Bijlage 2 Rapportage Technisch-economische analyse
Tekst van het document
Oplossingsrichting/voorkeurswarmtetechniek
Handelingsperspectief
Wassenaar Centrum: — Dorp Wassenaar — De Deijl — De Pauw (noord)
Nationale kosten van een MTwarmtenet en warmtepomp liggen dicht bij elkaar. Er zijn dus nog verschillende opties mogelijk. Warmtenet heeft de voorkeur vanuit oogpunt eindgebruikerskosten. Veel vooroorlogs, slecht geïsoleerd. Er valt dus veel CO2-winst te behalen in deze buurten. Het isoleren van vooroorlogse woningen is uitdagender dan andere woningen.
—
Nationale kosten van een MTwarmtenet en warmtepomp liggen dicht bij elkaar. Er zijn dus nog verschillende opties mogelijk. Gemiddeld isolatieniveau is beter dan in de meeste andere buurten in Wassenaar.
—
Wassenaar Noord: — Zijlwatering en haven — Groot Deijleroord en Ter Weer — Weteringpark — Oostdorp
—
—
Woning isoleren volgens de Standaard. Voor isolatieadvies kunt u terecht bij Duurzaam Bouwloket of bij De Groene Grachten voor monumenten. Wacht TVW en buurtplan af voor meer duidelijkheid over warmtetechniek.
Woning isoleren volgens de Standaard. Voor isolatieadvies kunt u terecht bij Duurzaam Bouwloket of bij De Groene Grachten voor monumenten. Wacht TVW en buurtplan af voor meer duidelijkheid over warmtetechniek.
Oostdorp: veel vooroorlogs, maar gemiddeld isolatieniveau niet slecht. Hoog aandeel corporatiebezit. Daarom bij deze cluster.
77
Breder uitgelegde buurten: — Nieuw Wassenaar — Oud Wassenaar — De Kieviet — De Paauw (zuid) — Drie Papegaaien — Oud-Clingendaal — Rijksdorp met de Pan — Duindigt met Groenendaal
Bewoners kunnen aan de slag met individuele warmtetechnieken. Een warmtenet is geen realistische optie in deze buurten, de afstand tussen de gebouwen is namelijk groot waardoor een businesscase voor een warmtenet moeilijk rond te krijgen is.
Kerkehout en Klingenbosch
Nationale kosten van een MTwarmtenet en warmtepomp liggen dicht bij elkaar. Er zijn dus nog verschillende opties mogelijk.
—
—
—
210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021
—
Woning isoleren volgens de Standaard. Voor isolatieadvies kunt u terecht bij Duurzaam Bouwloket of bij De Groene Grachten voor monumenten. Hybride warmtepomp als (tussen)oplossing voor woningen met een laag isolatieniveau. Een elektrische warmtepomp voor woningen met een goed isolatieniveau. Woning isoleren volgens de Standaard. Voor isolatieadvies kunt u terecht bij Duurzaam Bouwloket of bij De Groene Grachten voor monumenten.
Buurtcluster
Wassenaar buitengebied — Meijendel — Eikenhorst — Raaphorst en Poldergebied — Duinrell en Wassenaarse Slag — Maaldrift
Oplossingsrichting/voorkeurswarmtetechniek
Bewoners kunnen aan de slag met individuele warmtetechnieken. Een warmtenet is geen realistische optie in deze buurten, de afstand tussen de gebouwen is namelijk groot waardoor een businesscase voor een warmtenet moeilijk rond te krijgen is.
Handelingsperspectief —
Wacht TVW en buurtplan af voor meer duidelijkheid over warmtetechniek.
—
Woning isoleren volgens de Standaard. Voor isolatieadvies kunt u terecht bij Duurzaam Bouwloket of bij De Groene Grachten voor monumenten. Hybride warmtepomp als (tussen)oplossing voor woningen met een laag isolatieniveau. Een elektrische warmtepomp voor woningen met een goed isolatieniveau. Meijendel is een startbuurt, hier kan de gemeente met betrokkenen een buurtplan gaan opstellen.
—
—
—
78
210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021
Literatuur CE Delft, 2020a. Verkennend onderzoek zonthermie Zuid-Holland. Delft, CE Delft. CE Delft, 2020b. Warmte in Wassenaar: Technisch-economisch advies t.b.v. Transitievisie Warmte. Delft, CE Delft. CE Delft. lopend. Alle warmtetechnieken voor bewoners [Online]. Available: https://www.ce.nl/warmtetechnieken [Accessed 10 februari 2021]. ECW. 2020a. Geothermie [Online]. Available: https://expertisecentrumwarmte.nl/themas/technische+oplossingen/techniekfactsheets+e nergiebronnen/geothermie+nieuw/default.aspx [Accessed 7 mei 2021]. ECW, 2020b. Handreiking voor lokale analyse: Verrijking Startanalyse ten behoeve van de transitievisie warmte. Expertisecentrum Warmte (ECW). EIB, 2021. Proeftuinen aardgasvrije wijken: Een maatschappelijk-economische analyse van de proeftuinen. Amsterdam, Economisch Instituut voor de Bouw (EIB). Gasunie, 2021. Integraal Ontwerp Warmtetransport Zuid-Holland. Groningen, Gasunie. IF Technology, 2016. Landelijke verkenning warmte en koude uit het watersysteem. Arnhem, IF Technology bv. Itho Daalderop. 2013. Booster warmtepomp (BWP) : Marktintroductie [Online]. Schiedam: Itho Daalderop. Available: https://ithodaalderop.compano.com/Data/Environments/000001/Attachment/Bijlage/A02_ Warmtepompen/A02_01_Grond/A02_01_03_Booster/A02_01_03_01_Booster/B01_04_PRT/M arktintroductie_BWP_def.pdf [Accessed]. Liander, 2020. Ruimte voor de Energietransitie.
