Bijlage 3 Rapportage participatietraject.pdf

PARTICIPATIEVERSLAG

Transitievisie warmte Gemeente Wassenaar

Versie: Juli 2021

Inhoudsopgave

Plan van aanpak participatie Uitgangspunten participatie Samenvatting en aanbevelingen Resultaten online vragenlijst Resultaten online werkplaatsen Resultaten feedbackronde

p. 3 p. 4 p. 5 p. 10 p. 33 p. 44

Plan van aanpak participatie De transitievisie warmte Verbranding van aardgas zorgt voor veel CO2-uitstoot en dus voor klimaatverandering. Daarom wil Nederland in 2050 geen aardgas meer gebruiken voor het verwarmen van woningen en gebouwen. Voor bijna iedereen heeft dat directe gevolgen, want de meeste huizen worden verwarmd met aardgas. We moeten dus op zoek naar nieuwe manieren om te verwarmen, te koken en te douchen. Het lijkt nog ver weg, toch moeten we nu al aan de slag om in 2050 aardgasvrij te zijn. De overstap van aardgas naar andere warmtebronnen wordt de warmtetransitie genoemd. Elke gemeente, dus ook Wassenaar, maakt hier een plan voor: de transitievisie warmte. Daarin staat wat de meest logische keuze is per buurt en wanneer welke buurt van het aardgas af kan. Per buurt bekijken we ook of een tussenoplossing misschien een goed idee is. Eind 2021 moeten alle gemeenten in Nederland een transitievisie warmte klaar hebben. De visie wordt vastgesteld door de gemeenteraad. Denk en doe mee De overgang van aardgas naar een andere warmtebron is een grote uitdaging. Ook voor de gemeente Wassenaar. Daarom wil de gemeente graag dat iedereen kan meedenken over mogelijkheden en oplossingen om Wassenaar aardgasvrij te maken. In maart t/m juli 2021 is er een participatieproces doorlopen om zoveel mogelijk inwoners mee te laten denken over de transitievisie warmte.

Hiernaast ziet u schematisch hoe dit traject eruit heeft gezien. In dit verslag delen met we met u de resultaten en de opbrengst van dit participatieproces. Meer lezen? Ga naar www.wassenaar.nl/wassenaar-aardgasvrij voor meer informatie. Hier vindt u ook de belangrijkste vragen en meer informatie over het proces.

Uitgangspunten participatie Voor de participatie rondom de transitievisie warmte in Wassenaar hanteren we de volgende uitgangspunten: 1. Iedereen die dat wil, moet kunnen meedoen De transitie naar aardgasvrij wonen is een grote operatie met veel gevolgen voor alle inwoners van Wassenaar. We vinden het belangrijk om inwoners van Wassenaar zo goed mogelijk te betrekken bij deze overstap. Wij willen alle inwoners de kans geven mee te denken en hun mening te geven, op een manier die bij hen past. Daarom proberen we de technische informatie zo duidelijk mogelijk over te brengen, onder andere in de informatiekrant. 2. Flexibel proces met resultaat De transitievisie warmte moet eind 2021 af zijn. Dat is ons streven. We hebben een plan ontwikkeld hoe we dit willen realiseren. Maar het is een blijft een flexibel proces. Als blijkt dat we zaken over het hoofd hebben gezien, we nog zaken uit te zoeken hebben of nog meer gesprekken moeten voeren met inwoners, passen we het proces hierop aan.

3. Wijkgericht Geen buurt in Wassenaar is hetzelfde. Er is dus ook niet één oplossing of manier om van het aardgas af te gaan. We doen daarom samen met het onderzoeksbureau CE Delft uitgebreid onderzoek naar de mogelijkheden per buurt, om uiteindelijk tot de beste keuzes te komen. In de transitievisie warmte komt uiteindelijk ook te staan wat er wel en niet mogelijk is per buurt, en waarom. Dit wordt niet alleen bepaald door de technici, maar hier speelt ook de mening van de inwoners van de buurten een belangrijke rol in. Het is dus heel belangrijk dat u meedenkt!

Samenvatting en aanbevelingen Op basis van het participatieproces

Samenvatting participatie Gedurende het participatieproces is veel informatie, meningen, ideeën en zorgen opgehaald over het aardgasvrij maken / het overstappen op duurzame warmte in de gemeente Wassenaar. De volgende middelen/momenten zijn hiervoor ingezet: o Gesprek met de Klimaattafel (betrokken bewoners) van de gemeente; o Informatiekrant in de Wassenaarse krant met oproep tot deelname vragenlijst; o Online vragenlijst onder inwoners en ondernemers; o Twee online werkplaatsen met betrokken inwoners; o Brede terugkoppeling en feedbackronde. Zowel in de vragenlijst (zie blz. 10) als in de werksessies (zie blz. 33) zijn belangrijke randvoorwaarden en dilemma’ geschetst en hebben inwoners meegedacht over de aankomende stappen. De opbrengst van het participatieproces is vertaald in eerste hoofdstappen voor de uiteindelijke route naar aardgasvrij in 2050. Op de volgende pagina’s leest u de samenvatting van het participatieproces en daaruit voortkomende eerste route richting een aardgasvrij 2050. Deze samenvatting is ook te lezen in de Wassenaarse krant van 11 juni 2021. Na 11 juni hebben inwoners en ondernemers nog op deze samenvatting kunnen reageren. De resultaten hiervan leest u op pagina 44.

Op basis van de samenvatting van de participatie zijn er door het bureau +anderen enkele conclusies en aanbevelingen geformuleerd voor het vervolgproces richting de transitievisie warmte en de stappen daarna. Deze leest u op de aankomende pagina’s.

Algemene conclusies vanuit de participatie 1. 2.

3. 4.

5.

Er is veel energie op het thema duurzaamheid/duurzame warmte bij inwoners van de gemeente Wassenaar We hebben veel positief/kritische reacties gekregen van verschillende mensen met verschillende meningen. Ook is het aantal deelnemers van de werksessies en de mensen die betrokken willen blijven hoog. Er is veel behoefte om concreet aan de slag te gaan maar het ontbreekt nog aan concrete, op verschillende woningtype gebaseerde (persoonlijke) informatie. Door de corona-maatregelen hebben we geen mensen fysiek kunnen spreken: het is goed om dit in de toekomst wel te doen. Het is belangrijk om inwoners het gevoel te geven dat ze op hun eigen moment kunnen instappen. Deze transitie is geen sneltrein die je nooit meer inloopt als je de start hebt gemist.

Samenvatting participatie

7

Samenvatting participatie

8

Aanbevelingen voor het vervolg 1. Een duidelijk plan en een heldere visie Maak het concreet. Niet alleen voor de lange termijn.

4. Wees zichtbaar en zet de eerste stappen Het is belangrijk dat de gemeente zichtbaar maakt wat er al gebeurt op het gebied van de warmtetransitie.

Er is behoefte aan een heldere visie, uitgewerkte doelstelling met percentages aan CO2-reductie en een concreet stappenplan tot 2050 waarbij de doelstelling centraal staat.

Denk aan: o Communicatie over 'duurzame warmte' of 'CO2-neutraal' i.p.v. 'aardgasvrij'. Voer dit o.a. ook door in de URL van de webpagina. o Concrete acties en stappen die de gemeente gaat nemen en die inwoners moeten nemen, duidelijk op één A4. o Handelingsperspectief per buurt met concreet stappenplan wat voor iedereen begrijpelijk is. o Planning: wanneer gaat er in elke buurt iets gebeuren? o Inzicht in de kosten voor inwoners, zowel qua investering als maandelijkse kosten. Wees duidelijk over de kosten en baten.

Denk aan: o Inzet van lokale media. o Video’s met uitleg over de transitie en voorbeelden van lopende projecten. o Delen en uitlichten van goede voorbeelden in de wijk en via buurtverenigingen. o Voorbeeldwoning of virtuele woningtour van woningcorporatie.

5. Betrouwbare informatie over financieringsmogelijkheden en technieken

2. Buurtgerichte aanpak

3. Inspiratie en uitwisselen van ideeën

Geef in de visie duidelijk aan op welke manieren inwoners straks kunnen meedenken en meebeslissen over de oplossing in hun buurt.

Om alle inwoners te bereiken is het belangrijk om de buurten in te gaan en te zorgen dat inwoners ook onderling met elkaar in gesprek gaan en ervaringen uitwisselen.

De inwoners van Wassenaar vinden het belangrijk dat de gemeente concrete, betrouwbare informatie deelt over de oplossingen en uitvoerbaarheid.

Denk aan: o Het opzetten van een DENKtank per buurt met verschillende stakeholders en inwoners. o Geef buurtteams een belangrijke rol en blijf met hen in gesprek. o Goede en structurele communicatie. o Gebruik de energie die er nu is. o Inspraak voor inwoners op verschillende niveaus en duidelijkheid over waar, wanneer en waarover men kan meepraten.

