Bijlage 3a Verslagen participatie ANWB locatie - Wassenaarseweg 220

Verslag Bijeenkomst #1 26 oktober 2020 Werkgroep Herontwikkeling ANWB-terrein Op maandag 26 oktober organiseerde ABB Bouwgroep een eerste besloten bijeenkomst voor omwonenden en belanghebbenden over de herontwikkelingen van het ANWB-terrein. Vanwege de coronamaatregelen vond deze bijeenkomst online plaats. De ANWB vertrekt op termijn van haar huidige locatie in Wassenaar, tegen de grens met Den Haag. ABB Bouwgroep is gevraagd een plan te maken om het gehele terrein te herontwikkelen. De gemeenteraad van Wassenaar heeft in 2018 een Startnotitie over de herontwikkeling vastgesteld op basis van een situatie waarin de ANWB op de locatie gehuisvest blijft en een deel van hun kantoorgebouwen zal renoveren. Het overige deel zou plaats maken voor woningbouw. Inmiddels is bekend geworden dat de ANWB de huidige locatie in zijn geheel zal verlaten en hierdoor komt er ruimte vrij voor een andere invulling van het terrein. Met het vertrek van de ANWB dient tevens de Startnotitie te worden herzien. De gemeente Wassenaar neemt hierbij graag de inbreng van de omgeving mee in haar overwegingen. ABB Bouwgroep organiseert dit participatieproces. De ANWB en de gemeenten Wassenaar en Den Haag zijn nauw betrokken bij de herontwikkeling. Welkom – Arjan Kaashoek, De Wijde Blik Arjan Kaashoek, gespreksleider van communicatiebureau De Wijde Blik, opent de avond.

Verder zijn aanwezig vertegenwoordigers van ABB Bouwgroep, architectenbureau MLA+, gemeente Wassenaar, gemeente Den Haag, de ANWB en verscheidene omwonenden en belangenorganisaties die zijn geselecteerd voor de werkgroep. De organisaties die zijn vertegenwoordigd zijn de Wijkvereniging Benoordenhout, Stichting Wijkbelangen Uilennest, Tuinvereniging Clingendael en Algemene Vereniging voor Natuurbescherming Den Haag. Verder zijn meerdere omwonenden vertegenwoordigd door een aantal buurtgenoten, zoals bewoners van de Wassenaarseweg, Hart Nibbrigkade en Van Alkemadelaan. Ook nemen twee geïnteresseerden als mogelijk toekomstige bewoners deel aan de bijeenkomst. Tevens sluit wethouder Kees Wassenaar tegen het einde aan om uit de eerste hand te horen wat er is besproken. Tijdens de selectieprocedure van de werkgroep is gelet op een zo evenwichtig mogelijke verhouding tussen buurtorganisaties, omwonenden en mogelijk toekomstige bewoners. Er waren in totaal 16 aanmeldingen voor de werkgroep, waarvan er uiteindelijk 10 geselecteerd zijn. Arjan licht de agenda voor vanavond kort toe. Proces – Arjan Kaashoek, De Wijde Blik Arjan licht het geplande proces in de komende maanden kort toe. Deze werkgroep komt tweemaal bijeen. Vanavond inventariseren we de reacties op de visie van ABB Bouwgroep. Aan de hand van 4

Zocherstraat 42-1 1054 LZ Amsterdam 020 523 50 90 Louis Couperusplein 2 2514 HP Den Haag 070 762 04 06 info@dewijdeblik.com www.dewijdeblik.com

deelonderwerpen wordt inbreng gevraagd. Deze onderwerpen zijn ruimtelijke inpassing, verkeer & parkeren, architectuur & inrichting buitenruimte en buurtvoorzieningen & wonen met zorg. De tweede bijeenkomst zal plaatsvinden op 23 november 2020. In december zal er een openbare bijeenkomst plaatsvinden waarin de hele wijk opnieuw wordt uitgenodigd om kennis te nemen van de uitkomsten van de twee werkgroep bijeenkomsten. Pas ná dit beknopte participatieproces waarin de visie op hoofdlijnen is behandeld, wordt een nieuw stedenbouwkundig kader en uitgangspunten ter besluitvorming gebracht bij de gemeente Wassenaar. Na dit proces zullen omwonenden en belanghebbenden de mogelijkheid hebben om betrokken te blijven bij de specifieke invulling. Hierna is er gelegenheid om vragen te stellen over het proces. Vragen en opmerkingen vanuit de werkgroep zijn in dit verslag cursief weergegeven. Komt er een nieuwe startnotitie? Ja, een herziene startnotitie. De oude startnotitie is gebaseerd op een situatie waarin de ANWB op de locatie blijft. Nu gebleken is dat de ANWB toch vertrekt, liggen er nieuwe kansen en moet de startnotitie herzien worden. Dit betekent niet dat de oude startnotitie volledig over boord gaat. Wat is de volgorde? Op basis van het visiedocument wordt de startnotitie vastgesteld, dat is volgens mij de verkeerde volgorde en dat zou ik erg spijtig vinden.

Als er eerst een startnotitie zou zijn vastgesteld en daarop een visie was gebaseerd, dan krijgen we een situatie die zich al eerder afspeelde en kritiek ontving. De visie is informeel gepresenteerd aan het college van Wassenaar kort voor het zomerreces en het college heeft nadrukkelijk gevraagd om nu eerst de inbreng uit de buurt op te halen. Het visiedocument vormt het inspiratiekader voor de ontwikkeling en de basis voor de participatie met de buurt. Pas daarna, dus naar aanleiding van het visiedocument en de inbreng van de buurt daarop, wordt de startnotitie en het bijbehorend stedenbouwkundig kader op verscheidene punten aangepast. De startnotitie vormt het besluitvormingsstuk. Als de raad andere keuzes maakt dan door de buurt wordt voorgesteld, dan blijkt daaruit dat niet alle inbreng kan worden meengenomen. Dit ligt bij de raad en kan door ons niet beïnvloed worden. De werkgroep vervult een adviserende rol. Is de overeenkomst die tussen ABB Bouwgroep en de gemeente Wassenaar is gesloten over de herontwikkeling van het ANWB-terrein openbaar? Voor ons als derden is het van belang te weten welke civielrechtelijke overeenkomsten hier spelen. Het gaat om een intentieovereenkomst om de uitgangspunten te onderzoeken die leiden tot de stedenbouwkundige randvoorwaarden waar de raad zich begin februari volgend jaar over zal buigen.

Deze zullen we, na een juridische check, naar u toesturen. 2/9

Visiepresentatie – Evert Dorresteijn, MLA+ Architect Evert Dorresteijn presenteert de visie van ABB die vanavond besproken wordt. Deze visie is opgesteld naar aanleiding van de nieuwe kansen die zijn ontstaan door het volledige vertrek van de ANWB. Hierdoor kunnen ook de rijksmonumentale bouwdelen bij de herontwikkeling worden betrokken. Deze zullen wel verregaand gerestaureerd en verduurzaamd moeten worden. Gebouw A, de Rontonde, biedt ruimte voor buurtvoorzieningen, een uitgelezen kans om het ANWB-terrein nog meer bij de wijk te betrekken. In Gebouw B kunnen woningen met zorg worden ondergebracht. Ook de jongere bouwdelen kunnen bij de herontwikkeling worden betrokken, zoals het golvende gebouw langs de Van Alkemadelaan. Qua verdeling van het bouwvolume zou ABB het stedenbouwkundig kader mogen aanhouden dat hoort bij de reeds vastgestelde Startnotitie. Voor het golvende gebouw langs de Van Alkemadelaan zou dat betekenen hergebruik of sloop en nieuwbouw volgens dezelfde afmetingen. De nieuwe situatie biedt echter kansen om de verdeling over de hele linie opnieuw te bekijken. Dat is gedaan in de visie die vanavond wordt gepresenteerd. Zie tekeningen hieronder.

De massaverdeling in de derde afbeelding hierboven is bepaald nog niet in beton gegoten, later vanavond worden meer varianten getoond en hierover horen we graag de reacties van de werkgroepleden.