Arnhem, Liander NV. Maas. 2021. Utrechtse woningen krijgen toch een nieuw gasnet. Binnenlands Bestuur, 2705-2021. MilieuCentraal. lopend-a. Alles over Isoleren : Kosten en besparingen [Online]. Available: https://www.milieucentraal.nl/energie-besparen/isoleren-en-besparen/alles-overisoleren/#Kosten%20en%20besparingen [Accessed 22-10 2020]. MilieuCentraal. lopend-b. Hybride warmtepomp [Online]. Available: https://www.milieucentraal.nl/energie-besparen/duurzaam-verwarmen-enkoelen/hybride-warmtepomp/ [Accessed 28 januari 2021]. MilieuCentraal. lopend-c. Volledige warmtepomp [Online]. Available: https://www.milieucentraal.nl/energie-besparen/duurzaam-verwarmen-enkoelen/volledige-warmtepomp/ [Accessed 18 maart 2021]. MinBZK, 2019. Kamerbrief d.d. 18 maart 2021 : Standaard voor woningisolatie. Den Haag, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). Ministerie van BZK, 2021. Stand van zaken Klimaatakkoord Gebouwde omgeving 12 januari 2021. Den Haag, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). Ministerie van EZK, 2020. Kamerbrief over kabinetsvisie Waterstof. Den Haag, Rijksoverheid. Netbeheer Nederland, 2019. Basisinformatie over energie-infrastructuur : opgesteld voor de Regionale Energie Strategieën. Den Haag, Netbeheer Nederland.
79
210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021
NPRES, 2020. Factsheet Warmte: Achtergrondinformatie per warmtebron. Nationaal Programma Regionale Energie Strategie (NPRES). PBL, 2020. Startanalyse aardgasvrije buurten Versie 2020. Den Haag, Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). PBL, 2021. Functioneel ontwerp Vesta MAIS 5.0. Den Haag, Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). Programma Aardgasvrije Wijken. 2021. Vraag en antwoord [Online]. Available: https://www.aardgasvrijewijken.nl/vraag+en+antwoord/faqs/15+in+het+klimaatakkoord+st aat+de+doelstelling+van/default.aspx#:~:text=(Een%20woning%20is%20gelijk%20aan,andere %20gebouwen%20over%20de%20gemeenten. [Accessed 23 februari 2021]. Provincie Zuid-Holland. 2019. Signaleringskaarten Bodem en Ondergrond [Online]. Available: http://www.signaleringskaarten.nl/ [Accessed 17 december 2019]. RES Rotterdam Den Haag, 2021a. RES 1.0: Regionale Energiestrategie Rotterdam Den Haag. RES Rotterdam Den Haag. RES Rotterdam Den Haag, 2021b. Werking van warmtenetten. Barendrecht, RES Rotterdam Den Haag. Rijkswaterstaat. 2021. Klimaatmonitor: Gasverbruik Gebouwde Omgeving 2019 - Wassenaar [Online]. Available: https://klimaatmonitor.databank.nl/Jive?workspace_guid=6bda26336400-44f2-96f1-d21e517822c3 [Accessed 7 mei 2021]. Rotterdam Engineering, 2019. Advies open warmtenet. Rotterdam, Rotterdam Engineering. RVO. 2021a. ISDE: Isolatiemaatregelen woningeigenaren [Online].
Available: https://www.rvo.nl/subsidie-en-financieringswijzer/isde/woningeigenaren/voorwaardenwoningeigenaren/isolatiemaatregelen [Accessed 26 maart 2021]. RVO. 2021b. Stimuleringsregeling aardgasvrije huurwoningen (SAH) voor verhuurders [Online]. Available: https://www.rvo.nl/subsidie-enfinancieringswijzer/stimuleringsregeling-aardgasvrije-huurwoningen-sah-voor-verhuurders [Accessed 6 maart 2021]. RVO. lopend-a. Subsidies & Financiering : Regeling Vermindering Verhuurderheffing - RVV [Online]. Available: https://www.rvo.nl/subsidie-en-financieringswijzer/rvv [Accessed 26 maart 2021]. RVO. lopend-b. Warmteatlas [Online]. Available: https://rvo.b3p.nl/viewer/app/Warmteatlas/v2 [Accessed 7 mei 2021].
80
210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021
A Buurtindeling van Wassenaar Figuur 11 - CBS-buurtindeling van de gemeente Wassenaar
81
210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021
B Energielabels van de woningen Figuur 12 – Energielabels van de woningen in Wassenaar (voorlopig en definitief)
Bron: RVO energielabels verkregen via de DEGO-viewer (VNG).
82
210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021
C Subsidiebedragen eindgebruikerskosten Hierna geven we de gehanteerde subsidiebedragen in de berekeningen van de eindgebruikerskosten.
