waterland 04 oktober 2023

buro moon Bron: Beeldbank Waterland

Inhoud

3 1. aanleiding 5 2. projectaanpak 10 3. inventarisatie 26

4. regime zonnepanelen-beleid

53 5. advies zonnepanelenbeleid 70

6. kansen voor alternatieve vormen van energieopwekking

74 7. isolatiemaatregelen 77

bijlage 1. gespreksverslagen kernraden en historische verenigingen

83

bijlage 2. verslagen adviezen commissie welstand en monumenten

87 bronvermelding 88 colofon

1. aanleiding

Aanleiding

Juist voor deze geliefde en schilderachtige gebieden en objecten is in het landelijke klimaatakkoord afgesproken dat ook het beschermde erfgoed een substantiële bijdrage zal gaan leveren aan energiebesparing en hernieuwbare energieopwekking. Daarin staat dat de categorie beschermde monumenten gezamenlijk komt tot een CO2-reductie van 40% in 2030 en 60% in 2040. Verduurzaming van monumenten is nodig, zodat deze gebouwen aantrekkelijk in gebruik blijven en zo doorgegeven worden aan nieuwe generaties onder het motto ‘behoud door verduurzaming’. Ook de gemeente Waterland heeft de ambitie om haar erfgoed te verduurzamen uitgesproken. In het Coalitieakkoord ‘Vrij, Sociaal, Groen’ is opgenomen dat het college deze collegeperiode de welstandsnota zal aanpassen, zodat er ook in beschermd stadsen dorpsgezichten meer mogelijkheden komen voor verduurzaming en modern onderhoud. Dit is een lastige opgave, en een zoektocht naar een juiste balans tussen enerzijds het behoud van het waardevolle erfgoed, en anderzijds het mogelijk maken van eigenaren van beschermd erfgoed om op het eigen perceel of woonhuis duurzame energie op te wekken. Juist binnen monumenten en historisch waardevolle panden is dit noodzakelijk. Op de lange termijn is het verduurzamen van een monument ook in het belang van het behoud ervan.

Verduurzaming draagt bij aan het toekomstig gebruik: dankzij duurzaamheidsaanpassingen blijft het

beschermde erfgoed functioneel en behoudt het zijn vastgoedwaarde. Maar ook op de korte termijn is verduurzaming cruciaal: enerzijds om de energierekening betaalbaar te houden, en anderzijds om een comfortabele leefomgeving te behouden voor de huidige bewoners. Genoeg reden dus om de regels en criteria m.b.t. duurzaamheid uit de Nota Uiterlijk van Bouwwerken van 2018, tegen het licht te houden, en waar mogelijk op te rekken. Zonnepanelen en zonneboilers zijn de meest bekende en rendabele manier om duurzame energie op te wekken voor particuliere pandeigenaren. Tegelijkertijd hebben zij een grote visuele impact op het pand, het straatbeeld en de omgeving. Deze nota helpt om te bepalen in welke gebieden en onder welke voorwaarden zonnepanelen kunnen worden toegestaan. Doel ervan is om te bevorderen dat er met aandacht voor erfgoedwaarden bij zoveel mogelijk panden in historisch beschermde stads- en dorpsgezichten zonnepanelen kunnen worden gelegd. Voor een aantal locaties in Waterland blijven de mogelijkheden beperkt, als gevolg van het historisch waardevolle (straat)gezicht, de aantrekkingskracht ervan op de toeristische sector en de alzijdigheid van deze panden. Voor die gebieden zoeken we in deze nota naar alternatieve vormen van duurzame energieopwekking voor de betreffende eigenaren, bijvoorbeeld door middel van een ‘subsidieregeling coöperatieve energieopwekking’.

Daarnaast worden uitgangspunten gegeven voor het isoleren van gevels, daken en ramen van historisch waardevolle panden en monumenten. Immers, hoe minder energie er wordt gebruikt, hoe minder er hoeft te worden opgewekt. Met deze uitgangspunten krijgen pandeigenaren inzicht in een juiste omgang met isolatie in een historisch waardevol pand.

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

Waterland is rijk aan monumenten. De gemeente heeft maar liefst 322 rijksmonumenten en telt daarnaast 60 gemeentelijke en 12 provinciale monumenten. Daarnaast heeft Waterland een viertal rijksbeschermde stads- en dorpsgezichten. Dit zijn de schilderachtige dorpen Broek in Waterland en Zuiderwoude, de voormalige Zuiderzeestad Monnickendam en het eiland Marken. Vanwege de schoonheid en de cultuurhistorie van deze plaatsen zijn zij in trek bij toeristen en zijn het geliefde kernen om in te wonen. Het is van belang dat deze objecten en gebieden hun gekoesterde karakteristieken behouden.

4

2. projectaanpak

2a. Projectaanpak

Zonnepanelen en zonnecollectoren zijn hierbij de meest voorkomende verduurzamingsmaatregelen, die veel invloed hebben op het uiterlijk aanzien van een gebouw, straat of gebied. Daarnaast zullen ook het plaatsen van technische installaties (bijvoorbeeld warmtepompen) en het isoleren van gevels, daken en ramen aan bod komen. BESCHERMD ERFGOED In het overgrote deel van de Waterland gelden de vergunningvrije regels voor zonnepanelen vanuit het rijk. Vergunningvrij betekent niet zonder regels. Het ministerie van Binnenlandse zaken en Koninkrijksrelaties heeft regels opgenomen in de brochure ‘Zonnecollectoren en Zonnepanelen, wanneer vergunningvrij, wanneer omgevingsvergunning nodig?’. Voor de gemeentelijke, provinciale en rijksmonumenten is het plaatsen van zonnepanelen altijd vergunningplichtig. Voor panden binnen de rijksbeschermde stads- en dorpsgezichten is het plaatsen van zonnepanelen vergunningplichtig, tenzij deze op het achterdakvlak, niet zichtbaar vanuit het openbaar toegankelijke gebied, geplaatst worden. Omdat in de meeste beschermde stads- en dorpsgezichten een groot deel van de panden alzijdig zichtbaar is, zal deze uitzondering slechts beperkt vergunningvrije situaties opleveren. Bovendien is een relatief hoog percentage van de panden binnen de rijksbeschermde stads- en dorpsgezichten aangewezen als monument.

Deze opdracht richt zich op het verduurzamen van het beschermde erfgoed in de gemeente Waterland , waar het plaatsen van zonnepanelen en het isoleren van gevels, daken en glas vergunningplichtig is. De ‘algemene uitgangspunten’ zijn echter ook van toepassing op panden

die binnen de vergunningvrije regels passen, al hebben ze hier geen dwingend, maar slechts een adviserend karakter. Vergunningaanvragen die betrekking hebben op beschermd erfgoed (monumenten en panden binnen beschermde stads- en dorpsgezichten) worden in principe voorgelegd aan de commissie voor welstand en monumenten van de gemeente Waterland. Deze onafhankelijke commissie met expertise op gebied van architectuurhistorie, (historische) bouwkunde en cultuurhistorie zal elke aanvraag op zich beoordelen, gekeken naar het object en in zijn specifieke context. Omdat elk monument anders is, is dit maatwerk per object een vereiste. Het is voor de aanvrager bovendien altijd mogelijk om met de commissie in gesprek te gaan. Ook kan een vooroverleg aangevraagd worden door een aanvrager/ pandeigenaar, dat zowel met de betrokken ambtenaar als met de commissieleden gevoerd kan worden. Voordat er kosten worden gemaakt voor bouwkundige tekeningen en legesgelden, kan middels zo’n gesprek een goede inschatting worden gemaakt van de kans van slagen van een vergunningaanvraag. AANPAK PROJECT De aanpak van dit project bestaat uit drie fases, te weten de inventarisatie, het ontwikkelen van scenario’s en gebiedskaarten en het advies.