3/9

Evert Dorresteijn gaat in zijn presentatie uiteraard ook in op veel andere aspecten, zoals doelgroepen, woningtypen, routing, duurzaamheid, gezondheid (healthy urban living), mobiliteit (met een grote rol voor deelauto’s en e-bikes), ontsluiting (geen nieuwe ontsluitingswegen) en parkeren (op eigen terrein, inpandig voor bewoners en op het monumentale parkeerterrein voor bezoekers). De getoonde impressies zijn vooral bedoeld om een beeld te geven van de zichtbaarheid en aansluiting op de buurt, nog niet uitgewerkt zijn zaken als architectuurstijl en natuurinclusief bouwen. [De visie is de volgende dag naar de leden van de werkgroep gestuurd, daarom houden we het verslag m.b.t. de presentatie beperkt.] Wensen, suggesties en opmerkingen Op de agenda staan vier deelonderwerpen: ruimtelijke inpassing, verkeer & parkeren, architectuur & de buitenruimte en de buurtvoorzieningen & wonen met zorg. Aan het einde van deze deelonderwerpen zal ook de mogelijkheid zijn om stil te staan bij zaken die niet onder een van deze onderwerpen vallen. Een deelnemer van de werkgroep kondigt aan dat er door een aantal belangenorganisaties in de wijk wordt gewerkt aan een document met uitgangspunten die deze organisaties willen meegegeven voor de herontwikkeling. Dit zal binnenkort worden toegestuurd.

Verzocht wordt dit samen te voegen met het visiedocument van ABB of in elk geval beide stukken gelijkwaardig te behandelen. Een andere deelnemer stelt dat iedereen wel bepaalde uitgangspunten heeft, deze werkgroep is er voor bedoeld om dit samen te laten komen. Gespreksleider Kaashoek geeft aan dat inderdaad ieders inbreng gewenst is dat iedereen dus ook tussen deze en de volgende bijeenkomst nog zijn of haar inbreng kan toesturen. Afgesproken wordt om dit te doen binnen 2 weken na deze bijeenkomst. Ruimtelijke inpassing Ter ondersteuning van het gesprek over de ruimtelijke inpassing toont Sarah Wolff van MLA+ een aantal ruimtelijke modelstudies en het programma waarmee ter plekke kan worden geschoven tussen volumes. Op verzoek toont ze ter plekke manieren om de hogere bebouwing in het achterste deel, met name aan de kant van Park Clingendael, elders binnen het projectgebied te verdelen. Zijn er varianten met een minder groot bouwvolume? Nee, het bouwvolume staat niet ter discussie. Er is een minimum bouwvolume nodig om een haalbare business case te krijgen. Vervolgens ontstaat een discussie over het bouwvolume. De buurt zou liever minder bouwvolume zien. Een deelnemer vraagt of de business case openbaar gemaakt kan worden. Ook wordt voorgesteld woningen in het rotondegebouw te plaatsen, zodat er elders minder woningen nodig zijn.

Woningen leveren immers in de regel meer op dan voorzieningen.

4/9

Gaandeweg ontstaat onduidelijkheid over het aantal vierkante meter BVO waarmee wordt gewerkt. Toegelicht wordt dat de circa 63.000 m2 BVO uit de Startnotitie van 2018 nog steeds geldt. Dat aantal was namelijk inclusief de kantoordelen. De genoemde 63.000 m2 kan nu volledig voor woningen en voorzieningen worden benut. Zoals de twee beelden laten zien, kijken we nu of het totaalvolume van 63.000 m2 op een andere manier kan worden verdeeld over het gehele terrein. Om hoeveel woningen het gaat is nog niet precies te zeggen, dit is afhankelijk van de vraag naar het type woningen. ABB wil flexibel ontwikkelen met de ruimte om in een later stadium te bepalen of het grote of kleine woningen worden. Zo kan het plan zich ontwikkelen naar de marktvraag op dat moment. Laten we niet alleen naar het BVO kijken maar ook naar harmonie van het gehele ensemble. Over esthetiek is het nog nauwelijks gegaan. De hoogteaccenten kunnen bijvoorbeeld naar mijn mening veel beter in het midden gelegd worden. Een interessante suggestie, die op zichzelf ook logisch klinkt. We hebben dit niet gedaan omdat er in de oude Startnotitie altijd vanuit is gegaan dat de monumentale delen (gebouw A en de Rotonde) het best tot hun recht komen wanneer de achtergrond vrijgehouden wordt. Dit vanuit oogpunt van stedenbouw en monumenten.

Het kan interessant zijn om toch eens uit te proberen hoe het eruit ziet wanneer er wél hogere bebouwing achter Gebouw A komt. Een interessante discussie daarbij is hoe de architectuur van deze nieuwbouw dan het best kan zijn: onderscheidend van de monumenten of juist aansluitend daarop. We gaan hier even op studeren en komen bij u terug. Verkeer & parkeren Bij dit deelonderwerp spelen drie onderwerpen, licht Arjan Kaashoek toe: de verkeersontsluiting, de verkeersgeneratie en het parkeren. Verkeersontsluiting De huidige hoofdingang aan de Wassenaarseweg blijft in de visie van ABB de hoofdontsluiting. Daarnaast zou de reeds bestaande aansluiting vanaf de Van Alkemadelaan naar het ANWB-terrein gebruikt kunnen worden voor bewoners van Residentie Parkzicht, zij kunnen dan uitsluitend direct hun ondergrondse parkeergarage inrijden. Bezoekers parkeren op het monumentale parkeerterrein en rijden dus in en uit via de Wassenaarseweg. De ervaring met de inrit van de Marechaussee Kazerne, iets verderop aan de Van Alkemadelaan, is dat dit geen invloed heeft op de doorstroom van het verkeer. Het lijkt me dan ook een goed idee om hier een inrit te maken rechtstreeks naar de parkeergarage onder Residentie Parkzicht. Kaashoek licht nog toe dat het hier uitsluitend gaat om een ingang en geen uitgang. Bewoners vertrekken dus via de Wassenaarseweg. Uitstekend, dat is ook hoe ik het zie. 5/9

Verkeersgeneratie De medewerkers van de ANWB hebben een tegenovergestelde verkeerstroom aan de omwonenden. Nieuwe bewoners zullen in dezelfde verkeerstroom zitten als de omwonenden. Stel er komen maximaal 500 woningen in Residentie Parkzicht, dan gaat het om een toename van 20 tot 40 procent extra inwoners van Uilennest die allemaal van de Van Alkemadelaan gebruik moeten maken. Ik heb hier zorgen over. Verkeerskundig bureau Goudappel Coffeng heeft onderzoek gedaan naar de verkeerssituatie van de huidige bestemming van de locatie. Hierin staat dat er met een dergelijk kantooroppervlak ongeveer - 2.800 voertuigbewegingen per dag plaatsvinden. Daarnaast hebben zij twee woningbouwprogramma’s doorgerekend. Dat zijn aannames geweest. Een woningbouwprogramma van 425 woningen en een van 570 woningen. Bij 425 woningen vindt er volgens de berekeningen een afname plaats van ongeveer 239 voertuigbewegingen per dag. Bij 570 woningen is er sprake van een toename van 636 voertuigbewegingen per dag. Dit rapport wordt de volgende dag toegestuurd aan de leden van de werkgroep. Zoals u terecht opmerkt is er inderdaad wel een verandering in de tijden van aankomst en vertrek, omdat er nu een tegengestelde verkeersstroom is en in de toekomst niet. Is dat onderzoeksbureau ook ingegaan op de tijden van de verkeersstromen? Ja, dit is in acht genomen en kunt u nalezen in het rapport.

In de eerste startnotitie staat omschreven dat de verkeersdruk niet mag toenemen ten opzichte van een eerdere situatie. Is dit het geval? En, wat wordt gezien als ‘oude situatie’: gaat het om het huidige gebruik waarbij het kantoorpand half leegstaat of gaat het om de bestemming van het terrein? De huidige kantoorbestemming van het terrein is maatgevend, dus een situatie waarin de kantoorpanden allemaal in gebruik zijn. Overigens verhuurt de ANWB nu een deel van de kantoren die ze zelf niet gebruikt, om leegstand tegen te gaan. Vanaf dit punt keert de discussie weer terug naar het gegeven dat de buurt liever een lager bouwvolume ziet. Volgens de deelnemers wordt deze wens breed gedeeld in de buurt. Er wordt nog eens verwezen naar het document met uitgangspunten vanuit de wijkorganisaties dat zal worden toegestuurd. (Intussen is wethouder Kees Wassenaar van de gemeente Wassenaar aangeschoven en hij stelt zich voor. Hij heeft de portefeuille Ruimte, Groen en Cultureel erfgoed en daar valt de herontwikkeling van de ANWB-locatie binnen.)

