CConstaterende datWaterland
Koppel je AI →
Document · PDF

157-146 Bijlage 01 Nota Grondbeleid.pdf

Raadsvergadering 16 december 2021, gemeente WaterlandBij agendapunt: Eventuele moties n.a.v. debatverzoek 157-145 RID Grondbeleid gemeente Waterland 2021 (TvN)13.375 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

1

Inhoud 1

2

3

4

5

Inleiding ............................................................................................................................................................... 4 1.1

Waarom deze nota? .................................................................................................................................... 4

1.2

Doelstellingen van de Nota Grondbeleid 2021 ........................................................................................... 5

1.3

Paragraaf grondbeleid in de begroting ....................................................................................................... 5

1.4

Rolverdeling raad en college ....................................................................................................................... 6

1.5

Grondbeleid op Europees-, Rijks-, Regionaal-, Provinciaal- en gemeentelijk niveau ................................. 6

1.5.1

Grondbeleid op Europees niveau ........................................................................................................... 6

1.5.2

Grondbeleid op rijksniveau .................................................................................................................... 8

1.5.3

Grondbeleid op provinciaal niveau......................................................................................................... 9

1.5.4

Grondbeleid op regionaal niveau ......................................................................................................... 10

Uitgangspunt voor de Nota Grondbeleid 2021 ................................................................................................. 11 2.1

Vormen grondbeleid ................................................................................................................................. 11

2.2

Keuze grondbeleid gemeente Waterland ................................................................................................. 11

2.3

Waarom de keuze voor Sturend Grondbeleid? ........................................................................................ 12

Grondbeleidsinstrumenten nu en onder de Omgevingswet ............................................................................. 13 3.1

Inleiding .................................................................................................................................................... 13

3.2

Grondverwerving ...................................................................................................................................... 13

3.3

Wijze van verwerving ................................................................................................................................ 13

3.4

Gemeentelijk voorkeursrecht (Wvg) ......................................................................................................... 14

3.4.1

Vestigingsbesluit, grondslag, duur en verlenging ................................................................................. 14

3.4.2

Het gemeentelijk voorkeursrecht onder de Omgevingswet ................................................................ 15

3.5

Bestemmingsplan, omgevingsplan en de omgevingsvergunning ............................................................. 15

3.5.1

Van bestemmingsplan naar omgevingsplan onder de Omgevingswet ................................................ 16

3.6

Samenwerkings- en exploitatieovereenkomsten ..................................................................................... 17

3.7

Onteigening............................................................................................................................................... 18

3.7.1

Onteigening onder de Wro ................................................................................................................... 18

3.7.2

Onteigening onder de Omgevingswet .................................................................................................. 19

Kostenverhaal nu en onder de Omgevingswet .................................................................................................. 20 4.1

Inleiding .................................................................................................................................................... 20

4.2

Privaatrechtelijk kostenverhaal: de anterieure overeenkomst ................................................................ 20

4.3

Publiekrechtelijk kostenverhaal: het exploitatieplan ............................................................................... 21

4.4

Bovenwijkse kosten, bovenplanse kosten en bijdragen aan ruimtelijke ontwikkelingen ........................ 22

Grondprijsbeleid en methoden van gronduitgifte ............................................................................................. 23 5.1

Grondprijsbeleid ....................................................................................................................................... 23

5.2

Categorieën ............................................................................................................................................... 23

5.3

Algemene verkoopvoorwaarden .............................................................................................................. 23

5.3.1

Beeldbepalend groen en bomen .......................................................................................................... 23 2

6

7

5.3.2

Kabels en leidingen ............................................................................................................................... 23

5.3.3

Verkoop/verhuur van snippergroen ..................................................................................................... 23

5.3.4

Groenadoptie ....................................................................................................................................... 24

5.3.5

Aanpassing bestemmingsplan .............................................................................................................. 24

5.3.6

Minimale verkoop en/of verhuurprijs .................................................................................................. 25

5.3.7

Indexatie ............................................................................................................................................... 25

Woningbouwprogramma en sociale woningbouw ............................................................................................ 26 6.1

Inleiding .................................................................................................................................................... 26

6.2

Definities ................................................................................................................................................... 26

6.3

Verdeling woningbouwprogramma .......................................................................................................... 27

6.4

Sociale woningbouw ................................................................................................................................. 27

6.4.1

Doelgroepen ......................................................................................................................................... 27

6.4.2

Behoud van sociale woningen .............................................................................................................. 27

6.4.2.1

Het eerste recht van koop voor de gemeente ................................................................................. 27

6.4.2.2

Antispeculatiebeding ....................................................................................................................... 28

6.4.2.3

Zelfbewoningsplicht ......................................................................................................................... 28

6.4.2.4

Sociale huurwoningen ...................................................................................................................... 28

Beheer ............................................................................................................................................................... 29 7.1

Inleiding .................................................................................................................................................... 29

7.2

Huur .......................................................................................................................................................... 29

7.3

Pacht ......................................................................................................................................................... 29

7.3.1

Pachtprijs reguliere pacht ..................................................................................................................... 29

7.3.2

Geliberaliseerde pacht.......................................................................................................................... 29

7.4

Ingebruikgeving (bruikleen) ...................................................................................................................... 30

7.5

Keuze rechtsfiguur .................................................................................................................................... 30

7.6

Zakelijke rechten ....................................................................................................................................... 30

7.6.1

Recht van erfpacht ............................................................................................................................... 30

7.6.2

Recht van opstal ................................................................................................................................... 31

7.7

Volkstuinen ............................................................................................................................................... 31

7.8

Het tegengaan van oneigenlijk grondgebruik van derden ........................................................................ 31

7.8.1

Verjaringen ........................................................................................................................................... 31

7.8.2

Handhaving ........................................................................................................................................... 32

8

Onderhoud Nota Grondbeleid ........................................................................................................................... 33

9

Overzicht bijlagen .............................................................................................................................................. 33

3

1

Inleiding

Dit is de Nota Grondbeleid 2021 van de gemeente Waterland. In deze nota wordt beschreven welke beleidskeuzes Waterland maakt ten aanzien van grondbeleid en hoe de gemeente hieraan uitvoering geeft. De gemeente Waterland kiest daarbij voor het concept Sturend Grondbeleid dat hierna nader zal worden toegelicht. Grondbeleid is voor gemeenten een belangrijk middel om doelstellingen en ambities op het gebied van ruimtelijke ontwikkeling en huisvesting te realiseren. De gemeente Waterland formuleert de doelstelling van het grondbeleid als volgt: Het bevorderen van het gewenste ruimtegebruik en de ruimtelijke kwaliteit en het bevorderen van een rechtvaardige verdeling van kosten en opbrengsten. In de Omgevingsvisie Waterland 2030 met als motto ‘Het Nieuw Waterlands Peil’ zijn de doelstellingen en ambities van de gemeente Waterland op het gebied van ruimtelijk beleid vastgelegd. De ligging van de gemeente met haar overwegend open landschap en grote hoeveelheid water, in de Metropoolregio Amsterdam, tussen en nabij sterk groeiende stedelijke concentraties, maakt de eigenschappen/waarden van Waterland uniek en waardevol. De ambitie van de gemeente Waterland is dan ook om een aantrekkelijk woon-, werk- en recreatiegebied te zijn, met respect voor de aanwezige waarden openheid, rust en natuur.

In de Woonvisie Waterland 2025 zijn de beleidskaders en de opgaven op het gebied van volkshuisvesting vastgelegd. De focus van het beleid ligt hier op het aanpassen van de bestaande woningvoorraad, het toevoegen van nieuwe woningen en het bevorderen van langer zelfstandig wonen. Deze Nota Grondbeleid sluit aan en borduurt voort op zowel de inhoud van de Omgevingsvisie Waterland 2030 als die van de Woonvisie Waterland 2025. In de Nota Grondbeleid 2021 is relevante wet- en regelgeving opgenomen om aan de lezer een totaalbeeld duidelijk te maken.