Fase 1: Inventarisatie en participatie Om te komen tot een passend advies voor de verduurzaming van het beschermde erfgoed, moeten we eerst een goed beeld hebben van de erfgoedcollectie van Waterland: wat is er aan erfgoed en wat kenmerkt dit erfgoed? In deze fase hebben we daarom een bondige analyse gemaakt, gebaseerd op het bestaande beleid (Erfgoednota Waardevol Waterland, Nota Uiterlijk van Bouwwerken, Erfgoedlijsten en aanwijzingsbesluiten van de rijksbeschermde stads- en dorpsgezichten) en locatiebezoek. Ook hebben we de verschillende landelijke beleidsstukken verzameld en verwerkt, ten aanzien van vigerende regelgeving van het beschermde erfgoed. Daarnaast zijn we om tafel gegaan met verschillende partijen:

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

De gemeente Waterland heeft de opdracht verleend aan bureau COUP om de mogelijkheden tot verruiming van de huidige regels te onderzoeken, en het college hierin te adviseren. De opbrengst van dit onderzoek dient te worden vertaald in welstandscriteria en worden toegevoegd aan de Nota Uiterlijk van Bouwwerken. Dat betekent dat de opgave betrekking heeft op enerzijds vanuit de openbare ruimte zichtbare verduurzamingsmaatregelen, en anderzijds op vergunningplichtige maatregelen.

6

Fase 2: Scenario’s We hebben drie scenario’s ontwikkeld voor de verduurzaming van monumenten: een hoog, middel en laag niveau van verduurzaming. Voor deze scenario’s hebben we visualisaties gemaakt van panden met zonnepanelen, binnen de verschillende kernen en op verschillende karakteristieke monumenten. Het scenario hoog (in rood aangegeven op de kaarten) is het meest strenge regime waarbij zonnepanelen zichtbaar vanuit het openbaar toegankelijke gebied in principe niet worden toegestaan. Zonnepanelen op ondergeschikte bijgebouwen en platte daken worden wel toegestaan. • Binnen het scenario middel (in blauw aangegeven op de kaarten) worden zonnepanelen op zij- en achterdakvlakken toegestaan, mits gepositioneerd in een gesloten vlak en reversibel geplaatst. Zonnepanelen op het (voor)dakvlak gericht naar het openbaar gebied worden niet toegestaan. • Binnen het scenario laag (in groen aangegeven op de kaarten) worden zonnepanelen op alle dakvlakken toegestaan, mits gepositioneerd in een gesloten vlak en reversibel geplaatst. •

Aan de hand van visualisaties van de verschillende regimes per kern, hebben we een analyse gemaakt van welke scenario het beste past in welk gebied. Hierbij hebben we de gebiedsinventarisaties en de hierbij opgestelde ruimtelijke karakteristieken gebruikt ter argumentatie van de gemaakte keuzes. Omdat elk monument en elk beschermde dorpsgezicht, anders is, kunnen we geen algemene criteria opstellen voor heel Waterland, maar wel kunnen we per gebied een passend regime beoordelen. Een dorp in een landelijke omgeving verdiend een ander beleid, dan een historische binnenstad, en een stolpboerderij is weer niet te vergelijken met een arbeiderswoning. Per rijksbeschermd

stads- of dorpsgezicht hebben we een kaart opgesteld, waarin het toepasbare regime in kleur is aangegeven. Soms zijn dat per kern verschillende regimes, als de situatie daarom vraagt. Fase 3: Advies We hebben de verschillende scenario’s en gebiedsindelingen getoond en besproken in een tweede bijeenkomst met de ambtelijke organisatie en de commissie voor welstand en monumenten. Samen zijn we gekomen tot een voorkeursscenario, op basis van de kaarten met de gebiedsindelingen en ondersteunende visualisaties. We denken hierbij tot een uitkomst te zijn gekomen die de balans houdt tussen enerzijds de verduurzamingsopgave, en anderszijds het behoud van het erfgoed. Naast een beleid voor zonnepanelen, besteden we ook aandacht aan passende isolatiemaatregelen voor het beschermde erfgoed, en zoeken we ook naar alternatieven voor zonnepanelen. Daar waar de mogelijkheden beperkt blijven voor pandeigenaren, adviseren we de gemeente om mogelijkheden te creëren voor alternatieve vormen van energieopwekking, bijvoorbeeld een regeling coöperatieve energieopwekking. Het advies hebben we uitgewerkt in deze adviesnota. Daarnaast leveren we criteria aan voor de welstandsnota. We hebben de resultaten van het onderzoek in deze eindrapportage verwerkt.

De verslagen van de gesprekken met de stads- en dorpsraden, de historische vereniging en de commissie voor welstand en monumenten zijn als bijlagen toegevoegd.

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

de ambtelijke organisatie (beleidsmedewerkers duurzaamheid en erfgoed en de verantwoordelijk wethouder (portefeuille erfgoed en duurzaamheid), de onafhankelijke commissie voor welstand en monumenten (onderdeel van de regionale stichting Mooi NoordHolland), de stads- en dorpsraden van de gemeente Waterland, de Vereniging Oud Monnickendam en de Vereniging Oud Broek.

7

2b. Inspiratie Ook hebben we inspiratie opgedaan bij andere gemeenten. Het verduurzamen van beschermd erfgoed is momenteel een urgent onderwerp, en er zijn dan ook vele verschillende voorbeelden van te vinden. Hieronder volgen drie gemeenten die beleid hebben opgesteld binnen een rijksbeschermd stadsgezicht, elk met een eigen aanpak. Amsterdam De gemeente Amsterdam bijvoorbeeld heeft ook meerdere omvangrijke rijksbeschermde stadsgezichten en een groot aantal monumenten. Zij hebben voor deze gebieden een ‘Dakeninventarisatie’ gemaakt, waarbinnen op pandniveau de mogelijkheden zijn aangegeven voor het plaatsen van zonnepanelen, onderverdeeld in twee categorieën: Ruime mogelijkheden en Beperkte mogelijkheden. De pandeigenaar kan zodoende alvorens een plan in te dienen, een goede inschatting maken van de kans op een vergunning.

Binnen dit project analyseerde de gemeente de cultuurhistorische waarden van het dakenlandschap en zette deze in een ‘waardenkaart’. Daarnaast is samen met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed een interactieve zonnepanelenkaart gemaakt waarop je, door verschillende kaartlagen over elkaar te leggen, kunt zien waar op panden wel of juist niet zonnepanelen zouden kunnen komen te liggen, op basis van zonpotentieel en zichtbaarheid vanaf ooghoogte. Hieruit is de hiernaast afgebeelde kaart voortgekomen, dat per kleur laat zien waar mogelijkheden zijn voor het plaatsen van zonnepanelen, en op welke plaatsen niet, of slechts beperkt. Op monumentale en beeldbepalende daken mogen zonnepanelen alleen worden geplaatst op niet zichtbare dakvlakken. Met de blauwe omlijning zijn vergunningvrije achterdakvlakken gemarkeerd.

Bron: de website van de gemeente Amsterdam [link]

Bron: de website van de gemeente Amersfoort [link]

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

Amersfoort De gemeente Amersfoort heeft het beleid voor zonnepanelen in de binnenstad, dat in 1983 is aangewezen als rijksbeschermd stadsgezicht, tot op pandniveau vormgegeven. Dit omvangrijke project is mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, die het als pilotproject heeft gebruikt binnen hun onderzoek naar zonpotentie binnen historische binnensteden.

8

Bron: de website van de gemeente Nijmegen [link]

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

Nijmegen Nijmegen heeft gekozen voor een gedurfd scenario, waarmee zij zich profileren als een vooruitstrevende gemeente waarbij verduurzaming van beschermd erfgoed mogelijk gemaakt wordt. Zonnepanelen op alle dakvlakken, ook binnen het rijksbeschermde stadsgezicht, behoren tot de mogelijkheden. Uitgangspunt blijft dat de zonnepanelen niet storend zijn voor de beeldkwaliteit van de historische omgeving of de monumentale waarden, en dat daarom maatwerk belangrijk blijft. Het aanvragen van een vergunning voor het plaatsen van zonnepanelen op beschermd erfgoed, blijft verplicht, evenals de toets per aanvraag door een onafhankelijke adviescommissie. De uitvoeringsvoorschriften zijn duidelijk in beeld gebracht op een flyer op A4-formaat, dat voor ál het beschermde erfgoed geldt. Zij verplichten reversibele zonnepanelen (dus geen geïntegreerde panelen), de panelen dienen altijd in een gesloten vlak te liggen. Verder moet er voldoende afstand tot de dakranden, nok en dakvoet worden gehouden, en worden zonnepanelen op bijzondere dakvormen en bijzondere dakbedekkingen niet toegestaan.