C.1
Stimuleringsregeling aardgasvrije huurwoningen (SAH) voor verhuurders De SAH-regeling luidt als volgt. De SAH vergoedt 40% van de aanpassingen in de woning (inpandige woningkosten). U kunt maximaal € 1.200 per woning voor de inpandige woningkosten ontvangen. Dit is ook het maximale bedrag dat de SAH vergoedt voor huurwoningen die al op een warmtenet zijn aangesloten. De SAH vergoedt 30% van de aansluitkosten van een woning op een warmtenet. U kunt maximaal € 3.800 per woning voor de aansluitkosten ontvangen (RVO, 2021b). Deze regeling is afhankelijk van de kosten van de ingrepen. Aan de hand van onze kentallen voor investeringskosten hebben we rekenwaarden bepaald, zie Tabel 38. Tabel 38 – Rekenwaarden SAH-subsidie Warmtenet
C.2
SAH-subsidie
LT-net
€ 2.685
MT-net
€ 1.701
HT-net
€ 1.485
Investeringssubsidie duurzame energie en energiebesparing (ISDE) ISDE biedt subsidie aan woningeigenaren voor een zonneboiler, een warmtepomp, isolatiemaatregelen en aansluiting op een warmtenet. Deze regeling kan zowel worden aangevraagd door bewoner-eigenaren als door zakelijke gebruikers zoals bedrijven, woningcorporaties en VvE’s. De subsidie op warmtepompen is afhankelijk van het type en model warmtepomp. Op basis van de subsidietabel en Milieu Centraal hebben we rekenwaarden opgesteld (MilieuCentraal, lopend-c), zie Tabel 39. Tabel 39 – Rekenwaarden ISDE-subsidie warmtepompen, alle bedragen zijn in €
83
Techniek
Appartement
Tussenwoning
Hoekwoning
2-onder-1kapwoning
Vrijstaand
WP lucht
1.300
1.900
1.900
1.900
1.900
WP bodem
2.650
3.025
3.025
3.025
3.025
LT-net
1.300
1.300
1.300
1.300
1.300
WP hybride
1.300
1.300
1.300
1.300
1.300
WP hybride + isolatie MT
1.300
1.300
1.300
1.300
1.300
WP hybride + isolatie LT
1.300
1.300
1.300
1.300
1.300
210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021
Tabel 40 – ISDE-subsidiebedragen voor woningisolatie Subsidie per m2
Isolatiemaatregel Spouwmuur
€
Dak
€ 20
5
Gevel
€ 25
Vloer
€
Hoogrendementsglas
€ 35
7
Bron: (RVO, 2021a).
Tabel 41 – ISDE-subsidiebedragen voor aansluiting op een warmtenet Type aanvraag
C.3
Subsidiebedrag
Bewoner-eigenaar
€
3.325
VvE, maximaal 100 kW
€
2.925
VvE, meer dan 100 kW tot en met 400 kW €
€ 12.334
VvE, meer dan 400 kW
€ 21.906
Regeling Vermindering Verhuurdersheffing (RVV) Sociale verhuurders met meer dan 50 huurwoningen komen in aanmerking voor de Regeling Vermindering Verhuurdersheffing. Dit betreft een fiscaal voordeel, in plaats van een subsidie. Deze vermindering staat in Tabel 42. Tabel 42 – Vermindering verhuurdersheffing bij labelsprong Huidig tabel
Nieuw label: > A++
Nieuw label A++
A
€
3.000
€
0
Nieuw label A+ €
B
€
3.000
€
3.000
C
€
5.000
€
3.000
D
€
5.000
€
E
€
7.000
Nieuw label B
€
0
€
0
€
0
€
0
€
0
€
3.000
€
0
€
0
5.000
€
3.000
€
3.000
€
0
€
5.000
€
5.000
€
3.000
€
3.000
F
€
7.000
€
7.000
€
5.000
€
5.000
€
3.000
G
€
10.000
€
7.000
€
7.000
€
5.000
€
5.000
Bron: (RVO, lopend-a).
84
Nieuw label A
0
210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021
D Resultaten eindgebruikerskosten De eindgebruikerskosten zijn berekend met het CEKER-model van CE Delft. De resultaten weerspiegelen de gemiddelde eindgebruikerskosten per buurt. Het resultaten doen géén uitspraak voor individuele bewoners. Verdere informatie staat in het rapport beschreven. In deze bijlage zijn de totale kosten, de investeringen en de doorlopende kosten weergegeven. De investeringen zijn omgerekend naar jaarlijkse kosten met behulp van een afschrijvingstermijn van de specifieke maatregelen.
D.1
Referentie (gasgestookte cv-ketel) Tabel 43 - Eindgebruikerskosten gasketel
Buurt
Buurtnaam
Jaarlijkse kosten (€/jaar)
Investeringen exclusief subsidie (€)
Doorlopende kosten (€/jaar)
BU06290001 BU06290006
Oud-Wassenaar
€ 1.485
€ 2.284
€ 1.345
Kerkehout
€ 1.493
€ 2.001
€ 1.371
BU06290107
Maaldrift
€ 1.994
€ 2.284
€ 1.854
BU06290105
Groot Deijleroord en Ter Weer
€ 1.493
€ 2.170
€ 1.360
BU06290002
Nieuw-Wassenaar
€ 1.832
€ 2.284
€ 1.692
BU06290102
Oostdorp
€ 1.599
€ 1.996
€ 1.477
BU06290003
Duindigt met Groenendaal
€ 1.909
€ 2.284
€ 1.769
BU06290101
Dorp Wassenaar
€ 1.480
€ 2.135
€ 1.349
BU06290009
Verspreide huizen Meijendel
€ 2.030
€ 2.284
€ 1.891
BU06290109
Verspreide huizen Duinrell Wassenaarse Slag
€ 1.803
€ 2.284
€ 1.663
BU06290008
Verspreide huizen Eikenhorst
€ 2.008
€ 2.284
€ 1.869
BU06290005
De Kieviet
€ 2.037
€ 2.284
€ 1.898
BU06290106
Rijksdorp met De Pan
€ 2.010
€ 2.284
€ 1.871
BU06290004
Oud-Clingendaal
€ 1.703
€ 2.284
€ 1.563
BU06290100
De Paauw
€ 1.940
€ 2.256
€ 1.802
BU06290103
Zijlwatering en haven
€ 1.441
€ 2.090
€ 1.313
BU06290108
Verspreide huizen Raaphorst en in poldergebied