1.1

Waarom deze nota?

De vigerende Nota Grondbeleid 2018 dateert van 27 februari 2018, maar is feitelijk in 2016 geschreven. Hoewel de huidige nota nog redelijk recent is opgesteld, zijn er nadien verschillende ontwikkelingen (zowel op landelijk niveau als binnen de gemeente zelf) die van invloed zijn op het grondbeleid en vragen om aanpassing van de vigerende nota. Daarnaast is binnen Waterland behoefte aan enerzijds meer flexibiliteit en daarnaast ook structuur ten aanzien van het uit te voeren grondbeleid. Omgevingswet Een toekomstige ontwikkeling die van invloed zal zijn op de uitvoering het gemeentelijk grondbeleid is de voorgenomen inwerkingtreding van de Omgevingswet, ten tijde van het schrijven van deze nota gepland op 1 juli 2022. De invoering van de Omgevingswet zal geen directe aanpassing van het grondbeleid van de gemeente vragen, maar is wel van invloed op de toe te passen grondbeleidsinstrumenten. Met name voor de instrumenten Wet voorkeursrecht gemeenten, onteigening en kostenverhaal gaat het één en ander veranderen. Hier wordt in de paragrafen 1.5.2, 3 en 4 verder op ingegaan. Galgeriet In 2020 is een start gemaakt met de uitvoering van de eerste fase van het project Galgeriet, een grote herontwikkeling van een verouderd bedrijventerrein in de kern Monnickendam tot een gemengd woongebied met zo'n 700 woningen, zowel in de sociale als in de vrije sector.

Op beleidsniveau zijn voor dit project keuzes gemaakt die destijds alleen voor het project Galgeriet waren 4

bedoeld. Inmiddels kan Galgeriet als succesvol praktijkvoorbeeld voor het concept Sturend grondbeleid worden aangemerkt en worden de gehanteerde uitgangspunten ook bij andere ontwikkelingen binnen de gemeente toegepast. Om te komen tot een eenduidig beleid zullen keuzes zoals gemaakt bij Galgeriet als voorbeeld dienen voor het in deze Nota Grondbeleid 2021 vast te leggen grondbeleid.

1.2

Doelstellingen van de Nota Grondbeleid 2021

Met het vaststellen van deze nota wil de gemeente Waterland op praktische wijze duidelijk maken (zowel in- als extern) hoe de beleidskeuzes worden afgewogen en het beleid wordt uitgevoerd. De doelstellingen van de Nota Grondbeleid kunnen als volgt worden omschreven: het door de gemeente naar buiten toe kenbaar maken van het door haar te hanteren grondbeleid; het vaststellen van een beleid waar ambtelijk en bestuurlijk aan kan worden getoetst; het beantwoorden van de vraag hoe een specifieke ruimtelijke ontwikkeling door middel van het voeren van grondbeleid kan worden gerealiseerd; het geven van een interne instructie aan alle betrokken medewerkers, hoe Sturend Grondbeleid toe te passen. De Nota Grondbeleid geeft de strategie weer die de gemeente voert bij haar grondbeleid zowel in het algemeen als per project. Aspecten die hierbij een rol spelen zijn onder andere: de gewenste mate van betrokkenheid bij projecten, het risicomanagement voor de gemeente, de rolverdeling en verantwoording binnen de gemeente, financiële en organisatorische capaciteit en de gemeentelijke grondpositie binnen een project. Het kunnen blijven voeren van de regie, een optimaal kostenverhaal en een minimum aan risico zijn belangrijke uitgangspunten.

De gemeente bepaalt op welke wijze de grondbeleidsinstrumenten worden ingezet om daarmee het voeren van de regie en het optimaliseren van het kostenverhaal te waarborgen en de risico's voor de gemeente te minimaliseren. Het is bij het hanteren van deze Nota Grondbeleid de bedoeling dat de diverse disciplines binnen de gemeente op dezelfde wijze omgaan met het grondbeleid. Dat wil zeggen het grondbeleid eenduidig toepassen bij door de gemeente gewenste ruimtelijke ontwikkelingen, zodat naar buiten toe bij voorbaat duidelijk is hoe de gemeente zich opstelt in onderhandelingen met grondeigenaren en marktpartijen. Belangrijk is dat elke discipline binnen de gemeente Waterland in deze zijn rol kent en die conform de gemaakte afspraken vervult.

1.3

Paragraaf grondbeleid in de begroting

In het Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten (hierna: BBV) is opgenomen dat een paragraaf grondbeleid verplicht moet worden opgenomen in de begroting (artikel 9.2 BBV). Jaarlijks dient de paragraaf Grondbeleid te worden opgenomen in de beleidsbegroting. De paragraaf geeft de visie op het grondbeleid weer in relatie tot de wijze waarop wordt getracht de ruimtelijke doelstellingen van de gemeente Waterland, te realiseren. De paragraaf Grondbeleid in de begroting bevat tenminste (artikel 16 BBV): a. Een visie op het grondbeleid in relatie tot de doelstellingen van de programma's die zijn opgenomen in de begroting; b. Een aanduiding van de wijze waarop de gemeente het grondbeleid uitvoert; c. Een actuele prognose van de te verwachten resultaten van de totale grondexploitatie (indien van toepassing); d. Een onderbouwing van de winstneming (indien van toepassing); e. Dekking bij tekorten (indien van toepassing); f. Beleidsuitgangspunten in relatie tot de risico's van grondzaken. 5

Aangezien de gemeente Waterland geen eigen grondexploitaties voert en dit beleid wil voortzetten, zullen de onderdelen c, d, e en f geen onderdeel uitmaken van deze Nota Grondbeleid. Daarnaast heeft de gemeente in haar Financiële verordening gemeente Waterland 2016 inzake grondbeleid artikel 19 opgenomen. Dit artikel luidt als volgt: De paragraaf grondbeleid bij de begroting en de jaarstukken bevat naast het in artikel 16 van het BBV genoemde ten minste de uitgangspunten voor prijsstelling van de verhuur en verkoop van gemeentelijke onroerende zaken en in het bijzonder de prijzen voor uitgifte van gronden en erfpachtcanons.

1.4

Rolverdeling raad en college

De raad en het college zijn afzonderlijke gemeentelijke bestuursorganen met ieder zijn eigen bevoegdheden, deze worden met deze nota niet gewijzigd. De gemeenteraad heeft een kader stellende en richtinggevende functie, stelt verordeningen, de gemeentebegroting en de jaarrekening vast en controleert het college. Het college is verantwoordelijk voor het bestuur, voert het beoogde beleid uit en neemt daartoe alle privaatrechtelijke beslissingen. Voor het uitvoeren van grondbeleid heeft het college, op basis van de in deze nota gestelde kaders, een aantal grondbeleidsinstrumenten ter beschikking waarover in de navolgende paragraven meer. Bevoegdheden college van burgemeester en wethouders Het college dient, op grond van artikel 6 van de Financiële verordening, met betrekking tot een aantal besluiten vooraf de gemeenteraad gelegenheid te geven om wensen en bedenkingen ter kennis van het college te brengen.

