Document · PDF

Bijlage 2 Rapportage Technisch-economische analyse

Commissie Fysieke Leefomgeving Wassenaar 3 november 2021, gemeente wassenaarBij agendapunt: Vaststellen transitievisie warmte 1.0 Wassenaar33.712 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 4

De buurten waarin meer dan 20% van het leidingnetwerk vervangen moet worden zijn Oud-Wassenaar, Groot Deijleroord en Ter Weer, Verspreide huizen Meijendel, Verspreide huizen Duinrell Wassenaarse Slag, Drie Papegaaien, Rijksdorp met De Pan, en Verspreide huizen Raaphorst en in poldergebied. Voor de buurten Verspreide huizen Duinrell, Verspreide huizen Raaphorst en in poldergebied en Kerkehout ziet Liander bij nadere bestudering de vervanging van het gasnet niet als kans voor de energietransitie. Voor de buurt Verspreide huizen Duinrell komt dit omdat deze vervanging volgend jaar al op de planning staat, en de termijn te kort is om een duurzaam alternatief in deze buurt te realiseren. In de buurt Verspreide huizen Raaphorst is het gasnet, naast de distributie in de buurt zelf, ook een transportleiding naar een naastgelegen buurt. Dit maakt het moeilijker om deze buurt op korte termijn af te sluiten van het aardgas, omdat dan ook direct een alternatief voor de naastgelegen buurt gevonden moet worden. Liander ziet de buurt Verspreide huizen Meijendel als een echte kans. In deze buurt staan maar weinig woningen en het gasnet moet hier vervangen worden. Door deze vervangingsopgave is het momentum er om over te stappen op een aardgasvrij alternatief. Voor de buurten Oud-Wassenaar en Drie Papegaaien ziet Liander mogelijkheden voor individuele oplossingen.

Dit kunnen zowel hybride als elektrische warmtepompen zijn. Omdat hierbij het gasnet nog enige tijd nodig zal zijn, moet het gasnet voor Liander sowieso vervangen worden. Dit is in de ogen van Liander een no-regret ingreep.

Aandeel langetermijnrenovatie Zoals beschreven in Bijlage E, kan het voordelig zijn om de investeringen van grote vastgoedeigenaren (zoals woningcorporaties) te koppelen aan de plannen rondom de warmtetransitie. Dit kan kostenvoordelen opleveren (als investeringen gecombineerd kunnen worden), maar ook andere voordelen zoals minder overlast voor de bewoner. Van de woningcorporaties St. Willibrordus en de Wassenaarse Bouwstichting hebben wij gegevens ontvangen over de langetermijnrenovatieplannen die zij hebben voor hun

210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021

woningvoorraad. Het gaat hierbij dus alleen om corporatiewoningen; individuele langetermijnrenovatieplannen van woningeigenaren hebben wij niet meegenomen als kans. De langetermijnrenovatieplannen zijn een kans omdat in deze buurten een flink deel van de woningen al wordt gerenoveerd. Hierbij zou ook direct de warmtevoorziening kunnen worden meegenomen, zodat de woningen aardgasvrij worden. Voor deze analyse hebben wij de aanname gedaan dat wanneer er renovatieplannen zijn voor meer dan 10% van de woningen in een buurt, dit een kans is voor de energietransitie in deze buurt. De buurten waar dit het geval is zijn: Dorp Wassenaar, Kerkehout en Verspreide huizen Meijendel.

Aandeel nieuwbouw Alle nieuwbouwwoningen21 worden ‘aardgasvrij’ opgeleverd. Dit betekent dat deze woningen geen gasaansluiting meer hebben, maar een andere warmtetechniek gebruiken (meestal een warmtepomp). Daarnaast zijn deze woningen heel goed geïsoleerd, en zijn er vaak zonnepanelen aanwezig. In buurten waar veel nieuwbouw gebouwd wordt, kan dit een kans zijn voor de omliggende bestaande bouw om ook over te stappen op de oplossing die voor de nieuwbouw wordt gekozen. Vanuit de gemeente hebben we nieuwbouwplannen ontvangen. Voor deze analyse hebben wij de aanname gedaan dat wanneer er meer dan 10% nieuwbouwwoningen in een buurt gepland staan, er sprake is van een kans voor de buurt. In Wassenaar zijn weinig buurten met een aandeel nieuwbouwwoningen dat hoger dan 10%. De enige buurt die hiervoor in aanmerking komt is de buurt Duindigt met Groenendaal. Hier is een project gaande ‘Residentie Parkzicht’ waar een deel van het ANWB-kantoor wordt vervangen door nieuwbouwappartementen. Aangezien in deze nog weinig woningen stonden, is het aandeel nieuwbouwwoningen hoog. Dit biedt dus een kans om hier een all electric-oplossing te realiseren. De overige woningen in deze buurt zitten echter ver van de ANWB-locatie af, en daarmee zegt dit weinig over de gewenste oplossing voor de gehele buurt.

Alhoewel alle nieuwbouwwoningen aardgasvrij worden opgeleverd, worden de meeste woningen opgeleverd tussen 2000 en 2020 nog verwarmd met aardgas. Deze woningen hebben echter een goed isolatieniveau en kunnen meestal rechtstreeks verwarmd worden met een LT-techniek, zoals een zoals een elektrische warmtepomp op een LT-net. Deze analyse zit niet in het kansenoverzicht, maar is wel een kans voor individuele woningen die gebouwd zijn na 2000 of woningen die gerenoveerd zijn tot LT-niveau.

Aandeel corporatiebezit Het aandeel corporatiebezit is een factor die zowel een kans als een antikans kan zijn. Het voordeel van een hoog corporatiebezit in een buurt is het feit dat een groot gedeelte van de huizen onder één eigenaar valt. Dit betekent dat de gesprekken in een buurt en het proces naar aardgasvrij met relatief weinig woningeigenaren gevoerd hoeft te worden en daarmee efficiënter kan verlopen. Een woningcorporatie kan beslissingen nemen voor meerdere woningen tegelijk: dit biedt kansen om in een keer grotere groepen woningen aan te pakken en de doorlooptijd flink te versnellen. ________________________________ 21

Nieuwbouwwoningen waarvan de vergunning is verleend na 1 juli 2018.