€ 1.801
€ 2.284
€ 1.662
BU06290104
De Deijl
€ 1.672
€ 2.220
€ 1.537
BU06290000
Drie Papegaaien
€ 1.791
€ 2.284
€ 1.652
BU06290007
Klingenbosch
€ 2.025
€ 2.284
€ 1.886
BU06290110
Weteringpark
€ 1.437
€ 2.055
€ 1.311
85
210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021
D.2
Elektrische warmtepomp Tabel 44 - Eindgebruikerskosten elektrische luchtwarmtepomp
Buurt
Buurtnaam
Jaarlijkse kosten (€/jaar)
Investeringen exclusief subsidie (€)
Doorlopende kosten (€/jaar)
BU06290001 BU06290006
Oud-Wassenaar
€ 2.423
€ 31.005
€ 681
Kerkehout
€ 2.260
€ 28.699
€ 720
BU06290107
Maaldrift
€ 3.598
€ 49.078
€ 943
BU06290105
Groot Deijleroord en Ter Weer
€ 2.420
€ 30.660
€ 741
BU06290002
Nieuw-Wassenaar
€ 3.329
€ 46.121
€ 839
BU06290102
Oostdorp
€ 2.472
€ 31.392
€ 767
BU06290003
Duindigt met Groenendaal
€ 3.593
€ 49.366
€ 881
BU06290101
Dorp Wassenaar
€ 2.448
€ 31.470
€ 726
BU06290009
Verspreide huizen Meijendel
€ 4.032
€ 56.893
€ 979
BU06290109
Verspreide huizen Duinrell Wassenaarse Slag
€ 3.359
€ 45.640
€ 860
BU06290008
Verspreide huizen Eikenhorst
€ 4.157
€ 56.204
€ 929
BU06290005
De Kieviet
€ 4.012
€ 56.784
€ 941
BU06290106
Rijksdorp met De Pan
€ 3.693
€ 50.552
€ 938
BU06290004
Oud-Clingendaal
€ 2.854
€ 36.952
€ 794
BU06290100
De Paauw
€ 3.571
€ 49.732
€ 881
BU06290103
Zijlwatering en haven
€ 2.229
€ 27.401
€ 719
BU06290108
Verspreide huizen Raaphorst en in poldergebied
€ 3.176
€ 42.512
€ 847
BU06290104
De Deijl
€ 2.899
€ 39.310
€ 779
BU06290000
Drie Papegaaien
€ 3.216
€ 43.477
€ 825
BU06290007
Klingenbosch
€ 3.878
€ 54.857
€ 925
BU06290110
Weteringpark
€ 1.901
€ 21.480
€ 717
Jaarlijkse kosten (€/jaar)
Investeringen exclusief subsidie (€)
Doorlopende kosten (€/jaar)
D.3
Middentemperatuurwarmtenet Tabel 45 - Eindgebruikerskosten middentemperatuurwarmtenet
Buurt
Buurtnaam
BU06290001
Oud-Wassenaar
€ 2.236
€ 18.876
€ 1.271
BU06290006
Kerkehout
€ 2.194
€ 17.094
€ 1.303
BU06290107
Maaldrift
€ 2.892
€ 25.466
€ 1.633
BU06290105
Groot Deijleroord en Ter Weer
€ 2.119
€ 16.251
€ 1.321
BU06290002
Nieuw-Wassenaar
€ 2.802
€ 27.598
€ 1.429
BU06290102
Oostdorp
€ 2.291
€ 17.181
€ 1.397
BU06290003
Duindigt met Groenendaal
€ 3.010
€ 29.352
€ 1.495
BU06290101
Dorp Wassenaar
€ 2.141
€ 16.936
€ 1.287
BU06290009
Verspreide huizen Meijendel
€ 2.829
€ 22.345
€ 1.762
BU06290109
Verspreide huizen Duinrell Wassenaarse Slag
€ 2.788
€ 25.970
€ 1.475
86
210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021
Buurt
Buurtnaam
Jaarlijkse kosten (€/jaar)
Investeringen exclusief subsidie (€)
Doorlopende kosten (€/jaar)
BU06290008 BU06290005
Verspreide huizen Eikenhorst
€ 3.373
€ 32.521
€ 1.574
De Kieviet
€ 3.254
€ 32.748
€ 1.596
BU06290106
Rijksdorp met De Pan
€ 3.106
€ 29.716
€ 1.613
BU06290004
Oud-Clingendaal
€ 2.509
€ 20.709
€ 1.450
BU06290100
De Paauw
€ 3.021
€ 30.446
€ 1.469
BU06290103
Zijlwatering en haven
€ 2.029
€ 14.642
€ 1.294
BU06290108
Verspreide huizen Raaphorst en in poldergebied
€ 2.771
€ 25.830
€ 1.467
BU06290104
De Deijl
€ 2.588
€ 24.611
€ 1.345
BU06290000
Drie Papegaaien
€ 2.757
€ 26.296
€ 1.420
BU06290007
Klingenbosch
€ 3.234
€ 33.465
€ 1.549
BU06290110
Weteringpark
€ 1.852
€ 10.366
€ 1.370
Jaarlijkse kosten (€/jaar)
Investeringen exclusief subsidie (€)
Doorlopende kosten (€/jaar)
D.4
Lagetemperatuurwarmtenet Tabel 46 - Eindgebruikerskosten lagetemperatuurwarmtenet
Buurt
Buurtnaam
BU06290001
Oud-Wassenaar
€ 3.021
€ 33.807
€ 1.280
BU06290006
Kerkehout
€ 2.872
€ 31.398
€ 1.314
BU06290107
Maaldrift
€ 4.225
€ 51.777
€ 1.569
BU06290105
Groot Deijleroord en Ter Weer
€ 3.017
€ 33.388
€ 1.334
BU06290002
Nieuw-Wassenaar
€ 3.920
€ 48.850
€ 1.434
BU06290102
Oostdorp
€ 3.097
€ 34.074
€ 1.372
BU06290003
Duindigt met Groenendaal
€ 4.205
€ 52.067
€ 1.485
BU06290101
Dorp Wassenaar
€ 3.040
€ 34.209
€ 1.312
BU06290009
Verspreide huizen Meijendel
€ 4.650
€ 59.584
€ 1.599
BU06290109
Verspreide huizen Duinrell Wassenaarse Slag
€ 3.959
€ 48.331
€ 1.454
BU06290008
Verspreide huizen Eikenhorst
€ 4.787
€ 58.915
€ 1.537
BU06290005
De Kieviet
€ 4.632
€ 59.477
€ 1.557
BU06290106
Rijksdorp met De Pan
€ 4.322
€ 53.245
€ 1.564
BU06290004
Oud-Clingendaal
€ 3.483
€ 39.696
€ 1.416
BU06290100
De Paauw
€ 4.170
€ 52.439
€ 1.475
BU06290103
Zijlwatering en haven
€ 2.828
€ 30.144
€ 1.310
BU06290108
Verspreide huizen Raaphorst en in poldergebied
€ 3.796
€ 45.227
€ 1.464
BU06290104
De Deijl
€ 3.492
€ 42.029
€ 1.368
BU06290000
Drie Papegaaien
€ 3.816
€ 46.217
€ 1.425
BU06290007
Klingenbosch
€ 4.487
€ 57.548
€ 1.532
BU06290110
Weteringpark
€ 2.541
€ 24.195
€ 1.348
87
210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021