Het betreft: de verkrijging van onroerende zaken, tenzij de raad ten aanzien van deze verkrijging reeds een investeringskrediet heeft vastgesteld dan wel dat sprake is van verkrijging in het kader van de Wet voorkeursrecht gemeenten dan wel de Onteigeningswet; de vervreemding van gemeentelijke onroerende zaken met een waarde in het economisch verkeer van meer dan € 25.000,- en; de bezwaring van gemeentelijke onroerende zaken met een recht van hypotheek en/of erfpacht; de bezwaring van gemeentelijk onroerende zaken met een recht van opstal voor zover de te bezwaren oppervlakte groter is dan vijftig vierkante meter en het niet betreft een recht van opstal ten behoeve van de plaatsing van zonnepanelen op of aan een gebouw; het verstrekken van leningen, waarborgen en garanties; het aangaan van leningen anders dan die genoemd zijn in de paragraaf financiering van de begroting. Bevoegdheden raad De gemeenteraad is in een aantal gevallen wettelijk bevoegd tot het nemen van besluiten, bijvoorbeeld als het gaat om het toepassen van de Wet voorkeursrecht gemeenten of bij onteigening.

1.5

Grondbeleid op Europees-, Rijks-, Regionaal-, Provinciaal- en gemeentelijk niveau

Bij het bepalen van het gemeentelijk (ruimtelijk) beleid moet tevens het grondbeleid op Europees-, Rijks-, provinciaal- en regionaal niveau betrokken worden. Deze paragraaf geeft aan welk beleid per niveau wordt voorgestaan en welke wetswijzigingen eraan komen.

1.5.1

Grondbeleid op Europees niveau

Europese regelgeving is in de voorbije periode steeds belangrijker geworden. Kernbegrippen daarbij zijn staatssteun, aanbesteding en transparantie. Het niet voldoen aan Europese aanbestedingsregels kan ingrijpende (financiële) gevolgen of sancties tot gevolg hebben. Soms zijn er ook nieuwe ontwikkelingen die op aansturing of

6

na initiatief vanuit 'Europa' op gemeenten afkomen, bijvoorbeeld de invoering van de vennootschapsbelasting voor activiteiten waar de gemeente concurreert met marktpartijen. De Europese regelgeving treedt bij de uitvoering van grondbeleid vooral op bij aankoop- en verkooptransacties met bedrijven en bij de aanbestedingen voor bouw- en woonrijp maken. Gebiedsontwikkeling is een beleidsterrein waar decentrale overheden met staatssteun te maken kunnen krijgen. De gemeente Waterland voert tot op heden het beleid dat bouw- en woonrijp maken aan de markt wordt overgelaten. De voorwaarden waaronder grondtransacties als marktconform worden gezien, staan in de 'Mededeling staatssteun en grondtransacties'. Deze is van toepassing op de verkoop van grond en gebouwen in eigendom van de overheid aan ondernemingen. In de praktijk wordt de Mededeling ook toegepast op de aankoop, uitgifte in erfpacht of verhuur van gronden en gebouwen. Verloopt de verkoop van de overheidsgrond via één van de volgende verkoopprocedures, dan wordt er vanuit gegaan dat er geen sprake is van staatssteun: De overheidsgrond wordt via een openbare en onvoorwaardelijke biedprocedure, verkocht aan de hoogste bieder. De marktwaarde van de overheidsgrond wordt voor de verkoop door een onafhankelijke taxateur vastgesteld. Volgens deze marktwaarde wordt de overheidsgrond verkocht.

Steunmaatregelen van decentrale overheden die in omvang onder de zogenaamde 'de minimis' drempel blijven, hoeven niet te worden gemeld, er is geen rapportageverplichting. De hoogte van de 'minimis' steun is geregeld in de 'De minimisverordening', het plafondbedrag is vastgesteld op € 200.000,- per onderneming per drie belastingjaren. Steunmaatregelen aan ondernemingen die binnen de marges van deze regeling blijven, worden geacht het handelsverkeer niet ongunstig te beïnvloeden en niet als staatssteun aangemerkt. Beleidsuitgangspunt: Uitgangspunt van het gemeentelijk inkoop- en aanbestedingsbeleid is dat wanneer de Europese regels van toepassing zijn hieraan uitvoering wordt gegeven.

7

1.5.2

Grondbeleid op rijksniveau

Bij het bepalen van het gemeentelijke (ruimtelijk) beleid dient ook het grondbeleid van de Rijksoverheid betrokken te worden. In deze paragraaf wordt aangegeven welk beleid het Rijk voorstaat en welke wetswijzigingen eraan komen in relatie tot grondbeleid. Wet ruimtelijke ordening (Wro) Deze wet verbeterde o.a. de mogelijkheden voor kostenverhaal voor ruimtelijke ontwikkelingen die door marktpartijen worden geïnitieerd. Uitgangspunt is dat de gemeente kostenverhaal verplicht moet toepassen. De Wro onderscheidt hierbij twee sporen, enerzijds het privaatrechtelijk spoor via het aangaan van een exploitatieovereenkomst (anterieure overeenkomst). Publiekrechtelijk is er de mogelijkheid tot vaststelling van een exploitatieplan. Een en ander is vastgelegd in Afdeling 6.4 van de Wro, ook wel bekend als de Grondexploitatiewet (Grexwet). In hoofdstuk 4 wordt het kostenverhaal nader toegelicht. Onteigeningswet Bij grondverwerving is het uitgangspunt dat de gemeente tracht met eigenaren op minnelijke wijze tot overeenstemming te komen over aankoop van gronden. De Onteigeningswet dient daarbij als stok achter de deur in situaties dat minnelijk overleg niet tot overeenstemming leidt.

Wet voorkeursrecht gemeenten (Wvg) Deze wet biedt gemeenten de mogelijkheid om een voorkeursrecht te vestigen, waarbij het onroerend goed als eerste aan de gemeente moet worden aangeboden indien een eigenaar wil vervreemden. De intentie van deze wet is overheden een betere positie te geven op de grondmarkt; toepassing van dit instrument voorkomt verkoop aan bijvoorbeeld een ongewenste partij en zorgt ervoor dat de gemeente binnen een locatie de regie op de grondmarkt in handen houdt. De grondeigenaar heeft echter geen verplichting tot verkoop, aankoop kan niet via de Wvg worden afgedwongen. Wet begroting en verantwoording Deze wet bevat onder meer regels over de afbakening, definiëring en verslaggevingsregels rondom grondexploitaties. Naar aanleiding van de forse afboekingen van gemeenten op grondposities de afgelopen jaren, de wens van meer transparantie en de aankomende Omgevingswet zijn de regels kritisch onder de loep genomen. Dit heeft geleid tot een aanscherping en wijziging van de regels in het BBV (Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten. De volgende wijzigingen en toevoegingen kunnen voor de gemeente Waterland van belang zijn. Hierbij wordt opgemerkt dat de gemeente Waterland in principe geen eigen grondexploitaties voert.

