Bijlage 3 Rapportage participatietraject.pdf

De presentatie van deze avond kunt u terugvinden op www.wassenaar.nl/wassenaar-aardgasvrij De buurt specifieke kenmerken over uw buurt kunt u ook zien op www.wijkpaspoort.nl

Werkplaats 2: Groep A “Hoe ziet het proces er tot 2050 in hoofdlijnen uit in stappen/fasering?” Terugkoppeling van Groep A De voorkeur van inwoners is om het proces in te richten op basis van drie onderdelen: wat, wanneer en hoe. Wat en wanneer? o In 2030 hebben we 55%* CO2-reductie bereikt ten opzichte van 1990. o Uiterlijk** in 2050 is de gebouwde omgeving van Wassenaar CO2-neutraal. * De groep kiest liever voor het ambitieuze percentage van de EU dan voor het percentage uit de klimaatafspraken. ** De groep ziet 2050 als uiterste datum, waarbij de ambitie ‘zoveel eerder als mogelijk’ is. De groep kiest liever voor termen rond CO2-reductie dan voor aardgasvrij. Aardgasvrij is een middel, CO2-reductie een doel. Hoe? FASE 1: o Isoleren, ventileren en besparen. o Lage temperatuur verwarming realiseren in woningen. o Continu onderzoek naar kleinschalige collectieve en individuele oplossingen / warmtebronnen. o Financieringsmogelijkheden en arrangementen uitwerken. FASE 2: o Oplossingen realiseren, inclusief bijpassende financiële arrangementen. o Technische oplossingen in bestaande woningen. o Nieuwbouw. o Sloop / nieuwbouw. Bij het realiseren van de oplossingen is het slim om gebruik te maken van natuurlijke momenten, zoals verbouwingen en verhuizingen. Het is belangrijk op die momenten woningeigenaren goed te informeren.

Daarnaast is het nodig om periodiek alle technieken te herzien op technologische vooruitgang, innovaties, kosten etc. om de juiste oplossingen in beeld te hebben.

Via de tool Mentimeter hebben de toehoorders die in een andere deelgroep zaten aangegeven of zij nog zaken willen toevoegen aan de samenvatting van Groep A. Hierop zijn de volgende aanvullingen gekomen: o Er moet samen met bewoners een visie worden geformuleerd. o Deel successen! o Wat kan de gemeente doen om transitie te faciliteren? Bijvoorbeeld eigenaren van gelijksoortige blokken bij elkaar brengen voor gezamenlijke verduurzamingsmaatregelen? Leren van ervaringen van de woningbouwverenigingen met hun grootschalige projecten. o Niet nieuw bouwen = duurzaam an sich. o Bedenk ook dat alle verbouwingen zelf een enorme CO2 footprint met zich mee brengen, dus neem dit mee en bekijk de CO2 terugverdientijd. o Wijkverenigingen wellicht actief betrekken om initiatieven van de grond te krijgen? o Meer met, collectieve, voorbeeldprojecten vanuit de gemeente gaan werken.

Werkplaats 2: Groep B “Hoe zorgen we ervoor dat iedereen mee kan en gaat doen?” Terugkoppeling van Groep B Hoe maken we Inwoners enthousiast om aan de slag te gaan met de eerste stappen? 1. Betrouwbare informatie delen over de mogelijkheden Er is behoefte aan concrete en betrouwbare informatie over maatregelen die men nu al kan nemen. Dit is maatwerk. Het is een rol en taak van de gemeente en andere partners in de gemeente om inzicht te geven in betrouwbare maatregelen en daarbij behorend betrouwbare leveranciers. Voorbeeld: Inzetten van energiebesparingscoaches. Zij kunnen op verzoek bij bewoners thuis een analyse maken van de mogelijkheden en hierin adviseren. Belangrijk hierbij is dat dit onafhankelijke adviseurs zijn: zowel professionals als lokale bewoners met voldoende kennis. 2. In gesprek met buurtgenoten: concrete voorbeelden o Ga buurtgericht In gesprek. o Delen van inspirerende voorbeelden uit Wassenaar. o Zorg dat bewoners onderling elkaar inspireren en met elkaar in gesprek kunnen. Voorbeeld: Er worden EnergyPartys georganiseerd vanuit Buurkracht: buren gaan met elkaar in gesprek over de mogelijkheden, uitwisselen van goede voorbeelden en ideeën, betrouwbare informatie, indicatie van de mate van besparing. Het moet toegankelijk, dichtbij en leuk zijn! Inspireer elkaar als buren en motiveer elkaar om ook aan de slag te gaan.