Denk aan: o Een mobiele buurtbus waar men laagdrempelig informatie kan inwinnen. o Een steunpunt in de bibliotheek of andere toegankelijke locatie in de gemeente. o Energiecoaches aan huis. o Buurtbijeenkomsten of informatiemarkten. o Online initiatievenplatform waar iedereen zijn ideeën op kan plaatsen en zichtbaar kan maken.

Denk aan: o Een goed overzicht van voor- en nadelen per warmteoplossing (energiebesparing, wooncomfort). o Een overzicht met betrouwbare leveranciers. o Duidelijkheid over aanpassingen in de woning (bijvoorbeeld benodigde mate van isolatie). o Een realistisch overzicht van de gevraagde investering per oplossing. o Goede communicatie over financieringsmogelijkheden en subsidies. o Maak gebruik van en verwijs actief door naar inhoudelijke experts zoals Duurzaam Bouwloket.

Deel 1:

Resultaten online vragenlijst Februari 2021

Deel 1: Online vragenlijst Om inwoners, ondernemers en organisaties de mogelijkheid te geven om hun mening te geven over de overstap naar aardgasvrije warmte, is er een online enquête opgezet. De inwoners van Wassenaar hebben deze kunnen invullen van 12 februari t/m 8 maart 2021. Uiteindelijk hebben 491 mensen meegedaan.

In dit eerste deel vindt u de uitkomsten van de online vragenlijst. Het geeft een overzicht van de meerkeuzevragen en een samenvatting van de open vragen. Bij deze open vragen zijn de meest voorkomende antwoorden uitgelicht. De resultaten die u hier leest zijn een samenvatting van wat u heeft aangedragen. Alle resultaten en alle antwoorden zijn ook meegegeven aan de gemeente. Via verschillende communicatiemiddelen is de vragenlijst onder de aandacht gebracht. Bijlage in de Wassenaarse Krant op 12 februari

o o o o o o

Verspreiding van de Wassenaarse Krant: 11.500 huishoudens Af te halen op de diverse verspreidingsplekken van de krant (o.a. supermarkten, gemeentekantoor en stadhuis) Af te halen bij de Wassenaarsche Bouwstichting Af te halen bij de Woningbouwvereniging St. Willibrordus Als download op gemeentepagina Herhaaloproepen in de Wassenaarse Krant op 26 februari en 5 maart

Online kanalen van de gemeente o Diverse gesponsorde berichten op Facebook, Instagram, Twitter en LinkedIn o Op de gemeentepagina www.wassenaar.nl/wassenaar-aardgasvrij o Op de homepagina van de website www.wassenaar.nl

Via belangrijke partners van de gemeente o Presentatie aan leden van de Klimaattafel o Woningcorporaties o Wijk- en buurtverenigingen o Duurzaam Bouwloket o Vrienden van Wassenaar o Groene Grachten o Ondernemersvereniging

Aantal respondenten

Demografische gegevens Deze vragenlijst is ingevuld door 491 inwoners en de gemeente Wassenaar. Bent ondernemers u inwoner ofuitondernemer in Wassenaar? 2,44%

Wat is uw leeftijd? Inwoner van de gemeente Wassenaar Ondernemer / organisatie in de gemeente Wassenaar

7,23%

9,73%

97,56%

N=491

43,14%

Bent u eigenaar of huurder van een woning/pand in Wassenaar? 8,55%

2,24%

2,04%

3,67%

Eigenaar van mijn eigen pand/huis zonder Vereniging van Eigenaren (VvE) Eigenaar van mijn eigen pand/huis met Vereniging van Eigenaren (VvE)

Tot 20 jaar

21-40 jaar

39,90%

41-60 jaar

61-80 jaar

80 jaar en ouder

N=401

Huurder van een woningcorporatie Huurder van een particuliere verhuurder

83,50% N=491

Anders, namelijk:

o o o o o

Huurder van Gemeente Wassenaar Huurder in een services flat Inwonend bij ouders Energieloket voor alle buurten School

12

In welke buurt binnen de gemeente Wassenaar woont u of werkt u? Aantal deelnemers vragenlijst uit diverse wijken

Aantal deelnemers ten opzichte van huishoudens per buurt

Weteringpark Verspreide huizen Duinrell Wassenaarse Slag Duinrell Wassenaarse Slag Verspreide huizen Raaphorst en in poldergebied Drie Papegaaien 5% Raaphorst en Poldergebied 2% Maaldrift Rijksdorp met De Pan Oud-Wassenaar 4% Maaldrift 1% Groot Deijleroord en Ter Weer Nieuw-Wassenaar 5% Rijksdorp met De Pan 1% De Deijl Duindigt met Groenendaal 5% Zijlwatering en haven Groot Deijleroord en Ter Weer Oud-Clingendaal 3% Oostdorp De Kieviet 6% Dorp Wassenaar De Deijl 6% De Paauw Kerkehout 2% Verspreide huizen Meijendel Klingenbosch 2% Verspreide huizen Eikenhorst Zijlwatering en haven Verspreide huizen Eikenhorst 4% Klingenbosch Oostdorp 6% Kerkehout Verspreide huizen Meijendel 1% De Kieviet Dorp Wassenaar 16% De Paauw 5% Oud-Clingendaal Duindigt met Groenendaal N=491 Anders, namelijk: Nieuw-Wassenaar o De Burchtwey (2 x) Oud-Wassenaar o Buiten Wassenaar o Wij zijn het energieloket voor alle buurten van Wassenaar Drie Papegaaien Weteringpark 5%

9% 3% 6% 5% 5% 3% 4% 2% 3% 5% 5%

Anders, namelijk: 1%

o Wateringen o Anoniem

30% 95%

4% 2% 6% 3% 26% 4% 6% 7% 0%

20%

40%

60%

80%

N=491

13

100%

Het gasnetwerk Inleidende tekst Is uw woning of pand aangesloten op het aardgas?

3,26%

Hoe oud is uw Cv-ketel?

0,41%

9,26%

1,05%

Ja (U kookt op gas of heeft een cvketel om uw huis te verwarmen) Nee (U kookt elektrisch en heeft een andere verwarmingsmethode)

0-5 jaar oud 38,32% 23,79%

6-10 jaar oud 11-15 jaar oud Ouder dan 15 jaar

Weet ik niet

Ik heb geen cv-ketel 96,33% N=491

27,58% N=475

14

Maatregelen Houdt u zich bezig met de klimaatverandering? (N=489)

Inleidende tekst

Welke van de volgende maatregelen heeft u (of uw verhuurder) al geregeld in uw woning/pand? Meerdere antwoorden mogelijk.

N=308 Ik heb glas met een betere isolatiewaarde 12,68%

87,34%

Ik heb mijn dak geïsoleerd

64,94%

Ik heb mijn vloer geïsoleerd

60,39%

Ik heb tochtstrips aangebracht

48,05%

Ik heb groen gas of groene stroom

43,18%

Ik heb spouwmuurisolatie

41,23%

Ik kook elektrisch (bijv. op inductie) 23,93%

63,39%

35,71%

Ik heb zonnepanelen

32,14%

Ik heb vloerverwarming

30,19%

Ik heb radiatorfolie achter mijn radiatoren

29,55%

Ik heb het cv-systeem ingeregeld (hierdoor…

26,62%

Ik heb een ventilatiesysteem of een… Iets anders, namelijk:

14,61% 10,71%

Ik heb een (hybride) warmtepomp

4,87%

Ik heb een zonneboiler

2,60% 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Klimaatverandering houdt mij bezig en ik heb al een aantal maatregelen genomen Klimaatverandering houdt mij bezig maar ik heb nog geen maatregelen genomen Klimaatverandering houdt mij niet bezig

Iets anders, namelijk: De maatregel die het meest is genoemd is ‘inwendig isoleren’, zoals het isoleren van de zolder, de kruipruimte of de binnenzijde van het dak. Andere genomen maatregelen zijn: o De CV-aanvoer temperatuur verlaagt naar 65 graden Celsius. o De verwarming alleen aanzetten in ruimtes waar geleefd wordt. o Gebruik van een pelletketel. o Radiatoren die elektronisch apart worden aangestuurd. 15 o Hoog rendementsketel. o Nieuwe kunststofkozijnen.