Looptijd grondexploitaties: richttermijn blijft in beginsel maximaal 10 jaar; benadrukt wordt dat hiervan gemotiveerd mag worden afgeweken. Hierbij gelden dan wel aanvullende voorwaarden die erop gericht zijn de risico's te beperken. Nieuwe categorie grond; 'warme gronden'. Het betreft gronden waarvan vaststaat dat deze als bouwgrond zullen gaan fungeren, maar waarvoor nog geen grondexploitatie is vastgesteld. Kostensoortenlijst Wro/Bro gecompleteerd. Aanbestedingswet De Aanbestedingswet past de Europese regels zo goed mogelijk toe op de Nederlandse situatie. Met deze wet is beoogd de drempel voor ondernemers te verlagen, waardoor deze gemakkelijker aan een aanbesteding kunnen meedoen. Dit vertaalt zich in: Meer concurrentie, doordat meer ondernemers kunnen meedingen naar een overheidsopdracht; Minder administratieve lasten; Meer lijn in aanbestedingsprocedures; Betere naleving van de regels; Een eenvoudiger afhandeling van klachten. 8

Wet Markt en Overheid Overheden verrichten over het algemeen publiekrechtelijke taken, maar leveren daarbij ook goederen en diensten aan de markt waardoor concurrentie met bedrijven ontstaat. Dit kan leiden tot oneerlijke concurrentie daar waar overheden vanuit hun publieke functie concurrentievoordelen hebben. Om concurrentievervalsing te voorkomen, moeten overheden zich aan gedragsregels houden. Deze regels staan in de Wet Markt en Overheid, die onderdeel is van de Mededingingswet, die tot doel heeft om de concurrentieverhoudingen tussen overheden en bedrijven zo gelijk mogelijk te maken. Wet modernisering vennootschapsbelasting overheidsondernemingen Met de invoering van de vennootschapsbelastingplicht (Vpb-plicht) voor overheidsondernemingen hebben gemeenten, provincies en waterschappen te maken gekregen met het feit dat ze mogelijk voor een deel van hun activiteiten belastingplichtig worden voor de vennootschapsbelasting (Vpb). Deze wet is onder druk van de Europese Commissie tot stand gekomen omdat Europese regels voorschrijven dat voor de heffing van vennootschapsbelasting overheidsondernemingen niet anders behandeld mogen worden dan private ondernemingen. De Europese Commissie kwalificeerde de vrijstelling voor de Vpb, zoals die gold tot 1 januari 2016, als staatssteun die leidde tot verstoring van concurrentieverhoudingen.

Omgevingswet De Omgevingswet (Ow) is onder andere de opvolger van de Wro, de beoogde inwerkingtreding is 1 juli 2022. De wet bestaat uit 23 afdelingen en is samengesteld uit de Omgevingswet uit 2016, een Invoeringswet gepubliceerd in 2020 en een serie Aanvullingswetten: geluid, bodem, natuur en grondeigendom, spoedwet aanpak stikstof, Wet wijzigingen Algemene wet bestuursrecht, Wet elektronische publicaties (1 juli 2021), Wet modernisering elektronisch bestuurlijk verkeer en tot slot de Verzamelwet IenW 2019. De Ow bundelt wetgeving en regels voor ruimte, wonen, infrastructuur, milieu, natuur en water en vormt de basis voor de samenhangende benadering van de fysieke leefomgeving. Het doel van de Omgevingswet is het bereiken van een balans tussen: - een veilige en gezonde fysieke leefomgeving bereiken en in stand houden; - de fysieke leefomgeving doelmatig beheren, gebruiken en ontwikkelen om er maatschappelijke behoeften mee te vervullen. Voor het bereiken van die balans op lokale schaal krijgen overheden meer afwegingsruimte. Er zijn minder regels en er is meer ruimte voor initiatieven. Dit alles met het oog op duurzame ontwikkeling, bewoonbaarheid van het land en het beschermen en verbeteren van het leefmilieu. In de Nota Grondbeleid zal, indien van toepassing, steeds de situatie onder de Wro en de toekomstige situatie onder de Omgevingswet aan de orde komen.

1.5.3

Grondbeleid op provinciaal niveau

Behalve de hiervoor genoemde Europese en landelijke regelgeving zijn er ook provinciale en regionale beleidskaders die richting geven aan het gemeentelijk grondbeleid. In de Omgevingsvisie NH2050, vastgesteld in 2018, is het provinciaal beleid van de provincie Noord-Holland verwoord. De beleidsregels zijn in 2020 verder uitgewerkt in de Omgevingsverordening NH2020. Daarbij geeft de provincie kaders aan en de gemeente maakt afspraken over hoe die kaders in de regio of in de eigen gemeente worden ingevuld. Een belangrijkste ambitie van de provincie is om vraag en aanbod van woon- en werklocaties beter met elkaar in overeenstemming te brengen. Een zorgvuldig gebruik van de schaarse ruimte is van belang. Om het landschap te sparen is in de Omgevingsvisie gekozen voor verdichting van de bestaande kernen. Nieuwe 9

ontwikkelingen van woningbouw en voorzieningen worden geconcentreerd in kernen, passend bij de rol van de kernen in het regionale netwerk. Gemeentelijke bestemmingsplannen en omgevingsvergunningen mogen niet in strijd zijn met de regels in de Omgevingsverordening NH2020. Een ruimtelijk plan kan uitsluitend voorzien in een nieuwe stedelijke ontwikkeling als de ontwikkeling in overeenstemming is met de binnen de regio gemaakte schriftelijke afspraken. Eén van de ontwikkelprincipes uit de Omgevingsvisie NH2050 is dat wonen en werken zoveel mogelijk binnenstedelijk worden gerealiseerd en geconcentreerd (p. 34). Conform de ladder voor duurzame verstedelijking blijft woningbouw in landelijk gebied buiten de beschermingsregimes mogelijk. Daarbij geeft de provincie aan gemeenten daar waar nodig meer ruimte voor kleinschalige woningbouwontwikkelingen aan de rand van kernen of linten. In de Metropoolregio Amsterdam (MRA), waar Waterland onderdeel van uitmaakt is er voor kleinschalige woningbouwontwikkelingen (11 woningen) geen ruimte in het landelijk gebied, daarvoor is volgens de provincie binnenstedelijk voldoende ruimte te vinden. Voor de gemeente Waterland betekent dit dat ook kleinschalige woningbouw niet buiten de bestaande kernen plaats kan vinden. Bijzonder Provinciaal Landschap In Noord-Holland zijn 32 gebieden aangewezen als 'Bijzonder Provinciaal Landschap' (BPL).

Waterland is een van de aangewezen gebieden. Dit beschermingsregime is een uitwerking van de Omgevingsverordening NH2020 en heeft als doelstelling het beschermen van de meest waardevolle landschappen in Noord-Holland. Binnen BPL zijn ruimtelijke ontwikkelingen mogelijk, zolang de kernkwaliteiten, zoals onder meer de openheid, vergezichten, waterlopen en verkavelingsvormen in oude polders, niet worden aangetast.

1.5.4

Grondbeleid op regionaal niveau

De gemeente Waterland is onderdeel van de MRA, een samenwerkingsverband van de provincies Noord-Holland en Flevoland, 32 gemeenten en de Vervoerregio Amsterdam. Begin 2016 is de MRA Agenda opgesteld waarin de volgende prioriteiten worden benoemd: - het aanjagen van de economie; - het verbeteren van de bereikbaarheid; en - het bouwen van woningen. Dit laatste speerpunt wordt steeds urgenter. Sinds 2017 werken deelregio's binnen de MRA samen, onder meer op het beleidsterrein wonen. Binnen de deelregio Zaanstreek-Waterland wordt samengewerkt door acht gemeenten, te weten: Beemster, Edam-Volendam, Landsmeer, Oostzaan, Purmerend, Waterland, Wormerland en Zaanstad. Voor deze regionale samenwerking is in januari 2017 de Woonagenda Zaanstreek-Waterland opgesteld. Op 1 juli 2021 is het Woonakkoord Zaanstreek-Waterland 2021-2025 gepubliceerd. Vooralsnog is op de website van de provincie alleen de conceptversie van 10 juni 2021 beschikbaar.1

1

https://www.noord-holland.nl/Onderwerpen/Bouwen_Wonen/Regionale_woonafspraken/Documenten/Woonakkoord_regio_Zaanstreek_Waterland_2021_2025