6/9

Parkeren Een deel van het huidige parkeerterrein is Rijksmonument. Dit is straks bedoeld voor bezoekers van Residentie Parkzicht. De nieuwe bewoners van Residentie Parkzicht zullen ondergronds parkeren. Hoeveel ondergrondse parkeerplaatsen we moeten maken, hangt af van de parkeernorm. De gemeenten Den Haag en Wassenaar hanteren ieder hun eigen parkeernormen. Op dit moment wordt onderzocht en met de gemeenten overlegd wat de parkeernorm voor deze specifieke locatie moet zijn. Dit is uiteraard ook nog afhankelijk van het woningbouwprogramma. Onno de Bever van de gemeente Den Haag licht toe dat de ANWB nu circa 50 vergunningen heeft voor parkeren op straat, dus in de wijk. Die worden beëindigd wanneer de ANWB vertrekt. De toekomstige bewoners van Residentie Parkzicht zijn geen inwoners van de gemeente Den Haag en kunnen daarom geen parkeervergunning bij de gemeente Den Haag aanvragen. Daarmee zal de herontwikkeling van het ANWBterrein de parkeerdruk in Benoordenhout dus verlagen. Is de ANWB bereid om gegevens te delen over de historische bezoekersaantallen met betrekking tot parkeren? De ANWB belooft dit uit te gaan zoeken en te delen met de werkgroep. Wij hebben gegevens over het kantoorgebruik van onze medewerkers. Daarnaast hebben wij in de afgelopen jaren ook wat ruimtes ondergehuurd. Ook daar hebben wij gegevens over het aantal autobewegingen en bezoekers.

We zullen dit inventariseren. Wordt er ook gedacht aan een openbaar vervoersverbinding en parkeerruimte voor fietsers op het terrein? Mobiliteit wordt beslist een belangrijk aspect in de herontwikkeling. We gaan dit uitwerken in een mobiliteitsconcept, waarbij het gebruik van fietsen, deelfietsen, e-bikes en deelauto’s wordt gestimuleerd. Deels omdat dit duurzamer en gezonder is, deels omdat het de autoverkeersbewegingen reduceert. We bekijken momenteel bijvoorbeeld wat we kunnen met de oude ANWB-fietsenstalling onder de Rotonde. Voor het openbaar vervoer zijn we uiteraard sterk afhankelijk van andere partijen. Terugkomend op de parkeernormen, heb ik nu goed begrepen dat er een nieuwe parkeernorm wordt vastgesteld en de parkeernorm zoals die in de oorspronkelijke startnotitie staan niet meer wordt gehanteerd? Klopt. In de Startnotitie van 2018 was uitgegaan van de parkeernormen van de gemeente Wassenaar. Er wordt nu maatwerk geleverd en een advies specifiek voor de locatie geschreven, in samenwerking met beide gemeentes, omdat deze locatie zo uniek is vanwege de ligging op de gemeentegrens.

7/9

Mij staat bij dat de ANWB weleens een ondergrondse parkeergarage heeft overwogen, maar ze konden toen niet te diep gaan vanwege de grondwaterstand. Zaken als grondwaterstand en waterwingebied moet we goed uitzoeken. Afsluiting en rondvraag Arjan Kaashoek concludeert dat de tijd ontbreekt om de overige twee onderwerpen te behandelen, namelijk architectuur & inrichting buitenruimte en de buurtvoorzieningen in het rotondegebouw & wonen met zorg. Afgesproken wordt dat de deelnemers hun voorkeuren hierover naar hem te mailen, alsmede overige opmerkingen of nabranders. Hier zal een reactie op volgen, nog voor de volgende bijeenkomst op 23 november. Kaashoek vraagt of er volgens de deelnemers nog andere zaken van belang zijn voor de herontwikkeling van het ANWB-terrein. Deze kunnen dan via de mail en/of in de volgende bijeenkomst worden behandeld. We houden het nu dus bij een inventarisatie daarvan. Graag een grondig onderzoek naar de ecologie van het park en de effecten van het toekomstige gebruik van het terrein op de natuur. Hoe lang gaat het hele bouwproces duren? Kan er openheid worden gegeven over de businesscase van ABB, waar liggen de grenzen? En wat zijn de kaders die de gemeente Wassenaar hierover aan ABB heeft gesteld? Een vrij fors deel van de woningen bestaat uit sociale huur en koop.

Er zijn redenen om af te wijken van de door de gemeente vastgestelde norm voor sociale huur en koop. Dit kan invloed hebben op de businesscase en een mogelijkheid bieden om te dalen in het bouwvolume. Hierover zou ik graag het gesprek aangaan. Rusten er servituten op het ANWB-perceel en zo ja, kunnen deze openbaar gemaakt worden? Vervolgens geeft Arjan Kaashoek een korte samenvatting van de bijeenkomst, mede bedoeld voor de wethouder. Eerste reactie wethouder Wethouder Kees Wassenaar geeft een beknopte reactie op de samenvatting van de bijeenkomst en op wat hij zelf in het laatste deel heeft meegekregen. Het is de wethouder wel duidelijk wat de belangrijkste wensen en zorgen zijn. Hij heeft er begrip voor, een deel is ook al gebleken in het vorige traject. Tot nu toe heeft de gemeente Wasseneer alleen de kaders opgesteld voor de oude Startnotitie bepaald. Zowel qua stedenbouw en inrichting als qua participatie hebben wij gezegd dat dit anders moet en vooral breder getrokken moet worden. Wij zitten nu in een hele nieuwe 8/9

situatie en wij willen graag voordat wij de kaders gaan vaststellen, horen wat de belanghebbenden daarin mee willen geven. De wethouder is dan ook benieuwd naar het stuk dat de wijkorganisaties nog zullen opsturen. De gemeente Wassenaar zal, in samenwerking met de gemeente Den Haag, tal van factoren en belangen moeten gaan afwegen. We kunnen het niet iedereen naar de zin maken, u weet hoe het werkt. Wij willen gaan zoeken naar het grootste gemiddelde waarin iedereen zich voor een groot deel herkent. Ten opzichte van de vorige Startnotitie en de stedenbouwkundige randvoorwaarden ligt alles open, behalve het monumentale karakter dat beschermd moet worden. In de oorspronkelijke Startnotitie werd een limiet gesteld van 250 woningen. Dit heeft impact op de belasting van de wijk. In het huidige plan wordt uitgegaan van 425 tot 570 woningen. Als ik u goed begrijp bent u als gemeente Wassenaar ook tevreden met 250 woningen. Wij waren tevreden met 250 woningen tegen de achtergrond van het feit dat de ANWB als kantoorlocatie gehandhaafd werd. Die situatie is nu anders. Hier moet een passende bestemming en invulling aan gegeven worden en dat vereist een ander normenkader. Ik kan mij daarom voorstellen dat er meer woningen bijkomen om de leegstand in de kantoren op te vullen. Maar, zoals de gemeente Wassenaar eerder heeft gezegd, dat mogen ook andere voorzieningen zijn.

Een verantwoorde mix vonden wij in de oude visie aantrekkelijk. Afsluiting Alle aanwezigen worden hartelijk bedankt voor hun deelname en inbreng en Arjan Kaashoek beëindigt de bijeenkomst.

9/9

Verslag Bijeenkomst #2 23 november 2020 Werkgroep Herontwikkeling ANWB-terrein Op maandag 23 november organiseerde ABB Bouwgroep een tweede besloten bijeenkomst voor omwonenden en belanghebbenden over de herontwikkelingen van het ANWB-terrein. Vanwege de coronamaatregelen vond ook deze bijeenkomst online plaats. Welkom – Arjan Kaashoek, De Wijde Blik Arjan Kaashoek, gespreksleider van communicatiebureau De Wijde Blik, opent de avond. Verder zijn aanwezig vertegenwoordigers van ABB Bouwgroep, architectenbureau MLA+, gemeente Wassenaar, gemeente Den Haag, de ANWB en verscheidene omwonenden en belangenorganisaties die zijn geselecteerd voor de werkgroep. De organisaties die zijn vertegenwoordigd zijn de Wijkvereniging Benoordenhout, Stichting Wijkbelangen Uilennest, Tuinvereniging Clingendael en Algemene Vereniging voor Natuurbescherming Den Haag. Verder zijn meerdere omwonenden vertegenwoordigd door een aantal buurtgenoten, zoals bewoners van de Wassenaarseweg, Hart Nibbrigkade en Van Alkemadelaan. Ook nemen twee geïnteresseerden als mogelijk toekomstige bewoners deel aan de bijeenkomst. Tevens sluit wethouder Kees Wassenaar tegen het einde aan om uit de eerste hand te horen wat er is besproken. Arjan licht de agenda voor vanavond kort toe. Hij laat ook weten dat er in de toekomst centraal gereageerd zal worden op de inbreng die via de mail binnen kwam na vorige bijeenkomst.