Voorbeeld: Periodiek een fysieke markt waar alle mogelijkheden en innovaties zichtbaar en voelbaar zijn. Voorbeeld: Creëer een groep voorlopers die actief met goede voorbeelden hun buren willen motiveren. Hoe betrekken we mensen die (nog) niet intrinsiek gemotiveerd zijn? o Maak gebruik van bestaande netwerken, zoals de buurtvereniging. o Artikelen in lokale media (Wassenaarse krant, social media). o Video’s met andere inwoners en voorbeelden. o Zichtbare, goede voorbeelden in de diverse buurten (voorbeeldhuizen). Hoe kunnen we bijhouden of voldoende mensen aanhaken? o Een vragenlijst die elk jaar wordt uitgezet zodat de ontwikkeling gemonitord kan worden. o Een vragenlijst via de subsidieverleners: als je een subsidie hebt ontvangen wil je wellicht wel jouw resultaten en ervaringen delen.

Via de tool Mentimeter hebben de toehoorders die in een andere deelgroep zaten aangegeven of zij nog zaken willen toevoegen aan de samenvatting van Groep B. Hierop zijn de volgende aanvullingen gekomen: o Er moet een expliciet participatie proces komen. o Gasvrij moet het doel blijven. o We moeten rekening houden met nieuwe ontwikkelingen en hier ook over communiceren. o Groot denken, met kleinschalige experimenten. o Maak verduurzaming “hip”. Je koopt ook een nieuwe auto, huis moet ook met de tijd mee. Je woont er fijner door. Niet alleen focus op CO2 en geld, vooral ook gezondheid en comfort. o De buurtverenigingen hebben als doel de belangen van de buurt te behartigen, NIET een verlengstuk van de politiek om mensen die niet willen van mening te laten veranderen. o Openbare Informatie markt organiseren waar alles te voelen en te zien is! o Koploper projecten introduceren met goede communicatiecampagne.

Werkplaats 2: Groep C “Hoe gaan we om met de dilemma’s en kansen uit de blik op de buurten?” Terugkoppeling van Groep C Wat is een logische aanpak/clustering als we naar de kernmerken van de buurten kijken? Clusteren op basis van homogeniteit van de bebouwing In een homogene buurt zou voor de hele buurt dezelfde strategie/oplossing kunnen worden uitgerold, maar buurten die minder homogeen zijn, kunnen misschien beter in wat kleinere clusters worden opgedeeld. Bij een clustering is het belangrijkste dat de bebouwing homogeen is: dat is niet overal het geval. Clusteren op basis van de meest praktische en goedkoopste oplossing Wellicht is het mogelijk om te clusteren naar aanwezigheid van de meest praktische en goedkoopste oplossing: bijvoorbeeld alle gebouwen die het dichtst in de buurt van een geothermieput staan, vormen een cluster met die oplossing, omdat dit de kleinste investering vraagt. We beginnen met de homogene buurten waarbij een alternatief op aardgas het minst kost. De buurten waar het aardgasvrij maken van de gebouwen het meest kost, zouden achteraan in de planning moeten komen in de hoop dat de investeringen in de toekomst minder worden. Clusteren op basis van houding tov aardgasvrij Wellicht is het mogelijk om de clusters in te delen in de bereidheid van pandeigenaren: draagvlak is namelijk een belangrijke voorwaarde om de doelstelling te behalen.

Er kan dan gestart worden met buurten waar mensen enthousiast zijn om aan de slag te gaan.