210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021

Aan de andere kant kan een hoog corporatiebezit een buurt het ook lastiger maken om aardgasvrij te worden. De warmtetransitie vraagt namelijk zowel procesmatig als financieel veel van de woningcorporaties. De afgelopen jaren hebben de Wassenaarse woningcorporaties in verschillende buurten investeringen gedaan om hun bezit te verduurzamen naar label A en B, ook na de peildatum van de doorrekening van de Startanalyse. Deze investeringen kunnen nog jaren op de investeringsbegrotingen van woningcorporaties drukken. Voor deze analyse hebben wij de aanname gedaan dat wanneer meer dan 30% van de woningen in een buurt corporatiewoningen zijn, er sprake is van een hoog aandeel corporatiebezit. In Wassenaar zijn er een aantal buurten met een hoog aandeel (≥ 30%) corporatiebezit. Deze buurten liggen allemaal, op Kerkehout na, rondom de kern van Wassenaar. In de volgende vijf buurten is het corporatiebezit hoger dan 30% van de woningvoorraad: Dorp Wassenaar, Kerkehout, Oostdorp, Zijlwatering en haven en Weteringpark. In deze buurten is het belangrijk om zowel te kijken naar de kansen als de uitdagingen die het aandeel van corporatiebezit speelt in de warmtetransitie. Het is hierbij van belang dat alle partijen met elkaar in gesprek blijven over de kansen en mogelijkheden samen oplossingen te vinden voor de uitdagingen. Van particuliere verhuurders hebben we geen informatie.

Bij het opstellen van de TVW blijft van belang om ook hier aandacht voor te blijven houden. Of het nu om een warmtenetaansluiting of een individuele oplossing gaat: in beide gevallen is het gunstig als een eigenaar met meerdere panden tegelijk aan de slag kan gaan.

Blokverwarming Paragraaf G.3 geeft de locaties van corporatiewoningen met blokverwarming weer en beschrijft en hoe dit van invloed is op de doorlooptijd. Naast invloed op de doorlooptijd, kan blokverwarming ook een kans zijn in de warmtetransitie. Als er in een gebouw al blokverwarming aanwezig is, is het gemakkelijker om over stappen op een collectieve techniek dan wanneer dit niet het geval is. Het systeem (onder andere de leidingen) is al aanwezig in de panden, het enige wat in de woning veranderd moet worden is de warmtebron. Dit maakt het makkelijker om over te stappen op een warmtenet of bijvoorbeeld een collectieve warmtepomp. Blokverwarming komt in de gemeente Wassenaar voornamelijk voor in woningen die in het bezit zijn van corporaties. Aangezien we een hoog aandeel corporatiebezit al meetellen als kans, nemen we de aanwezigheid van blokverwarming nu niet mee als kans, omdat het anders tot dubbeltelling leidt. Wel kan het nuttig zijn om dit mee te nemen in het verdere traject.

Kostenafstand individuele vs. collectieve optie Voor het aanleggen van een nieuwe duurzame warmte-infrastructuur zijn er twee oplossingsrichtingen: een collectieve warmteoptie (warmtenet) of een individuele (hybride of elektrische warmtepomp). Het verschil tussen deze oplossingsrichtingen zit in de aanpak: — Bij een individuele techniek zullen alle woningeigenaren zelf aan de slag moeten gaan (hier kan de gemeente uiteraard wel bij ondersteunen). — Wordt het een collectieve techniek, dan moet er een heel ander proces gestart worden. Hierbij moet er onder andere gesproken worden met een warmteleverancier, gekeken worden naar ruimte in de bodem om een net aan te leggen, en collectief een tijdspad vastgesteld worden. Hierbij ligt de actie meer bij de verschillende stakeholders en

210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021

hebben woningeigenaren een minder actieve rol (behalve bij de keuze of ze aangesloten willen worden of niet). In onze analyse gaan wij ervan uit dat als het kostenverschil tussen deze twee richtingen groot is (meer dan 30%), er een zekerheid bestaat over de oplossingsrichting in een buurt. Dit zien wij als een kans: als een oplossingsrichting dermate goedkoper is biedt dit duidelijkheid welke aanpak er voor een buurt gekozen kan worden. In Wassenaar is dit in verschillende buurten het geval, namelijk in: Meijendel, Maaldrift, Duindigt met Groenendaal, Duinrell, Eikenhorst, De Kieviet, Rijksdorp met De Pan, OudClingendaal en Raaphorst. Dit zijn met name de buurten waar de afstand tussen de gebouwen relatief groot is, waardoor de kosten van het aanleggen van een warmtenet hoog op kunnen lopen. In deze buurten zijn de nationale kosten van een collectief warmtenet minimaal 30% hoger dan de nationale kosten van een individuele elektrische warmtepomp.

Samenvatting van de kansen Tabel 35 geeft een overzicht van bovengenoemde kansen per buurt. Hierbij is een 1 de aanwezigheid van een kans, en een 0 het niet aanwezig zijn van deze kans in een buurt. Naast de kansen die we in deze paragraaf beschrijven, zijn nog andere kansen te bedenken, zoals verduurzamingsplannen van particuliere vastgoedeigenaren of het gemeentelijk bezit. Deze zijn nu niet in beeld en daarom ook niet meegenomen. Deze werkzaamheden bieden echter wel meekoppelkansen en zijn daarom goed om in beeld te houden. Daarnaast kunnen er in buurten sociale kansen zijn, zoals lokale initiatieven, sociale karakteristieken of de mogelijkheden van bewoners om te investeren. Deze kansen beschrijven we hier bewust niet, omdat dit een technisch-economische analyse is. Wel willen we aanraden om deze nader te onderzoeken in het participatietraject. Tabel 35 - Overzicht kansen in de buurten in Wassenaar Buurtnaam

Totaal-

Vervanging

Aandeel

score

riolering

gasnetwerk

langetermijn

nieuwbouw

corporatie-

afstand

bezit

individuele

-renovatie

Kosten-

vs. collectieve optie

Oud-Wassenaar

Kerkehout

Maaldrift

Groot Deijleroord en Ter Weer

Nieuw-Wassenaar

Oostdorp

Duindigt met Groenendaal

Dorp Wassenaar

Verspreide huizen Meijendel

Verspr.h. Duinrell Wassenaarse Slag

Verspr. h. Eikenhorst

De Kieviet

Rijksdorp met De Pan

Oud-Clingendaal

210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021

Buurtnaam

Totaal-

Vervanging

Aandeel

score

riolering

gasnetwerk

langetermijn

nieuwbouw

corporatie-

afstand

bezit

individuele

-renovatie

Kosten-

vs. collectieve optie

De Paauw

Zijlwatering en haven

Verspr.h. Raaphorst en in poldergebied

0,5

Drie Papegaaien

Klingenbosch

Weteringpark

De Deijl

Kansrijke buurten Er zijn een beperkt aantal buurten in Wassenaar waarvoor meerdere kansen gelden. Met drie kansen komt de buurt Verspreide huizen Meijendel als meest kansrijk naar voren. Daarnaast zijn er nog een aantal buurten waar zich meerdere kansen voordoen. Allereerst bespreken we de kansen voor Verspreide huizen Meijendel, en vervolgens gaan we in op de andere buurten. In de buurt Verspreide huizen Meijendel is het gasnet aan vervanging toe. Bovendien zijn de nationale kosten van een collectief warmtenet in deze buurt meer dan 30% hoger dan de nationale kosten van een individuele elektrische warmtepomp. Dit geeft zekerheid over de aardgasvrije warmtevoorziening. Tot slot zijn er renovatieplannen voor meer dan 10% van de gebouwen in de buurt. In de andere buurten komt het totaal aantal kansen niet hoger dan twee uit. Dit betekent dat deze buurten in twee categorieën een kans maken, maar in de andere categorieën niet. Het biedt dus geen zekerheid dat deze buurten per sé de beste locatie zijn om te starten, maar het biedt wel waardevolle informatie om in deze buurten te kijken wat de mogelijkheden zijn.