Dit omdat er veel overeenkomst was tussen de opmerkingen en overlap zo voorkomen kan worden. Vanuit de werkgroep is aangekondigd dat er graag een agendapunt wordt toegevoegd. Verwerking van inbreng – Arjan Kaashoek, De Wijde Blik Arjan loopt kort door de slides waarin de inbreng vanuit de werkgroep puntsgewijs is opgesomd. In kleur is de reactie van ABB Bouwgroep op de afzonderlijke punten aangegeven. Deze slides kunt u vinden als bijlage van dit verslag. Vertegenwoordiger van ABB Bouwgroep voegt hieraan toe dat hij graag een voor allen gewenste uitkomst voor ogen heeft. Het meest heikele punt is het bouwvolume. De speelruimte op dit vlak is namelijk minder dan door de omgeving gewenst en de verwachtingen over het participatietraject verschillen. Mededelingen vanuit de belangenorganisaties Door een vertegenwoordiger van de belangenorganisaties is aangekondigd dat zij graag een agendapunt willen toevoegen. De kern van de boodschap is dat de belangenorganisaties het voorgestelde bouwvolume en het aantal woningen onacceptabel vinden en niet passend in de wijk. Daarnaast laten zij weten het niet eens te zijn met het participatietraject. De gemeente Wassenaar heeft namelijk spelregels opgesteld voor het participatieproces. Op basis van de inbreng uit de werkgroep zou de gemeente de startnotitie opnieuw vaststellen met daarin de kaders voor de herontwikkeling.

Nu lijkt het zo dat er reeds

Zocherstraat 42-1 1054 LZ Amsterdam 020 523 50 90 Louis Couperusplein 2 2514 HP Den Haag 070 762 04 06 info@dewijdeblik.com www.dewijdeblik.com

een kader is vastgesteld, aldus de vertegenwoordiger van de belangenorganisaties. Hij laat weten graag te willen samenwerken om die kaders te bepalen. Twee bijeenkomsten achten zij daarvoor niet voldoende. Het participatieproces heeft meer tijd nodig en er zullen volgens hem meer mensen bij betrokken moeten worden. Als reactie stelt de vertegenwoordiger van ABB Bouwgroep dat de participatie niet stopt bij de stedenbouwkundige randvoorwaarden. Na het vaststellen van de kaders volgen nog inspraakmomenten en zal er bij de ontwikkeling van een bouwdeel een klankbordgroep vanuit de buurt worden opgericht om de plannen te bespreken. De vertegenwoordiger van de gemeente Wassenaar gaat hier verder op in. Er komt een nieuwe startnotitie met nieuwe kaders. Uitgangspunten uit de oude startnotitie worden voor een deel meegenomen. Dit participatietraject biedt een kans om de oude startnotitie te verbeteren. De gemeente laat weten tevreden te zijn met de manier waarop dit participatie traject vorm heeft. Gespreksleider Kaashoek voegt hieraan toe dat de derde bijeenkomst openbaar is. Andere buurtgenoten maar ook mogelijk toekomstige bewoners kunnen hieraan meedoen. Een buurtgenoot noemt blij te zijn dat het participatieproces na deze bijeenkomsten niet stopt en dat eenieder betrokken blijft bij de ontwikkelingen.

Wel heeft zij de indruk dat de ABB en de gemeente al in overleg zijn, terwijl het doel van het participatietraject moet zijn dat de ABB en de belangenorganisaties bij de gemeente aankloppen. Vertegenwoordiger van de gemeente Wassenaar gaat hierop in. Het is gebruikelijk dat de gemeente intensief contact heeft met een ontwikkelaar om de plannen te laten aansluiten bij de gemeentelijke ambities. Eén van die ambities is het realiseren van meer woningen om het groeiende tekort in de regio op te vangen. Voorop staat dat een dergelijke ontwikkeling met elkaar bepaald moet worden, ook met de buurt. Maar, het is niet zo dat de omwonenden en de ABB samen een plan voorleggen bij de gemeente. Ook zijn er geen geheime overeenkomsten gesloten tussen ABB en de gemeente. De gesloten intentieovereenkomst tussen de gemeente Wassenaar en ABB is reeds verstrekt. De intentie voor actieve betrekking van de buurt is er wel degelijk. Een buurtgenoot noemt dat een georganiseerde partner in de vorm van een coalitie belangenorganisaties, gezien moet worden als kracht en kans om dit proces tot een goed resultaat te brengen. Daarnaast noemt hij dat het vorige bouwvolume is bepaald door een kantoorbehoefte. Het is niet vanzelfsprekend dat dit omgezet kan worden naar woonfunctie. Vertegenwoordiger van ABB Bouwgroep gaat hierop in. Zij zien deze groepering zeker als kracht.

Het huidige kantooroppervlak van de ANWB is 52.000 m2. In eerste instantie zou de ANWB gebruik blijven maken van een deel van dit oppervlak, namelijk 29.000 m2. In 2018 heeft de gemeente Wassenaar ingestemd met een toevoeging van ongeveer 250 woningen in ca. 34.000 m2 nieuwbouw, bovenop de 29.000 m2 kantoorruimte. In totaal is het ontwikkeloppervlak dus 63.000 m2. Een buurtgenoot vraagt of het stuk grond al is gekocht door ABB Bouwgroep. Vertegenwoordiger ABB antwoordt dat er overeenstemming is over de grondwaarde, gebaseerd op 63.000 m2. Ook is er 2/7

overeenstemming over de voorwaarden waaronder de aankoop van de grond plaatsvindt. Momenteel worden in een koopovereenkomst de details vastgelegd. Tot het moment van ondertekenen van de koopovereenkomst geldt de oospronkelijke overeenkomst uit 2019 nog, waarin is bepaald dat de ANWB voor een deel op de locatie blijft. Vertegenwoordiger belangenorganisaties noemt dat het lijkt alsof er afspraken in de startnotitie vastliggen. Deze zijn er nog niet en worden in de nieuwe startnotitie vastgesteld. Hij noemt dat het dus onverstandig is nu al een koopovereenkomst te sluiten tussen ABB en ANWB voordat de afspraken voor het stedenbouwkundig kader zijn bepaald. Vertegenwoordiger ABB Bouwgroep reageert: er ligt een startnotitie met randvoorwaarden uit 2018. Hierop is de oorspronkelijke overeenkomst tussen de ANWB en ABB gebaseerd. Ook is de anterieure overeenkomst tussen de gemeente en ABB gebaseerd op deze vastgestelde randvoorwaarden. Met het vertrek van de ANWB naar een andere locatie is de situatie uit 2018 veranderd en zijn de reeds gesloten overeenkomsten feitelijk ‘bevroren’. Met de gemeente Wassenaar is inmiddels een intentieovereenkomst gesloten om een alternatief plan te onderzoeken. Deze intentieovereenkomst is met u gedeeld.

Na vaststelling van de aangepaste randvoorwaarden in de gemeenteraad, zal de huidige ‘bevroren’ anterieure overeenkomst worden aangepast aan de nieuwe randvoorwaarden. Een buurtgenoot noemt ook dat het belangrijk is om de geplande ontwikkeling te vergelijken met het huidige gebruik van het terrein (precorona), en niet met een situatie waarin het terrein niet gebruikt wordt. Hij verzoekt daarom om meer gebruikersdata van de ANWB zodat er een gegronde vergelijking gemaakt kan worden. Gespreksleider Kaashoek antwoordt hierop dat dit verzoek inderdaad al eerder gedaan is en dat de ANWB hier mee bezig is. Een buurtgenoot vraagt aan beide gemeentes (Wassenaar en Den Haag) wat de status is van het bestemmingsplan. Vertegenwoordiger van de gemeente Wassenaar antwoordt dat het gehele bestemmingsplan zal moeten worden aangepast. Op dit moment is het een kantoorlocatie maar dit moet een woonlocatie worden. De startnotitie is de start van de bestemmingsplanprocedure. In de startnotitie staan de uitgangspunten waarop het bestemmingsplan wordt opgesteld. Tijdens de juridische procedure die daarop volgt krijgen bewoners opnieuw de mogelijkheid tot inspraak. Vertegenwoordiger van de gemeente Den Haag noemt dat zij zich niet direct bemoeien met de bestemmingsplanprocedure omdat het zich niet op hun gemeentegrond bevindt.