10

2

Uitgangspunt voor de Nota Grondbeleid 2021

2.1

Vormen grondbeleid

Net als vele andere gemeenten maakte de gemeente Waterland in het verleden onderscheid tussen actief en passief grondbeleid. Actief grondbeleid gaat uit van een overheersende rol voor de overheid die grond verwerft, bouw- en woonrijp maakt en uitgeeft. Passief grondbeleid gaat uit van een overheersende rol van de grondeigenaar c.q. marktpartij, waarbij de gemeente slechts faciliterend optreedt door het bestemmingsplan vast te stellen en de grondverwerving en –uitgifte over te laten aan private partijen. In de Nota Grondbeleid 2018 koos de gemeente Waterland voor een combinatie van actief en faciliterend grondbeleid, al naar gelang de eisen van het moment. Het theoretische onderscheid tussen actief en passief grondbeleid is achterhaald. Bij elke locatieontwikkeling is sprake van overleg en onderhandelingen tussen de gemeente, grondeigenaren en marktpartijen. Voor het onderhandelingsproces en het optimaliseren van de onderhandelingspositie van de gemeente Waterland is het van belang kennis te hebben van het in onderlinge samenhang toepassen van grondbeleidsinstrumenten in de vorm van Sturend Grondbeleid. Medewerkers van Waterland zijn regisseurs, die het concept Sturend Grondbeleid overzien en initiëren, zo nodig in samenwerking met marktpartijen.

2.2

Keuze grondbeleid gemeente Waterland

Met deze Nota Grondbeleid wordt de beleidskeuze gemaakt voor het toepassen van het concept Sturend Grondbeleid. Dit concept gaat uit van een manier van werken die door de tijdige inzet van grondbeleidsinstrumenten, toegespitst op de locatie en situatie, leidt tot de tijdige bestuurlijk gewenste verandering in het ruimtelijk grondgebruik. Sturend Grondbeleid kan worden toegepast op elke willekeurige locatie en kan worden aangepast aan iedere specifieke situatie. Hierbij wordt de gemeente beschouwd als een actor in het maatschappelijke krachtenveld, die een initiërende en regisserende rol opeist en bereid is om met initiatiefnemers, bouwers en corporaties op voet van gelijkheid te onderhandelen en samen te werken. Indien er niet, niet tijdig of niet op voor de gemeente acceptabele voorwaarden tot overeenstemming kan worden gekomen, kan de gemeente de realisatie van een nieuwe bestemming afdwingen door het inzetten van een aantal wettelijke instrumenten, de grondbeleidsinstrumenten. Wanneer deze instrumenten actief en in onderlinge samenhang door de overheid worden ingezet, spreken we van 'Sturend Grondbeleid'. Doel van het gebruik van de grondbeleidsinstrumenten is het voeren van de regie over een ruimtelijke ontwikkeling. Ook kunnen d.m.v. de grondbeleidsinstrumenten kosten worden verhaald die worden gemaakt ten behoeve van de realisatie van een locatie.

Het gemeentelijk grondbeleidsinstrumentarium bestaat uit: grondverwerving; vestiging voorkeursrecht; het vaststellen van een bestemmingsplan c.q. omgevingsplan; het sluiten van samenwerkings- of exploitatieovereenkomsten inclusief kostenverhaal; onteigenen. In bovengenoemde grondbeleidsinstrumenten is een tweedeling te maken voor wat betreft de grondeigendom. De instrumenten grondverwerving, vestiging voorkeursrecht en onteigening hebben tot doel dat de grond in eigendom van de gemeente komt, veelal als onderdeel van de samenwerking met een marktpartij aan wie de grond wordt doorgestoten. Het sluiten van een samenwerkings- of exploitatieovereenkomst veronderstelt dat het grootste deel van de grond niet in handen komt van de gemeente. Deze instrumenten zien op het verhalen van kosten, gemaakt voor de exploitatie van een gebied, zoals het verhalen van de kosten voor de aanleg van de 11

infrastructuur. In een samenwerkingsovereenkomst wordt tussen de gemeente en de initiatiefnemer overeengekomen hoe, wanneer en voor wiens rekening en risico de nieuwe bouwlocatie zal worden gerealiseerd. Beleidsuitgangspunt: De gemeente Waterland kiest voor het toepassen van het concept Sturend Grondbeleid. Met behulp van deze Nota Grondbeleid beslist de gemeente of en zo ja welke grondbeleidsinstrumenten ze wil toepassen om bepaalde gewenste ruimtelijke ontwikkelingen of doelstellingen te realiseren.

2.3

Waarom de keuze voor Sturend Grondbeleid?

Sturend Grondbeleid waarborgt de gewenste flexibiliteit in de uitvoering en per locatie kan maatwerk worden geleverd. Er zijn overwegingen die de keuze voor een project en het daarbij te hanteren grondbeleid rechtvaardigen. Dit kunnen overwegingen van maatschappelijke aard (het is gewenst dat de gemeente bijvoorbeeld voldoende sportvoorzieningen realiseert) of van financiële aard zijn (de gemeente kan een bepaald rendement behalen), een en ander binnen de kaders van het voorgenomen ruimtelijk beleid als opgenomen in de Omgevingsvisie. Met de keuze voor het concept Sturend Grondbeleid bepaalt de gemeente Waterland situationeel hoe zij handelt ten aanzien van het te voeren grondbeleid.

12

3

Grondbeleidsinstrumenten nu en onder de Omgevingswet

3.1

Inleiding

Het gemeentelijk grondbeleidsinstrumentarium bestaat uit een aantal eerder genoemde privaat- en publiekrechtelijke instrumenten. Hierna worden de afzonderlijke instrumenten toegelicht.

3.2

Grondverwerving

In het geval dat de gemeente Waterland een grondpositie wil innemen, beschikt zij primair over het instrument grondverwerving. Hierbij dient onderscheid te worden gemaakt tussen commercieel/planmatig verwerven enerzijds en het verrichten van strategische grondaankopen anderzijds. Commerciële / planmatige verwerving Commerciële dan wel planmatige verwerving vindt plaats in het kader van een voorgenomen ruimtelijke ontwikkeling (realisatie van een toekomstig bestemmingsplan c.q. omgevingsplan). Strategische verwervingen Nu en dan heeft de gemeente Waterland de mogelijkheid om gronden of onroerende zaken aan te kopen die nu of in de toekomst van strategisch belang kunnen zijn. Redenen voor aankoop kunnen zijn: gronden verwerven die van cruciaal belang zijn voor een voorgenomen ontwikkeling (sleutelpercelen); aankopen gericht op de verdere toekomst voor eigen gebruik om ontwikkelingen (publieke doelen) op termijn te kunnen realiseren; aankoop van gronden als ruilgrond of compensatiegrond voor sleutelpercelen of gronden voor eigen gebruik; gronden verwerven om ongewenste ontwikkelingen te voorkomen; gronden die naast bestaande eigendommen van de gemeente zijn gelegen (buurmans grond) en die bij kunnen dragen aan een eventuele toekomstige uitbreiding van de gemeentelijk eigendommen. Voorwaarde daarbij is wel dat de gronden voor de marktwaarde kunnen worden verworven.

Aangezien bij dergelijk aankopen concrete planvorming ontbreekt, is hier extra aandacht nodig voor termijnen en de afweging van risico's, opbrengsten en kosten. Beleidsuitgangspunt: Indien de gemeente Waterland over wil gaan tot aankoop van gronden betreft dit voornamelijk de aankoop van gronden om strategische redenen zoals beschreven in deze nota.