Het gaat hierbij om de volgende buurten: — Dorp Wassenaar en Kerkehout (aandeel corporatiebezit en renovatieplannen); — Oostdorp (vervanging riolering en aandeel corporatiebezit); — Groot Deijleroord en Ter Weer (vervanging gasnetwerk en riolering); — Duindigt met Groenendaal (kostenafstand individuele vs. collectieve optie en aandeel nieuwbouw); — Rijksdorp met De Pan (kostenafstand individuele vs. collectieve optie en vervanging gasnetwerk). Het doel van de kansentabel in Tabel 35 is dan ook met elkaar in gesprek te gaan. Wat zien de gemeente en de stakeholders als kans? Wanneer staan de vervangingen en renovaties gepland? Zijn deze te combineren, of staan deze elkaar juist in de weg? Spelen er nog andere kansen in deze gemeente die nu niet in de tabel staan, of zouden bepaalde zaken toch niet als kans aangemerkt moeten worden? Bovendien is het van belang om samen na te denken welke kansen de gemeente en stakeholders als meest ‘kansrijk’ zien. Tabel 35 geeft aan elke kans dezelfde waarde, maar in werkelijkheid zullen de betrokken partijen de ene kans belangrijker vinden dan de

210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021

andere. Het is een uitdaging om samen na te denken over welke buurten het meest kansrijk zijn om de warmtetransitie te starten. Ook andere factoren, zoals het draagvlak voor de warmtetransitie van bewoners, zijn momenteel nog niet in de tabel opgenomen, maar bij het selecteren van startbuurten is het nuttig om hier ook bij stil te staan. Het is bovendien belangrijk om na te denken of de kansen aansluiten op het tijdspad en de techniekkeuze in een buurt. Dit kan bepalen of vervangingswerkzaamheden als kans kunnen worden benut. Bovendien is het van belang dat het tijdspad van de verschillende werkzaamheden op elkaar wordt afgestemd.

7.3

Fasering in de tijd Op basis van de kansenanalyse kijken we wat logische buurten zijn om te starten met de overstap naar een aardgasvrij alternatief. De volgorde van de overstap naar een aardgasvrij alternatief noemen we de fasering in de tijd. Op basis van de technisch-economische22 kansenanalyse kunnen we de buurten in Wassenaar opdelen in drie groepen: — Startbuurten: 2025-2030. In deze buurten kan de gemeente op korte termijn aan de slag. Dit zijn buurten waar op basis van de kansen de eerste stappen kunnen worden gezet in de warmtetransitie. — Meters maken: 2030–2045. Het grootste deel van de buurten bevindt zich in deze groep. Nadat de gemeente de eerste stappen heeft gezet, is het tijd om meters te maken. — Afsluitende buurten: 2045–2050. Dit zijn buurten die voorlopig nog niet aardgasvrij worden. Dit kan liggen aan het ontbreken van kansen of omdat de uitdagingen nu nog te groot zijn. Wel kunnen bewoners en pandeigenaren in deze buurten nu al aan de slag met het aanbrengen van isolatie om energie te besparen. Hieronder volgt een verdere toelichting van de drie fases van overstappen op een aardgasvrij alternatief. Uiteraard betekent het niet dat buurten die pas in de tweede of derde fase aan de beurt komen, nu nog niet aan de slag kunnen.

In Hoofdstuk 8 wordt per buurtcluster een handelingsperspectief gegeven wat bewoners nu al kunnen doen om CO 2-uitstoot te verminderen, en zich voor te bereiden op een duurzame warmteoplossing.

Startbuurten (2025–2030) Op basis van de kansen die we in dit hoofdstuk beschreven, zien wij één buurt als kansrijk om een start te maken met de warmtetransitie: Verspreide huizen Meijendel. Het totaal aantal woningequivalenten in deze buurten is slechts 31. Dit ligt een stuk lager dan de doelstelling op basis van het Klimaatakkoord van circa 3.085 woningequivalenten. Enkel deze wijk voor 2030 volledig oppakken is dus niet erg ambitieus. Het is aan de gemeente, de woningcorporaties en overige stakeholders om samen te kijken of bovengenoemde buurt wordt aangewezen als startbuurt, en om te onderzoeken of er nog meer startbuurten aangewezen kunnen worden. Wellicht kan worden aangesloten bij de renovatieplannen van de woningcorporaties in Dorp Wassenaar en Kerkehout. Echter, de warmtetransitie vraagt zowel procesmatig als financieel veel van de woningcorporaties. Het is belangrijk hier rekening mee te houden, en eventueel te kiezen om de lasten te verdelen. Daarnaast speelt ook het participatietraject een belangrijke rol in de verdere uitwerking van de transitievisie warmte en de keuze met betrekking tot de startbuurt(en). ________________________________ 22

Zoals eerder toegelicht is de hiergenoemde fasering enkel gebaseerd op technisch-economische factoren. In het verdere traject van de Transitievisie Warmte zal dit moeten worden aangevuld met sociale factoren en worden afgestemd met bewoners en stakeholders.

210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021

Een andere optie is om in te zetten op de buurten Duindigt met Groenendaal en Rijksdorp met De Pan. In deze buurten is de oplossingsrichting duidelijk (de nationale kosten van een individuele warmtepomp zijn namelijk minstens 30% goedkoper dan van een warmtenet). Daarnaast zijn er in deze buurten ook andere kansen aanwezig.

Meters maken (2030-2045) Na 2030 zal er flink tempo gemaakt moeten worden om de doelen van het Klimaatakkoord te behalen. In deze periode worden dan ook de meeste buurten aardgasvrij gemaakt. Op basis van de kansenanalyse is er een brede groep buurten die op een of twee factoren een kans heeft. In de vorige alinea worden Dorp Wassenaar, Kerkehout, Duindigt met Groenendaal en Rijksdrop met de Pan aangewezen als mogelijke startbuurt. Mocht uit het verdere traject blijken dat deze buurten toch niet worden geselecteerd als startbuurt, dan komen ze in de tweede fase aan de beurt. Andere buurten die op twee factoren een kans hebben zijn: Groot Deijleroord en Ter Weer, en Oostdorp. Groot Deijleroord en Ter Weer komt naar voren vanwege de vervangingsopgave van zowel het gasnetwerk als de riolering. Ook in Oostdorp moet een deel van de riolering vervangen worden en is er sprake van een hoog corporatiebezit. Het is van belang dat de gemeente verder in gesprek gaat met Liander en de dienst binnen de gemeente die hierover gaat wanneer deze werkzaamheden zullen plaats vinden en of er een meekoppelkans gevonden kan worden met de energietransitie. Deze afstemming is van belang om maatschappelijke desinvesteringen te voorkomen. In de praktijk van de proeftuinen aardgasvrije wijken blijkt het tot op heden echter lastig om deze desinvesteringen daadwerkelijk te voorkomen (Maas, 2021).