Ze zijn wel belanghebbende omdat Park Clingendael eigendom is van de gemeente Den Haag en omdat de verkeersafwikkeling invloed heeft op de Haagse wegen. In dat licht volgen ze het plan met grote belangstelling. Toelichting herziene visie – MLA+ De architect presenteert de herziene visie van ABB die vanavond besproken wordt. Deze is op basis van de inbreng uit de werkgroep aangepast. Qua verdeling van het bouwvolume is de bouwhoogte aan de Van Alkemadelaan en aan de zijde van Clingendael naar beneden gebracht in relatie tot de eerdere planschetsen. Evert Dorresteijn toont twee mogelijkheden. In beide gevallen ontstaat er meer ruimte voor groen aan de Van Alkemadelaan en een beter zicht op de monumenten. Ook zal er hierdoor 3/7

minder schaduw vallen op Landgoed Clingendael en de volkstuinen. Daarnaast noemt de architect dat door de trapsgewijze overgang tussen de gebouwen ruimte vrijkomt voor veel groen op de daken. Dit sluit aan bij het groene karakter van de omgeving. De architect gaat in zijn presentatie uiteraard ook in op veel andere aspecten, zoals toekomstbestendigheid, mobiliteit, programmering, integrale duurzaamheid & energie, natuurinclusie, stedenbouw en architectuur. De getoonde impressies zijn vooral bedoeld om een beeld te geven van de zichtbaarheid en aansluiting op de buurt, nog niet uitgewerkt zijn zaken als architectuurstijl en natuurinclusief bouwen. Wensen, suggesties en opmerkingen Op de agenda staan 7 deelonderwerpen: toekomstbestendigheid, mobiliteit, programmering, integrale duurzaamheid & energie, natuurinclusie, stedenbouw en architectuur. Aan het einde van deze deelonderwerpen zal ook de mogelijkheid zijn om stil te staan bij zaken die niet onder een van deze onderwerpen vallen. Over de thema’s mobiliteit en programmering zijn geen opmerkingen of wensen. Wel wordt er aangegeven vanuit een deel van de werkgroep dat zij geen aandacht willen besteden aan de details alvorens de hoofdlijnen bepaald zijn. We lopen deze thema’s wel kort door omdat er ook mensen zijn die hierop wel inbreng hebben gegeven of willen geven.

Toekomstbestendigheid Ik ben erg blij met het idee van de flexibiliteit en de levensloopbestendigheid van de woningen. Natuurinclusie Er werd tijdens de vorige bijeenkomst genoemd dat bomen het uitzicht op de monumenten belemmeren. Hierbij krijg ik de indruk dat de huidige bomen aan de kant van de van Alkemadelaan weggehaald worden. Is dit het geval? Dat is een misverstand. De huidige bomen blijven staan. Een nader te bepalen landschapsarchitect zal het groene karakter van het terrein verder uitwerken. Ik ben blij te horen dat de bebouwing aan de kant van de van Alkemadelaan en aan de kant van Landgoed Clingendael minder hoog wordt. Komt er ook groen op de daken? Op elk niveau wordt nagedacht over een groene invulling, al dan niet in combinatie met zonnecellen. Denk hierbij aan groene dakterrassen, groenvoorzieningen op de parkeergarage of het vasthouden van water in groene zoden. Integrale duurzaamheid & energie Vertegenwoordiger van ABB Bouwgroep noemt dat zij in gesprek zijn met Eneco over energievoorziening op het terrein. Eneco geeft aan dat zij in staat zijn een WKO (warmte-koude opslag) te realiseren op de locatie. Hierop kunnen alle gebouwen aangesloten worden. Streven is 4/7

dat ook de rest van de buurt op deze centrale kan worden aangesloten. De centrale wordt opgenomen binnenin de bebouwing dus zal niet zichtbaar zijn. De locatie zelf is een waterwingebied dus er worden andere bronnen in de omgeving gebruikt om het water vandaan te halen. Stedenbouw Ik zie aan beide kanten nog een enorm volume. Aan de kant van Clingendael is de beoogde hoogte in beide modellen nog steeds hoger dan dat er nu is. Dit staat haaks op onze uitgangspunten. Ik wil nogmaals benadrukken dat het noodzakelijk is om eerst overeenstemming te krijgen over het bouwvolume alvorens wij over de details verder kunnen praten. Stedenbouwkundige vanuit de gemeente Wassenaar noemt dat er erg zorgvuldig is gekeken naar de locatie. Uit de analyse komt naar voren dat op deze locatie de hoogte ingegaan kan worden. Het terrein ligt namelijk ver van bestaande bebouwing en er ligt veel groen omheen waardoor de hoogbouw weinig in het oog springt. Daarom is er gekozen om deze locatie aan te wijzen voor woningbouw in de vorm van hoogbouw. Namens de tuinvereniging vind ik dit onacceptabel. 40 gezinnen verliezen hierdoor de mogelijkheid om te tuinieren. Waarom denkt u alleen in hoogtes, waarom kan het niet lager? De situatie nu is anders dan de situatie tijdens het vaststellen van de kaders. Toen ging het om toevoegen van woningen aan de bestaande kantoorfunctie. Nu is de situatie veranderd.

Stedenbouwkundige van de gemeente Wassenaar stelt dat het belangrijk is om het bouwvolume en het woonprogramma onafhankelijk van elkaar te bespreken. Het huidige contrast van het ANWB-terrein met het park dient hersteld te worden. Door de voorgestelde woningbouw wordt dit contrast alleen maar groter. Hoe kan de kantoorfunctie zomaar worden omgezet in woonfunctie? Het is niet mogelijk een deel weg te halen en hier niets voor terug te brengen. Het bouwvolume en het programma zijn twee verschillende dingen. Het programma heeft invloed op het bouwvolume. Eis van de gemeente is dat als er bouwvolumes worden toegevoegd, er voldoende groen bijkomt om de ruimtelijke kwaliteit van de omgeving te verbeteren. Wij hebben ons als bewonerscoalitie constructief opgesteld en willen dit nog steeds. Wij hebben dit met onze notie van uitgangspunten proberen te verwoorden. Wij zien dat op een aantal uitgangspunten wordt ingegaan maar, en daarmee wil ik mij nogmaals herhalen, ons belangrijkste uitgangspunt, het bouwvolume, wordt genegeerd. Deze constatering vind ik erg jammer. Aan de ANWB en de gemeente: wij zullen hier in een later stadium op terug komen. Wat ik graag had gezien was dat we het gehad zouden hebben over de kwaliteit van deze unieke locatie. Dit hebben we niet gedaan. Jullie gaan voorbij aan het verzoek dat aan het begin van deze bijeenkomst is gedaan.

Er is geen sprake van goede participatie. Ook dat zullen wij aan de gemeente 5/7

Wassenaar laten weten. Wij willen graag praten over de uitgangspunten en wij zien ook mogelijkheden. Wij hebben zelfs al ideeën over extra inkomsten [om de businesscase rond te krijgen met minder bouwvolume]. Als het aantal vierkante meters als een keihard gegeven gepresenteerd blijft, is er geen sprake van het dichter bij elkaar brengen van belangen. Is er een reden waarom u deze ideeën over extra inkomsten nog niet heeft genoemd in het uitvoerige document dat u ons toestuurde? In de eerste bijeenkomst werden wij geconfronteerd met een visiepresentatie. Wij hadden liever gezamenlijk nagedacht over die visie en hebben hier ideeën voor. U zet ons tijdens de bijeenkomsten voor het blok. Een andere buurtgenoot vervolgt: Wij hebben nu meerdere malen aangegeven dat wij het participatietraject breder willen trekken door meer bijeenkomsten te organiseren en meer partijen uit te nodigen. Twee van dit soort avonden lijkt ons onvoldoende. Is daar ruimte voor? Aan het begin van het participatietraject is een plan opgesteld. Dit is besproken en vastgesteld in samenspraak met de beide gemeenten. Het traject eindigt niet na het vaststellen van de startnotitie. Hierna start de bestemmingsplanprocedure waarin omwonenden en andere partijen actief worden betrokken. Wat betreft het bouwvolume is het een vaststaand gegeven. Dit is vastgesteld in afspraken met de ANWB.