3.3

Wijze van verwerving

Minnelijke verwerving van gronden en/of opstallen start met een duidelijke afbakening van de locatie. Vervolgens wordt een inventarisatie van de (kadastrale) eigendomssituatie en van de overige gerechtigden (huurders, pachters, etc.) gemaakt zodat elke belanghebbende in het proces wordt meegenomen. Veelal wordt een verwervingsstrategie opgesteld, die sterk afhankelijk is van de door de gemeente gewenste tijdsplanning en fasering, maar ook van de eigenaar en eventuele marktpartij(en) waarmee de gemeente samenwerkt. De gemeente zal in geval van verwerving een taxatierapport van de marktwaarde van het te verwerven object laten opstellen door een externe deskundige. Het rapport vormt het uitgangspunt voor de onderhandelingen over de minnelijke verwerving en zal als basis dienen om de verwachte maximaal te betalen prijs te ramen. De grondverwerving c.q. het voeren van de onderhandelingen wordt gestructureerd en planmatig aangepakt waarbij wordt gezorgd voor een goede dossieropbouw c.q. dossiervoering en een goede organisatie en 13

begeleiding van het proces. Een uitputtend verwervingsdossier is overigens noodzakelijk voor het met succes kunnen voeren van een eventuele, noodzakelijke onteigeningsprocedure. Beleidsuitgangspunt: De gemeente Waterland zal in geval van verwerving een taxatierapport laten opstellen door een externe deskundige.

3.4

Gemeentelijk voorkeursrecht (Wvg)

Om de druk van marktpartijen op de grondmarkt te verminderen kan de gemeente Waterland een voorkeursrecht vestigen op percelen grond op basis van de Wet voorkeursrecht gemeenten (Wvg). Als een eigenaar zijn grond wil verkopen zal hij die eerst moeten aanbieden aan de gemeente. Het voorkeursrecht ondersteunt de gemeente bij de grondverwerving van (strategische) percelen. Daarnaast kan het voorkeursrecht ook worden ingezet als faciliterend instrument voor een ontwikkelende marktpartij waarmee de gemeente een samenwerkingsovereenkomst heeft gesloten of gaat sluiten. Het voorkeursrecht kan door een besluit van de gemeenteraad (of het college van B&W) worden gevestigd op een gebied waaraan een niet-agrarische bestemming is toegedacht en waarvan het gebruik afwijkt van het bestaande bestemmingsplan of in overeenstemming moet worden gebracht met het nieuwe bestemmingsplan.

3.4.1

Vestigingsbesluit, grondslag, duur en verlenging

Voor het vestigen en continueren van een voorkeursrecht zijn in de basis twee vestigingsbesluiten nodig. Het college kan op korte termijn een voorlopig voorkeursrecht vestigen. De gemeenteraad moet dan binnen drie maanden een definitief vestigingsbesluit nemen, op straffe van verval van rechtswege van het voorkeursrecht. Voor het nemen van dit definitieve vestigingsbesluit door de raad zijn er drie vestigingsgrondslagen mogelijk, afhankelijk van de aanwezigheid van een eventuele planologische onderlegger: voorlopig voorkeursrecht, vooruitlopend op een ruimtelijk besluit (artikel 5 Wvg); de vastgestelde structuur/omgevingsvisie (artikel 4 Wvg); het vastgestelde bestemmings-/omgevingsplan (artikel 3 Wvg). Per vestigingsgrondslag geldt een termijn waarbinnen een opvolgend planologisch/ruimtelijk besluit moet zijn vastgesteld om het voorkeursrecht van rechtswege in de lucht te houden. In onderstaand schema zijn de grondslagen en de tijdsduur schematisch weergegeven. Vestigingsgrondslag Voorgenomen bestemmingswijziging Voorlopige aanwijzing door college Voorgenomen bestemmingswijziging Definitieve vestiging door gemeenteraad Structuurvisie Bestemmingsplan

Duur vestiging drie maanden drie jaar drie jaar tien jaar

De voortgang van de planologische ontwikkeling en de termijn waarop deze plaats moet vinden, bepaalt de keuze van de raad. Wanneer eenmaal een vestigingsgrondslag is gekozen, bindt de gemeente zich aan de daarbij geldende termijnen voor de vaststelling van een opvolgend planologisch/ruimtelijk besluit. Het voorkeursrecht Beleidsuitgangspunt: Bij de ontwikkeling van (nieuwe) gemeentelijke ruimtelijke plannen zal worden nagegaan of toepassing van de Wet voorkeursrecht gemeenten wenselijk en noodzakelijk is. 14

blijft van kracht als deze termijnen worden gehaald. De gemeente hoeft tussentijds geen nieuw vestigings- of verlengingsbesluit te nemen. Daarnaast hoeft de gemeente het voorkeursrecht, na verloop van de geldingstermijn, niet meer vervallen te verklaren, maar vervalt dit van rechtswege.

3.4.2

Het gemeentelijk voorkeursrecht onder de Omgevingswet

De Omgevingswet wijzigt de regeling van het voorkeursrecht op een aantal punten: De grondslagen voor vestiging worden aangepast aan de inhoud en terminologie van de Omgevingswet. “Bestemmingsplan” wordt vervangen door “omgevingsplan” en “structuurvisie” door zowel “omgevingsvisie” als “programma”. Ondanks de wijziging van de grondslagen blijft de reikwijdte van het voorkeursrecht gelijk. Het voorkeursrecht dient eerst te worden bekendgemaakt, waarna de beschikking binnen vier dagen moet worden ingeschreven in de openbare registers van het kadaster. Het voorkeursrecht treedt daarna direct in werking. De verplichting tot publicatie in de Staatscourant komt te vervallen. Er komt een nieuwe uitzondering op de aanbiedingsplicht; wanneer een eigenaar kan aantonen dat de beoogde koper in staat is om de nieuwe functie te realiseren zoals die op grond van het omgevingsplan is voorzien. De criteria waaraan moet worden voldaan hebben een vergelijkbaar strekking als de criteria die worden gesteld aan zelfrealisatieverweer bij onteigening. Een voorkeursrecht dat zijn grondslag heeft in het omgevingsplan geldt vijf jaar, met een mogelijkheid tot eenmalige verlenging van vijf jaar. Verval van rechtswege van een voorkeursrecht dat al vijf jaar is gebaseerd op een omgevingsplan en gevestigd is op gronden die de gemeente niet wenst te verwerven na aanbieding.

3.5

Bestemmingsplan, omgevingsplan en de omgevingsvergunning

In een bestemmingsplan legt de gemeente Waterland de bestemmingen voor een bepaalde locatie vast. In de regels bij een bestemmingsplan stelt zij voorwaarden aan de realisering van de bestemming, zoals maximale bouwhoogtes, bebouwingspercentages en bebouwingsgrenzen. De gemeente Waterland kan uit verschillende vormen voor een bestemmingsplan kiezen: gedetailleerd bestemmingsplan. globaal eindplan. globaal plan met uitwerkingsplicht. bestemmingsplan met verbrede reikwijdte (Chw) (zie Galgeriet). De gemeenteraad heeft met het wel of voorlopig nog niet vaststellen van het bestemmingsplan een belangrijk instrument in handen. Met het bestemmingsplan en de bijbehorende plannen zoals het beeldkwaliteitsplan, stedenbouwkundig plan, de verkavelingsschets en dergelijke, kan de gemeente sturen in de stedenbouwkundige opzet, de fasering, het tempo van realiseren, het kwaliteitsniveau en de differentiatie. De gemeente Waterland legt met haar bestemmingsplan en de bijbehorende plannen de vorm van planuitvoering vast, die haar in het publiek belang voor ogen staat. Dit is van belang om de volgende redenen: De gemeente geeft hiermee duidelijk aan wat zij wil realiseren. De gemeente geeft, in geval van het sluiten van een samenwerkingsovereenkomst, duidelijk aan wat zij gerealiseerd wil zien en wanneer.