Maatregelen Hoe ervaart u de maatregelen die u al heeft genomen? In totaal hebben 254 deelnemers deze vraag beantwoord. Ongeveer 210 deelnemers geven aan positief te zijn over de maatregelen die ze hebben genomen. De belangrijkste redenen hiervoor zijn: o Het bespaart energie. o Het is comfort verhogend. o Het draagt bij aan een betere wereld en is daarmee nuttig. Van deze 210 geven ongeveer 50 mensen aan dat ze wel tevreden zijn, maar dat ze graag meer zouden willen doen. Er worden enkele drempels genoemd: o Sommige maatregelen zijn op dit moment te duur. o De subsidies die er nu zijn, zijn niet handig of niet toereikend. o In oudere woningen is het niet mogelijk om nog meer te verduurzamen. o Er is meer ondersteuning en regulering vanuit gemeente gewenst.

Er zijn ook deelnemers (ongeveer 40) die (nog) ontevreden zijn over de maatregelen. Genoemde tegenvallers zijn: o Sommige aanpassingen zijn duur om te maken. o Het resultaat valt tegen: de gasrekening is nog steeds hoog. o Sommige aanpassingen vragen een ingrijpende verbouwing. o Het rendement op zonnepanelen valt tegen. o In een oudere woning is er weinig mogelijk.

“Duur in verhouding tot rendement.”

Dit is een samenvatting van de opgehaalde resultaten. Alle resultaten zijn gedeeld met de gemeente Wassenaar.

“Het effect van de maatregelen is niet heel duidelijk.”

“Wij zouden graag meer doen maar dat is kostbaar. De subsidies zijn vaak al op.”

“Ons is destijds verteld door de leverancier dat de pellet ketel CO2-neutraal neutraal zou zijn. Inmiddels weten wij beter en voelen ons flink bij de neus genomen.”

“De nieuwe HR ketel heeft besparing opgeleverd. Het dubbel glas is geeft vooral meer comfort.” “Het is kostenverlagend; het levert mij 35% besparing op stookkosten door grote vermindering van gasgebruik tov voor installatie van de warmtepomp.”

“Goed, maar er valt nog een hoop te winnen. Huizen aan het Polanenpark zijn slecht geïsoleerd en daken niet meer voldoende winddicht.”

16

Maatregelen Houdt u al rekening met het minder gebruiken van aardgas? Meerdere antwoorden mogelijk.

Nee

19,49%

31,78% Ja, ik was mijn vaat met de hand op koude temperatuur 5,30%

52,54%

Ja, ik douche korter/ik heb een waterbesparende douchekop Ja, ik zet regelmatig mijn verwarming lager, ook als ik thuis ben

36,44% N=472

Ja, ik doe iets anders, namelijk:

Anders, namelijk: o Ik heb een slimme thermostaat of zet de thermostaat lager (24x). o Ik douche koud (8x). o Ik heb zonnepanelen (5x). o Ik ben al van het gas af (7x). o Ik kook elektrisch (7x). o Ik heb de Cv-ketel een graad lager in gesteld (3x). o Ik heb (een deel van) mijn geïsoleerd (7x). o Ik ben nog op zoek naar informatie wat ik kan doen (6x). o Ik heb meer elektrische keukenapparatuur (3x). o Ik heb elektrische vloerverwarming (2x). o Ik probeer zoveel mogelijk te besparen (2x). o Ik heb een hybride warmtepomp aangeschaft (2x). o Ik gebruik alleen gas om te koken (2x). o Ik denk na over infraroodpanelen. o Ik stook een houtkachel. o Mijn nieuwe cv-ketel heeft mogelijkheid voor aansluiting op een warmtepomp. o Ik heb een zonneboiler.

17

Wassenaar aardgasvrij Wat is uw eerste gedachte als u hoort dat Wassenaar overgaat op duurzaam verwarmen, zonder gebruik van aardgas? Inleidende tekst Kunt u uw antwoord toelichten?

2,12%

Ik vind het een goed idee en het mag van mij dan ook snel worden gerealiseerd: De meest genoemde redenen hiervoor zijn: o Het gaat nu nog te langzaam. o Het is noodzakelijk om nu iets aan de verduurzaming van onze woningen te doen.

15,25%

33,47%

27,97%

21,19% N=472

Ik vind dit een goed idee en het mag van mij dan ook snel worden gerealiseerd Ik vind het een goed idee, maar het is goed om hier de tijd voor te nemen Ik weet nog niet wat ik van dit idee vind, ik heb er vragen over Ik vind het geen goed idee

Geen mening

Er worden als toelichting wel enkele voorwaarden genoemd. De meest genoemde zijn: o Een sterke overheid is nodig om hierop regie te voeren en zelf het goede voorbeeld te geven. o Er moet wel een oplossing komen voor oude huizen waar niet alle oplossingen haalbaar zijn. o Het is goed om snel van het gas af te gaan, maar de gekozen oplossing moet wel duurzaam zijn. o De transitie moet voor iedereen haalbaar en betaalbaar zijn: ook voor oudere woningen en oudere bewoners.

Ik vind het een goed idee, maar het is goed hier de tijd voor te nemen: De meest genoemde redenen hiervoor zijn: o De ontwikkelingen rond alternatieve energie gaan zo hard dat we deze beter even kunnen blijven volgen om te voorkomen dat we overhaaste beslissingen nemen. o De aanpak moet betaalbaar zijn voor iedereen: een goede investering waarvan duidelijk is wat het rendement is. o De alternatieve mogelijkheden om in Wassenaar geen aardgas te gebruiken zijn nog niet duidelijk. o Het is niet de bedoeling dat inwoners op kosten worden gejaagd door een opgelegde oplossing: er zijn ook zaken die men zelf kan oppakken, zoals isoleren. o Juist in oude en grote huizen zal het niet eenvoudig zijn om van het gas af te gaan. Bovendien is dit zeer kostbaar. Goed om te kijken naar de mogelijkheden in verschillende type woningen. Dit is een samenvatting van de opgehaalde resultaten. Alle resultaten zijn gedeeld met de gemeente Wassenaar.

18

Wassenaar aardgasvrij Wat is uw eerste gedachte als u hoort dat Wassenaar overgaat op duurzaam verwarmen, zonder gebruik van aardgas? Inleidende tekst Ik weet nog niet wat ik van het idee vind, ik heb er vragen over De meest genoemde toelichtingen op dit antwoord zijn: o Dit transitie moet maatwerk zijn en geen verplichting. o Er moeten goede alternatieven worden geboden: dat is nu nog niet het geval. o Is het alternatief wel milieuvriendelijk? o Is het alternatief wel betrouwbaar (krijg ik mijn huis nog wel warm)? o Ik weet niet of het in mijn woning wel mogelijk is om verder te verduurzamen / van het gas af te gaan: ik heb meer informatie nodig. o Wat gaat het mij kosten / is het wel rendabel? o Ik wil niet teveel verbouwen of aanpassingen doen aan mijn woning. o We hebben eerst een goed plan nodig voor de lange termijn. Ik vind het geen goed idee De meest genoemde toelichtingen op dit antwoord zijn: o Aardgas is een schone energiebron en warmtenetten of warmtepompen zijn niet per direct duurzaam. o De alternatieven zijn nu nog te duur. o De alternatieven zijn lang niet haalbaar. o De alternatieven zijn niet betrouwbaar, denk aan problemen met elektriciteit in de winter. o Ik wil zelf kunnen kiezen of en hoe ik mijn huis verduurzaam. o Andere landen gaan juist over op gas: waarom moeten wij voorlopen? o Er zijn ook andere manieren om CO2 te reduceren, zoals energiebesparing.

Aardgasvrij is geen doel op zich. o Oude huizen kunnen slechts tegen hoge kosten en aantasting van het dorpsbeeld worden aangepast: dat is niet wenselijk. o Zet in op isolatie: dit kan iedereen zelf doen en hiermee kan verbruik snellen worden teruggebracht. Geen mening De meest genoemde toelichtingen op dit antwoord zijn: o Ik heb hier te weinig kennis over. o Ik weet geen alternatief. o Ik heb nog teveel vragen.

19

Wassenaar aardgasvrij Welke vragen komen bij u op als we het hebben over een andere verwarmingsbron dan aardgas? Er zijn 361 vragen gesteld. De vragen zijn ingedeeld in verschillende categorieën. Dit is een samenvatting van de gestelde vragen. Alle gestelde vragen zijn bekend bij de gemeente Wassenaar. Alternatieven en keuzes o Is er meer informatie over alternatieve oplossingen zoals kernenergie, aardwarmte, waterstof, warmtepompen, geothermie, groene waterstof en all electric? o Is er meer informatie over alle alternatieven en de afweging in kosten, efficiëntie, betrouwbaarheid? o Wordt de nieuwe bron dan ook echt duurzamer dan aardgas? o Kan bestaande infrastructuur worden gehandhaafd? o Wat zijn de opties voor een warmtenet en hoe gaat dit in zijn werk? o Is er meer informatie over maatregelen die ik zelf kan nemen, zoals isoleren en zonnepanelen? o Wordt de oplossing in Wassenaar collectief of individueel? Kosten en financiën o Hoeveel gaat het kosten om de nodige aanpassingen te treffen en wie gaat dat betalen? o Wat levert deze transitie mij uiteindelijk op in de portemonnee? Wordt de energierekening lager? o Wat zijn de initiële en doorlopende kosten? o Wat doet de gemeente om dit financieel aantrekkelijk te maken voor de bewoners?