Deze afspraken zijn gebaseerd op een bepaald programma dat nodig is om het project haalbaar te maken. De gemeente Den Haag gaat verder in op het participatietraject. Zij staan open voor een uitgebreider proces om tot een oplossing te komen waar alle partijen tevreden mee zijn. Afsluiting en rondvraag Ondertussen is wethouder Kees Wassenaar aangeschoven. Gespreksleider Kaashoek geeft een beknopte samenvatting van de bijeenkomst en geeft de vertegenwoordiger van de belangenorganisaties de mogelijkheid zich nogmaals uit te spreken over hun wensen om het participatietraject uit te breiden en het bouwvolume bespreekbaar te maken. Reactie wethouder Wethouder Kees Wassenaar geeft een beknopte reactie op de aanmerking vanuit de belangenorganisaties met betrekking tot het participatietraject. Het is de wethouder duidelijk wat de belangrijkste wensen en zorgen zijn. Hij geeft aan dat hij de notitie van uitgangspunten heeft gelezen en heeft hier begrip voor. Hij is akkoord gegaan met het vooraf bepaalde participatietraject en hoopt op duidelijke conclusie na de derde bijeenkomst. Als dit niet het geval lijkt te zijn, staat hij open voor een aanpassing van het proces, maar dan moeten alle partijen hiertoe bereid zijn. Op basis van de afspraken die nu 6/7

gemaakt zijn met ABB en de ANWB kan de wethouder niet toezeggen dat het participatietraject wordt aangepast. De businesscase lijkt moeilijk haalbaar door de kaders die de gemeente bepaalt. Daar is de waarde van de grondprijs op gebaseerd. Als de kaders beperkender zijn, dan wordt de businesscase anders. Nu wordt uitgegaan van een enorm volume en daarom is de grondprijs zo hoog. Het is daarom van belang om die volgorde goed te zien. Wethouder Kees Wassenaar: deze kaders liggen nog niet vast. Er wordt gesproken over een maximaal aantal woningen. Dit impliceert dat het er ook minder kunnen zijn. De enige kaders die hard gelden, zijn degene die bij het eerste plan zijn opgesteld. U heeft het recht als omwonende om uw belangen naar voren te brengen en hier kijken wij serieus naar. Daarnaast hebben de ontwikkelaar en ANWB ook belangen. Als wij constateren dat het niet lukt om overeenstemming te bereiken, moeten wij onze conclusie daarop baseren. Ik hecht er waarde aan om het vooraf bepaalde proces eerst af te ronden. Een verdere verbreding op dit moment gaat wat mij betreft niet lukken. Onze zorg is de snelheid van het proces. Begin december ligt de startnotitie al bij de gemeente. Mijn zorg is dat op het moment dat de startnotitie er ligt, dit de werkelijkheid gaat bepalen. Dan kunnen we het over de kaders niet meer hebben.

Dit geeft ons weinig ruimte om hierover in gesprek te gaan. Het verzoek is dus aan de gemeente om opnieuw na te denken over de inrichting van dit participatietraject. Wethouder Kees Wassenaar: de boodschap is helder. Het is mij veel waard dat er overeenstemming wordt bereikt. Ik zal dit binnen het college aan de orde stellen. Afsluiting Arjan Kaashoek geeft aan de inbreng te verwerken om spoedig een antwoord te kunnen geven op de vraag om het participatietraject te herzien. Alle aanwezigen worden hartelijk bedankt voor hun deelname en inbreng.

7/7

Verslag Bijeenkomst #3 14 januari 2021 Werkgroep Herontwikkeling ANWB-terrein Op donderdag 14 januari organiseerde ABB Bouwgroep een derde besloten bijeenkomst voor omwonenden en belanghebbenden over de herontwikkelingen van het ANWB-terrein. Vanwege de coronamaatregelen vond ook deze bijeenkomst online plaats. De cursieve opmerkingen in dit verslag zijn afkomstig van bewoners / belangenorganisaties. Welkom – Arjan Kaashoek, De Wijde Blik Arjan Kaashoek, gespreksleider van communicatiebureau De Wijde Blik, opent de avond. Verder zijn aanwezig vertegenwoordigers van ABB Bouwgroep (onder wie ditmaal ook de directeur), architectenbureau MLA+, gemeente Wassenaar, gemeente Den Haag, de ANWB en verscheidene omwonenden en belangenorganisaties die zijn geselecteerd voor de werkgroep. De organisaties die zijn vertegenwoordigd zijn de Wijkvereniging Benoordenhout, Stichting Wijkbelangen Uilennest, Tuinvereniging Clingendael en Algemene Vereniging voor Natuurbescherming Den Haag. Verder zijn meerdere omwonenden vertegenwoordigd door een aantal buurtgenoten, zoals bewoners van de Wassenaarseweg, Hart Nibbrigkade en Van Alkemadelaan. Ook nemen twee geïnteresseerden als mogelijk toekomstige bewoners deel aan de bijeenkomst. Daarnaast zijn het eerste half uur wethouders Anne Mulder en Kees Wassenaar van respectievelijk de gemeenten Den Haag en Wassenaar aanwezig.

Zij zullen het eerste agendapunt bijwonen en de rol en doelstellingen van de gemeentes toelichten. Arjan licht de agenda voor vanavond kort toe. De agenda is mede in overleg met de belangenorganisaties tot stand gekomen. Rollen en afspraken betrokken organisaties Vertegenwoordiger van ANWB licht de rol van ANWB toe in relatie tot ABB Bouwgroep en beide gemeentes. Per september heeft de ANWB het besluit genomen om in zijn geheel te vertrekken van de huidige locatie. Destijds was sprake van een startnotitie die uitging van een situatie waarin de ANWB deels zou blijven en een deel herontwikkeld zou worden naar woningen. De oude startnotitie ging uit van nieuwbouw van max 250 woningen en behoud/renovatie van 30.000 m2 kantoorruimte. Als je de binnen de gestelde kaders kijkt wat er mogelijk is, is dat in totaal 63.000 m2 aan (her)ontwikkeling. Deze startnotitie maakt deel uit van de anterieure overeenkomst tussen ABB Bouwgroep en de gemeente Wassenaar. ANWB heeft nu besloten in zijn geheel te vertrekken. De ANWB wil de locatie op een goede manier verlaten en is daarin beperkt door financiële kaders. Tussen nu en de vorige bijeenkomst is er gezocht naar programmatische aanpassingen aan het beoogde plan om tegemoet te komen aan de wensen uit de buurt. Samen met ABB Bouwgroep en de gemeentes Wassenaar en Den Haag heeft de ANWB gekeken naar

Zocherstraat 42-1 1054 LZ Amsterdam 020 523 50 90 Louis Couperusplein 2 2514 HP Den Haag 070 762 04 06 info@dewijdeblik.com www.dewijdeblik.com

nieuwe kaders en mogelijkheden voor deze locatie. Hieruit is een ontwikkeloppervlak van 54.000 m2 gekomen voor uitsluitend bovengrondse woningbouwontwikkeling. Dit komt neer op ongeveer 400 tot 425 woningen. Minder woningen betekent minder vervoersbewegingen en minder belasting van het wegennet. Graag werkt ANWB samen met de buurt aan nieuwe uitgangspunten als input voor de startnotitie. Nadat deze is vastgesteld door de gemeenteraad van Wassenaar, zal de ANWB een koopovereenkomst met ABB tekenen en niet meer betrokken blijven bij het traject en de herontwikkeling. ABB zal dan met de buurt en in goed overleg met de gemeenten toewerken naar een kwalitatief en architectonisch hoogstaand ontwerp dat past binnen de omgeving. De directeur van ABB Bouwgroep licht toe dat zij door de ANWB middels een marktconsultatie zijn geselecteerd als ontwikkelend bouwer. Zoals aangegeven besloeg de ontwikkeling in eerste instantie een herhuisvesting van de ANWB op de locatie en daarnaast het ontwikkelen van 250 woningen. Hierop is de startnotitie van 2018 gebaseerd. Nu de ANWB in zijn geheel vertrekt, moet er een nieuw ontwikkelplan worden opgesteld. Het nieuwe ontwikkelplan maakte in totaal 63.000 m2 ontwikkeloppervlak mogelijk. In de afgelopen periode is op basis van de inbreng uit de buurt en gesprekken met de gemeente besloten dit ontwikkeloppervlak terug te brengen tot 54.000 m2.