Daarnaast heeft het gros van de buurt een kans op éen factor. Dit lijken geen buurten om direct mee te starten, maar om de warmtetransitie tot een succes te maken is het van belang dat er een goede planning wordt gemaakt waarin alle buurten aan de beurt komen. Hierbij spelen niet alleen de kansen een rol, maar ook de oplossingsrichting en uiteraard het participatietraject. Het gaat hier om de buurten: Oud-Wassenaar, Maaldrift, Duinrell, Eikenhorst, De Kieviet, Oud-Clingendaal, Zijlwatering en haven, Raaphorst, Drie Papegaaien en Weteringpark. De aanpak hangt af van een aantal factoren. Allereerst is het van belang om voor de buurten (of clusters) een keuze te maken tussen een individuele of een collectieve aanpak. Voor een aantal buurten komt uit het afwegingskader een duidelijke richting naar voren. Dit zijn met name de breder uitgelegde buurten en het buitengebied. In deze buurten ligt een individuele aanpak voor de hand. Voor deze buurten kan de gemeente een plan opstellen voor de planning en uitvoering. Aangezien voor de breder uitgelegde buurten en het buitengebied de opgave om te isoleren groot is, kan een hybride warmtepomp een goede tussenoplossing bieden, waarbij er ook meer tijd overblijft voor isolerende maatregelen op natuurlijke momenten. Na 2030 is mogelijk meer bekend over alternatieve technieken met behulp van hernieuwbare gassen.

De gemeente kan deze ontwikkelingen in het oog houden. In het volgende hoofdstuk gaan we verder in op het handelingsperspectief voor deze buurten. Daarnaast zijn er ook buurten waar er geen eenduidige oplossingsrichting uitkomt. Dit zijn vooral de buurten in Wassenaar dorp en de dichter bebouwde buurten buiten Wassenaar (Kerkehout en Klingenbosch). Het is van belang dat gemeente in het verdere traject, onder andere door in gesprek te gaan met stakeholders en bewoners, meer inzicht te krijgen in de

210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021

oplossingsrichting voor iedere buurt. Indien hier een collectieve oplossing uit naar voren komt, betekent dit dat de gemeente stappen zal moeten ondernemen om dit proces verder in gang te zetten. In de tussentijd zijn er echter ook stappen die ondernomen kunnen worden. In het volgende hoofdstuk gaan we verder in op het handelingsperspectief voor deze buurten.

Afsluitende buurten (2045-2050) In de buurten die eerder zijn opgepakt liggen waarschijnlijk nog panden die bijzonder uitdagend zijn gebleken om direct aardgasvrij te maken. Mogelijk is hier gekozen om eerst te isoleren, of over te stappen op een hybride warmtepomp. In deze laatste jaren kunnen ook deze panden aangepakt worden, zodat de gebouwde omgeving in Wassenaar volledig aardgasvrij is. Uit de kansenanalyse blijkt dat de buurten Nieuw-Wassenaar, De Paauw en Klingenbosch geen kansen hebben in de kansenanalyse. Uiteraard hoeft dit niet direct te betekenen dat deze automatisch als laatste aan de beurt komen. Uit het verdere traject zal blijken of er andere (sociale) kansen liggen in deze buurten en hoe de bewoners en stakeholders hierin staan. In de tussentijd zijn er ook voor deze buurten stappen die nu al gedaan kunnen worden. In het volgende hoofdstuk gaan we verder in op het handelingsperspectief voor deze buurten.

210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021

8 Handelingsperspectief voor buurtclusters In de vorige hoofdstukken hebben we voor de verschillende Wassenaarse buurten laten zien wat de mogelijke alternatieven zijn voor aardgas, hoe we de verschillende warmtetechnieken met elkaar kunnen afwegen (afwegingskader) en hoe de planning in de tijd eruit kan komen te zien. Deze analyses hebben we telkens op buurtniveau gedaan, en zijn bedoeld als ondersteuning voor het opstellen van de transitievisie warmte voor Wassenaar. In dit hoofdstuk bieden we een handelingsperspectief voor bewoners en geven we antwoord op vragen als: wat betekenen de oplossingsrichtingen voor bewoners? En welke stappen kunnen bewoners nemen als zij nu al aan de slag willen met het verduurzamen van hun woning? We zoomen uit van het buurtniveau en kijken naar clusters van buurten met soortgelijke kenmerken. We hebben de buurtclusters samengesteld op basis van overeenkomende kenmerken en de oplossingsrichting. Hierbij kijken we bijvoorbeeld naar de bebouwingsdichtheid, het isolatieniveau, het energieverbruik, en de uitkomsten uit het afwegingskader. Op basis van deze kenmerken hebben we vijf buurtclusters samengesteld: — Wassenaar Centrum; — Wassenaar Noord; — Breder uitgelegde buurten; — Kerkehout en Klingenbosch; — Wassenaar buitengebied.

We hebben de buurt de Paauw opgedeeld in noord en zuid vanwege het duidelijke onderscheid in bebouwing: de bebouwing in noord komt overeen met de nabijgelegen buurten Dorp Wassenaar en De Deijl, en zuid komt overeen met de nabijgelegen breder uitgelegde wijken. In Figuur 10 staat een potentiële indeling van de buurt de Paauw in de buurtclustering. Het is uiteraard mogelijk deze indeling te herzien als dit gewenst blijkt. Figuur 10 - Potentiële indeling De Paauw in buurtclustering

Bron: bewerkte screenshot uit VNG DEGO viewer.