Aanpassingen aan de woning o Moet ik veel aanpassen in mijn woning en zo ja, wat? o Wat moet of kan ik nu zelf al doen? o Hoe weet ik wat het best past bij mijn huis? o Hoe voorkom ik dat ik nu zaken ga aanpassen en er later een andere oplossing wordt gekozen? o Welke isolatiemaatregelen zijn noodzakelijk die ik nu al moet nemen? o Ik heb een oude woning: hoe ga ik dit realiseren? o Ik heb net een nieuwe cv-ketel, is dit weggegooid geld?

Betrouwbaarheid van de oplossing o Is het alternatief betrouwbaar? o Krijg ik mijn huis nog wel warm? o Hoe zit het met de continuïteit en energieopslag? o Zijn de bronnen die worden overwogen ook geschikt om oude huizen het hele jaar voldoende te verwarmen, ook wanneer isoleren niet geheel mogelijk is? Duurzaamheid o Het productieproces van windmolens en zonnepanelen is zeer vervuilend, waarom wordt daar niet over gesproken? o Hoe duurzaam is de vervangende verwarmingsbron? o Elektriciteit moet ook worden opgewekt. Kan dit wel duurzaam in die hoeveelheid? Haalbaarheid o Is het zowel technisch als economisch haalbaar en uitvoerbaar? o Wat is de planning en wanneer wordt er waar gestart? Keuzes o Wat is de rol van de gemeente en de overheid? o Wat is de visie van de gemeente? o Hebben we als inwoners nog wel een keuze? o Hoe komen wij tot een evenwichtige, onderbouwde afweging van alternatieven en wie gaat die afweging maken? o Worden alle mogelijkheden wel meegenomen?

Noodzaak o Waarom willen wij van het gas af als er andere landen zijn die nu juist aan gas gaan denken? o Waarom moeten individuele bewoners aanpassingen doen en beginnen we niet bij de overheid en grote bedrijven?

20

Wassenaar aardgasvrij Waar maakt u zich zorgen over bij het aardgasvrij maken van uw woning/pand? Meerdere antwoorden mogelijk.

De kosten

75,00%

Het gedoe van de verbouwing van mijn huis

48,94%

Geluidsoverlast van een eventuele warmtepomp

47,88%

Of ik mijn huis nog wel warm krijg

44,92%

Dat ik geen keuze heb in de oplossing voor mijn huis

43,43%

Of de oplossing wel duurzaam is

36,02%

Niet meer koken op gas

18,43%

Anders, namelijk:

17,58%

Ik maak mij geen zorgen N=472

Anders, namelijk: De meest genoemde antwoorden zijn: o Dat mijn huis niet geschikt te maken is omdat het een oud huis is. o De ruimte die een warmtepomp in huis inneemt. o Dat het niet uitvoerbaar of haalbaar is. o Dat ik de verkeerde keuze maak en achteraf blijkt dat er andere maatregelen hadden moeten worden genomen. o De rompslomp met bijbehorende kosten die het aanvragen van vergunningen met zich meebrengt. o Of er genoeg gekeken wordt naar andere oplossingen. o Dat in één straat ieder huis een individuele oplossing wordt gekozen i.p.v. collectief een efficiëntere, goedkopere en duurzamere oplossing wordt gekozen.

8,90% 0%

20%

40%

60%

80%

Dit is een samenvatting van de opgehaalde resultaten. Alle resultaten zijn gedeeld met de gemeente Wassenaar.

21

Mogelijke oplossingen Geef aan in welke mate u het eens bent met de volgende stellingen: Inleidende tekst 11,11%

Ik wil graag één oplossing voor de hele buurt (warmtenet) Ik wil graag samen met mijn buren optrekken om mijn woning duurzaam te verwarmen (bijvoorbeeld collectieve inkoop van een warmtepomp of aanleg van een warmtenet)

11,11%

Ik wil een individuele oplossing om mijn woning duurzaam te verwarmen (elektrische warmtepomp of hernieuwbaar gas)

27,33%

0%

10%

20%

30%

40%

9,56% 3,11%

25,11%

4,89%

10,44% 3,11% 3,56%

15,11%

28,22%

25,78%

50%

60%

70%

7,33% 5,33% 7,11% 6,00%

11,78% 4,22% 4,44%

80%

90%

N=450 Helemaal mee eens

Mee eens

Neutraal

Oneens

Helemaal oneens

5,56%

12,22%

12,89%

31,78%

22,44%

25,56%

We moeten kiezen voor de goedkoopste oplossing voor inwoners en ondernemers

26,44%

8,00%

10,67%

21,78%

28,22%

17,56%

We moeten kiezen voor de goedkoopste oplossing voor de gehele samenleving

10,89%

34,67%

19,78%

8,44%

18,00%

24,44%

27,33%

26,44%

We moeten kiezen voor de oplossing met de minste gevolgen op de openbare en ondergrondse ruimte

12,00%

30,67%

4,89% 10,44%

23,56%

29,11%

24,89%

20,00%

We moeten kiezen voor de oplossing met de minste aanpassingen aan de gebouwen

13,78%

23,11%

27,78%

18,89%

We moeten kiezen voor de duurzaamste oplossing in mijn buurt

We moeten kiezen voor de snelst te realiseren oplossing in mijn buurt

27,56%

15,56%

Weet niet

22

100%

Mogelijke oplossingen Wat vindt u het meest Inleidende tekst belangrijk aan de aardgasvrije oplossing voor uw woning/pand? Maximaal 3 antwoorden mogelijk

Dat ik een betaalbaar aanbod krijg

64,00%

Dat ik keuze heb in de oplossing die gekozen gaat worden voor mijn huis

60,44%

Dat ik mijn woning in de winter warm krijg

58,89%

Dat de oplossing milieuvriendelijk is en zo min mogelijk energie verbruikt

o Dat we niet van het aardgas af gaan.

o Dat de oplossing echt zinvol is om het probleem op te lossen.

41,78%

Dat ik op tijd geïnformeerd ben

o Dat er niet één oplossing wordt gekozen maar individueel naar diverse type woningen en buurten wordt gekeken wat de mogelijkheden zijn.

21,56%

Dat ik weinig overlast heb van de verbouwing

17,11%

Iets anders, namelijk:

o Dat er niet alleen wordt gekeken naar aardgasvrij maar ook naar andere manieren van energie besparen.

14,00%

Dat ik mijn woning in de zomer gekoeld krijg

Anders, namelijk: De meest genoemde antwoorden zijn:

10,67%

o Dat er echt met elkaar wordt nagedacht over een oplossing.

Dat ik ontzorgd word bij de keuzes die gemaakt moeten worden

8,89%

o Dat er onderzoek wordt gedaan naar de gevolgen op lange termijn.

Dat ik samen op kan trekken met mijn buren

7,33%

Ik vind het niet belangrijk

4,89%

Geen mening

Dit is een samenvatting van de opgehaalde resultaten. Alle resultaten zijn gedeeld met de gemeente Wassenaar.

1,33% 0%

20%

40%

60%

80%

N=450

23

Mogelijke oplossingen Onder welke voorwaarden bent u bereid te investeren in uw woning / een huurverhoging te accepteren ter verduurzaming van uw woning? Meerdere antwoorden mogelijk.

Ik ben daartoe bereid als ik daarmee energiekosten bespaar

15,56% 20,22% 62,22%

Ik ben daartoe bereid als de waarde van mijn woning daarmee toeneemt Ik ben daartoe bereid als dat bijdraagt aan het tegengaan van de klimaatverandering

43,11%

Ik ben niet bereid om te investeren of eventuele huurverhoging te accepteren 36,67%

Anders, namelijk: De meest genoemde antwoorden zijn: o Als de investering betaalbaar is. o Als de investering opweegt tegen de kostenbesparing. o Als ik inspraak heb in de gekozen oplossing. o Als mijn wooncomfort niet afneemt. o Als ik goede voorbeelden zie van bijvoorbeeld buren. o Ik wil geen huurverhoging waardoor we mogelijk niet meer in aanmerking voor huurtoeslag kunnen komen. o Ik wil geen investeringen meer doen in verband met mijn leeftijd. o Als het in overleg gaat en duidelijk is waarom welke keuze wordt gemaakt. o Als er een redelijke subsidie komt voor verduurzaming. Dit is een samenvatting van de opgehaalde resultaten. Alle resultaten zijn gedeeld met de gemeente Wassenaar.