E Ruimtelijke impact in de woning In deze bijlage geven we per strategie uit de Startanalyse de ruimtelijke impact van de warmtetechnieken in de woning weer. Hierbij maken we de volgende kanttekeningen: — De transitie naar aardgasvrij verwarmen geldt uiteraard niet alleen voor woningen maar ook voor utiliteitsgebouwen. Utiliteitsbouw is een verzamelterm voor alle gebouwen in de commerciële en publieke dienstverlening, variërend van kantoorgebouwen, zwembaden tot gezondheidszorg. Binnen de utiliteitsbouw bestaat een grote diversiteit aan panden, zowel in oppervlak, gebouwkenmerken, gebruiksfunctie, als warmtevraag. De ruimtelijke impact van de warmtetechnieken variëren hiermee behoorlijk tussen gebouwen. Het is daarom niet mogelijk om één waarde te presenteren die representatief is voor alle gebouwen. — Onder Strategie 3 vallen niet enkel LT-warmtenetten, maar ook MT-warmtenetten gevoed door LT-warmtebronnen waarvan de temperatuur met een collectieve warmtepomp naar MT-niveau is gebracht (S3-MT). De ruimtelijke impact in de woning van dit type warmtenet is gelijk aan de impact van MT-warmtenetten in Paragraaf E.2. — Voor alle warmtetechnieken geldt dat de bewoner ook gaat koken zonder aardgas: inductie koken is de meest zuinige vorm van elektrisch koken. Hiervoor zijn enkele aanpassingen aan de woning nodig, waaronder eventueel een perilex-aansluiting in de keuken.
Vaak zijn twee vrije groepen nodig in de meterkast, en een 3x25 ampèreaansluiting op het elektriciteitsnet. — In dit hoofdstuk laten we technieken die gebruikmaken van groengas en waterstof buiten beschouwing, omdat deze gassen voorlopig (in ieder geval tot 2030) niet beschikbaar zullen zijn en dus geen rol zullen spelen bij het opstellen van de TVW (zie ook Paragraaf 2.2).
E.1
Impact in de woning van de individuele elektrische warmtepomp (S1) Voor verwarmen met een elektrische (lucht-/bodem-/PVT-)warmtepomp dient er heel wat aangepast te worden aan de woning. Bovendien is er extra ruimte nodig voor de warmteinstallatie. De gasketel wordt vervangen en daarvoor in de plaats komt de warmtepomp, bestaande uit: — binnenunit; — buitenunit (in het geval van de luchtwarmtepomp); — boiler (warmtapwater); — eventueel een buffervat (ruimteverwarming). Voor de buitenunit van een luchtwarmtepomp is buitenruimte nodig (circa 1 m2). Een ander aandachtspunt hierbij is dat de buitenunit geluid produceert. Sinds dit jaar geldt dat de buitenunit van warmtepompen overdag maximaal 45 dB mogen produceren, en ’s nachts 40 dB.25 Om eventueel geluidsoverlast te beperken, kan een geluiddempende kast over de buitenunit worden geplaatst. In het geval dat een bodemwarmtepomp wordt toegepast, is geen buitenunit nodig maar een bodemlus (bodemwarmtewisselaar). Dit betekent dat een tuin nodig is, en dat de woning zich niet in een boringsvrijezone bevindt. In Wassenaar zijn het grondwaterbeschermingsgebied en waterwingebied aangemerkt als boringsvrijezone (zie Figuur 7 op pagina 25). Hier zijn open wko-systemen dus niet toegestaan. De bodemlussen van een gesloten systeem zouden ondiep (horizontaal of in korven) moeten worden ________________________________ 25
88
Bron: Consumentenbond : Geluid warmtepomp. De eisen gaan over de geluidssterkte op de erfgrens.
210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021
toegepast26. Na het plaatsen van de bodemlus moet de tuin opnieuw worden ingericht. Voor verwarmen met een PVT-warmtepomp zijn in plaats van een buitenunit PVT-panelen (en omvormer) nodig. Voor appartementen ligt een collectieve warmtepomp per complex meer voor de hand. Dat scheelt ruimtebeslag in de individuele woningen. Wel is er een leidingnetwerk in het appartementencomplex nodig om de warmte naar de woningen te brengen en moeten er warmtemeters en mogelijk warmtewisselaars in de appartementen geplaatst worden. Verwarmen met een elektrische warmtepomp vereist een goed isolatieniveau van de woning, namelijk minimaal label B. Ook moeten de radiatoren worden aangepast of vervangen om te functioneren op lage temperaturen (bijvoorbeeld wand- of vloerverwarming of LT-radiatoren). Mogelijk is een zwaardere elektriciteitsaansluiting nodig (minimaal 3x25A). Een luchtwarmtepomp kan behalve warmte, ook koude leveren. LT-verwarming in combinatie met goede isolatie (inclusief kierdichting) zorgt voor een hoger wooncomfort. De woning wordt gelijkmatiger warm (comfortabel binnenklimaat) en de lucht is gezonder. Er is namelijk minder stofschroei doordat er minder luchtstromen (convectie) zijn, waardoor er minder stof rondzweeft. Figuur 13 en Tabel 47 geven respectievelijk de impact en het ruimtebeslag in de woning van de luchtwarmtepomp weer.