Dit is een forse handreiking en daar komt nog iets bij: de huidige kantoorbebouwing heeft een oppervlakte van 52.000 m2 maar de gemiddelde plafondhoogte van woningen is aanzienlijk lager dan die van kantoren. Hierdoor zal de totale bovengrondse bouwmassa (dus m3) van de te ontwikkelen gebouwen ongeveer gelijk zijn ten opzichte van de huidige bebouwing. De directeur van ABB bevestigt dat er tussen de ANWB en ABB een koopovereenkomst wordt gesloten, die in concept klaar ligt. Op basis van de startnotitie van 2018 was er reeds een anterieure overeenkomst gesloten tussen de gemeente Wassenaar, Den Haag en ABB. Nadat de ANWB heeft aangegeven te vertrekken, is er ook een intentieovereenkomst gesloten tussen de gemeente Wassenaar en ABB. Na herziening van de startnotitie (model zonder ANWB) moet worden bepaald op welke punten de eerder gemaakte anterieure overeenkomst wordt herschreven of dat er aanvullende afspraken worden vastgesteld. Ook wethouder Kees Wassenaar van de gemeente Wassenaar ligt hun rol toe. Zij zijn verantwoordelijk voor de startnotitie en het stedenbouwkundig kader (de bijlage bij de startnotitie), het bestemmingsplan en later voor het verlenen van vergunningen. De gemeente wil dit graag in nauw overleg met de gemeente Den Haag doen vanwege de nabije ligging. Een nieuwe invulling met kantoren is niet reëel, hier is te weinig vraag naar.

Er is juist wel vraag naar woningen in de regio. De herontwikkeling moet financieel haalbaar zijn en dit vormt een belangrijk kader bij de herbestemming van de locatie. De gemeente Wassenaar heeft destijds op basis van het eerste plan een 2/9

stedenbouwkundig kader opgesteld. De omstandigheden zijn nu anders. De gemeente wil graag aandacht voor een participatietraject met omwonenden. Dit is erop gericht dat partijen zich zo dicht mogelijk naderen. De gemeente beseft, uit ervaring met andere locaties, dat het moeilijk is het elkaar volledig naar de zin te maken. Partijen moeten elkaar wellicht halverwege vinden. De wethouder laat weten het nieuwe voorstel te steunen en is tevreden met de toenadering die is gezocht. Nu moet nog worden gekeken naar de andere punten zoals parkeren en de kwalitatieve inrichting van de locatie. Wethouder Anne Mulder van de gemeente Den Haag bevestigt dat het aan de gemeente Wassenaar is een stedenbouwkundig kader op te stellen en het besluiten te nemen. De gemeente Den Haag is wel nauw betrokken om te kijken of het project aansluit bij het Haagse beleid. Er is een woningtekort dus ook de gemeente Den Haag ziet graag meer woningen. De gemeente Den Haag let daarbij met name op de verkeersafwikkeling in de omgeving, dat gaat immers over Haagse wegen. Ook de gemeente Den Haag ziet daarom graag een transparant participatietraject met de omwonenden om zo tot een zo veel mogelijk gedragen oplossing te komen. Ik ben benieuwd wat de partijen vinden van de inbreng die wij toezonden via de Factsheet Belanghebbenden.

De vertegenwoordiger van de ANWB licht toe dat de ANWB destijds zelf reeds een prijsvraag heeft uitgeschreven. Hieruit is ABB Bouwgroep als ontwikkelaar naar voren gekomen. De ANWB ziet geen waarde in het opnieuw opzetten van een prijsvraag. Liever zien zij een set van kaders waarbinnen ABB de ontwikkeling kan laten plaatsvinden. Hier vallen ook architectonische en duurzame aspecten onder. Hiervoor zal in de vierde bijeenkomst aandacht zijn, maar ook daarna. Na het vaststellen van de startnotitie zal de buurt betrokken blijven en de mogelijkheid behouden tot inbreng. Het was me niet bekend dat er een prijsvraag is geweest. Ik wil namens alle belanghebbenden mijn dank uitspreken voor het herziene voorstel van ANWB en ABB. Er wordt hierin goed rekening gehouden met onze uitgangspunten. Wij moeten helaas wel constateren dat dit voorstel nog te veel verschilt van onze uitgangspunten, zoals vermeld in de toegezonden factsheet. Ik denk dat het voor nu van belang is om dit grote verschil te accepteren. Wellicht is er een andere mogelijkheid om het proces vorm te geven. Wij hebben hiervoor een suggestie gedaan: een prijsvraag onder architecten. Hieruit komt een bouwvolume en een aantal woningen voort. Daarna kunnen we het gezamenlijk hebben over de verdere invulling. Een prijsvraag is een instrument hoe je met meerdere partijen kunt kijken naar mogelijkheden.

Dit staat los van de eerdere marktuitvraag waaruit ABB naar voren kwam. Dit ging namelijk uit van een andere situatie: de ANWB zou blijven. Dit kan dus niet vergeleken worden. In onze factsheet staat ook vermeld waarom we dit doen. We weten dat het werkt. Bij een soortgelijk project, Plesmanduin, heeft dit heel goed 3/9

gewerkt. Kiezen we niet voor een nieuw proces, dan komen we niet tot gedragen oplossingen. Dit resulteert in een jarenlang juridisch proces, iets wat wij absoluut niet wensen. Ik wil graag weten of ons voorstel wordt ondersteund. In de eerste bijeenkomsten is door de belangenorganisaties steeds genoemd dat men het eerst over het bouwvolume wil hebben om daarna pas te praten over de kwalitatieve invulling. Het procesvoorstel in de Factsheet Belanghebbenden noemt nu precies het tegenovergestelde. Dit heeft te maken met de manier waarop wij in dit proces terecht zijn gekomen. Wij werden geconfronteerd met een design en zien dit niet als een vorm van participatie. Op dit moment willen we met elkaar op hoofdlijnen kijken naar de locatie en bepalen wat past bij het unieke karakter van de omgeving. Dit kan door middel van een prijsvraag waarin wij een bandbreedte aangeven waarbinnen een architect, rekening houdend met ieders belangen, een plan voorstelt. Hieruit kiezen wij dan gezamenlijk een door ons allen gedragen plan. We kunnen dit heel scherp gaan spelen waarin wij de twee bandbreedtes gaan uitvechten. Zo eindigen we in een jarenlang traject. Wij stellen vervolgstappen voor en willen graag wat realistischer zijn. Maar, dan moeten wij ook inzicht krijgen in het financiële plaatje van de ABB en de ANWB.

Vanuit mijn perspectief lijkt het een hele slechte businesscase als er in eerste instantie 200 woningen zouden komen en nu het maximale gebouwd moet worden om het kostenplaatje rond te krijgen. Dat klinkt ongeloofwaardig. Ik ben van mening dat het makkelijker is een discussie te voeren over een ontwerp, in plaats van het bespreken van een businesscase. Het liefst zie ik een architect een plan uitwerken en dit presenteren. Hier kunnen we dan vervolgens over in gesprek en kan er samen aan het plan geschaafd worden. Op deze manier is er een beter aanknopingspunt en gaan we deze abstracte discussie voorbij. Ik onderschrijf dit. Zoals de architect van Plesmanduin in een gesprek ons op het hart drukte: kijk naar de kansen van deze unieke locatie en werk aan een plan waar iedereen trots op kan zijn. Het aantal vierkante meters is hier een uitkomst van. De ANWB heeft aangegeven het belangrijk te vinden de locatie op een goede manier achter te laten. De gemeente heeft door het bepalen van het stedenbouwkundig kader gewerkt aan het in kaart brengen van de unieke kwaliteiten van het gebied. Het is dus niet zo dat er geen aandacht is geweest voor de context, dat is juist wat het stedenbouwkundig kader heeft neergezet. Wethouder Kees Wassenaar: ik zie het als een mogelijkheid dat de oplossing gezocht kan worden binnen de kaders van de bestaande bebouwing.

Dit is immers waar eenieder al aan gewend is. Beide wethouders verlaten de bijeenkomst en danken voor de uitnodiging. Arjan dankt hen voor hun deelname.