Anders, namelijk: N=450

24

Mogelijke oplossingen Als een warmtenet in uw buurt een optie is, hoe zou u dan willen dat dit beheerd wordt? 7,67% 19,53%

28,14%

Anders, namelijk: Ongeveer 60 mensen hebben aangegeven helemaal geen interesse te hebben in een warmtenet. Dit waren hiervoor de meest genoemde redenen: o Een warmtenet is onbetrouwbaar. o Ik wil geen monopolist. o Ik wil een eigen keuze kunnen maken. o Ik twijfel of een warmtenet wel zo duurzaam is. o Ik kan niet inschatten of een warmtenet passend is bij mijn wijk.

19,07%

8,84%

12,56%

4,19% N=430

Door een commercieel warmtebedrijf (bijvoorbeeld Eneco of Vattenvall) Door een onafhankelijk netbeheerder vanuit de overheid (Liander)

Andere genoemde opties voor het beheer van het warmtenet zijn: o Het is belangrijk dat het dan ook van een duurzame bron komt. o Als ik maar invloed houd op kosten versus verbruik. o De optie voor beheer met de laagst mogelijke kosten (ook op lange termijn). o Dat een transparant proces wordt uitgevoerd met inspraak. o Met als voorwaarde dat er de keuze is om te switchen: er moet een concurrerende situatie kunnen ontstaan ik wil niet afhankelijk zijn van één aanbieder. o Dit zou een overheidsaangelegenheid moeten zijn. Dit is een samenvatting van de opgehaalde resultaten. Alle resultaten zijn gedeeld met de gemeente Wassenaar.

Door een lokaal warmtebedrijf, en ik wil daaraan meedoen (u bent dan aandeelhouder) Ik wil zelf het warmtenet samen met mijn buurtgenoten in beheer hebben (u bent dan eigenaar) Maakt me niet uit

25

Mogelijke oplossingen Het aardgasvrij maken van woningen moet in 2050 klaar zijn. Dat is nog 30 jaar. Maar om 2050 te halen zullen we de komende jaren al moeten starten. Waar vind u dat we moeten starten met het aardgasvrij maken van gebouwen? Maximaal 3 antwoorden mogelijk.

Op de plekken waar toch al werkzaamheden gepland staan (bijv. riolering, gasnetten, nieuwbouw) Op plekken waar gelijk veel kan worden gerealiseerd, zoals op grond van gebouweigenaren, scholen, winkelcentra of… Op de plekken waar de overstap het meest betaalbaar is Eerst zo goed mogelijk isoleren. Eventueel een hybride warmtepomp installeren om het verbruik zoveel mogelijk te… Op de plekken waar al een duurzame warmtebron (of warmtenet) in de buurt is Op plekken waar inwoners enthousiast zijn om zelf aan de slag te gaan Anders, namelijk:

18,37%

Weet ik niet

7,44%

Overal tegelijk in Wassenaar

3,26% 0%

N=430

Anders, namelijk: De meeste deelnemers die ‘anders’ hebben ingevuld, willen niet dat Wassenaar aardgasvrij wordt. Enkele genoemde onderbouwingen zijn: o Het lijkt of we nu geen keus hebben en we gedwongen worden van het aardgas te 42,09% gaan. o Ik denk dat aardgasvrij niet de beste oplossing is voor het probleem. 37,91% Daarnaast geven deelnemers aan dat het belangrijk is om eerst een gedegen plan met 33,72% alternatieven uit te werken, voor er wordt begonnen met deze transitie. Enkele genoemde onderbouwingen zijn: 31,63% o Het is belangrijk om eerst een goede professionele analyse te maken met verschillende alternatieven. 27,21% o Het is nu te overhaast om te beslissen. Technisch zullen er nog veel nieuwe mogelijkheden komen, zoals groen gas, waterstof of schone kernenergie. 26,28% o Laten we eerst eens vaststellen of het aardgasvrij maken wenselijk en noodzakelijk is. o Zorg eerst voor een goed en betaalbaar alternatief voor je überhaupt over transitie gaat beginnen.

5%

10%

15%

20%

25%

30%

35%

40%

45%

Enkele deelnemers hebben de suggestie gedaan om met nieuwbouw te beginnen. Enkele deelnemers hebben ook aangegeven dat het belangrijk is dat overheidsgebouwen als eerst worden verduurzaamd, voordat je met de individuele woningen aan de slag gaat. Dit is een samenvatting van de opgehaalde resultaten. Alle resultaten zijn gedeeld met de gemeente Wassenaar.

26

Meedoen Welke ondersteuning van de gemeente heeft u nodig om uw woning aardgasvrij te maken? Meerdere antwoorden mogelijk.

Financiële ondersteuning

48,60%

Meer informatie over de mogelijkheden

47,44%

Hulp bij de realisatie (technische hulp)

45,12%

Anders, namelijk:

20,00%

Geen

Daarnaast is er nog enkele deelnemer met een andere behoefte: o Een lokale overheid die concreet ondersteunt, ook als dit ons uiteindelijk meer geld kost. o Faciliteren van burgerinitiatieven en soepel omgaan met vergunningen. o Geef het goede voorbeeld op de plekken waar zeer veel aardgas wordt verstookt en richt je daarna pas op de huishoudens die per huishouden een zeer kleine aardgasvraag hebben. o De gemeente moet zelf aan de slag met eigen gebouwen en het goede voorbeeld tonen.

11,63%

Weet ik niet

6,98% 0%

N=430

10%

20%

Anders, namelijk: Ongeveer 20 deelnemers hebben aangegeven geen ondersteuning nodig te hebben, omdat ze niet mee willen in deze transitie. Daarnaast geven ook ongeveer 35 mensen aan behoefte te hebben aan een duidelijk plan en goed advies. Enkele opmerkingen hierover zijn: o Goede gedegen onderzoek naar daadwerkelijk effect. o Duidelijkheid over de rol van de gemeente: waar is de gemeente verantwoordelijk voor? Wie houdt voortgang bij, en wie meet de 'baseline'? o Het aanbieden van een menukaart met verschillende alternatieven met daarin aangeven de vooren nadelen van ieder alternatief en de kosten inclusief de partijen die voor gegarandeerde prijs de realisatie kunnen doen. o Duidelijkheid over welke maatregelen passen bij mijn woning en mijn buurt.

30%

40%

50%

60%

Dit is een samenvatting van de opgehaalde resultaten. Alle resultaten zijn gedeeld met de gemeente Wassenaar.

27

Meedoen Op welke manier wilt u meedenken of meedoen aan de overstap naar aardgasvrij wonen? Meerdere antwoorden mogelijk.

Ik wil alleen geïnformeerd worden

45,39%

Ik wil vooral weten wat er van mij verwacht wordt

33,67%

Ik denk graag mee tijdens bijeenkomsten

25,94%

Ik stel mijn woning beschikbaar als voorbeeldproject

14,71%

Ik wil niet meedenken of meedoen

13,72%

Anders, namelijk:

9,73%

Meedoen als energiecoach: veel weten en delen met buren

6,98%

Ik heb mijn woning geïsoleerd en verwarm aardgasvrij of… 0%

2,99% 10%

20%

30%

40%

50%

Anders, namelijk: Er is een aantal mensen die niks willen doen omdat ze het aardgas willen houden. Daarnaast worden de volgende manieren genoemd: o Creëer een studiegroep met af en toe uitwisseling met naburige steden. o Een organisatorische rol in het gehele project. o Ik denk graag mee maar niet als de uitkomst ‘van het gas af’ bij voorbaat vaststaat. o Ik kijk toe en wil het tempo van transitie zelf bepalen. o Ik probeer via de dorpsvereniging anderen te enthousiasmeren om deel te nemen. o Ik wil een goed gedefinieerd medezeggenschap/beslissingsproces zien dat geldig is voor Wassenaar. o Ik wil graag meedenken namens onze VvE. o Ik wil graag meedenken over de wenselijkheid van dit project en de betrokkenheid van de burgers. o Ik wil meedoen om mijn huis volledig op een H2-cel aan te sluiten en hiermee te testen. o Meedenken is alleen zinvol als er ook daadwerkelijk geluisterd wordt en men de ideeën meeneemt in de besluitvorming.

N=401

28

Meedoen Zo ja, wanneer wilt u betrokken worden? Meerdere antwoorden mogelijk.

10,05% 8,20% 32,54%

24,87%

N=378

Op een ander moment, namelijk: o Ik wil niet meedenken of meedoen. o Over een jaar of 10. o In 2050, ik wil de laatste zijn. o Als er een goed onderbouwd, financieel redelijk alternatief is. o Ik wil meedenken over realistische oplossingen. o Als waterstofgas in beeld komt. o Als er een compleet plan is voor de totale energietransitie. o Zodra er uitzicht bestaat op een open discussie over deze materie en goed onderbouwde lange termijn oplossingen.