Figuur 13 - Impact in de woning van de luchtwarmtepomp
Bron: (CE Delft, lopend).
________________________________ 26
Zie Signaleringskaarten Bodem en Ondergrond. Het overgrote deel van de rest van de gemeente Wassenaar is aangemerkt als ‘risicogebied aantasting zoetwatervoorraden’. Dit gebied is beperkt geschikt voor open bodemenergiesystemen (wko). Voor voorbeelden van horizontale systemen, zie RVO: Bodemwarmtewisselaars
89
210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021
Tabel 47 - Ruimtebeslag van de luchtwarmtepomp in en om de woning Afmeting (m)27 Binnenunit (zonder inwendige boiler)
1,0 x 0,6 x 0,4
Buitenunit
0,8 x 0,8 x 0,4
Boiler (warmtapwater)
1,0 x 1,0 x 2,0
Buffervat (eventueel voor ruimteverwarming)
1,0 x 1,0 x 2,0
Bron: (CE Delft, lopend).
E.2
Impact in de woning van warmtenetten op midden- en hogetemperatuur (S2) Voor verwarmen met een HT- of MT-warmtenet zijn geen grote installaties of ingrijpende aanpassingen aan de woning nodig. De gasketel wordt vervangen door een afleverset. De afleverset wordt in de meterkast geplaatst als de ruimte dat toelaat. Voor een goede inpassing van de afleverset in de woning, zijn meestal inpandige wijzigingen van de bestaande leidingen nodig. Het verwarmingssysteem (radiatoren) hoeft niet aangepast te worden. Figuur 14 en Tabel 48 geven respectievelijk de impact en het ruimtebeslag in de woning van een HT-warmtenet weer. Buiten de woning moet er een aansluitleiding aangelegd worden tussen de warmteleiding in de straat en de woning. Figuur 14 - Impact in de woning van een HT-warmtenet
Bron: (CE Delft, lopend).
________________________________ 27
90
Gemiddelde afmeting hr-ketel: 0,7 m x 0,4 m x 0,3 m.
210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021
Tabel 48 - Ruimtebeslag van een HT-warmtenet in de woning Afmetingen (m) Afleverset Extra meterkast (bij hoogbouw)
0,6 x 0,2 x 0,4 0,8 x 0,4
Bron: (CE Delft, lopend).
E.3
Impact in de woning van warmtenetten op (zeer)lagetemperatuur (S3-LT) Verwarmen met een (Z)LT-warmtenet vereist veel aanpassingen en ruimte in de woning. De gasketel wordt vervangen door een afleverset. De afleverset wordt in de meterkast geplaatst als de ruimte dat toelaat. Voor een koppeling van de afleverset met de radiatoren of vloerverwarming in de woning, zijn meestal inpandige wijzigingen van de bestaande leidingen nodig. Voor de warmtapwatervoorziening zijn een elektrische booster-warmtepomp en boiler nodig. Bij warmtepompen met een vermogen van meer dan 6 kW is een verzwaarde elektriciteitsaansluiting nodig. Verwarmen op met een (Z)LT-warmtenet vereist een goed isolatieniveau van de woning, namelijk minimaal label B. Ook moeten de radiatoren worden aangepast of vervangen om te functioneren op lage temperaturen (bijvoorbeeld wand- of vloerverwarming of LTradiatoren. Een ZLT-warmtenet (of bronnet) kan behalve warmte, ook koude leveren. LT-verwarming in combinatie met goede isolatie (inclusief kierdichting) zorgt voor een hoger wooncomfort. De woning wordt gelijkmatiger warm (comfortabel binnenklimaat) en de lucht is gezonder. Er is namelijk minder stofschroei doordat er minder luchtstromen (convectie) zijn, waardoor er minder stof rondzweeft. Figuur 15 en Tabel 49 geven respectievelijk de impact en het ruimtebeslag in de woning van een LT-warmtenet weer.
Buiten de woning moet er een aansluitleiding aangelegd worden tussen de warmteleiding in de straat en de woning. Figuur 15 - Impact in de woning van een LT-warmtenet
Bron: (CE Delft, lopend).
91
210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021
Tabel 49 - Ruimtebeslag van een LT-warmtenet in de woning 28 Afmetingen (m) Afleverset
0,6 x 0,2 x 0,4
Extra meterkast (bij hoogbouw)
0,8 x 0,4
Boosterwarmtepomp of boiler
0,6 x 0,4 x 0,4
Boilervat (eventueel)
1,0 x 1,0 x 2,0
Bron: (CE Delft, lopend).
________________________________ 28
92
Bron afmetingen boosterwarmtepomp (Itho Daalderop, 2013).
210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021
F Impact op de openbare en ondergrondse ruimte F.1
Impact van het verzwaren van het elektriciteitsnet In de buurten die overstappen op verwarmen met elektrische warmtepompen, groeit de elektriciteitsvraag. De elektrische warmtepomp wordt niet alleen gebruikt als individuele warmtetechniek, maar ook in combinatie met een (Z)LT-warmtenet. Ook zonnepanelen en elektrische laadpalen vragen extra capaciteit op het elektriciteitsnet. Zonnepanelen en elektrische laadpalen vallen buiten de warmtetransitie, maar de opgaven zijn met elkaar verweven. De hogere capaciteitsvraag vraagt aanpassingen aan de infrastructuur.