9

3. inventarisatie

In de Nota uiterlijk van bouwwerken (2018) heeft de gemeente Waterland het historische karakter en de stedenbouwkundige structuur per gebied geschreven. De gebieden zijn onderverdeeld in verschillende categorieën: historische kernen, dorpslinten, woongebieden, bedrijventerreinen en landelijk gebied. Deze categorieën zijn onderverdeeld in een bijzonder welstandsniveau of een normaal welstandsniveau. In deze nota laten we deze onderverdeling los, en richten we ons alleen op het beschermde erfgoed: rijksbeschermde stadsen dorpsgezichten, monumenten en beeldbepalende en waardevolle panden. In dit hoofdstuk volgen gebiedsbeschrijvingen en een opsomming van ruimtelijke karakteristieken van de vier beschermde stads- en dorpsgezichten. Aan de hand van deze ruimtelijke kenmerken per gebied zoeken we naar een passend regime ten aanzien van het plaatsen van zonnepanelen en -boilers. Omdat de stedenbouwkundige en de architectonische kenmerken, en de daklandschappen van de vier beschermde stadsen dorpsgezichten van elkaar verschillen, heeft dit consequenties voor de verdraagzaamheid en toelaatbaarheid van zonnepanelen in het gebied. In dit hoofdstuk halen we argumentatie op als grondlegger voor het zonnepanelenbeleid, per gebied.

Pagina 14 van 53

Kaart met Welstandsgebieden uit de Nota Uiterlijk Bouwwerken, gemeente Waterland (2018)

Pagina 15 van 53

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

3 Gebiedsbeschrijvingen en ruimtelijke karakteristieken

11

3a. Gebiedsbeschrijving rijksbeschermd stadsgezicht Monnickendam

Bron: Beeldbank gemeente Waterland

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

De oorspronkelijke stedelijke structuur is bewaard gebleven. Deze structuur wordt bepaald door drie oorspronkelijke hoofdstraten: Noordeinde, Zuideinde en Kerkstraat (De Zarken). Daarnaast vormt de haven samen met de Middendam en de Fluwelen Burgwal een belangrijke structuurdrager en karakteristieke plek in Monnickendam. Het oorspronkelijke verkavelingspatroon is nog duidelijk herkenbaar door de lange smalle percelen haaks op deze hoofdassen en een stegenpatroon in dezelfde richting. De bebouwing kenmerkt zich door individuele panden binnen aaneengesloten gevelwanden in een strakke rooilijn. Langs de hoofdstraten zijn de schaal en maat van de bebouwing doorgaans groter (maximaal 3 bouwlagen) dan in de zijstraten (1 laag met kap). De meeste gebouwen staan haaks op de weg en hebben een zadeldak vaak voorzien van bijzondere topgevel of wolfseind met gedetailleerd vormgegeven daklijst. Vooral de panden aan de hoofdstraten zijn rijk gedetailleerd (o.a. sierlijsten). De bebouwing bestaat overwegend uit gemetselde gevels en keramische dakpannen (Nota uiterlijk van bouwwerken).

12

RUIMTELIJKE KARAKTERISTIEKEN MONNICKENDAM Stedenbouwkundig Een stedelijk karakter en een besloten structuur met smalle, diepe percelen Overwegend aaneengesloten bebouwing Bebouwing staat met de voorgevel direct aan de straat De stedenbouwkundige hoofdstructuur bestaat uit Noordeinde, Zuideinde, Kerkstraat, Middendam, Fluwelen Burgwal en de Haven Ondersteunend aan de hoofdstructuur zijn Weezenland, Roozendaal. Groote Noord, Haringburgwal en de Nieuwe en de Oude Zijds Burgwal Vanwege de langgerekte percelen is veelal achter op het perceel (bij)bebouwing gerealiseerd in een tweede lijn, veelal niet of nauwelijks zichtbaar vanaf de straat. Architectonisch De bebouwing staat overwegend haaks op de straat, heeft een zadeldak en heeft veelal een rijk gedecoreerde topgevel of daklijst. Representatieve gevel met de hoofdentree is gericht naar de straat. Bebouwing is opgetrokken in schoon metselwerk, kappen zijn gedekt met keramische pannen in rood of grijs. Dakvlakken zijn nog overwegend gaaf, en niet aangetast door dakkapellen, dakkapers, dakvensters of zonnepanelen en –boilers.

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

Daken Een zadeldak met de noklijn dwars op de straat is het meest voorkomende type kapvorm Kappen zijn gedekt met keramische pannen in rood of grijs Grootschalige bedrijfsbebouwing aan de Haven en Het Prooyen heeft een zadeldak, gedekt met plaatmateriaal

13

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

Bron: Beeldbank gemeente Waterland 14

Broek in Waterland is ontstaan rond een natuurlijke verbreding van het huidige Havenrak. De bebouwing concentreerde zich in noordelijk en zuidelijke richting. Deze organisch gegroeide lintstructuur is goed bewaard gebleven. De lintbebouwing langs De Erven, Leeteinde, Roomeinde en Havenrak vallen onder het beschermd dorpsgezicht. Kenmerkend zijn de doorzichten tussen de panden op het achterliggende erf en naar het open weidegebied. De doorgaans vrij ruime percelen liggen deels haaks (bijvoorbeeld langs Havenrak) en deels onder een bepaalde hoek (bijvoorbeeld langs De Erven) op de hoofdwegen. De verspringende rooilijnen en de verscheidenheid in bebouwing hebben tot gevolg dat de dorpskern een gevarieerd straatbeeld heeft. Kenmerkend zijn de karakteristieke houten woningen. Ook bakstenen panden uit de achttiende, negentiende en vroeg twintigste eeuw zijn veelvuldig aan te treffen in de oude kern. De bebouwing bestaat over het algemeen uit één woonlaag met een kap. Er komen zowel lijstgevels en topgevels, als daarvan afgeleide varianten voor. De gebouwen zijn meestal rijk gedetailleerd. Dit uit zich bijvoorbeeld in de versierde topgevels of gevellijsten. Het materiaalgebruik is doorgaans hout en steen. Voor de dakbedekking zijn keramische dakpannen (rood en zwart) gebruikelijk.

Broeker grijs en Bentheimer (voor beschot), groen of wit (voor ramen) en gebroken wit (voor lijstwerk) zijn kleuren die voor bebouwing in de dorpskern kenmerkend zijn. (Nota uiterlijk van bouwwerken).

Bron: Beeldbank gemeente Waterland

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

3b. Gebiedsbeschrijving rijksbeschermd dorpsgezicht Broek in Waterland

15

RUIMTELIJKE KARAKTERISTIEKEN BROEK IN WATERLAND

Architectonisch Een verscheidenheid aan voorkomende gevels: topgevels, lijstgevels en varianten daarop. Een verscheidenheid aan materialisatie van de gevels: in hout in de typische kleur Broeker grijs, maar ook gevels in schoon metselwerk komen veelvuldig voor. Met name rond het Havenrak zijn de huizen rijk versierd met ornamenten, behorende tot de mode en stijl van de verschillende bouwperioden. Deze geven het dorp tot op heden een rijk aanzien. De in metselwerk opgetrokken bebouwing ligt verspreid binnen de dorpsbebouwing. Deze huizen zijn soberder van aanzien, en voegen zich in de oorspronkelijke bebouwing. Daken Verscheidenheid aan kapvormen: piramidevormige kappen, zadelkappen en schildkappen komen voor. Kappen zijn gedekt met keramische pannen in rood en grijs.

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

Stedenbouwkundig De bebouwing is van oudsher gericht op het Havenrak. Vanwege de natuurlijke vorm van deze stroom, is de stedenbouwkundige opzet organisch van vorm en staan de woningen niet strak in de rooilijn. Bebouwing langs het Kerkplein is gericht op de Broekerkerk. Bebouwing is gerealiseerd op relatief grote percelen waardoor er meer openheid is in de structuur en het straatbeeld. Bebouwing is grotendeels vrijstaand. De meeste bebouwing kent geen strakke rooilijn, maar verspringt ten opzichte van elkaar. De bebouwing langs de oostzijde van het Havenrak ligt min of meer in een rooilijn gerangschikt, waarbij de topgevels naar de straat zijn gericht. Vanwege de overwegend vrijstaande bebouwing en vrije ligging op het perceel zijn veel dakvlakken alzijdig zichtbaar vanuit het openbaar toegankelijke gebied. In het straatbeeld is veel groen aanwezig: niet alleen vanwege grote bomen in zowel het openbaar gebied als op privé-terrein. Ook de oevers van het Havenrak zijn groen, en voortuinen zijn slechts beperkt bestraat.