210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021

In de verschillende handelingsperspectieven spreken we van de Standaard en streefwaarden van de Rijksoverheid. Tekstbox 4 geeft hierover meer informatie. Tekstbox 4 - Standaard en streefwaarden In het Klimaatakkoord is afgesproken dat er een ’Standaard’ (in kWh/m2/jaar) met bijbehorende streef– waarden voor individuele bouwdelen (zoals muren, vloer en glas) komt voor het isolatieniveau van woningen. De Standaard moet woningeigenaren, verhuurders en particulieren meer duidelijkheid geven over wat als goede en toekomstbestendige woningisolatie wordt beschouwd. Met isoleren naar de Standaard worden woningen voorbereid op verwarming met lagere temperaturen dan nu gebruikelijk is. In de kamerbrief over de Standaard voor woningisolatie van 18 maart 2021 (MinBZK, 2019) staat dat wanneer woningen worden geïsoleerd volgens de voorgestelde Standaard, dit betekent dat woningen van na 1945 geschikt zijn voor verwarming met warmte van 50°C. Bij oudere woningen ontbreekt vaak een spouwmuur, waardoor verduurzamen tot dat niveau meer kostbaar en ingrijpend is. Voor woningen van voor 1945 geldt daarom een lagere standaard, namelijk isoleren tot een niveau dat deze woningen kunnen worden verwarmd met warmte van 70°C. Woningen die gebouwd zijn na 1992 voldoen over het algemeen al aan de Standaard.

Voor woningen die gebouwd zijn tussen 1945 en 1992 leidt de Standaard niet bij alle warmtetechnieken tot de meest kostenoptimale oplossing (zowel nationale als eindgebruikerskosten). De Standaard en streefwaarden zijn (nog) niet verplicht. De gemeente kan deze al wel gebruiken bij de voorlichting van woningeigenaren.

Cluster: Wassenaar Centrum Dit cluster omvat de buurten Dorp Wassenaar, De Deijl en de Pauw (Noord) Centrum Wassenaar is (vergeleken met andere delen van Wassenaar) relatief dicht bebouwd met veel rijwoningen en appartementen. Het grootste deel van de woningen komt uit de bouwperiode voor/rond 1945, met uitzondering van het woonblok in het zuidwesten van de buurt Dorp Wassenaar. Het isolatieniveau van de woningen loopt uiteen. Veel woningen hebben label E of slechter, maar er zijn ook woningen die al een beter label hebben. In dit cluster is er geen eenduidige oplossingsrichting. De nationale kosten van de technieken elektrische warmtepomp en MT-warmtenet zijn vergelijkbaar. Een MT-warmtenet heeft in dit cluster de laagste kosten voor de eindgebruiker. Dit geeft echter geen garantie dat een warmtenet haalbaar is. De aanleg van een warmtenet hangt af van veel factoren, bijvoorbeeld of er een geschikte bron is en of het financieel haalbaar is. Dit cluster bestaat voor ongeveer 30% uit corporatiewoningen. Woningcorporaties zijn verantwoordelijk voor grootschalige renovaties. Huurders kunnen de renovatieplannen opvragen bij hun woningcorporatie. Daarnaast kunnen zij zelf aan de slag met energie besparen door slim met de verwarming om te gaan en door het nemen van kleine energiebesparende maatregelen, zoals tochtstrips en een waterbesparende douchekop.

Woningeigenaren kunnen stappen ondernemen om de woning beter te isoleren, bij voorkeur op natuurlijke momenten zoals een verbouwing of verhuizing. Woningen kunnen worden geïsoleerd volgens de Standaard. Woningeneigenaren kunnen voor isolatieadvies terecht bij het Duurzaam Bouwloket. Eigenaren van monumentale panden kunnen daarnaast ook advies inwinnen bij De Groene Grachten over de mogelijkheden. In een slecht geïsoleerde hoekwoning verdienen de meeste isolatiemaatregelen zich binnen 4 (isoleren spouwmuren)

210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021

tot 10 (vervangen enkel glas door HR++ glas) jaar terug (MilieuCentraal, lopend-a). In goed geïsoleerde woningen is het belangrijk om actief te ventileren, met bijvoorbeeld balansventilatie of CO2-gestuurde ventilatie. Andere duurzame stappen zijn eigen opwek van duurzame energie zoals met zonnepanelen of een zonneboiler. De laatste stap is de overstap naar een duurzame warmtetechniek. De gemeente zal in de transitievisie warmte en later in de buurtplannen meer informatie geven over de oplossingsrichting in de buurt. Als de plannen richting een collectieve oplossing gaan, is het niet nodig om nu al voor een andere verwarmingstechniek te kiezen. Als de plannen richting een individuele oplossing gaan, zijn er een aantal mogelijkheden. Woningeneigenaren die nog niet op het juiste isolatieniveau zitten, kunnen kiezen voor een hybride warmtepomp als tussenoplossing. Een hybride warmtepomp bespaart op het gasverbruik en is ook al toe te passen bij woningen die nog niet goed geïsoleerd zijn. De woningeigenaar kan dan op het eigen tempo isoleren naar een LT-niveau (dit betekent dat verwarming mogelijk is op 50 graden). Woningeigenaren die al wel op het juiste isolatieniveau zitten, kunnen in plaats van een hybride warmtepomp kiezen voor een volledig elektrische warmtepomp. In combinatie met elektrisch koken is de woning dan aardgasvrij.

Cluster: Wassenaar Noord Dit cluster omvat de buurten Zijlwatering en haven, Groot Deijleroord en Ter Weer, Weteringpark en Oostdorp De cluster Wassenaar Noord is relatief dicht bebouwd met veel rijwoningen en appartementen. Het grootste deel van de woningen is gebouwd na 1945. Gemiddeld genomen is het isolatieniveau redelijk tot goed: de meeste woningen hebben een energielabel tussen A en D. Slechts enkele gebouwen hebben een slechter energielabel. Oostdorp bevat relatief de oudste bebouwing: hier staan ook een paar blokken met vooroorlogse woningen. Verder zijn er in dit cluster veel corporatiewoningen: het corporatiebezit in de buurten ligt tussen de 31 en 63%. De elektrische warmtepomp is de warmtetechniek met de laagste nationale kosten, al is het verschil in nationale kosten met de andere warmtetechnieken niet groot. Wat betreft de eindgebruikerskosten scoort het warmtenet juist beter. Al met al komt er geen eenduidige oplossingsrichting uit voor dit buurtcluster. Zowel individuele warmtepompen als een MTwarmtenet lijken geschikt. Wel is het zo dat het gemiddelde isolatieniveau in deze buurten hoger ligt dan in de rest van de gemeente. Dit cluster bestaat voor ongeveer 30% uit corporatiewoningen. Woningcorporaties zijn verantwoordelijk voor grootschalige renovaties.

Met name in Zijlwatering en haven en in Oostdorp zijn de woningcorporaties in Wassenaar bezig (geweest) hun bezit te verduurzamen naar label A of B. Huurders kunnen de renovatieplannen opvragen bij hun woningcorporatie. Daarnaast kunnen zij zelf aan de slag met energie besparen door slim met de verwarming om te gaan en door het nemen van kleine energiebesparende maatregelen, zoals tochtstrips en een waterbesparende douchekop.