Laagspanningsnet Elektrisch verwarmen zorgt voor een groei in de capaciteitsvraag van het elektriciteitsnet op laagspanning (LS)-niveau. In de meeste buurten moet het laagspanningsnet daardoor verzwaard worden. Daarvoor moet de straat opengebroken worden. Er kan gekozen worden om de bestaande kabels te vervangen door zwaardere, of om extra kabels te leggen. De zwaardere kabels hebben dezelfde reserveringsruimte in de ondergrond, extra kabels vragen om extra ruimte.
Middenspanningsruimtes De hogere capaciteitsvraag op laagspanningsniveau zorgt ook voor een hogere capaciteitsvraag op middenspanning (MS)-niveau. Middenspanningsruimtes zetten elektriciteit van een hoog voltage om naar een lager voltage voor gebruik in gebouwen (en andersom, van laag naar hoog, bij opwekken van elektriciteit). Verzwaring van het elektriciteitsnet betekent meestal dat er middenspanningsruimtes moeten worden bijgeplaatst of uitgebreid. De middenspanningsruimtes nemen bovengrondse ruimte in beslag in de openbare ruimte, ter grootte van een schuur (zie Figuur 16). Echter moet ook rekening gehouden worden met een veiligheidsmarge richting bebouwing. Hiermee nemen deze stations circa 5x5 meter openbare ruimte in beslag.
93
210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021
Figuur 16 - Benodigde ruimte middenspanningsstation
Bron: (Liander, 2020).
In de toekomst zullen er meer middenspanningsruimtes nodig zijn, afhankelijk van de ontwikkelingen van onder andere de warmtetechniek en elektrische mobiliteit. Liander houdt de volgende grove regels aan: — 1 kW: huidige benodigde capaciteit voor een woning; — 3 kW: benodigde capaciteit die nodig is voor elektrisch verwarmen (gemiddeld genomen, er bestaan uiteraard grote verschillen afhankelijk van de warmtevraag); — 5 kW: benodigde capaciteit voor elektrisch verwarmen en elektrisch laden. Dit komt er grofweg op neer dat er bij de overstap naar elektrisch verwarmen, voor elke bestaande middenspanningsruimte, twee additionele ruimtes nodig zijn. Verder speelt mee dat een middenspanningsruimte op maximaal 200 meter van een woning kan leveren. De extra benodigde ruimtes moeten dus binnen een straal van 200 meter van de woningen worden geplaatst die extra capaciteit nodig hebben (zie. Naast de plaatsing van extra ruimtes moeten ook kabels vanuit deze ruimtes verzwaard worden. Er is dus impact in de openbare ruimte in de vorm van extra ruimtes als in de ondergrond in de vorm van verzwaring van kabels.
94
210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021
Figuur 17 - Bereik van een middenspanningsstation
Bron: (Liander, 2020).
Onderstations in gemeente en regio Mogelijk heeft de groeiende elektriciteitsvraag ook op hoger schaalniveau gevolgen, waardoor er ook een groter onderstation nodig is of bijgeplaatst moet worden. Een onderstation zet hoogspanning om naar middenspanning. Onderstations hebben een grote omvang (van twee tot zes voetbalvelden). Figuur 18 geeft verschillende typen elektriciteitsstations weer, en Tabel 50 het ruimtebeslag van deze verschillende stations. Figuur 18 - Typen elektriciteitsstations: onderstations (l) en middenspanningsruimtes (r)
Bron: Netbeheer Nederland (2019).
95
210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021
Tabel 50 - Ruimtebeslag en van de verschillende elektriciteitsstations Type elektriciteitsstation
Ruimtebeslag (m2)
HS/MS station
15.000-40.000
TS/MS station
2.000-10.000
MS station
200-4.000
MS/LS station
10-35
Bron: Netbeheer Nederland (2019).
Meer informatie? Netbeheer Nederland heeft veel informatie over de energie-infrastructuur, de kosten en de ruimtelijke impact gebundeld in een handig document. Dit document kunt u hier terugvinden.
Capaciteit van het elektriciteitsnet in Wassenaar Netverzwaring is vrijwel altijd nodig in buurten die voor verwarming gebruik gaan maken van een elektrische warmtepomp (individuele elektrische warmtepomp of LT-warmtenet). Voordat deze aanpassingen starten, is het goed om ook te kijken naar de verwachte toename van elektrisch laden en zonnepanelen in de buurt. Zo heeft de netbeheerder de toekomstige vraag beter in beeld en kan hierop anticiperen bij de werkzaamheden.
F.2
Impact van de aanleg van warmtenetten Voor het aanleggen van warmtenetten is ruimte nodig in de ondergrond. Dit kan met name een uitdaging zijn in dichtbebouwde historische centra. Voor het aanleggen van de leidingen moet de straat opengebroken worden.
Onderdelen van een warmtenet Figuur 19 laat zien hoe een MT/HT-warmtenet er schematisch uitziet. Figuur 19 - Opzet van een MT/HT-warmtenet (RES Rotterdam Den Haag, 2021b)
96
210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021
Figuur 19 toont de volgende onderdelen: — Warmtebron: De warmtebron geeft warmte af aan het water in de transportleiding. — Primair transportnet: De transportleiding transporteert warm water naar het warmte-overdrachtstation. — Warmte-overdrachtstation (wos): Het warmte-overdrachtstation geeft warmte af aan de hoofleiding. — Hulpwarmteketel (hwk): De hulpwarmteketel (hwk) zorgt ervoor dat er extra warmte wordt geproduceerd bij een piekvraag. Dit gebeurt meestal met gasketels. De hwk geeft ook warmte af aan de hoofdleiding. — Zijleiding: De hoofdleiding wordt vertakt in zijleidingen die uitkomen op een os (onderstation). — Onderstation (os): Het onderstation verdeelt per woningblok of straat de warmtenet naar het distributienet. Bij grote appartementencomplexen kan dit onderstation ook onderin het complex zitten. In dat geval is er geen sprake van een distributienet. — Distributienet: Vanuit het distributienet wordt de warmte geleverd tot aan de aansluiting in de woning. — Aansluiting: Per woning of gebouw wordt met behulp van een afleverset de warmte uit het distributienet gehaald. Het afgekoelde water gaat via de retourleiding weer terug naar het onderstation waar het water opnieuw wordt verwarmd. De bronnen die een MT-warmtenet van warmte voorzien, zijn meestal aangesloten ter hoogte van het wos. Een MT-warmtenet is dan ook kleinschaliger dan een HT-warmtenet.