16

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

Bron: Beeldbank gemeente Waterland 17

3c. Gebiedsbeschrijving rijksbeschermd dorpsgezicht Marken De dorpskern Marken bestaat uit meerdere verspreid liggende, circa 2 meter hoge werven. Marken bestaan van oorsprong uit 27 van dit soort werven, met een concentratie aan bebouwing en steile taluds in een verder open kleipolderlandschap. Tot dorpskern uitgegroeide en aaneengegroeide werven zijn: de Kets, ‘t Fort, Buurt I, Buurt II, Buurt III, Buurt IV, Havenbuurt, Moskou en Siberië. Kleinere overgebleven werven daarbuiten zijn Wittewerf, Zereiderpad, Grotewerf, Rozewerf en Moeniswerf.

Karakteristiek voor Marken is dat, behalve een stenen voeting, de woning uit hout is opgetrokken. De onderkant van de voorgevel bestaat meestal uit hout op een stenen plint. Daarboven bevinden zich schuif- ramen met een roedeverdeling. Er zijn vier typen woningen te vinden: de lage woning, de verhoogde woning, woningen gedeeltelijk op palen gebouwd en woningen geheel op palen gebouwd. De oudste huizen zijn zwart geteerd. De nieuwere woningen, uit de negentiende eeuw, zijn groen of grijs geverfd. De dakpannen zijn overwegend rood. Kenmerkend zijn ook de kleine schuurtjes (klompenhokken) die geheel in de stijl van de karakteristieke Marker woningen zijn gebouwd . De Minnebuurt is een uitbreidingswijk aan de noordzijde van het eiland Marken. De nieuwbouw aan de Minneweg werd gestart in 1959 om het gegroeide aantal inwoners van Marken te kunnen opvangen. In 1960 werden de eerste woningen opgeleverd. Later werd de nieuwbouw steeds verder uitgebreid, mede om jonge gezinnen op het voormalige eiland te behouden (Nota Uiterlijk van Bouwwerken). Bron: Beeldbank gemeente Waterland

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

Het patroon van de werven wordt gevormd door een onregelmatige blokverkaveling met kleine percelen. Het bebouwingspatroon van het merendeel van de werven is terug te brengen tot een vierkant met twee elkaar kruisende paden, waarbij in iedere hoek ruimte is voor een aantal huizen. Het bebouwingspatroon in de Kerkbuurt daarentegen kenmerkt zich door een ovale basisvorm. Haaks op de hoofdweg zijn de woningen in rijen gesitueerd. De structuur van de Kets is grillig en van de Havenbuurt wordt voor een groot deel bepaald door de karakteristieke rechthoekige haven met de hoge steiger in het midden nog altijd afgestemd op de bottervloot van de Marker visserij.

18

RUIMTELIJKE KARAKTERISTIEKEN MARKEN

Architectonisch De meest representatieve woningen staan haaks op de hoofdontsluiting, en zijn één bouwlaag hoog met een zadelkap. De bebouwing is aaneengesloten en staat in een strakke rooilijn. De topgevels grenzen direct aan de straat. De bebouwing staat haaks op de hoofdontsluiting. Achter de bebouwing in de eerste lijn, is bebouwing in de tweede, derde of zelfs vierde lijn gerealiseerd, met smalle stegen ontsloten op de Kerkbuurt. De noklijnen staan in elkaars verlengde. De bebouwing op de werven is zo sterk geconcentreerd, dat private buitenruimte niet tot nauwelijks aanwezig is. Op het talud aan de buitenkant van de werven, oorspronkelijk aangewezen als bleekvelden, staan nu vrijstaande, kleinschalige bijgebouwen, welke overwegend qua kleur en materialisatie aansluiten op de oorspronkelijke bebouwing. De woningen zijn overwegend opgetrokken in houten, veelal gepotdekselde delen, in zwart geteerd (oudste woningen) en groen of grijs (jongere bebouwing) Jongere bebouwing, veelal op de lagergelegen gronden, is opgetrokken in schoonmetselwerk en een met pannen gedekt zadeldak. Bebouwing met een bijzondere bestemming (kerk, pastorie, buurthuis) wijkt af van de rooilijn en materialisatie (schoon metselwerk) Daken De oorspronkelijke bebouwing heeft een zadeldak, met de noklijn doorgaans haaks op de hoofdontsluiting en de topgevel grenzend aan de straat.

Kappen zijn gedekt met keramische pannen in rood en grijs.

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

Stedenbouwkundig Beeldbepalend is de overwegend houten bebouwing, dicht bijeen gebouwd en geconcentreerd op de werven, die als verhoogde nederzettingen oprijzen uit het polderlandschap. Als gevolg van de aanpassing van de bebouwing op de natuurlijk ontstane werven, heeft de bebouwing een organische stedenbouwkundige structuur die zich aanpast aan de vorm van de hoger gelegen ondergrond. Woningen staan niet in een strakke rooilijn. Er bestaat een groot onderscheid tussen het open, onbebouwde landschap, en de dicht op elkaar staande bebouwing op de werven. De structuur van de hoger gelegen werfbebouwing is sinds eeuwen vrijwel ongewijzigd en onaangetast. Bebouwing van latere bouwtijd is gebouwd op lagergelegen gronden, zoals de buurt tussen de Kerkbuurt en de Havenbuurt en de Minnebuurt, noord-oostelijk op het eiland.

19

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

Bron: Beeldbank gemeente Waterland 20

3d. Gebiedsbeschrijving rijksbeschermd dorpsgezicht Zuiderwoude Het dorpslint loopt evenwijdig aan de verkaveling van het veenweidelandschap van de Binnenbraek en ligt te midden van een aantal Aeën en Dieën (inbraakgeulen en meren). De ruimtelijke structuur wordt bepaald door het langgerekte bebouwingslint en de samenkomst van enkele wegen en vaarwegen bij de kerk. De ondiepe bouwpercelen staan loodrecht op de weg en worden strak begrensd door de weg en een kavelsloot achter de bebouwing.

De verspringende rooilijnen geven het lint een afwisselend straatbeeld: sommige woningen staan dichter langs de weg en sommige worden door een voortuin van de weg gescheiden. De meeste gebouwen zijn opgetrokken met de karakteristieke houten gevelbekleding. In sommige gevallen wordt het hout gecombineerd met metselwerk: de eerste bouwlaag bestaat dan uit steen, terwijl de topgevel met hout is bekleed. De daken zijn met keramische dakpannen bekleed. Kenmerkend is het gevarieerde kleurgebruik, namelijk licht en donkergroen, licht grijs en beige (Nota uiterlijk van bouwwerken).

Bron: Beeldbank gemeente Waterland

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

In Zuiderwoude is sprake van vrijstaande bebouwing met tussen de bebouwing vaak doorzichten naar het achterliggende landschap. Bij het Dijkeinde wordt de structuur gekenmerkt door een grotere openheid en een meer landelijk karakter. De bebouwing aan de westzijde van het dorp is klein van schaal met overwegend een bouwlaag met kap, en heeft een dorps karakter. De bebouwing aan de oostzijde van het dorp vaker is vaker vrijstaand. Hier komen enkele stolpboerderijen voor. De bebouwing heeft een meer landelijk karakter. Er komen zowel zadeldaken, schilddaken en piramidedaken voor. Tussendoor staat zo nu en dan een pand met twee bouwlagen met vaak een steile kap en een enkele kaakberg (hooihuisboerderij).

21

RUIMTELIJKE KARAKTERISTIEKEN ZUIDERWOUDE Stedenbouwkundig Kenmerkend is de compacte lintbebouwing in contrast met het open landschap De bebouwing aan de noordzijde van de Zuiderwouder Dorpsstraat grenst overwegend direct aan de straat. De bebouwing aan de zuidzijde heeft overwegend meer ruimte voor een voortuin. Bebouwing aan de zuidzijde van de Zuiderwouder Dorpsstraat kent een gevarieerde rooilijn, aan de achterzijde worden de percelen begrensd door de waterloop De Zwet. De percelen zijn dieper en breder en tussen de bebouwing is meer ruimte. Bebouwing aan de noordzijde kent een hogere concentratie, woningen staan op kleinere, minder diepe percelen. Halverwege wordt de Dorpsstraat doorsneden door een sloot: de dorpsachtige bebouwing aan de westzijde behoort meer tot de kern, de bebouwing aan de oostzijde kent een meer landelijk karakter en grotere openheid.