4/9

We moeten uitgaan van een bestaande situatie. Dit maakt het complex. We beginnen niet met een schone lei. Let wel: het voorstel om verdere stappen te ondernemen en in cocreatie een prijsvraag uit te schrijven, is niet een vorm die wij willen opleggen. Het is een vorm die de speelruimte vergroot, maar we kunnen ook twee architecten uitnodigen. Waar het om gaat is het gezamenlijk bespreken van een plan met mensen die er verstand van hebben. Ik wil graag nogmaals benadrukken dat wij hier te maken hebben met een hele bijzondere locatie. Juist daarom is het van groot belang stil te staan bij het werkproces. Bij plekken die veel aandacht trekken, kun je makkelijk van de weg raken in het besluitvormingsproces. De stedenbouwkundige van de gemeente Wassenaar is het hier volledig mee eens. Niet alleen het monumentale pand, maar ook de relatie met de omgeving maakt dit een unieke plek. Dit alles samen bepaalt de identiteit van de locatie. Dit is voor haar het vertrekpunt. Als je de bestaande bebouwing transformeert, moeten de unieke waarden behouden blijven. Onderdeel hiervan is het mobiliteitsaspect van de ANWB en de relatie met vrijetijdsbesteding en het groene karakter van het nabijgelegen Clingendael. Het hele complex met een open voorterrein met zicht op het park en de bebouwing als decor, bepaalt de waarde van de plek.

We moeten het niet alleen hebben over het gebouw, maar ook over de rest van het terrein, zodat we de kwaliteit van het geheel overeind houden. De stedenbouwkundige van de gemeente begrijpt de wens voor een prijsvraag of een werkwijze die daarop lijkt. Hiermee krijg je enerzijds uitgewerkte beelden die de discussie makkelijker maken en anderzijds biedt het keuzes. Maar ze heeft wel vertrouwen in de route die we nu afleggen om het plan in samenspraak verder te kunnen uitwerken. Vertegenwoordiger van ABB Bouwgroep geeft aan geen interesse te hebben in het uitschrijven van een nieuwe prijsvraag. ABB heeft destijds samen met MLA+ de prijsvraag gewonnen waarna gestart is met de verdere ontwerpopdracht en uitwerking. Wel stelt hij voor om de nogal abstracte massatekeningen die in de afgelopen bijeenkomsten zijn gebruikt, te verlaten en MLA+ te vragen om zaken verder uit te werken. Dit gebeurt dan binnen de toezegging van het lagere aantal woningen en – zoals uitgelegd – met een vergelijkbare bouwmassa als er nu op de locatie staat. En inderdaad bespreekt ABB ook graag de inpassing op de omgeving en het behouden of versterken van de kwaliteiten van de plek. Dit gaat wat ons betreft de goede kant op. Wel denken wij dat een gesprek met meerdere architecten en een landschapsarchitect het proces ten goede zal doen. Zo kunnen we de gedachtenruimte breder maken.

Wat wij hierin vragen is om volledig transparant te zijn. Onderdeel hiervan is inzage in de volledige businesscase. Zonder inzage kunnen wij niet accepteren dat 400 woningen het absolute minimum is. Het tweede punt wat ik wil maken is dat ik wil voorkomen dat wij weer 5/9

geconfronteerd worden met een nieuw plan dat zonder onze inbreng wordt voorbereid. Er zijn met toevoeging van de stedenbouwkundige van de gemeente op dit moment al meerdere architecten betrokken. Daarnaast vragen we binnen MLA+ meerdere architecten. Ook komt er straks nog een landschapsarchitect bij. Door middel van een prijsvraag kunnen we gezamenlijk met ABB, gemeentes en de ANWB de uitgangspunten meegeven aan verschillende partijen. Binnen deze uitgangspunten valt ook het financiële kader. Dit biedt verassende ideeën waaruit wij een keuze kunnen maken. Het liefst geven wij dan gezamenlijk opdracht aan een architect waar iedereen achter staat. Er is nooit benoemd dat dit participatieproces het niveau “cocreatie” zou krijgen, het participatieniveau is eerder adviserend. U vraagt ons in feite of we onze financiële boeken voor u willen openen. Wij staan ook open voor andere voorstellen. Waar het om gaat is aan de voorkant betrokken te zijn en niet geconfronteerd te worden met tot bepaalde hoogte uitgewerkte plannen. Hoe kunnen we deze discussie beslechten? Ik heb geen inzicht in de businesscase maar kan wel nadenken over de knoppen waar we aan kunnen draaien. Over het volume zijn we het niet eens. Gelukkig zijn we het er wel over eens dat we allemaal een kwalitatief hoogstaand ontwerp zien dat past bij de omgeving. Hierop willen we niet bezuinigen.

Waar we mogelijk wel op kunnen bezuinigen zijn beperkende factoren zoals sociale woningbouw en middeldure huur. De vertegenwoordiger van de gemeente Wassenaar is hier duidelijk over: de gemeente moet zich houden aan het coalitieakkoord, waarin is afgesproken dat binnen het woningbouwprogramma 25% sociaal moet zijn. Daarnaast heeft de provincie eisen voor een nog hoger aandeel sociale woningbouw. Binnen de regio maken we gezamenlijk afspraken en heeft Wassenaar al een te laag aandeel sociaal in het woningbouwprogramma. Afwijken van deze norm kan betekenen dat de provincie het niet eens zal zijn met het bestemmingsplan. De vraag is of wij allen bereid zijn op een andere manier naar deze plek te kijken. Vertegenwoordiger van ANWB geeft aan dat het bij het maken van twee of drie uitwerkingen inderdaad goed is om te zoeken naar de uitersten binnen de mogelijkheden. Vertegenwoordiger van MLA+ reageert. Als architect opereert MLA+ vanuit een bepaalde rol en binnen meegegeven kaders. De gemeente Wassenaar heeft een stedenbouwkundig kader aangegeven waarbinnen MLA+ volumes en massa kunnen maken. Daarnaast is er ook een financieel kader, vanuit ABB en ANWB. Er zijn ook andere wensen en uitgangspunten over de locatie, die in deze discussie nog onderbelicht blijven. Dit alles bepaalt de ruimte waarbinnen MLA+ kan opereren. 6/9

De directeur van ABB Bouwgroep komt met een concreet voorstel voor het proces. Hij stelt voor aan MLA+ te vragen met drie ontwerpen te komen. Dit kan met drie architecten uit het bureau, MLA+ is immers groot genoeg. In samenspraak kan er dan een keuze gemaakt worden die samen met een landschapsarchitect wordt uitgewerkt. Dat is geen cocreëren maar is er wel degelijk sprake van participatie, want we gaan dan wel gezamenlijk een keuze maken uit meerdere voorstellen. Dit is ook de richting die wij op willen gaan. Wij willen graag ook nauwe samenwerking bij het formuleren van de uitvraag aan MLA+. Dit is wat wij bedoelen met co-creatie. Gespreksleider Kaashoek vraagt een reactie van de twee deelnemers van de werkgroep die met name meedoen omdat zij geïnteresseerd zijn om hier te komen wonen. Ik denk dat het goed is om meerdere opties te bespreken. Graag zie ik hierin ook het uitgangspunt van aangepast wonen terug. Flexibele woningen is hier een mooi voorbeeld van. Voor mij geldt hetzelfde. Graag zie ik ook extra aandacht voor het aspect van mobiliteit. Niet alleen van autoverkeer, maar ook personenverkeer. Hoe kan de ruimte een plek bieden om mensen te verbinden, oud en jong. Proces en projectplanning De gemeente Wassenaar licht toe dat de eerste stap het herzien van de oude startnotitie met bijbehorend stedenbouwkundig kader is.

Op basis hiervan kan het bestemmingsplan worden opgesteld. Deze herziene startnotitie is het vertrekpunt van waaruit verder gewerkt kan worden en van waaruit een nieuw plan-uitwerkingstraject volgt. Later in het proces is er dus nog veel ruimte voor dialoog. Voor nu is het belangrijk om de uitgangspunten vast te stellen op basis waarvan deze verdere dialoog gaat plaatsvinden. Deze uitgangspunten gaan in het begin over het volume, de parkeernormen, het aandeel groen, natuurinclusiviteit en andere zaken. Vervolgens worden deze zaken verder uitgediept, zoals de materialisatie. De vorige startnotitie legt een vrij strikt kader op. Mijn idee is dat we eerst de alternatieven gaan onderzoeken en daarna de startnotitie volgt. Ik wil voorkomen dat de nieuwe startnotitie opnieuw een bepalend gegeven wordt. We willen nu juist naar elkaar toe bewegen. Het traject is dat de oude startnotitie wordt aangepast. De dialoog over de specifieke invulling is gepland na het vaststellen van de nieuwe startnotitie. Het is van groot belang eerst de dialoog over de verschillende designs te doorlopen, voordat er een startnotitie wordt opgesteld. De vorige 7/9