De gemeente geeft, in geval van een beroep op zelfrealisatie, duidelijk aan, aan welke voorwaarden de zelfrealisator moet voldoen zodat de Kroon, indien de gemeente tot onteigening overgaat en een grondeigenaar dan een beroep op zelfrealisatie doet, beter kan toetsen of het beroep op zelfrealisatie succesvol is. Tevens heeft het soort bestemmingsplan invloed op de mate van sturing. De vaststelling van een gedetailleerd bestemmingsplan, waaruit een rechtstreekse bouwtitel ontstaat, brengt met zich mee dat de gemeente vergunningaanvragen die voldoen aan het bestemmingsplan moet honoreren zodra het bestemmingsplan in werking is getreden. Daarom gaat in het kader van Sturend Grondbeleid de voorkeur uit naar een globaal plan met 15

uitwerkingsplicht. Het vaststellen, het al dan niet nader uitwerken en de invulling van een bestemmingsplan kunnen door de gemeente Waterland dan worden ingebracht in onderhandelingen met een initiatiefnemer. Zolang niet alle gronden binnen een plangebied in eigendom zijn verworven, dan wel een samenwerking is aangegaan met grondeigenaren c.q. marktpartijen, verdient het aanbeveling om de bestemming zo globaal mogelijk te houden. Bestemmingsplan met verbrede reikwijdte Vooruitlopend op de komst van de Omgevingswet kunnen gemeenten experimenteren met het bestemmingsplan met verbrede reikwijdte. Binnen dit experiment mag op onderdelen worden afgeweken van een aantal wetten en besluiten, waaronder de Wro en het Bro. Het bestemmingsplan met verbrede reikwijdte betreft één integraal plan, waarin niet alleen regels over goede ruimtelijke ordening zijn opgenomen, maar waarin (net als in een omgevingsplan) de fysieke leefomgeving centraal staat. Dit betekent dat in het plan regels kunnen worden opgenomen over o.a. het waarborgen van de veiligheid, gezondheid, milieu, welstand, natuurbescherming en duurzaamheid. Voor de ontwikkeling van Galgeriet heeft de gemeente Waterland reeds gebruik gemaakt van deze mogelijkheid en een bestemmingsplan met verbrede reikwijdte vastgesteld.

De gemeente geeft door middel van globale bestemmingen de kaders aan waarbinnen initiatieven vanuit de markt tot ontwikkeling kunnen komen. Op basis van een concreet initiatief wordt beoordeeld of deze toelaatbaar is. Het bestemmingsplan met verbrede reikwijdte heeft een planperiode van maximaal 20 jaar.

Beleidsuitgangspunt: De gemeente zal geen planologische medewerking verlenen indien het bouwinitiatief in strijd is met een goede ruimtelijke ordening of als het plan voor de gemeente economisch niet uitvoerbaar is.

Planschade Door bestemmingsplanwijzigingen kunnen eigenaren en omwonenden planschade lijden. Een aspect dat dient te worden meegewogen, met name bij herontwikkelings- en inbreidingsprojecten. De planschade dient op voorhand inzichtelijk te worden gemaakt door het opstellen van een planschaderisicoanalyse en via een planschadeovereenkomst te worden doorgelegd naar de initiatiefnemer. Beleidsuitgangspunt: Bij de voorbereiding van een planologische wijziging op verzoek van een initiatiefnemer zal altijd een planschaderisicoanalyse worden opgesteld door een door de initiatiefnemer aan te wijzen bureau, op kosten van de initiatiefnemer. Het resultaat en (eventuele) aanpassing kunnen worden doorgevoerd in het plan ter voorkoming/vermindering van planschade.

Beleidsuitgangspunt: Een planschaderisicoanalyse kan op schriftelijk verzoek van de aanvrager achterwege worden gelaten: a.

indien de aanvrager schriftelijk heeft verklaard zich bewust te zijn van een zeker planschaderisico; en

b.

indien de aanvrager zich door middel van een overeenkomst verbindt om eventuele planschade te vergoeden en

c.

3.5.1

indien het aannemelijk is dat geen planschade zal optreden.

Van bestemmingsplan naar omgevingsplan onder de Omgevingswet

In de Omgevingswet gaat het omgevingsplan het bestemmingsplan, wijzigingsplan, uitwerkingsplan en de beheersverordening vervangen. De meest in het oog springende wijzigingen zijn; 16

-

-

3.6

Onder de Omgevingswet moet iedere gemeente één omgevingsplan vaststellen voor haar hele grondgebied. Het omgevingsplan heeft een bredere reikwijdte dan het bestemmingsplan, het kan regels bevatten die over de hele fysieke leefomgeving gaan en beperkt zich dus niet tot planologische aspecten. De plicht om na tien jaar te actualiseren is komen te vervallen. Het loslaten van de actualisatieplicht leidt ook tot een ander soort toets op de uitvoerbaarheid van een omgevingsplan. De onderzoekslasten worden beperkt omdat alleen de haalbaarheid moet worden aangetoond en daarbij niet langer de uitvoering en uitvoeringstermijn gegarandeerd moeten worden. De Omgevingswet biedt de mogelijkheid tot delegatie van de bevoegdheid tot wijzigen van het omgevingsplan van de raad aan het college. Hierbij gaat het om de bevoegdheid tot het vaststellen van delen, het uitwerken, wijzigen of het stellen van nadere eisen.

Samenwerkings- en exploitatieovereenkomsten

In het onderhandelingstraject kan de gemeente Waterland worden geconfronteerd met een grondeigenaar die op zijn eigen grond wil ontwikkelen en stelt zelf, of in samenwerking met derden, de beoogde bestemming te kunnen en willen realiseren (zelfrealisatie). Dit voornemen moet reëel zijn. Dat is niet het geval als de marktpartij zich onredelijk opstelt in onderhandelingen om tot een samenwerking te komen. De gemeente Waterland werkt samen met een bepaalde marktpartij, waarbij uitgangspunt is zo weinig mogelijk risico voor de gemeente en maximaal kostenverhaal. Gebruik wordt gemaakt van de specifieke kennis en de grondpositie van de marktpartij om de ruimtelijke ontwikkeling te realiseren. Een afweging voor een marktpartij om aan een samenwerkingsovereenkomst deel te nemen kan zijn dat hij graag in een vroeg stadium betrokken is bij het ontwikkelproces voor de locatie, zodat hij daar invloed op kan uitoefenen. Tevens zal de marktpartij tot doel hebben de locatie uiteindelijk zelf te mogen ontwikkelen en daarmee haar bouwvolume veilig te stellen. De gemeente Waterland kan het voortouw nemen bij het tot stand komen van een overeenkomst op basis van vooraf benoemde doelstellingen, randvoorwaarden en uitgangspunten.

Ook als samenwerking niet wordt nagestreefd, maar wel een beroep op zelfrealisatie wordt gedaan, moet vooraf goed worden overdacht en met motieven onderbouwd hoe de gemeente de overeenkomst vorm wil geven. Rechten van grondeigenaren dienen te worden gerespecteerd op basis van de algemene beginselen van behoorlijk bestuur. Als de gemeente Waterland beslagen ten ijs komt en zich professioneel presenteert zal dit bij de marktpartij respect afdwingen en vertrouwen scheppen in een goede afloop van het project. Ook wordt de kans verhoogd dat de gemeente eerder en beter het door haar gewenste eindresultaat bereikt, dan wanneer een ad hoc beleid wordt gevoerd. Het college zal voor het sluiten van een anterieure overeenkomst met initiatiefnemers een standaardovereenkomst als uitgangspunt nemen. De gemeente zal twee jaar na inwerkingtreding van deze nota de standaardovereenkomst evalueren. Beleidsuitgangspunt: De gemeente Waterland hanteert als uitgangspunt dat een anterieure overeenkomst moet zijn gesloten voordat een ontwerp bestemmingsplan in procedure wordt gebracht. Beleidsuitgangspunt: Naast het kostenverhaal zullen in de anterieure overeenkomst, voor zover nodig, ook regels worden opgenomen over fasering, koppeling van werkzaamheden en eisen aan de woningbouw categorieën.