24,34%

Vanaf het begin, ook als mijn buurt voorlopig niet aardgasvrij wordt Ik wil meedenken over het plan voor mijn buurt Als er een concreet plan gemaakt is voor mijn buurt Weet niet Op een ander moment, namelijk: 29

Meedoen Wilt u nog meedenken over de rest van het proces naar de transitievisie warmte? (N=289)

Hoe wilt u het liefst over de warmtetransitie geïnformeerd worden? Maximaal 2 antwoorden mogelijk.

350 Via een nieuwsbrief per e-mail

56,86%

Per brief

30,92%

Op een bewonersavond (fysiek of digitaal)

13,72%

Via de gemeentelijke website

12,97%

200 150

Via instructievideo’s

4,49%

100

Via social media (bijv. Facebook)

4,74%

50

Ik wil niet geïnformeerd worden over de…

4,74%

Anders, namelijk:

3,99%

Via een informatieloket (bijv. in het gemeentehuis)

3,49%

Weet niet

286

250

21,20%

Door iemand die langskomt bij mij thuis

300

121

0

Ik wil op de hoogte blijven Ik wil uitgenodigd worden van het proces voor de bijeenkomsten

1,50% 0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

N=289

N=401

Anders, namelijk: o Door de politieke partijen o De meest efficiënte en goedkope manier o Via de Wassenaarse krant o Niet o Via buurtvereniging

30

Advies aan de gemeente Welk advies wilt u de gemeente meegeven bij het opstellen van de transitievisie warmte? Er zijn 237 deelnemers die nog iets willen meegeven aan de gemeente. Deze adviezen zijn ingedeeld in verschillende categorieën. Per categorie zijn de meest genoemde adviezen gepresenteerd. Dit is een samenvatting van de resultaten. De gemeente Wassenaar beschikt over alle resultaten.

Weeg goed de mogelijkheden af o Betrek experts bij de discussie over de drie warmteoplossingen en maak zo vroeg mogelijk kostenschattingen en voorlopige tijdsplanningen voor elke oplossing. o Kijk goed naar alle mogelijkheden weeg daarna de opties af. Neem hier de tijd voor! o Geen overhaaste beslissingen. Over de komende 30 jaar komen nog veel nieuwe technologieën en nemen kosten af. o Blijf kritisch nadenken: laat je niet gek maken door de Rijksoverheid of door enkele experts die het publieke debat beheersen. o Zorg voor realistische doelstellingen. o Eén oplossing voor heel Wassenaar is er niet: kies die mogelijkheden die het meest gunstig zijn in bepaalde situaties. Participatie o Betrek de bewoners zoveel als mogelijk en sta open voor adviezen en suggesties. o Blijf bewoners informeren over de gang van zaken en maak de informatie zo concreet mogelijk. o Duidelijke visie en plannen, waarin de bewoners echt in betrokken gaan worden en vooral keuze en oplossingen die voor alle woningtypen geschikt zijn en ook betaalbaar zijn. o Motiveer mensen om mee te doen. o Ga het gesprek per buurt aan, gebruik hiervoor ook buurtverenigingen. o Voor veel mensen is de warmtetransitie een ver-van-hun-bed-show. Focus op wat er wel kan, laat zien wat er wel mag, en maak transparant wat ons te wachten staat. o Betrek betrokken inwoners die kennis en ervaring in huis hebben.

Die zijn trots en jullie grootste ambassadeur. Neem de tijd o Neem de tijd om een weloverwogen plan te maken, zodat er later geen spijt is van de gemaakte keuzes. o Neem de tijd om alle mogelijkheden goed te bestuderen voordat er wordt besloten. Goede informatie, motivatie en visie is zeer belangrijk. o Wacht tot systemen efficiënter en betaalbaarder zijn dan nu en de komende tien jaar. Ga echt voor maatwerk o Geef een overzicht van de mogelijkheden per type gebouwen in diverse wijken: er is nogal een groot verschil in type woningen. o Kijk goed naar de problematiek van oude huizen, bv zonder spouwmuren, oude daken en oude houten vloeren. o Een goede vervolgstap zou zijn om advies per huis te geven. Hier mag ook geld voor gevraagd worden. Als het maar een onafhankelijk advies is. o Zorg ervoor dat je ook maatwerk toe kunt passen zodat niet apparatuur vervangen wordt die daar nog lang niet aan toe is. Dat levert ook extra milieubelasting op. Kijk dus naar een totaaloplossing voor de gehele woning, inclusief levensduur bestaande oplossingen.

31

Advies aan de gemeente Welk advies wilt u de gemeente meegeven bij het opstellen van de transitievisie warmte? Aan de slag: geef het goede voorbeeld! o Start op zeer korte termijn met een aantal pilots en kijk tegen wat voor problemen je aanloopt. o Put your money where your mouth is. o Zorg voor aantoonbare resultaten en laat zien dat het niet alleen een zaak van de burgers is maar van iedereen, incl. de gemeente. o Tempo maken - tot nu is het vooral praten in plaats van plannen - en een begin maken met het werk. o Maak voorbeelden in het dorp. Zet scholen en gebouwen met een publieksfunctie vooraan in de transitie als gids. o Maak het niet moeilijker dan nodig, maak zoveel als mogelijk gebruik van wat er al aanwezig is. o Niet te lang plannen blijven maken maar overgaan naar concretere acties. Met afgeronde succesvolle projecten zullen meer mensen enthousiast worden. o Graag eerst leren van projecten in andere gemeenten. De resultaten die de media bereiken laten nog geen succesverhaal zien. o Kijk goed en kritisch naar hoe andere gemeenten het doen en leer hiervan. Betaalbaarheid o Dat het een betaalbaar plan is zodat de kosten en baten in verhouding zijn. o Denk ook aan de minder vermogende inwoners. o Ga sparen, want ik en ik denk heel veel mensen met mij, kunnen dit niet betalen.

o Hou het betaalbaar en ga eerst voor minder gasverbruik en later voor grote ingrepen waardoor de gaskraan niet meer nodig is. o Voorkom het opleggen van onnodig hoge (kosten) verplichtingen. o Wees uitstekend en conservatief geïnformeerd over kosten van de diverse mogelijkheden, zodat de inwoners geen mooie verhalen maar realistische informatie wordt gegeven. o Burgers willen niet meer betalen voor hun maandelijkse energierekening. Niet meedoen aan deze transiti / zet in op andere manieren van energie besparen o Mijn advies is om niet mee te doen met deze transitie. o Het beleid naar totaal aardgasvrij is niet rationeel en NL staat daar alleen in. o Help bewoners mee met subsidie om hun huizen beter en goed te laten isoleren. Er zijn nog veel oude huizen waar nog weinig is gedaan aan isolatie. Slechte isolatie geeft zeker géén comfort met een warmtepomp. o Stop met dagdromen over een CO2-vrije wereld. Richt je op stappen die we kunnen nemen die zinvol zijn, zoals isolatiemaatregelen, het beter beschermen van onze bossen en natuur, het verbeteren van de leefomgeving, het investeren in kwaliteit, het verbeteren van onderhoud en reparatie i.p.v. weggooien en nieuw kopen, etc. o Wassenaar, en zeker de ruim opgezette villawijken, zijn het beste af met gas- of hybrideverwarming. De gemeente zou zich nu beter op stimulatie van isolatiemaatregelen kunnen richten.

o Leg de prioriteit bij isoleren. Heb het lef om te beginnen waar de energielabelwinst ( meer dan 3 treden) het hoogst is.

32

Deel 2:

Resultaten online werkplaatsen 7 & 21 april 2021

Werkplaats 1 Op 7 april 2021 was van 19.30 tot 21.30 via MS Teams de eerste werkplaats over de transitievisie warmte. Aanmeldingen De geïnteresseerden hebben zich op diverse manieren kunnen aanmelden voor de werkplaats. o Door hun e-mailadres achter te laten in de online vragenlijst. o Via de nieuwsbrief die gestuurd is naar alle inwoners die via de vragenlijst hebben aangegeven op de hoogte te willen blijven van het proces o Via een nieuwsbrief naar alle bewoners- en buurtverenigingen in Wassenaar o Via een nieuwsbrief naar de betrokken partners, zoals de woningcorporaties en de Klimaattafel In totaal waren er ruim 50 geïnteresseerden aanwezig. Via de online tool Mentimeter hebben we de aanwezigen gevraagd vanuit welke rol zij de avond zouden deelnemen. Er waren tijdens deze avond 29 inwoners, 3 organisaties 4 medewerkers van de gemeente aanwezig. Ook hebben we de aanwezigen gevraagd in welke buurt zij wonen/ondernemen. Hieruit is te zien dat de meeste buurten in Wassenaar vertegenwoordigd waren tijdens de avond.