Clustering op basis van waar de meeste duurzaamheidswinst behaald kan worden Het levert meer op om huizen die nog helemaal niet duurzaam zijn te verduurzamen, dan om duurzame huizen naar 100% te brengen: de eerste stappen leveren de meeste reductie op. Wat zijn logische stappen om te beginnen? o Het doel is een CO2-vrije gemeente in 2050. Dat is op verschillende manieren te bereiken. o Certificaten om CO2 te compenseren. o Gasprijs verhogen, maar dit kan een probleem opleveren bij oudere woningen. o Meer groen/bossen aanleggen om CO2 op te nemen.

Via de tool Mentimeter hebben de toehoorders die in een andere deelgroep zaten aangegeven of zij nog zaken willen toevoegen aan de samenvatting van Groep C. Hierop zijn de volgende aanvullingen gekomen: o Gebouwen kunnen energie positief zijn ook in Wassenaar. o Doorsnijding van wijken beter richten op homogeniteit van de woningen. o Huizen groeperen naar oplossingsaanpak. o Voorbeelden van hoe de gemeente huiseigenaren tegemoed kan komen. o Voor de villawijken is een individuele aanpak beter dan een wijkgerichte. o Voorbeeldhuizen, maak het concreet. o Met woningcorporaties in de prestatieafspraken tot resultaten komen. Met particuliere verhuurders / woningeigenaren per wijk een separaat traject volgen. o Is buurt wel relevant, misschien bouwjaar of verbouwjaar.

Behoefte aan: o Betrouwbaar, onafhankelijk advies, ook bij een gezamenlijke oplossing: wat kan ik bijdragen? o Goede voorbeelden van andere bewoners. o Informatie over mogelijkheden (met name bij oude huizen). o Duidelijke informatie over welke kant de gemeente op gaat: aan welke oplossingsrichtingen wordt gedacht?

Werkplaats 2: Vervolgproces De rol van de aanwezige inwoners bij het vervolgproces

Alle aanwezige deelnemers geven aan dat zij willen dat deze groep een rol blijft spelen tijdens het vervolg van het proces. Wanneer gevraagd wordt welke rol men voor deze groep of voor zichzelf ziet worden de volgende rollen genoemd: o Ik wil dat bewoners mede beslissingsrecht krijgen. o Toetsen van de visie of strategie. o Klankbordgroep. o Schriftelijk commentaar leveren op voorstellen. o Adviseur. o Ik zoek steun van de gemeente voor het verkennen van de groengas-droom voor Maaldrift. o Ambassadeur. o Promotor in de wijk. o Vertegenwoordiger van mijn buurtvereniging. o Mee blijven denken zoals nu. o Verduurzamen van mijn eigen woning. o Kennis delen. o Ideeën en gedachten uitwisselen.

Als laatst is gevraagd wat er nodig is om deze rol uit te kunnen voeren. De volgende ideeën zijn hiervoor aangedragen: o Een gedefinieerd participatieproces en helder stappenplan. o Een duidelijke regierol van de gemeente. o Meedenksessies / live-bijeenkomsten zodra dit weer kan. o Informatie blijven verstrekken en uitwisselen op een laagdrempelige manier. o Actieve en enthousiasmerende houding van de gemeente. o Een overzicht van mogelijkheden voor specifieke woningen in de buurt zodat mensen met hetzelfde probleem elkaar kunnen vinden. o Laten zien wat er met onze inbreng wordt gedaan. o Openheid, informatie(platform), bijeenkomsten, inspraakmomenten. o Goede voorbeelden duidelijk communiceren. o Persoonlijk contact leggen. o Opties voorleggen voordat beslissingen zijn genomen om advies. o Whatsappgroepje om onderling kennis te delen. o Updates per e-mail aan de groep die betrokken wil blijven.