Beleidsuitgangspunt: De gemeente hanteert als uitgangspunt bij de onderhandelingen met initiatiefnemers de standaard overeenkomst. 17

3.7

Onteigening

Onteigening is een forse inbreuk op het eigendomsrecht en is daarom met veel (rechts)waarborgen omkleed en dient te worden gezien als een uiterst middel om het ruimtelijke beleid (tijdig) te kunnen realiseren. In beginsel blijft minnelijke verwerving, dan wel het sluiten van een overeenkomst, de meest aangewezen weg. Voorkomen moet worden dat de gemeente bij de onderhandelingen noodgedwongen 'boven de markt' gaat zitten. Dit kan leiden tot prijsopdrijving waardoor, gelet op de precedentwerking, de onderhandelingen met grondeigenaren steeds moeilijker zullen worden. Een ander obstakel kan zijn dat de eigenaar niet, of veel later dan door de gemeente wenselijk wordt geacht, tot een verkoop bereid is. Van het starten van een administratieve onteigeningsprocedure kan een belangrijke stimulans uitgaan om alsnog aan minnelijke verwerving medewerking te verlenen, zeker als deze wordt gebaseerd op maatstaven die bij onteigening worden gehanteerd. Het voeren van een twee sporenbeleid verdient daarbij de voorkeur, dat wil zeggen naast het voeren van minnelijke onderhandelingen ter voorkoming van een onteigening tevens de administratieve onteigeningsprocedure starten. Het belang van een effectieve risicoanalyse en daarop gebaseerde planmatige verwerving wordt daarmee onderstreept.

3.7.1

Onteigening onder de Wro

Als het planologisch proces het stadium van ontwerpbestemmingsplan heeft bereikt kan een onteigeningsplan administratief worden voorbereid op basis van de Onteigeningswet (Ow). Deze kent verschillende titels tot onteigening, de belangrijkste zijn: Titel IIa en Titel IV. Titel IIa biedt de mogelijkheid tot onteigening ten behoeve van de aanleg van infrastructuur met bijkomende voorzieningen. Titel IV regelt de onteigening in het belang van de ruimtelijke ontwikkeling en volkshuisvesting op basis van onder meer een bestemmingsplanwijziging of een bouwplan. Het nemen van een verzoekbesluit tot onteigening biedt de gemeente Waterland niet alleen uitzicht op eigendomsverwerving, maar wordt ook gebruikt als drukmiddel in onderhandelingen tot minnelijke aankoop van de grond, het eerder genoemde 'tweesporenbeleid'. Eigendomsverkrijging via onteigening kan worden doorkruist door een grondeigenaar die met succes een beroep doet op zelfrealisatie indien hij, al dan niet in samenwerking met een bouwer, bereid en in staat is om de door de gemeente voorgestane ontwikkeling uit te voeren, onder de door de gemeente Waterland redelijkerwijze te stellen randvoorwaarden. Zodra een bestemmingsplan is vastgesteld kan de raad een verzoekbesluit tot onteigening nemen. Hiermee verzoekt de gemeente de Kroon om een koninklijk besluit tot onteigening te nemen.

De Kroon gaat vervolgens na of het verzoek aan alle eisen voldoet. Indien dit het geval lijkt te zijn, stelt de Kroon een ontwerp koninklijk besluit op en legt dit samen met de bijbehorende stukken ter inzage. Het verzoek kan geheel of gedeeltelijk worden afgewezen naar aanleiding van de bij de Kroon naar voren gebrachte zienswijzen. Ook wanneer er geen zienswijzen zijn ingediend of wanneer de zienswijzen niet ontvankelijk zijn kan de Kroon oordelen dat er aanleiding bestaat om het verzoek geheel of gedeeltelijk af te wijzen. Bij het beoordelen van het verzoek tot onteigening worden door de Kroon de volgende maatstaven gehanteerd: strijd met het recht; publiek belang, ruimtelijk ontwikkelingsbelang of volkshuisvestingsbelang; noodzaak; urgentie. In het verzoekbesluit van de raad dienen, indien het bestemmingsplan nog niet onherroepelijk is, opschortende en ontbindende voorwaarden te worden opgenomen. Deze voorwaarden houden in dat niet tot dagvaarding zal worden overgegaan voordat het bestemmingsplan onherroepelijk is geworden en dat het verzoekbesluit tot onteigening vervalt in het geval het bestemmingsplan geen hogere goedkeuring verkrijgt. De administratieve voorbereiding van het verzoekbesluit kan gelijk oplopen met de voorbereiding van het bestemmingsplan.

Bij de vaststelling dient in de raadsvergadering eerst het bestemmingsplan te worden vastgesteld en daarna kan het verzoekbesluit worden genomen. 18

3.7.2

Onteigening onder de Omgevingswet

De Omgevingswet zal dit instrument en met name de administratieve onteigeningsprocedure ingrijpend veranderen. Niet de Kroon maar de raad zal de onteigeningsbeschikking waarin de gronden ter onteigening worden aangewezen, nemen. Daarnaast wijzigen onderstaande punten. Het onteigeningsbelang moet worden onderbouwd aan de hand van de aan de locatie toegedeelde functies. Het omgevingsplan, de omgevingsvergunning voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit en het projectbesluit kunnen de grondslag van het onteigeningsbelang zijn. De onteigeningscriteria worden wettelijk vastgelegd, waarbij nieuw is dat de noodzaak tot onteigening ontbreekt wanneer het aannemelijk is dat binnen afzienbare tijd alsnog overeenstemming kan worden bereikt. Belanghebbenden moeten bij de raad een zienswijze indienen en niet meer bij de Kroon. De onteigening moet worden bekrachtigd door de bestuursrechter. Daarna is hoger beroep mogelijk bij de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State. De schadeloosstelling wordt vastgesteld in een verzoekprocedure bij de burgerlijke rechter en niet meer als vordering in een dagvaardingsprocedure.

19

4

Kostenverhaal nu en onder de Omgevingswet

4.1

Inleiding

Overeenkomstig de doelstelling van de Afdeling Grondexploitatie (GREX) in de Wro verhaalt de gemeente de uit het project voor de gemeente voortvloeiende kosten op de initiatiefnemer. Het gemengde (publiek/privaat) stelstel van de Wro geeft de gemeente primair de mogelijkheid om via privaatrechtelijke overeenkomsten te komen tot kostenverhaal. Wanneer grondeigenaar en gemeente niet tot overeenstemming komen, kan de gemeente publiekrechtelijke instrumenten inzetten. Dit moet voorafgaand aan de ontwikkeling, uiterlijk voordat het ontwerpbestemmingsplan ter visie gaat, worden bepaald en ten tijde van de vaststelling van het bestemmingsplan moet duidelijk zijn of het kostenverhaal anderszins is verzekerd anders dient tevens een exploitatieplan te worden vastgesteld. Het privaatrechtelijke spoor met een anterieure overeenkomst is niet afdwingbaar, maar wordt in de praktijk door de gemeente Waterland vrijwel altijd toegepast. Zogenoemde 'betaalplanologie' is niet toegestaan. Dat wil zeggen dat een anterieure overeenkomst niet als voorwaarde mag worden gesteld voor medewerking aan een bestemmingswijziging.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Waterland&id=b448b8a5-0030-4fe2-9d44-d3b71c295ace