Doel van de werkplaats In gesprek over welke randvoorwaarden u belangrijk vindt bij het aardgasvrij maken van de gemeente Wassenaar. Programma Rechts ziet u het programma van de avond op hoofdlijnen. Om er een interactief programma van te maken is er gewerkt met MS Teams. Hierbij is er de mogelijkheid om zowel plenair als in deelgroepen aan de slag te gaan. De avond is gestart met een introductieronde via de online tool Mentimeter, zodat er een goed beeld ontstond van de aanwezigen.

Presentaties Vervolgens zijn er drie presentaties gehouden: o Namens de gemeente Wassenaar sprak projectleider Rik te Raa over het proces van de transitievisie warmte en het proces naar een aardgasvrije gemeente in 2050. o Namens onderzoeksbureau CE Delft sprak Pien van Berkel over de technisch-economische analyse die het bureau heeft gehouden in opdracht van de gemeente Wassenaar o Namens participatiebureau +anderen spraken Kim Kreeft en Jonne Robberegt over het participatieproces en deelden zij de uitkomsten van de online vragenlijst. Deelsessies Na de presentaties is er in deelsessies gewerkt. De aanwezigen zijn opgedeeld in groepen. In deze groepen is aan de hand van de online tool Mentimeter het gesprek door middel van verschillende vragen: o Zijn de genoemde randvoorwaarden compleet? Zo nee, welke mist u nog? o Wegen alle randvoorwaarden even zwaar? Zo nee: welke randvoorwaarden wegen zwaarder? o Welke dilemma's ziet u ontstaan als u de verschillende randvoorwaarden bekijkt? o Wat heeft u nog nodig om keuzes te kunnen maken voor de oplossing voor uw woning of buurt? Op de volgende pagina’s leest u een samenvatting van de opbrengst van de verschillende deelgroepen.

Programma op hoofdlijnen 19.30 Introductie en kennismaken 19.40 Informatie delen - Presentatie gemeente Wassenaar (proces) - Presentatie CE Delft (technisch -economische analyse) - Presentatie +anderen (resultaten vragenlijst) 20.20 Aan de slag in deelsessies! 21.10 Terugkoppeling: Wat hebben we vanavond opgehaald? 21.20 Vervolgstappen 21.30 Verwacht einde

Alle presentaties van deze avond kunt u terugvinden op www.wassenaar.nl/wassenaar-aardgasvrij

Werkplaats 1: Randvoorwaarden Aan de hand van de technisch-economische analyse van CE Delft en de resultaten van de online vragenlijst (de inbreng van inwoners) is er een eerste lijst opgesteld met randvoorwaarden die belangrijk zijn voor het kiezen van aardgas-alternatieven. Dit wil zeggen dat al deze randvoorwaarden belangrijk zijn wanneer we later in het traject keuzes gaan maken voor de verschillende buurten in Wassenaar. De werkplaats is bedoeld om bij de aanwezigen op te halen of zij zich herkennen in deze randvoorwaarden, of deze set aan randvoorwaarden compleet is en of alle randvoorwaarden voor hen even belangrijk zijn bij het kiezen van een alternatief. De set aan randvoorwaarden voortgekomen uit de onderzoeken ziet er als volgt uit: Vanuit de gemeente en het technisch economisch advies: o Laagste nationale (totale) kosten. o Laagste kosten voor de eindgebruiker / met het meeste rendement / Woonlasten neutraal. o Laagste impact op de openbare en ondergrondse ruimte. o Minimale noodzakelijke aanpassingen voor gebouweigenaren (zowel binnen als buiten). o Minimale benodigde tijd om het aardgasalternatief te realiseren. o Buurtgericht. Vanuit inwoners en ondernemers via de online vragenlijst: o Het alternatief moet echt bijdragen aan de duurzaamheidsdoelstellingen. o Betrouwbaarheid van het alternatief (temperatuur in de winter, geen geluidsoverlast).

o Eigen invloed op de keuze. o Planning moet haalbaar zijn (zowel in tijd als financieel). o Duidelijkheid over de impact op de lange termijn (rendement, nieuwe ontwikkelingen).

In de Mentimeter is aangegeven dat volgens de meeste deelnemers de set met randvoorwaarden compleet is. In de deelgroepen wordt benoemd dat het belangrijk is dat iedereen recht heeft op betaalbare warmte. Het is een randvoorwaarde dat energiearmoede voorkomen wordt en dat het alternatief zowel haalbaar als betaalbaar is. Dit gaat zowel om de investering als om de eindgebruikerskosten.

Daarnaast vinden de deelnemers het belangrijk dat er goed onderzocht wordt wat een ‘buurtgerichte aanpak’ inhoudt: de buurten zoals gedefinieerd door het CBS die zijn gepresenteerd, kennen allemaal eigen eigenschappen en diversiteit. Een aanpak per buurt lijkt daarmee niet per direct de beste oplossing: er moet met name gekeken worden naar woningen die gelijke eigenschappen hebben. Denk hierbij aan bouwjaar, energielabel en woningtype. De randvoorwaarden ‘comfort en woongenot’ mogen nog worden toegevoegd. Dit zijn namelijk argumenten om maatregelen sowieso te nemen – ongeacht hoe het er in de toekomst aan toe gaat. Ook wordt benoemd dat het belangrijk is dat iedereen in kan stappen op zijn/haar eigen tempo. Individuele keuzevrijheid is een belangrijk uitgangspunt, maar het is aan de gemeente om o.a. te bepalen of we met alle individuele keuzes tezamen ons doel bereiken. Ten slotte wil een deelgroep graag als randvoorwaarde toevoegen dat de overlast in de buurt als gevolg van de gekozen oplossing zo kort mogelijk duurt.

Werkplaats 1: Randvoorwaarden Wegen alle randvoorwaarden voor u even zwaar?

Prioritering randvoorwaarden Als tweede zijn de diverse deelgroepen in gesprek gegaan over de zwaarte van de verschillende randvoorwaarden: zijn alle randvoorwaarden voor iedereen even belangrijk? Dit bleek niet zo te zijn: de meeste deelnemers vinden sommige randvoorwaarden belangrijker dan andere. De aanwezigen hebben de mogelijkheid gekregen om de randvoorwaarden te prioriteren. Deze prioritering is rechts te zien. Duidelijk is dat de aanwezigen het meest belangrijk vinden: o De laagste kosten voor de eindgebruiker/de oplossing met het meest rendement. o Het alternatief moet echt bijdragen aan de duurzaamheidsdoelstellingen (CO2-neutraal). o De planning moet haalbaar zijn: zowel in tijd als financieel. Deze prioritering laat zien dat sommige randvoorwaarden bij de uiteindelijke keuzes die we maken, zwaarder wegen dan anderen. Deze eerste verkenning zal meegenomen worden bij de afweging van de verschillende alternatieven. Op de volgende pagina ziet u de lijst met randvoorwaarden op volgorde met de toevoegingen uit de verschillende gesprekken.

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

11. 12.

Betaalbaar voor de eindgebruiker / met meest gunstige terugverdientijd / Woonlasten neutraal / voorkomen van energiearmoede Het alternatief moet echt bijdragen aan de duurzaamheidsdoelstellingen Planning moet haalbaar zijn (zowel in tijd als financieel) Eigen invloed op de keuze Betrouwbaarheid van het alternatief (temperatuur in de winter, leveringszekerheid) Minimale noodzakelijke aanpassingen voor gebouweigenaren (zowel binnen als buiten) Laagste nationale (totale) kosten Duidelijkheid over de impact op de lange termijn (rendement, ruimte om nieuwe ontwikkelingen mee te nemen) Buurtgericht / mogelijkheid tot collectieve actie Minimale overlast voor de buurt en openbare ruimte (bijv. geen geluidsoverlast, kappen van bomen) Minimale benodigde tijd om het aardgasalternatief te realiseren Positieve invloed op het wooncomfort (inclusief gebruiksgemak)

Werkplaats 1: Dilemma’s Welke dilemma’s ziet u ontstaan als u de verschillende randvoorwaarden bekijkt? Als alle randvoorwaarden worden meegenomen in het zoeken naar alternatieve warmtebronnen, welke dilemma’s zien we dan ontstaan? Op deze vraag is veelvuldig gereageerd door de verschillende deelgroepen. o Maak duidelijk wat het doel is: met besparen en isoleren kunnen we al een heel eind komen met CO2-neutraal maken en hiervoor hoeven we minder drastische aanpassingen te doen. o Hoe blijven we flexibel voor ontwikkelingen in de toekomst? Zowel op het gebied van techniek (als bijvoorbeeld waterstof meer bekendheid krijgt) of door veranderingen in landelijk beleid? o Hoe zorgen we ervoor dat er keuzevrijheid blijft maar het ook betaalbaar blijft voor het grote geheel? o Hoe worden koplopers (mensen die enthousiast aan de slag willen met verduurzamen) niet tegengehouden door mensen die er geen vertrouwen in hebben? Mensen die enthousiast zijn moeten ondersteund worden, om te voorkomen dat deze mensen gaan wachten met investeren (omdat de technieken in de toekomst goedkoper worden). o Hoe kunnen we anderen enthousiasmeren ook mee te gaan in de transitie? o Hoe gaan we verschillende belangen tegen elkaar afwegen? Bijvoorbeeld beschermd stadsgezicht vs. zonnepanelen, collectief de goedkoopste oplossing vs. eigen keuze.