Een MT-warmtenet kan worden gevoed met LT-warmtebronnen in combinatie met een collectieve warmtepomp. De warmtepomp zorgt er dan voor dat de temperatuur van het water dat bij de gebouwen aankomt hoger is dan bij een LT-warmtenet. De warmtebronnen die een LT-warmtenet voeden zijn aangesloten ter hoogte van het wos of zelfs het os. Gebouwen die zijn aangesloten op een LT-warmtenet moeten goed geïsoleerd zijn of moeten met behulp van een warmtepomp de temperatuur van het water voor de ruimteverwarming zelf verder verhogen.
Impact van een warmtenet op de ondergrondse ruimte Leidingen Wanneer een warmtenet wordt aangelegd heeft dit een impact op de ondergrond. Er moeten nieuwe leidingen worden getrokken door de straten. In een straat wordt een aan- en een afvoerleiding geplaatst. Om te voorkomen dat warmte vanuit deze leidingen het water en elektranet nadelig beïnvloedt, is extra ruimte rondom de leidingen nodig. De gemiddelde totale breedte (de ruimte die nodig is voor de aanvoer- en retourbuis samen, inclusief de tussenruimte) zijn als volgt: — transportleiding circa 2,5–3,5 m; — hoofdleiding circa 1,7–2,2 m; — zijleiding circa 1,3–1,7 m; — distributieleiding circa 1,0–1,3 m. Figuur 20 geeft de ruimtelijke impact van een warmtenet in een straat weer.
97
210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021
Figuur 20 - Schematische weergave van de ruimtelijke impact van een warmtenet
GLWC: gas, licht, water, communicatie. Bron: CE Delft, Factsheet Ruimtelijke impact warmtenetten, 2019.
De benodigde diameter van de leidingen van een warmtenet hangt samen met het benodigde vermogen en de temperatuur van het water. Hoe meer vermogen, hoe groter de diameter van de leidingen. Daarnaast geldt dat de leidingen van een LT-net een grotere diameter hebben omdat het vermogen van het water in de buiten lager is dan bij een HTnet. Daarentegen is er minder isolatie rondom de buizen nodig, omdat de warmteverliezen kleiner zijn door het geringere temperatuurverschil met de grond eromheen. De totale dikte van de buizen van een HT- en LT-warmtenet verschillen daarom niet zo veel. Een leiding van een warmtenet bestaat uit: — stalen mediumvoerende leiding; — isolatiemateriaal (PUR); — PE-mantelbuis.
Expansielussen Bij een distributienet zijn om de 150 m à 200 m expansielussen nodig om uitzetting van de leidingen op te vangen (zie Figuur 21). Deze ‘loops’ zijn circa 5 m breed (in hoofdnet oplopend tot 8 m). Deze kunnen bijvoorbeeld worden geplaatst op kruispunten van wegen, maar moeten soms ook in de straat worden ingepast. Bij lagere temperatuurnetten zijn er minder van deze expansielussen nodig.
98
210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021
Figuur 21 - Expansielussen
Bron: CE Delft, Factsheet Ruimtelijke impact warmtenetten, 2019.
Ruimtelijke impact van de warmtebron Naast het distributienet heeft de warmtebron ook een ruimtelijke impact op de omgeving. Hoeveel ruimte nodig is, verschilt per type warmtebron. Over het algemeen is de ruimtelijke impact van een warmtebron beperkt. Voor het gebruik van de meeste vormen van restwarmte is in de buurt van de warmtebron een plek nodig voor een warmtewisselaar. Geothermie vormt hierop een uitzondering. Voor het boren naar aardwarmte is een werkterrein nodig van circa 0,5 tot 1 hectare (ongeveer één voetbalveld) en een tijdelijke toren van circa 50 meter hoog. Een aardwarmteboring neemt enkele maanden in beslag. Na het verwijderen van de boorinstallatie moet er bij de productie- en injectieput een klein gebouw (van circa 100 m2) worden geplaatst waarin de warmtewisselaars voor het warmtenet staan.
Overige aandachtspunten bij het aanleggen van een warmtenet — Een leiding van het warmtenet is niet te combineren met een waterleiding in de nabijheid. Het warmtenet zou dan namelijk het drinkwater kunnen opwarmen tot boven de 25°C, waardoor Legionella kan groeien. De warmteleidingen moeten goed geïsoleerd zijn en voldoende afstand hebben van de waterleidingen om dit te voorkomen. Bovendien kan door aanleg of uitbreiding van warmte- en elektriciteitsinfrastructuur ruimtedruk in de ondergrond ontstaan. Dit beïnvloedt bestaande en toekomstige drinkwatertracés en kan dure aanpassingen en gebruik aan ruimte voor toekomstige uitbreidingen tot gevolg hebben. Daarom is het van belang om Dunea tijdig te betrekken bij verdere planvorming in de energietransitie. — Een leiding van het warmtenet is doorgaans ook niet te combineren met elektrakabels. Als de tracés parallel aan elkaar liggen zullen elektrakabels opwarmen. Door de opwarming van de elektrakabels neemt de elektrische capaciteit af. — Warmteverliezen in de leidingen zijn afhankelijk van: • lengte van het transport: hoe groter de afstand, hoe groter de verliezen;
99
210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021