Daken Kapvormen zijn gevarieerd. Zadeldaken, schildkappen, piramidevormige kappen en mansardekappen komen voor. De kappen zijn gedekt met keramische pannen, in rood en zwart/antraciet. Bebouwing staat met de noklijn zowel haaks op als parallel aan de hoofdontsluiting.

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

Architectonisch Kleinschaligheid en diversiteit aan lintbebouwing met afwisselend arbeiderswoningen, stolpboerderijen, enkele kaakbergen Materialisatie van de bebouwing is divers: zowel een houten gevelbekleding in verschillende kleuren schilderwerk komt voor als schoon metselwerk. Met name aan de oostzijde van het lintdorp zijn achter de hoofdbebouwing veel aan- en bijgebouwen opgetrokken.

22

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

Bron: Beeldbank gemeente Waterland 23

4e . Gebiedsbeschrijving dorpskernen Watergang, Uitdam en Ilpendam

WATERGANG De hoofdstructuur van Watergang bestaat uit dorpsbebouwing langs de smalle Dorpsstraat. Deze straat vormt de centrale as van het dorp, met haaks daarop enkele zijstraatjes. Karakteristiek zijn de vele watergangen, de kleine ophaalbruggen en de vele doorzichten naar het achterliggende open landelijke gebied. Langs de Dorpsstraat is sprake van lintbebouwing, bestaande uit kleine arbeiderswoningen, stolpboerderijen, enkele karakteristieke kaakbergen (hooihuisboerderij) en voorraadschuren. Door de individuele gebouwen op een ruime

Watergang Bron: Beeldbank gemeente Waterland

kavel en verspringende rooilijnen heeft het lint een gevarieerde bebouwingsstructuur. De bebouwing in de tussenstraatjes bestaat uit rijtjeswoningen en enkele vrijstaande woningen uit de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw. De bebouwing bestaat uit één tot twee bouwlagen met meestal een zadeldak en staan meestal haaks op de weg. UITDAM De hoofdstructuur bestaat uit de Uitdammer Dorpsstraat met aan weerszijden lintbebouwing en evenwijdig lopende de Waterlandse Zeedijk. Het westelijk deel van het lint is vrij transparant met meerdere doorzichten naar het achterliggende open landschap en de Uitdammer Die. Aan de oostelijke zijde zijn er enkele doorzichten naar de Waterlandse Zeedijk. De bebouwing is divers met kleinere arbeiderswoningen en een enkele stolpboerderij. De sterk verspringende rooilijnen geven het straatbeeld een gevarieerd karakter. De woningen hebben doorgaans een grote voortuin, omdat ze veelal achter op de kavel staan. Oorspronkelijk waren de woningen georiënteerd op de hogere Waterlandse Zeedijk. Later is de Uitdammer Dorpsstraat

Uitdam Bron: Beeldbank gemeente Waterland

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

De dorpen Ilpendam, Watergang en Uitdam zijn niet aangewezen als beschermde dorpsgezichten. Wel zijn de dorpskernen historisch waardevol en komen er in meer of mindere mate monumenten, beeldbepalende en waardevolle panden voor. De bebouwing binnen deze dorpen zonder objectbescherming, valt onder de vergunningvrije regels van het Rijk. Omdat ze wel karakteristiek zijn voor Waterland en veelal historisch waardevolle straatgezichten kennen, hebben we ze wel meegenomen in de inventarisatie.

24

ILPENDAM De dorpskern Ilpendam ligt ingeklemd tussen de oude loop van het Noord-Hollands Kanaal en de Purmerringvaart. Beide wateren komen in de oude kern samen en bepalen in belangrijke mate het beeld. In de Dorpsstraat komen diverse functies voor die variëren van maatschappelijke voorzieningen tot winkels en recreatie. Richting het noorden (De Noord) en het zuiden (Monnickendammerrijweg) krijgt de woonfunctie de overhand en neemt de dichtheid van de bebouwing af. Kenmerkend is dat de dorpskern is ontstaan door de geleidelijke groei en verdichting van lintbebouwing. In tegenstelling tot de dorpslinten staan de gebouwen overwegend vlak naast elkaar, met de gevel naar de straat gericht en veelal direct aan de weg. In enkele gevallen wordt de woning door een kleine voortuin van de weg gescheiden. Het grootste deel van de bebouwing bestaat uit één of twee bouwlagen met kap. Veelal een zadeldak afgewisseld met een mansarde- of schilddak. De diversiteit aan bebouwing, kapvormen en de sporadisch verspringende rooilijnen geven het straatbeeld een gevarieerd karakter. Bijzondere functies (kerken, dorpshuis, brandweer) wijken af van de schaal en de maat van de woonbebouwing. (Nota Uiterlijk van Bouwwerken)

Ilpendam Bron: Beeldbank gemeente Waterland

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

aangelegd door de toenmalige achtertuinen van de woningen. Hierdoor zijn de zogenaamde ‘overtuinen’ ontstaan. De bebouwing bestaat overwegend uit één bouwlaag met een zadeldak. Incidenteel komen ook woningen met twee bouwlagen voor. De nokrichting is zowel haaks op als evenwijdig aan de weg.

25

4. regime zonnepanelenbeleid

4a. Algemene uitgangspunten

MAATWERK Beschermde gezichten zijn er in alle soorten en maten. Hetzelfde geldt voor monumenten. Ieder gebied of object vraagt om een eigen benadering. Een plattelandsdorp vraagt een heel andere benadering dan een historische binnenstad. Liggen gebouwen vrij in de ruimte en zijn ze van grote afstand zichtbaar? Is de bebouwing compact en aaneengesloten? Welke kapvormen en soorten dakbedekking zijn in het gebied aanwezig? Dit soort karakteristieken zijn belangrijk om te onderzoeken, en geven inzicht in de mogelijkheden voor zonnepanelen. Daarbij is het soms mogelijk om binnen een beschermd gezicht onderscheid te maken in verschillende deelgebieden. Lang niet alle plekken binnen beschermd gezicht zijn namelijk even bijzonder of kwetsbaar. Sommige straten, parken of pleinen kunnen een bijzonder hoge cultuurhistorische en beeldwaarde hebben en er uitspringen. Andere straten, sommige binnenruimten, of inbreidingslocaties kunnen voor het beschermde gezicht minder belangrijk zijn. De beeldwaarde is er lager. Uniforme regels die van toepassing zijn op alle monumenten, of voor alle panden binnen een beschermd dorps- of stadsgezicht, zijn

daarom onmogelijk op te stellen. De toetsing van wat een pand of gebied verdraagt, blijft daarom maatwerk. Met het formuleren van deze algemene uitgangspunten voor de plaatsing van zonnepanelen, en de indeling van de beschermde gebieden in regimes, geven we aanvragers meer inzicht in de gemaakte afwegingen, en mogelijkheden van zonnepanelen en -collectoren op een bepaalde plek. Bovendien worden aanvragen beoordeeld door de onafhankelijke commissie voor welstand en monumenten, die elke aanvraag in zijn specifieke context bekijken. BRANDVEILIGHEID Zonnepanelen vormen een potentieel brandrisico. Het meeste risico lijkt er te zijn bij het realiseren van alle technische aansluitingen en soms ook bij de wijze van installeren. Vanwege de brandveiligheid en het behoud van cultureel erfgoed is het daarom belangrijk alleen te werken met deskundige installateurs. Er bestaat een keurmerk voor zonne-energie: ‘Zonnekeur’. Dit keurmerk geeft houvast bij het zoeken naar betrouwbare producten en installateurs. Voor de producten en de installateurs die het keurmerk voeren, gelden strenge criteria die worden getoetst door onafhankelijke partijen. Zonnekeur is ontwikkeld in samenspraak met RVO als vertegenwoordiger van de Nederlandse overheid. De onafhankelijke stichting Duurzame Energie Prestatie Keur (DEPK) waarborgt de kwaliteit ervan.