Kansen Naast dilemma’s is er in veel deelgroepen ook gesproken over kansen om te starten. Zo wordt genoemd dat het goed zou zijn om te starten in buurten waar een gemêleerd woningaanbod is: zowel koop als huur. Hierdoor kunnen corporaties meehelpen aan de transitie in die buurten. Daarnaast wordt genoemd dat het goed zou zijn om een buurt (of juist twee heel verschillende buurten) te kiezen en met aardgasvrij aan de slag te gaan, om hiervan te kunnen leren, als voorbeeld voor de andere buurten en om elkaar enthousiast te maken. Daarnaast noemt vrijwel elke groep dat het belangrijk is dat besparen en isoleren aantrekkelijker gemaakt moet worden door de juiste informatie toegankelijk en aantrekkelijk aan te bieden.

Via Mentimeter zijn de volgende dilemma’s benoemd: o Dat bewoners voorlopig niet in actie willen komen. o Dat de verschillen in bouwjaar per buurt zodanig uit elkaar lopen zodat een buurtgerichte aanpak erg lastig wordt. o Hoge kosten en impact op huizen zonder spouwmuren. o Diversiteit van belangen mede afhankelijk van woonwijk. o Hoge kosten, zowel in aanleg is in het gebruik. o Ik mis fasering. o Ik weet niet wat ik nu moet doen / wat voor mij nu de beste opties zijn? o Keuzevrijheid versus betaalbaarheid warmtelevering voor alle gebruikers. o Of de gekozen oplossing voor alle woningen haalbaar zal zijn zonder uitzonderlijke verbouwingen. o Stagnatie in technologische ontwikkeling alternatieve duurzame gassen. o Tijd, geld, i.c.m. ‘no regret’-maatregelen. Er wordt beleid voor de route naar 2050 gemaakt met de kennis van nu. o Tijdpad, ontwikkelingen gaandeweg. o Zoveel mogelijk voorkomen dat het maatwerk wordt, maar voor het beste resultaat zal dat op een aantal plaatsen toch wel moeten.

Werkplaats 1: Behoefte Wat heeft u nog nodig om keuzes te kunnen maken voor de oplossing voor uw woning of buurt? 1. Regie vanuit de gemeente Er wordt in de deelgroepen gesproken over een routekaart voor Wassenaar als geheel als per buurt: wat is er mogelijk tot 2030 en wat wordt het plan daarna? 2. De gemeente als betrouwbare partner Er zijn op dit moment heel veel bedrijven die claimen energiecoach te zijn, bedrijven waar je je energielabel kunt meten etc. Mensen zijn op zoek naar betrouwbare informatie over wat zij nu al kunnen doen en welke keuzes ze op korte termijn kunnen maken. Zorg als gemeente dat jij die betrouwbare partner bent die mensen naar de juiste plek kan begeleiden. Daarbij is het belangrijk om het laagdrempelig en dichtbij aan te bieden. Enkele genoemde voorbeelden zijn: o o o o o o

Een mobiele bus waarmee we door de wijken gaan. In de bibliotheek kan de gemeente een steunpunt inrichten. Energiecoaches opleiden waar mensen advies kunnen vragen. Huisbezoek afleggen. Het aanvragen van subsidies is meestal nog te ingewikkeld. Een collectieve inkoopactie organiseren voor hybride warmtepompen kan helpen, net zoals met zonnepanelen is gedaan. Wel collectieve actie, maar individueel aansluiten.

3. Concrete voorbeelden en praktische oplossingen Er is behoefte aan inzicht. Een concrete lijst met praktische oplossingen waaruit een inwoner kan kiezen, maar ook concrete voorbeelden uit de gemeente. Gebruik hiervoor lokale kennis van inwoners. Het is erg belangrijk om alle bewoners mee te nemen. Zij dienen immers achter de uiteindelijke oplossing te staan. Participatie en communicatie blijven dus gedurende het gehele traject erg belangrijk en moeten er voortdurend zijn.

Ook via Mentimeter is er gevraagd wat men nog nodig heeft om keuzes te kunnen maken. Hier zijn de volgende antwoorden op gegeven: o Advies over financieringsmogelijkheden. o Advies welke stappen zijn voor mijn woning de beste zijn. o Bewezen resultaten / enthousiaste bewoners met goede voorbeelden. o Duidelijkheid over de visie van de gemeente zodat ik weet waar ik aan toe ben. o Praktische hulp en ondersteuning vanuit de gemeente: hoe moet ik nu aan de slag? o Tijd. o Gefaseerde benadering. o Technische informatie: o Kennis van oplossingen en de uitvoerbaarheid ervan inclusief voor- en nadelen; o Informatie over hoe goed mijn huis geïsoleerd moet zijn voor een aardgas vrije optie; o Zicht op de noodzakelijke isolatiemaatregelen en de kosten daarvan voor eigenaren.

Werkplaats 2 Op 21 april 2021 vond van 19.30 tot 21.30 via MS Teams de tweede werkplaats over de transitievisie warmte plaats. Aanmeldingen De geïnteresseerden hebben zich op diverse manieren kunnen aanmelden voor de werkplaats. o Door hun e-mailadres achter te laten in de online vragenlijst. o Via de nieuwsbrief die gestuurd is naar alle inwoners die via de vragenlijst hebben aangegeven op de hoogte te willen blijven van het proces. o Via een nieuwsbrief naar alle bewoners- en buurtverenigingen in Wassenaar. o Via een nieuwsbrief naar de betrokken partners, zoals de woningcorporaties en de Klimaattafel. In totaal waren er ongeveer 30 geïnteresseerden aanwezig. Via de online tool Mentimeter hebben we de aanwezigen gevraagd vanuit welke rol zij de avond zouden deelnemen. Er waren deze avond 22 inwoners, 3 organisaties en 3 medewerkers van de gemeente aanwezig. Ook hebben we de aanwezigen gevraagd in welke buurt zij wonen/ondernemen. Hieruit is te zien dat de meeste buurten in Wassenaar vertegenwoordigd waren tijdens de avond. Een aantal buurten was afwezig of heeft deze vraag via Mentimeter niet ingevuld. Doel van de werkplaats Deze tweede bijeenkomst is een vervolg op werkplaats 1 waarbij meer buurtspecifieke informatie wordt gedeeld.

Er wordt ingegaan op vragen als: Hoe zien we het tijdpad tot 2050 voor ons, hoe zorgen we ervoor dat iedereen mee wil en kan doen en wat betekenen de verschillende kenmerken per buurt voor de alternatieve warmteoplossing?

Presentaties Na een terugblik op de eerste Werkplaats op 7 april 2021 is er door de gemeente Wassenaar een presentatie gegeven. Hierin is het volgende gepresenteerd: o Buurt specifieke kenmerken van de 21 buurten in Wassenaar, zoals energielabels, gasverbruik, woningtypen en bouwjaar. o Mogelijke clusteringen in buurten: op basis van de kenmerken van de buurten zijn er mogelijke clusters gepresenteerd. Hiermee is inzicht gegeven in de mogelijke clusters die gemaakt kunnen worden bij de keuze voor warmtealternatieven. o Inzicht in de kansen en dilemma’s gekeken naar de verschillen en overeenkomsten tussen en binnen buurten. Deelsessies Groep A: Hoe ziet het proces er tot 2050 in hoofdlijnen uit in stappen/fasering? Groep B: Hoe zorgen we ervoor dat iedereen mee gaat doen? Groep C: Hoe gaan we om met de dilemma’s en kansen uit de blik op de buurten?

Programma op hoofdlijnen:

19.30 19.45 20.00 20.15 21.00 21.15 21.25 21.30

Introductie en Mentimeter Terugblik werkplaats #1 Blik op de verschillende buurten In gesprek! In deelgroepen Terugkoppeling per groep Hoe blijft deze groep betrokken? Vervolgproces en afsluiting Verwacht einde