Deel 3:

Terugkoppeling en feedbackronde Juni 2021

Terugkoppeling en feedback Na de online vragenlijst en de twee online werkplaatsen heeft de gemeente alle opgehaalde informatie, ideeën en meningen vertaald naar een samenvatting. Hierin staan de belangrijkste opbrengsten van het participatieproces. Op basis van alle input is er ook een route op hoofdlijnen ontwikkeld. In deze route is te lezen wat de eerste stappen zijn tot 2030 en wat er verder moet worden uitgezocht om te komen tot oplossingen voor 2050. Reageren op de samenvatting en de eerste route De inwoners van Wassenaar hebben in juni 2021 de mogelijkheid gekregen om de samenvatting en route in te zien en hierop te reageren. De inwoners zijn op de volgende manieren hiervoor uitgenodigd: o Een dubbele pagina met samenvatting en route in de Wassenaarse krant van 12 juni 2021. o De samenvatting en route is te lezen op de website wassenaar.nl/wassenaar-aardgasvrij. o Via een video waarin de wethouder duurzaamheid dhr. Bloemendaal oproept mee te doen. o Via een nieuwsbrief naar alle betrokkenen tot nu toe (inclusief buurt- en wijkverenigingen). o Via de social media kanalen van de gemeente.

De inwoners hebben de volgende vragen beantwoord over het proces en de samenvatting: o Heeft u al eerder meegedacht over de transitievisie warmte? o Wat vindt u van de manier waarop u betrokken bent tijdens dit proces? o Herkent u de uitkomsten van het proces in de hoofdlijnen die op het informatieblad beschreven staan? o Geeft deze samenvatting voldoende informatie om de komende jaren verder met elkaar aan de slag te gaan? o Wilt u in het vervolg een actieve rol spelen bij de stappen die we nog gaan zetten naar een CO 2-neutrale gemeente? Meer informatie over de stappen per buurt De overstap op duurzame warmte zal buurtgericht worden aangepakt. Allereerst werken we nu aan een visie voor de gehele gemeente. Maar vanaf 2022 gaan we in elk buurt op zoek naar de mogelijkheden. Om inwoners te informeren over de eerste plannen per buurt en waar inwoners de aankomende jaren zelf mee aan de slag kunnen gaan, is er een digitale kaart geplaatst op de website www.wassenaar.nl/wassenaar-aardgasvrij. Op de volgende pagina leest u de resultaten van de feedbackronde. In totaal hebben 149 Wassenaarders op de samenvatting en het participatieproces gereflecteerd.

Terugkoppeling en feedback Bent u eigenaar of huurder van een woning/pand in Wassenaar? 0,00% 2,01% Ik woon in een huurwoning

In welke buurt binnen de gemeente Wassenaar woont u of werkt u? Drie Papegaaien

6,71%

17

Weteringpark

2

Verspreide huizen Duinrell Wassenaarse Slag en buitengebied Verspreide huizen Raaphorst en in poldergebied

Ik ben eigenaar van een koopwoning Ik ben pandeigenaar en verhuur dit pand/deze panden Ik ben pandeigenaar en huisvest mijn onderneming

1 3

Maaldrift

1

Rijksdorp met De Pan

1

Groot Deijleroord en Ter Weer

91,28%

22

Den Deijl

7

Zijlwatering en haven

7

Oostdorp N=149

5

Dorp Wassenaar (centrum)

21

De Paauw

Heeft u al eerder meegedacht over de transitievisie warmte (met de vragenlijst of werkplaatsen)?

Verspreide huizen Meijendel en buitengebied

9 0

Verspreide huizen Eikenhorst en buitengebied

6

Klingenbosch

24,83%

Kerkehout

4 2

De Kieviet

13

Oud-Clingendaal

6

Duindigt met Groenendaal

Ja

4

Nieuw-Wassenaar

Nee

Oud-Wassenaar

9 2

Ergens anders, namelijk:

75,17% N=149

0 N=149

7 5

10

15

20

25

Ik heb al eerder meegedacht De volgende vragen zijn gesteld aan de inwoners die hebben aangegeven al eerder te hebben meegedacht over de transitievisie warmte, bijvoorbeeld door de vragenlijst in te vullen of deel te nemen aan de online werkplaatsen.