Logo Zonnekeur

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

ZICHTBAARHEID In tegenstelling tot wat vaak gedacht wordt, is het gevolg van de aanwijzing tot beschermd gezicht niet om de huidige situatie te bevriezen, maar om nieuwe ontwikkelingen met respect voor het bestaande te integreren. Dit uitgangspunt is ook van toepassing bij zonnepanelen en -collectoren. Ook voor monumenten geldt dat zichtbaarheid van zonnepanelen niet meer altijd een breekpunt is. Uiteraard heeft het de voorkeur de zonnepanelen uit het zicht te houden, maar wanneer daarvoor aantoonbaar geen mogelijkheden zijn, dan wordt gekeken naar de mate waarin het beeld van het monument en zijn omgeving wordt verstoord. Daardoor kan vaker positief geadviseerd worden over zonnepanelen die zichtbaar zijn vanuit publiek toegankelijk gebied. Een van de voorwaarden voor een positief advies voor zonnepanelen in het zicht is een zorgvuldig afgewogen ontwerp. Er zal ook geen sprake mogen zijn van een ernstige visuele verstoring of aantasting van cultuurhistorische waarden.

27

PLAATSING VAN PANELEN BINNEN EEN GESLOTEN VLAK De manier waarop de zonnepanelen zijn gegroepeerd (het legplan) heef grote invloed op de mate van verstoring. Door te kiezen voor een legplan met een zo rustig mogelijk beeld – in veel gevallen zal dit een aangesloten rechthoekig vlak zijn – blijf de visuele verstoring beperkt. De panelen worden in een rechthoekig en regelmatig geordend plan gelegd dat ondergeschikt blijft aan de hoofdvorm van het dak en de daarop aanwezige elementen. Het plaatsen van dummy-panelen kan helpen om plekken binnen het gesloten vlak met pijpjes of dakramen, op te vullen.

UITVOERING PANELEN Veruit de meest voorkomende zonnepanelen zijn kristallijne zonnepanelen. Deze zijn onder te verdelen in Mono- en Poly-kristallijne panelen. Poly zonnepanelen zijn te herkennen aan een blauwe kleur en hebben veelal een raster in het paneel, en een aluminiumkleurige lijst. Mono-panelen hebben een egale donkere, bijna zwarte kleur. Deze panelen hebben doorgaans een zwart frame, en worden daarom ookwel ‘all black’-panelen genoemd. Deze ‘all black’ mono-panelen hebben de voorkeur boven de polypanelen omdat ze geen hinderlijke patronen en opvallende randen hebben, en daarmee een rustiger vlak vormen op een dak, zeker wanneer het dak een donkere dakbedekking heeft.

Dummy zonnepaneel Bron: de website van Zoneco [link]

BIJGEBOUWEN Veel bebouwing binnen de historische dorpskernen hebben achter de hoofdbebouwing bijgebouwen staan, of hebben ondergeschikte aanbouwen zonder historische waarden. In Monnickendam en Marken komt bebouwing in de tweede lijn, of zelfs in de derde lijn voor. Deze bebouwing is veelal niet tot nauwelijks zichtbaar vanaf de straat (hoofdontsluiting). Deze bijgebouwen zijn vaak een goed alternatief voor het plaatsen van zonnepanelen, wanneer het hoofdgebouw geen mogelijkheden biedt om panelen uit het zicht te plaatsen. Op pagina 51 ziet u een aantal voorbeelden van zonnepanelen geplaatst op bijgebouwen, in de stadskern van Monnickendam.

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

DUMMY-PANELEN Dummy-panelen zien er net zo uit als zonnepanelen, maar ze produceren geen energie en kunnen daarom verzaagd worden zodat ze samen met de echte zonnepanelen een gesloten vlak vormen. Zodoende kunnen ze een ongunstig patroon op een dak verfraaien. Plekken die vanwege een schuine hoek, een pijpje of een dakvenster leeg gebleven zijn, kunnen opgevuld worden met een dummypaneel, zodat toch een gesloten vlak kan worden gecreëerd.

28

TRENDSETTER BINNEN WOONBLOKKEN/RIJWONINGEN Uniforme architectuur, zoals in volkshuisvestingbuurten of tuinwijken, is gebaat bij een gelijkvormige aanpak voor het gehele ensemble. Wanneer zonnepanelen of –collectoren worden geplaatst op een rijwoning of woonblok, dan is het uitgangspunt dat alle panelen op een individuele woning op eenzelfde wijze worden gepositioneerd op het dakvlak. De eerste vergunde aanvraag voor zonnepanelen op een woning binnen een rij, wordt dan de trendsetter waarop latere aanvragen zich dienen aan te passen voor wat betreft de positionering in het dakvlak en uitvoering van de panelen.

Trendsetter binnen blok, Foto van COUP

Zonnepanelen hebben momenteel een levensduur van 15 tot 30 jaar. Wanneer de panelen hun levensduur hebben bereikt, of wanneer er andere vormen zijn gevonden van duurzame energieopwekking, kunnen de panelen worden verwijderd, zonder schade te hebben aangericht aan het beschermde erfgoed. GEÏNTEGREERDE PANELEN Geïntegreerde zonnepanelen liggen niet óp het dak, maar vervangen een stuk dakbedekking, en liggen daardoor als het ware ‘in het dak’. Ze hebben vaak een zwarte kleur, en worden doordat ze visueel onderdeel vormen van de dakbedekking, veelal ervaren als esthetisch mooier. Voor het plaatsen van geïntegreerde panelen moet de bestaande dakbedekking worden aangepast. Voor panden met een monumentale bescherming betreft dit een vergunningplichtige activiteit, omdat historisch waardevol materiaal wordt verwijderd. Bovendien zijn de panelen kwetsbaarder voor hoge temperaturen, en bestaat er, bij een ondeskundige installatie, meer kans op brandgevaar. Bovendien

Geïntegreerde panelen, Bron: de website van Zongeschikt [link]

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

REVERSIBILITEIT Zonnepanelen en –collectoren worden reversibel, boven op de bestaande dakbedekking, geplaatst. Verwijdering van de bestaande dakbedekking voor het plaatsen van zonnepanelen en collectoren is ongewenst. Het behoud van de historische dakbedekking is uitgangspunt. Als de dakbedekking om technische redenen vervangen moet worden, wordt geadviseerd om deze in vorm en materiaal identiek te vervangen.

29

GEKLEURDE PANELEN De meest voorkomende zonnepanelen zijn doorgaans (donker)blauw (polycellen) of zwart (monocellen). Tegenwoordig ontwikkelen steeds meer aanbieders rode/oranje panelen, die beter aansluiten op een onderliggend dakvlak met een rode/oranje dakbedekking van dakpannen. Panelen in de kleur van het onderliggende dakvlak hebben een minder groot visueel effect hebben op het pand, het straatbeeld en de omgeving.

BIJZONDERE DAKVORMEN EN DAKBEDEKKING Op daken met een bijzondere vorm of afwerking is het plaatsen van zonnepanelen en -collectoren in principe ongewenst omdat deze daar meer opvallen en daardoor eerder een ernstige visuele verstoring vormen. Dit betreft bijvoorbeeld ronde, spitse of veelhoekige daken, daken met een bijzonder decoratief patroon of daken van bijzondere materialen, zoals zeldzame dakpannen, sommige leien daken, de meeste daken van riet, koper, zink of lood. GROEN Bomen, tuinen, parken, lanen en andere groenelementen in beschermde gezichten behoren vaak tot de waardevolle karakteristiek van het gezicht. Het kappen van bomen of inperken van groen om de opbrengst van zonnepanelen te vergroten is dan niet acceptabel. Dat staat nog los van het steeds grotere belang van groene elementen en structuren in de strijd tegen de toenemende hitte in stedelijk gebied.

Nadeel van deze rode panelen is dat de kostprijs vanwege die afwijkende kleur en kleinere productieaantallen iets hoger ligt dan bij zwarte zonnepanelen. Een rood paneel kost gemiddeld 15% meer dan een zwart paneel. Ook de opbrengst van een rood paneel is iets lager dan van een zwart paneel; gemiddeld brengt een rood paneel 10% minder op dan een zwart paneel van hetzelfde formaat. Op pagina 50 ziet u op de visualistaties wat gekleurde panelen zouden kunnen betekenen voor de beeldkwaliteit van broek en Waterland. PLAATSING OP PLATTE DAKEN De plaatsing van zonnepanelen op platte daken (hoofdbebouwing, bijgebouwen, dakkapellen) is binnen alle scenario’s toegestaan, mits zij niet zichtbaar zijn vanuit het openbaar toegankelijke gebied. Dat betekent dat de collector of het paneel ten minste net zo ver verwijderd moet blijven van de dakrand als de collector of het paneel hoog is.