210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021

Woningeigenaren kunnen stappen ondernemen om de woning beter te isoleren, bij voorkeur bij natuurlijke momenten zoals een verbouwing of verhuizing. Woningen kunnen worden geïsoleerd volgens de Standaard. Woningeneigenaren kunnen voor isolatieadvies terecht bij het Duurzaam Bouwloket. Eigenaren van monumentale panden kunnen daarnaast ook advies inwinnen bij De Groene Grachten over de mogelijkheden. Ook in woningen die al in enige mate geïsoleerd zijn, valt nog veel te besparen: zo’n € 600 per jaar bij isolatie van dak, vloer, muren en ramen (Milieu Centraal, sd). In goed geïsoleerde woningen is het belangrijk om actief te ventileren, met bijvoorbeeld balansventilatie of CO 2-gestuurde ventilatie. Andere duurzame stappen zijn eigen opwek van duurzame energie zoals met zonnepanelen of een zonneboiler. De laatste stap is de overstap naar een duurzame warmtetechniek. De gemeente zal in de transitievisie warmte en later in de buurtplannen meer informatie geven over de oplossingsrichting in de buurt. Als de plannen richting een collectieve oplossing gaan, is het niet nodig om nu al voor een andere verwarmingstechniek te kiezen. Als de plannen richting een individuele oplossing gaan, zijn er een aantal mogelijkheden. Woningeneigenaren die nog niet op het juiste isolatieniveau zitten, kunnen kiezen voor een hybride warmtepomp als tussenoplossing.

Een hybride warmtepomp bespaart op het gasverbruik en is ook al toe te passen bij woningen die nog niet goed geïsoleerd zijn. De woningeigenaar kan dan op het eigen tempo isoleren naar een LT-niveau (dit betekent dat verwarming mogelijk is op 50 graden). Woningeigenaren die al wel op het juiste isolatieniveau zitten, kunnen in plaats van een hybride warmtepomp kiezen voor een volledig elektrische warmtepomp. In combinatie met elektrisch koken is de woning dan aardgasvrij.

Cluster: Breder uitgelegde buurten Dit cluster omvat de buurten Nieuw Wassenaar, Oud Wassenaar, De Kieviet, De Paauw (zuid), Drie Papegaaien, Oud-Clingendaal, Rijksdorp met de Pan, Duindigt met Groenendaal Wassenaar Zuid bestaat voornamelijk uit breder uitgelegde buurten met vrijstaande woningen. Een groot deel van de woningen is vooroorlogse bouw, waarbij de meeste woningen slecht geïsoleerd zijn (label E t/m G). Er zijn in dit cluster (nagenoeg) geen corporatiewoningen. In dit cluster zijn de nationale kosten van collectieve warmtetechnieken veel hoger dan de nationale kosten van individuele warmtetechnieken. De eindgebruikerskosten van een MTwarmtenet zijn echter wel lager dan de eindgebruikerskosten van een elektrische warmtepomp. In de berekeningen van de eindgebruikerskosten zijn de infrastructuurkosten echter niet meegenomen. Deze infrastructurele kosten zijn zo hoog, dat het vanuit het perspectief van een warmteleverancier niet rendabel is om een warmtenet aan te leggen. Dit komt doordat de woningen ver uit elkaar liggen en vaak ook ver van de straat af staan. Dit zorgt ervoor dat de aanleg van een warmtenet zeer kostbaar. Woningeigenaren kunnen stappen ondernemen om de woning beter te isoleren, bij voorkeur bij natuurlijke momenten zoals een verbouwing of verhuizing. Woningen kunnen worden geïsoleerd volgens de Standaard.

Woningeneigenaren kunnen voor isolatieadvies terecht bij het Duurzaam Bouwloket. Eigenaren van monumentale panden kunnen daarnaast ook advies inwinnen bij De Groene Grachten over de mogelijkheden. In een slecht geïsoleerde hoekwoning verdienen de meeste isolatiemaatregelen zich binnen 4 (isoleren spouwmuren) tot 10 (vervangen enkel glas door HR++ glas) jaar terug (MilieuCentraal, lopend-a). In goed geïsoleerde woningen is het belangrijk om actief te ventileren, met bijvoorbeeld

210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021

balansventilatie of CO2-gestuurde ventilatie. Andere duurzame stappen zijn eigen opwek van duurzame energie zoals met zonnepanelen of een zonneboiler. In dit cluster kunnen woningeneigenaren aan de slag met individuele warmtetechnieken. Op de korte termijn ligt een hybride warmtepomp het meest voor de hand voor woningen die nog niet goed geïsoleerd zijn. Met een hybride warmtepomp is het mogelijk om al flink op het gasverbruik te besparen. Een hybride warmtepomp verdient zich in een gemiddelde hoekwoning in 7-11 jaar terug.23 In de tijd dat de hybride warmtepomp meegaat, kunnen woningeigenaren hun woning stapsgewijs isoleren. Dit levert niet alleen een beter isolatieniveau op, maar ook meer comfort in de woning. Woningen die al zeer goed geïsoleerd zijn, kunnen overstappen op een volledig elektrische warmtepomp. De aanschafkosten van een elektrische luchtwarmtepomp liggen tussen de € 6.500 en € 14.000 (Milieucentraal, lopend). Voor verwarmen met een elektrische warmtepomp is een LT-afgiftesysteem nodig, bijvoorbeeld LT-radiatoren of vloerverwarming.

Cluster: Kerkehout en Klingenbosch Dit cluster omvat de buurten Kerkehout en Klingenbosch Kerkehout en Klingenbosch zijn beide kleinere (dorps)kernen in Wassenaar Zuid en wat dichter bebouwd dan de omliggende buurten. Een groot deel van Kerkehout bestaat uit corporatiewoningen, namelijk ruim 60%. In Klingenbosch ligt geen corporatiebezit. De woningen bestaan uit een mix van bouwperiodes en energielabels. Er staan vooroorlogse woningen, woningen uit de jaren ‘50, de jaren ‘80 en recentere bouw van na 1995. Dit betekent ook dat de energielabels uiteen lopen. De recente woningen hebben goede energielabels. De wat oudere woningen zijn gemixt: sommige woningen hebben waarschijnlijk al renovaties ondergaan waardoor ze rond label C zitten, terwijl andere woningen nog een minder goed label hebben (E-G). In Kerkehout en Klingenbosch is er geen eenduidige voorkeurstechniek. De nationale kosten en de eindgebruikerskosten van de elektrische warmtepomp en het MT-warmtenet liggen dicht bij elkaar. De nationale kosten zijn wat lager bij een elektrische warmtepomp. In Kerkehout liggen de eindgebruikerskosten van een warmtepomp en een MT-warmtenet dicht bij elkaar; in Klingenbosch zijn de eindgebruikerskosten voor een warmtepomp wel wat hoger. Een LT-warmtenet is duidelijk duurder dan de andere warmtetechnieken.