Wat vindt u van de manier waarop u betrokken bent tijdens dit proces?

5,75%

Toelichting: 50% - Goed/Zeer goed - Er is veel en duidelijke informatie gegeven via verschillende media. - Inwoners hebben op verschillende manieren kunnen meedenken. - Inwoners hebben de kans gekregen hun mening te geven, maar het is nog onduidelijk wat de gemeente er mee gaat doen. - Het was goed maar het mag concreter: het tijdspad maar ook wat er van inwoners wordt verwacht. - Meer inzicht in het handelingsperspectief voor de aankomende jaren is gewenst.

6,90%

6,90%

43,68% 36,78%

N=87

Zeer goed

Goed

Neutraal

Niet goed

Helemaal niet goed

37% - Neutraal - Het voelt als iets / een proces dat wordt opgedrongen. Je moet erin mee of je wilt of niet, terwijl er nog zoveel onduidelijk is m.b.t. klimaatverandering en de energietransitie. - Er zijn weinig alternatieven. - Ik kan daar nu nog geen antwoord op geven: dat hangt er vanaf of er daadwerkelijk iets gedaan gaat worden met de inbreng van inwoners. - Ik zie nog geen oplossing die voor mij aantrekkelijk is betaalbaar is. - Het is voor mij niet concreet genoeg: ik mis exacte handelswijzen. - Ik ben geen voorstander van aardgasvrij in 2050. - Er is in de bijeenkomsten besproken dat de doelstelling CO2-neutraal zou moeten zijn in plaats van aardgasvrij, maar nu zie ik toch aardgasvrij terugkomen: dat geeft geen vertrouwen of er echt naar inwoners wordt geluisterd. 13% - Niet goed / Helemaal niet goed - Het is geen open podium voor participatie en discussie maar een op voorhand bedachte werkwijze. - De vragen die gesteld werden leken soms erg sturend. - Fysieke bijeenkomsten in kleine groepen zouden meer opleveren. - Er is geen enkele toelichting hoeveel kosten de gemeente wil maken en hoeveel kosten de gemeente denkt af te wentelen op de inwoners. - Het is een gedwongen manier die van bovenaf opgelegd is. - Het is te vrijblijvend.

Er is ook door alle buurt energie teams unaniem aan de raad gevraagd om niet te worden geïnformeerd maar om zelf mee te schrijven aan de transitievisie warmte. Ik zie dat in de communicatie bv de krant 11 juni nog niet terug.

Ik heb al eerder meegedacht De volgende vragen zijn gesteld aan de inwoners die hebben aangegeven al eerder te hebben meegedacht over de transitievisie warmte, bijvoorbeeld door de vragenlijst in te vullen of deel te nemen aan de online werkplaatsen.

Herkent u de uitkomsten van het proces in de hoofdlijnen die op het informatieblad beschreven staan? 11,49% 27,59% 13,79% Ik zie de uitkomsten van het proces goed terug Ik zie de uitkomsten deels terug Ik zie de uitkomsten weinig terug Ik zie de uitkomsten onvoldoende terug

47,13% N=87

Ik denk voor het eerst mee De volgende vragen zijn gesteld aan de inwoners die hebben aangegeven nog niet eerder te hebben meegedacht over de transitievisie warmte en dus niet hebben deelgenomen aan de vragenlijst of online werkplaatsen maar wel de samenvatting hebben gelezen. .

Kunt u zich vinden in de hoofdlijnen die in samenvatting beschreven staan? Toelichting: Ja zeker - Ik ben het eens met de stappen, maar in huizen buiten centrum is dit niet eenvoudig te verwezenlijken.