Panelen in kleur, Bron: de website Monumentaal [link]

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

vermoeilijken geïntegreerde panelen het blussen, vanwege de verdiepte ligging. Hetzelfde geldt voor zogeheten ‘zonnepannen’ waarbij de panelen in de dakpannen of leien geïntegreerd zijn. Binnen beschermde dorpsgezichten en op monumenten zijn zonnepannen of zonneleien ongewenst, omdat de oorspronkelijek dakbedekking hiervoor moet worden verwijderd. Omdat elke zonnepan een eigen aansluiting heeft, is de installatie bovendien kostbaar en kwetsbaar.

30

4b. Criteria per regime In onderstaande vier regimes zijn de mogelijkheden voor het aanbrengen van zonnepanelen opgenomen, aan de hand van een lijst van criteria. De vier regimes hebben een aflopende mate van mogelijkheden. Elk regime is verduidelijkt met een kleur (grijs-groen-blauw-rood), zodat elk regime kan worden ingetekend in een kaartbeeld, en er per gebied, buurt of object kan worden ingetekend welk regime hier van toepassing is. Regime 1 (grijs) staat het plaatsen van zonnepanelen toe, binnen de vergunningvrije regels van het rijk. Met regime 2, 3 en 4 is het plaatsen van zonnepanelen een vergunningplichtige activiteit. Binnen regime 2 (groen) kunnen zonnepanelen op alle dakvlakken worden geplaatst, mits zorgvuldig gepositioneerd op het dakvlak en geplaatst in een gesloten, rechthoekig vlak.

Regime 4 (rood) is het meest strikte regime waarbij zonnepanelen in principe niet zichtbaar mogen zijn vanuit de openbare ruimte. In principe, want als het onmogelijk is om zonnepanelen uit het zicht te houden, blijven er mogelijkheden onder bepaalde voorwaarden. Deze voorwaarden zijn aangegeven in de set met criteria, en zullen per plan worden beoordeeld door de adviescommissie. Onder dit strengste regime vallen onder andere alle monumenten en alle waardevolle en beeldbepalende panden. Omdat de scope van dit onderzoek betrekking heeft op beschermd erfgoed, is het plaatsen van zonnepanelen bijna altijd vergunningplichtig. Regime 1 is daarom niet van toepassing op de gebieden en panden met een beschermde status. Voor de volledigheid hebben we dit regime wel meegenomen, en de panden buiten de begrenzingen van de beschermde stads- of dorpsgezichten, zonder monumentale status, grijs gekleurd.

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

Binnen regime 3 (blauw) worden zonnepanelen op het voordakvlak niet toegestaan, maar wel op de zijdakvlakken en het achterdakvlak. Ook binnen dit regime geldt, dat de panelen zorgvuldig gepositioneerd op het dakvlak en geplaatst in een gesloten, rechthoekig vlak.

31

Vergunningvrij regime 1 Om een zonnecollector of zonnepaneel vergunningvrij te mogen plaatsen moet voldaan worden aan de volgende voorwaarden: • De zonnecollector of het zonnepaneel moet op een dak worden geplaatst; • De collector of het paneel moet een geheel vormen met de installatie voor het opslaan van het water respectievelijk het opwekken van elektriciteit. Als dat niet het geval is, dan moet die installatie binnen in het betreffende gebouw worden geplaatst; • Komt de zonnecollector of het zonnepaneel op een schuin dak, dan geldt dat: - de collector of het paneel niet mag uitsteken en dus aan alle kanten binnen het vlak van het dak moet blijven, - de collector of het paneel in of direct op het dakvlak moet worden geplaatst, - de hellingshoek van de collector of het paneel hetzelfde moet zijn als die van het dakvlak waarop het staat; • Komt de zonnecollector of het zonnepaneel op een plat dak, dan geldt dat de collector of het paneel ten minste net zo ver verwijderd moet blijven van de dakrand als de collector of het paneel hoog is. Is het hoogste punt van de collector bijvoorbeeld 50 centimeter, dan moet de afstand tot de dakrand(en) ook minimaal 50 centimeter zijn.

Visualisaties vergunningvrij regime 1

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

Het plaatsen van zonnepanelen op monumenten en op panden binnen een rijksbeschermd stads- of dorpsgezicht is een vergunningplichtige activiteit. Het vergunningvrije regime 1 is daarom niet van toepassing op het beschermde erfgoed. Voor de volledigheid hebben we dit regime toch in beeld gebracht, en op de kaartbeelden aangegeven op bebouwing buiten de begrenzing van de rijksbeschermde stads- of dorpsgezichten, mits deze panden geen monumentale bescherming genieten.

32

Vergunningplichting regime 2 Zonnepanelen zijn toegestaan op alle dakvlakken. Zonnepanelen worden op schuine dakvlakken regelmatig gerangschikt in een rechthoekig blok, zonder verspringingen. De zonnepanelen zijn op schuine dakvlakken minimaal een dakpan (25 cm) verwijderd van de dakranden, nok en goten/boeidelen. Bij meerdere exemplaren in hetzelfde dakvlak is een identieke maatvoering en vormgeving van de panelen aangehouden. Uitvoering van de zonnepanelen in een terughoudende detaillering en uitstraling. Op gelijksoortige woningen binnen één rij dienen zonnepanelen op een identieke wijze gelegd te worden, binnen dezelfde positionering binnen het dakvlak. De eerste vergunning geldt hierbij als trendsetter voor de rest van de rij/blok. • Zonnepanelen zijn reversibel geplaatst boven op de bestaande dakbedekking, zonder wijzigingen aan te brengen aan de bestaande architectuur en dakbedekking (geen geïntegreerde panelen).

Visualisaties vergunningplichtig regime 2

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

• • • • • •

33

Vergunningplichtig regime 3 Zonnepanelen zijn niet toegestaan op het (voor)dakvlak gericht naar de straatzijde. Zonnepanelen zijn toegestaan op het achterdakvlak en de zijdakvlakken. Zonnepanelen worden op schuine dakvlakken regelmatig gerangschikt in een rechthoekig blok, zonder verspringingen. De zonnepanelen zijn op schuine dakvlakken minimaal een dakpan (25 cm) verwijderd van de dakranden, nok en goten/boeidelen. Op gelijksoortige woningen binnen een rij, dienen zonnepanelen op een identieke wijze gelegd te worden, binnen dezelfde positionering binnen het dakvlak (de eerste vergunning geldt hierbij als trendsetter voor de rest van de rij/blok). • Uitvoering van de zonnepanelen in een terughoudende detaillering en uitstraling. • Zonnepanelen zijn reversibel geplaatst boven op de bestaande dakbedekking, zonder wijzigingen aan te brengen aan de bestaande architectuur en dakbedekking (geen geïntegreerde panelen).

Visualisaties vergunningplichtig regime 3

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

• • • • •

34

Vergunningplichtig regime 4

• • • • •

Zonnepanelen zijn in principe alleen toegestaan wanneer deze niet zichtbaar zijn vanaf het openbaar toegankelijk gebied. Wanneer plaatsing buiten het zicht vanaf de straatzijde niet mogelijk is, wordt maatwerk geleverd, en wordt gekeken naar de mate waarin het pand en zijn omgeving wordt verstoord. Bij de beoordeling van zonnepanelen binnen regime 4 in het zicht, worden onderstaande punten beoordeeld: - Alternatieven uit het zicht of elders op het perceel, op bijgebouwen of niet-historisch waardevolle aanbouwen, zijn afgewogen en leveren geen rendabele situatie op. - De energieopwekking is ten bate van het eigen (monumentale) pand en er wordt geen cultuurhistorisch waardevol groen gekapt om de bezonning te verbeteren. - Er ontstaat door de aanleg van de panelen geen onevenredige aantasting van monumentale waarden in de vorm van een ernstige visuele verstoring en/of schade aan bouwhistorische waarden/materiaal. - Historische dakopbouwen en andere elementen op het dak (schoorstenen, dakkapellen, decoraties, et cetera) blijven behouden. - Zonnepanelen op daken met bijzondere dakbedekking, zoals leien en riet, zijn niet toegestaan. - Zonnepanelen zijn niet toegestaan op bijzondere dakvormen en op ondergeschikte dakschilden. Uitvoering van de zonnepanelen in een terughoudende detaillering en uitstraling.