Wat betreft impact in de woning en de realisatietijd lijkt een MT-net wel wat gunstiger dan een elektrische warmtepomp. Al met al komt er geen duidelijke voorkeurstechniek naar voren. In Kerkehout liggen veel corporatiewoningen. Dit cluster bestaat voor ongeveer 30% uit corporatiewoningen. Woningcorporaties zijn verantwoordelijk voor grootschalige renovaties. In Kerkehout zijn de woningcorporaties in Wassenaar bezig (geweest) hun bezit te verduurzamen naar label A of B. Huurders kunnen de renovatieplannen opvragen bij hun woningcorporatie. Daarnaast kunnen zij zelf aan de slag met energie besparen door slim met de verwarming om te gaan en door het nemen van kleine energiebesparende maatregelen, zoals tochtstrips en een waterbesparende douchekop. ________________________________ 23

Aanschafkosten hybride warmtepomp (zonder cv-ketel): € 3.600-4.600. Subsidie: € 1.500-1.800. Gemiddelde jaarlijkse besparing op de energierekening: € 270 (MilieuCentraal, lopend-b). Dit is een grove indicatie en kan voor verschillende woningtypen flink afwijken. De precieze besparing is afhankelijk van meerdere factoren, zoals het woningtype, het isolatieniveau, huishoudensgrootte en stookgedrag.

210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021

Woningeigenaren kunnen stappen ondernemen om de woning beter te isoleren, bij voorkeur bij natuurlijke momenten zoals een verbouwing of verhuizing. Woningen kunnen worden geïsoleerd volgens de Standaard. Woningeneigenaren kunnen voor isolatieadvies terecht bij het Duurzaam Bouwloket. Eigenaren van monumentale panden kunnen daarnaast ook advies inwinnen bij De Groene Grachten over de mogelijkheden. In een slecht geïsoleerde hoekwoning verdienen de meeste isolatiemaatregelen zich binnen 4 (isoleren spouwmuren) tot 10 (vervangen enkel glas door HR++ glas) jaar terug. Ook in woningen die matig geïsoleerd zijn, valt nog veel te besparen: zo’n € 600 per jaar bij isolatie van dak, vloer, muren en ramen (MilieuCentraal, lopend-a). In goed geïsoleerde woningen is het belangrijk om actief te ventileren, met bijvoorbeeld balansventilatie of CO2-gestuurde ventilatie. Andere duurzame stappen zijn eigen opwek van duurzame energie zoals met zonnepanelen of een zonneboiler. De laatste stap is de overstap naar een duurzame warmtetechniek. De gemeente zal in de transitievisie warmte en later in de buurtplannen meer informatie geven over de oplossingsrichting in de buurt. Als de plannen richting een collectieve oplossing gaan, is het niet nodig om nu al voor een andere verwarmingstechniek te kiezen. Als de plannen richting een individuele oplossing gaan, zijn er een aantal mogelijkheden.

Woningeneigenaren die nog niet op het juiste isolatieniveau zitten, kunnen kiezen voor een hybride warmtepomp als tussenoplossing. Een hybride warmtepomp bespaart op het gasverbruik en is ook mogelijk bij lagere isolatieniveaus. De woningeigenaar kan dan op het eigen tempo isoleren naar een lagetemperatuurniveau (dit betekent dat verwarming mogelijk is op 50 graden). Woningeigenaren die al wel op het juiste isolatieniveau zitten, kunnen in plaats van een hybride warmtepomp kiezen voor een volledig elektrische warmtepomp. In combinatie met elektrisch koken is deze woning dan aardgasvrij.

Cluster: Wassenaar buitengebied Dit cluster omvat de buurten Maaldrift, Meijendel, Eikenhorst, Raaphorst en Poldergebied, Duinrell, Wassenaarse Slag Wassenaar buitengebied bestaat uit de buurten rondom Wassenaar en Maaldrift. In deze buurten staan weinig woningen en de afstand tussen de woningen is over het algemeen groot (met uitzondering van Maaldrift). Verder bestaat dit cluster vooral uit natuurgebied en poldergebied. De huizen die er staan hebben diverse bouwperiodes en energielabels. Een groot deel van de woningen heeft een laag energielabel (E-G) en heeft een relatief hoge warmtevraag. Vanwege het lage aantal woningen en de afstand tussen de woningen ligt een individuele oplossing duidelijk het meest voor de hand. Dit zien we terug in de nationale kosten: de nationale kosten van collectieve zijn meer dan 50% hoger dan die van een individuele warmtepomp. Als we enkel naar de eindgebruikerskosten kijken zien we dat individuele warmtepompen wel hogere kosten hebben een warmtenet. Dit komt omdat in de eindgebruikerskosten de kosten van infrastructuur niet zijn meegenomen. In de praktijk betekent dit echter dat een warmtenet niet realistisch is vanwege de zeer hoge kosten voor een warmtenet in het buitengebied. Woningeigenaren kunnen stappen ondernemen om de woning beter te isoleren, bij voorkeur bij natuurlijke momenten zoals een verbouwing of verhuizing.

Woningen kunnen worden

210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021

geïsoleerd volgens de Standaard. Woningeneigenaren kunnen voor isolatieadvies terecht bij het Duurzaam Bouwloket. Eigenaren van monumentale panden kunnen daarnaast ook advies inwinnen bij De Groene Grachten over de mogelijkheden. In een slecht geïsoleerde hoekwoning verdienen de meeste isolatiemaatregelen zich binnen 4 (isoleren spouwmuren) tot 10 (vervangen enkel glas door HR++ glas) jaar terug (MilieuCentraal, lopend-a). In goed geïsoleerde woningen is het belangrijk is om goed te ventileren, met bijvoorbeeld balansventilatie of CO2-gestuurde ventilatie. Andere duurzame stappen zijn eigen opwek van duurzame energie zoals met zonnepanelen of een zonneboiler. In dit cluster kunnen woningeneigenaren aan de slag met individuele warmtetechnieken. Op de korte termijn ligt een hybride warmtepomp het meest voor de hand voor woningen die nog niet goed geïsoleerd zijn. Met een hybride warmtepomp is het mogelijk om al flink op het gasverbruik te besparen. Een hybride warmtepomp verdient zich in een gemiddelde hoekwoning in 7-11 jaar terug.24 In de tijd dat de hybride warmtepomp meegaat, kunnen woningeigenaren hun woning stapsgewijs isoleren. Dit levert niet alleen een beter isolatieniveau op, maar ook meer comfort in de woning. Woningen die al zeer goed geïsoleerd zijn, kunnen overstappen op een volledig elektrische warmtepomp.

De aanschafkosten van een elektrische luchtwarmtepomp liggen tussen de € 6.500 en 14.000 (MilieuCentraal, lopendc). Voor verwarmen met een elektrische warmtepomp is een LT-afgiftesysteem nodig, bijvoorbeeld LT-radiatoren of vloerverwarming. De buurt Meijendel komt naar voren als mogelijke startbuurt. In deze buurt kan de gemeente met betrokkenen aan de slag om buurtplannen op te stellen.