33,33%

33,33%

33,33% N=27

Ja zeker

Ja, maar niet volledig

Nee, helemaal niet

Ja, maar niet volledig - Dat we gaan isoleren is goed. Maar de uiteindelijke oplossing, zoals een warmtepomp, zie ik nu niet zitten: er is veel elektra nodig, er zijn veel storingen en vraagt veel onderhoud. - Aardgasvrij lijkt mij nog geen zekerheid gezien alle ontwikkelingen en onderzoeken. - Wat gebeurt als het alternatief of de combinatie van alternatieven niet aan de uitgangspunten voldoen? M.a.w. wat wordt de terugvalpositie? - Als het zo zou moeten gaan als dat de verduurzaming van mijn woning, dan hoeft het voor mij niet. De zonnepanelen leveren niet wat ik had verwacht, de afwerking is beneden pijl, ramen en ventilatieroosters zijn niet goed afsluitbaar en de woningbouwvereniging doet hier niets aan. Nee, helemaal niet - Zorg dat elk huis goed geïsoleerd is dat is al een hele stap op het klimaat en ga dan pas werken aan een alternatieve energiebron. - Ik wil niet van het aardgas af: er wordt veel geld uitgegeven voor te weinig reductie. Aardgas is een prima, schone bron. - Volkomen onzinnig hoe we in Nederland omgaan met 'van het gas af'. Het is een zeer dure en inefficiënte oplossing die weinig tot niet bijdraagt aan klimaatverandering. Andere oplossingen zoals isoleren e.d. zij duurzamer en goedkoper. - Niet alle opties worden besproken, denk aan kernenergie en groen gas. Maar ook het opslaan van CO2 in de Noordzee.

Zolang we niet naar alle opties durven kijken zie ik het niet zitten.

Informatie om aan de slag te gaan Geeft deze samenvatting voldoende informatie om de komende jaren verder met elkaar aan de slag te gaan? Inwoners die al eerder meedachten met de vragenlijst of werkplaatsen Dit hebben inwoners nog nodig om aan de slag te gaan:

Ja

43,68%

Nee, ik heb nog meer nodig.

56,32%

N=87

Inwoners die nog niet eerder hebben meegedacht

37,00%

Ja Nee, ik heb nog meer nodig.

63,00%

N=27

o Concrete acties en stappen die de gemeente gaat nemen en die inwoners moeten nemen, duidelijk op 1 A4. Inclusief een handelingsperspectief met concreet stappenplan wat voor iedereen toegankelijk en begrijpelijk is. o Meer concrete informatie over: o De doelstelling moet helderder en de visie moet een brede basis krijgen. o Doelstelling en visie moeten helder zijn voordat we met de implementatie starten. o Planning: wanneer gaat er in elke wijk iets gebeuren? o Wat gaat er nu precies gebeuren? o Welke mogelijkheden zijn er voor specifieke woningen: welke maatregelen kan ik nemen? o De kaders van de transitievisie warmte. o Meer onderzoek naar andere technische mogelijkheden zoals waterstof en kernenergie en duidelijkheid over de uitkomsten hiervan. De mogelijke oplossingen moeten fundamenteler worden bestudeerd en doorgerekend. o Inzicht in de kosten voor de bewoners, zowel qua investering als maandelijkse kosten. o Meer inspraak van inwoners op verschillende niveaus en duidelijkheid over waar, wanneer en waarover men kan meepraten. o Advies over welke keuzes passen bij mijn huis: er zijn veel verschillende woningen die vragen om maatwerk. o Een objectieve onderbouwing van de noodzaak om onze beperkte middelen hieraan uit te geven. o Een plan hoe we verstandig omgaan met de uitdagingen. Hier wordt teveel gestuurd op de gewenste uitkomst.

o Goede samenwerking tussen gemeenten is van belang: we kunnen de klimaatcrisis niet alleen aanpakken. o Duidelijkheid over wat de uitvoering van alternatieven betekent voor inwoners en bedrijven. o Antwoorden op concrete vragen zoals kosten, wat als de cv aan vervanging toe is, etc. o Ik ben benieuwd naar al lopende nieuwbouwprojecten en zie graag terug wat we hiervan leren. o Ik wil weten wat ik dit mij oplevert: ik wil zelf kunnen beslissen over mijn eigen huis.