De zonnepanelen zijn op schuine dakvlakken minimaal één dakpan (25 cm) verwijderd van de dakranden, nok en goten/boeidelen. Zonnepanelen worden op schuine dakvlakken regelmatig gerangschikt in een rechthoekig blok, zonder verspringingen. De dakconstructie moet de installatie (goed) kunnen dragen. Zonnepanelen zijn reversibel geplaatst boven op de bestaande dakbedekking, zonder wijzigingen aan te brengen aan de bestaande architectuur en dakbedekking (geen geïntegreerde panelen).

Visualisaties vergunningplichtig regime 4

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

• •

35

4c. Visualisaties

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

De invloed die zonnepanelen of -boilers hebben op het object, op het straatbeeld of op de (landelijke) omgeving, is per pand, straat of gebied verschillend. Het is afhankelijk van de kapvorm, de dakbedekking, de zichtbaarheid en de positionering van de panelen op het dakvlak. Om hier een beter inzicht in te krijgen per beschermd gebied, hebben we visualisaties gemaakt van de verschillende regimes. In het ene straatbeeld richten zonnepanelen op het voordakvlak minder visuele schade aan, dan in het andere straatbeeld. En de ene kapvorm verdraagt geen zonnepanelen op het voordakvlak, terwijl ze op een ander dakvlak, mits goed gepositioneerd, nauwelijks opvallen. Dan zijn er nog gebieden met een hoge toeristische aantrekkingskracht, doorgaans gepaard gaand met een hoge historische waarde, die we graag gaaf houden. Terwijl in andere gebieden juist ruimte geboden kan worden voor verduurzaming. Onderstaande visualisaties per historische kern maken de aantasting of verdraagzaamheid van panelen, inzichtelijk. Ook hebben we apart visualisaties gemaakt van een aantal veelvoorkomende monumenten, met zonnepanelen op het voordakvlak, zijdakvlakken of helemaal niet zichtbaar vanaf het openbaar toegankelijk gebied.

36

Monnickendam, historische kern

Vergunningvrij

Regime 2. Vergunningplichtig, alle dakvlakken toegestaan

Regime 3.

Vergunningplichtig, niet op voorvlak

Regime 4. Vergunningplichtig, niet zichtbaar

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

Regime 1.

37

Monnickendam, historische kern, 2e ring

Vergunningvrij

Regime 2. Vergunningplichtig, alle dakvlakken toegestaan

Regime 3.

Vergunningplichtig, niet op voorvlak

Regime 4. Vergunningplichtig, niet zichtbaar

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

Regime 1.

38

Broek in Waterland, rijksbeschermd dorpsgezicht

Vergunningvrij

Regime 2. Vergunningplichtig, alle dakvlakken toegestaan

Regime 3.

Vergunningplichtig, niet op voorvlak

Regime 4. Vergunningplichtig, niet zichtbaar

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

Regime 1.

39

Broek in Waterland, rijksbeschermd dorpsgezicht

Vergunningvrij

Regime 2. Vergunningplichtig, alle dakvlakken toegestaan

Regime 3.

Vergunningplichtig, niet op voorvlak

Regime 4. Vergunningplichtig, niet zichtbaar

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

Regime 1.

40

Marken, rijksbeschermd dorpsgezicht

Vergunningvrij

Regime 2. Vergunningplichtig, alle dakvlakken toegestaan

Regime 3.

Vergunningplichtig, niet op voorvlak

Regime 4. Vergunningplichtig, niet zichtbaar

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

Regime 1.

41

Marken, rijksbeschermd dorpsgezicht, de werven

Vergunningvrij

Regime 2. Vergunningplichtig, alle dakvlakken toegestaan

Regime 3.

Vergunningplichtig, niet op voorvlak

Regime 4. Vergunningplichtig, niet zichtbaar

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

Regime 1.

42

Zuiderwoude, rijksbeschermd dorpsgezicht

Vergunningvrij

Regime 2. Vergunningplichtig, alle dakvlakken toegestaan

Regime 3.

Vergunningplichtig, niet op voorvlak

Regime 4. Vergunningplichtig, niet zichtbaar

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

Regime 1.

43

Zuiderwoude, rijksbeschermd dorpsgezicht

Vergunningvrij

Regime 2. Vergunningplichtig, alle dakvlakken toegestaan

Regime 3.

Vergunningplichtig, niet op voorvlak

Regime 4. Vergunningplichtig, niet zichtbaar

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

Regime 1.

44

Monument, stolpboerderij

Vergunningvrij

Regime 2. Vergunningplichtig, alle dakvlakken toegestaan

Regime 3.

Vergunningplichtig, niet op voorvlak

Regime 4. Vergunningplichtig, niet zichtbaar

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

Regime 1.

45

Monument, kaakberg

Vergunningvrij

Regime 2. Vergunningplichtig, alle dakvlakken toegestaan

Regime 3.

Vergunningplichtig, niet op voorvlak

Regime 4. Vergunningplichtig, niet zichtbaar

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

Regime 1.

46

Monument, rijksmonument in historische kern

Vergunningvrij

Regime 2. Vergunningplichtig, alle dakvlakken toegestaan

Regime 3.

Vergunningplichtig, niet op voorvlak

Regime 4. Vergunningplichtig, niet zichtbaar

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

Regime 1.

47

Monument, kerk

Vergunningvrij

Regime 2. Vergunningplichtig, alle dakvlakken toegestaan

Regime 3.

Vergunningplichtig, niet op voorvlak

Regime 4. Vergunningplichtig, niet zichtbaar

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

Regime 1.

48

Monumenten, kerk referentiebeelden

Kerk Landsmeer, Foto: Teun van Zanten [link]

Gereformeerde kerk in Den Bommel [link]

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

Maranathakerk [link]

49

Zonnepanelen in kleur

Vergunningvrij

Regime 2. Vergunningplichtig, alle dakvlakken toegestaan

Regime 3.

Vergunningplichtig, niet op voorvlak

Regime 4. Vergunningplichtig, niet zichtbaar

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

Regime 1.

50

Zonnepanelen op bijgebouwen

Foto’s COUP

Verduurzaming erfgoed Gemeente Waterland

Afbeelding Google earth

51

RE: Waterland, update boekje 1 bericht

Willemijn Paijmans <willemijn@coup-group.com> Aan: moon <moon@buromoon.nl>, Eline Amsing <eline@coup-group.com>, Thijs Aarden <thijs@coup-group.com> Cc: Peter Oussoren <peter@coup-group.com>

7 juli 2023 om 15:19

4d Kaartbeelden

Hoi allemaal,

De verschillende regimes zijn verduidelijkt met eenvisualisaties! kleur, die elk voor een set van criteria staan. Deze kleuren kunnen per gebied ingetekend Dank Moon voor de nieuwe worden op de kaart. Zodoende kan er onderscheid gemaakt worden binnen het beschermde gebied tussen verschillende striktheden. Binnen gebieden met een hoge historische waarde, met een hoge toeristische aantrekkingskracht of met meer kwetsbare architectuur en dakvlakken, kan de ‘knop’ wat aangedraaid worden, en een strikter regime worden toegepast, terwijl gebieden die meer kunnen verdragen, bijvoorbeeld met Even naar aanleiding van de eerder toegestuurde inhoudsopgave, en de eerdere discussie om een differentiatie te maken binnen de bestaande gevarieerdere architectuur, minder zichtbaarheid aan de straat of minder dakvlakken, wellicht gedraaid kunnen worden en welstandsgebieden, bijvoorbeeld in Monnickendam over de kwetsbare eerstelijns en tweedelijns bebouwing, en de wat meestlosser waardevolle hoofdstraten: een regime kunnen toelaten dat meer mogelijkheden biedt. Ook monumenten, waardevolle panden en beeldbepalende panden kunnen als groep Ik denk regime dat we de worden welstandsgebieden (historische kern, dorpslint) moeten loslaten, en met onze eigen gebieden gaan werken, wat betreft de gevisualiseerde op deze manier binnen een passend opgenomen. vier regimes.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Waterland&id=933e70a0-6104-4049-aaed-3310cf09c85d