Samenvatting Tabel 36 vat de bevindingen uit dit hoofdstuk samen. Tabel 36 – Buurtclusters, hun overeenkomende kenmerken en oplossingsrichting, en daaruit volgend het handelingsperspectief per buurtcluster Buurtcluster

Overeenkomende kenmerken

Oplossingsrichting/ voorkeurswarmtetechniek

Handelingsperspectief

Wassenaar Centrum: — Dorp Wassenaar — De Deijl — De Pauw (noord)

—

Nationale kosten van een MT-warmtenet en warmtepomp liggen dicht bij elkaar. Er zijn dus nog verschillende opties mogelijk. Warmtenet heeft de voorkeur vanuit oogpunt eindgebruikerskosten. Veel vooroorlogs, slecht geïsoleerd. Er valt dus veel CO2-winst te behalen in deze buurten. Het isoleren van vooroorlogse woningen is

—

Hoge dichtheid bebouwing, veel rijwoningen en appartementen Bouwjaar: grotendeels voor 1945, behalve een aantal woonblokken in Dorp Wassenaar Woninglabels: hoog aantal E, F, G, klein blok met C Relatief laag energieverbruik

—

Woning isoleren volgens de Standaard. Voor isolatieadvies kunt u terecht bij Duurzaam Bouwloket of bij De Groene Grachten voor monumenten. Wacht TVW en buurtplan af voor meer duidelijkheid over warmtetechniek.

________________________________ 24

210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021

Buurtcluster

Overeenkomende kenmerken

Oplossingsrichting/ voorkeurswarmtetechniek

Handelingsperspectief

uitdagender dan andere woningen. Wassenaar Noord: — Zijlwatering en haven — Groot Deijleroord en Ter Weer — Weteringpark — Oostdorp

—

— — — —

Hoge dichtheid bebouwing, veel rijwoningen en appartementen Bouwjaar: na 1945 Woninglabels: hoog aantal A - D Relatief laag energieverbruik Veel corporatiebezit

Nationale kosten van een MT-warmtenet en warmtepomp liggen dicht bij elkaar. Er zijn dus nog verschillende opties mogelijk. Gemiddeld isolatieniveau is beter dan in de meeste andere buurten in Wassenaar.

—

Oostdorp: veel vooroorlogs, maar gemiddeld isolatieniveau niet slecht. Hoog aandeel corporatiebezit. Daarom bij deze cluster. Breder uitgelegde buurten: — Nieuw Wassenaar — Oud Wassenaar — De Kieviet — De Paauw (zuid) — Drie Papegaaien — Oud-Clingendaal — Rijksdorp met de Pan — Duindigt met Groenendaal

— — — —

Breder uitgelegde buurten Bouwjaar: hoog aantal voor 1945 Woninglabels: hoog aantal E, F, G Relatief hoog energieverbruik

Bewoners kunnen aan de slag met individuele warmtetechnieken. Een warmtenet is geen realistische optie in deze buurten, de afstand tussen de gebouwen is namelijk groot waardoor een businesscase voor een warmtenet moeilijk rond te krijgen is.

—

Kerkehout en Klingenbosch

—

— —

— — Wassenaar buitengebied — Meijendel — Eikenhorst — Raaphorst en Poldergebied

— — — —

Hoge dichtheid bebouwing, veel rijwoningen en appartementen Bouwjaar: na 1945 Woninglabels: B, F, Snel richting B in verband met grootschalige renovatie Relatief laag energieverbruik Veel corporatiebezit

Nationale kosten van een MT-warmtenet en warmtepomp liggen dicht bij elkaar. Er zijn dus nog verschillende opties mogelijk.

Buitengebied Zeer lage dichtheid Veel afstand tussen de woningen Woninglabels: hoog aantal E, F, G

Bewoners kunnen aan de slag met individuele warmtetechnieken. Een warmtenet is geen realistische optie in deze buurten, de afstand tussen

—

210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021

—

Woning isoleren volgens de Standaard. Voor isolatieadvies kunt u terecht bij Duurzaam Bouwloket of bij De Groene Grachten voor monumenten. Hybride warmtepomp als (tussen)oplossing voor woningen met een laag isolatieniveau. Een elektrische warmtepomp voor woningen met een goed isolatieniveau. Woning isoleren volgens de Standaard. Voor isolatieadvies kunt u terecht bij Duurzaam Bouwloket of bij De Groene Grachten voor monumenten. Wacht TVW en buurtplan af voor meer duidelijkheid over warmtetechniek. Woning isoleren volgens de Standaard. Voor isolatieadvies kunt u terecht bij Duurzaam Bouwloket of bij De

Buurtcluster

Overeenkomende kenmerken

Oplossingsrichting/ voorkeurswarmtetechniek

—

de gebouwen is namelijk groot waardoor een businesscase voor een warmtenet moeilijk rond te krijgen is.

—

Duinrell en Wassenaarse Slag Maaldrift

Relatief hoog energieverbruik

Handelingsperspectief

—

210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021

Groene Grachten voor monumenten. Hybride warmtepomp als (tussen)oplossing voor woningen met een laag isolatieniveau. Een elektrische warmtepomp voor woningen met een goed isolatieniveau. Meijendel is een startbuurt, hier kan de gemeente met betrokkenen een buurtplan gaan opstellen.

9 Conclusies In deze technisch-economische analyse hebben we onderzocht hoe de gebouwde omgeving in Wassenaar CO2-neutraal verwarmd kan worden, door aardgasvrij te worden. Hierbij stonden de volgende vragen centraal: 1. Welke warmtebronnen en energiedragers zijn beschikbaar voor de gemeente Wassenaar? 2. Wat zijn de kosten, zowel nationale als eindgebruikerskosten, van de alternatieven voor aardgas? 3. Wat is de impact van aardgasvrije warmtetechnieken op de woningen en gebouwen, en welke gevolgen hebben deze warmtetechnieken op de openbare en ondergrondse ruimte? 4. Welke kansen om te starten zijn er in de warmtetransitie in de gemeente Wassenaar? 5. Welke route (fasering) in de buurtaanpak is mogelijk om in 2050 volledig aardgasvrij te zijn? 6. Welk handelingsperspectief kan de gemeente Wassenaar haar inwoners bieden voor de periode tot 2030? De technisch-economische analyse vormt de eerste stap richting het opstellen van de TVW en kan gebruikt worden als input voor het participatietraject. In dit hoofdstuk presenteren we per deelvraag onze belangrijkste conclusies.

9.1

Beschikbare warmtebronnen en energiedragers voor de gemeente Wassenaar De potentie van warmtebronnen in Wassenaar is beperkt In Wassenaar zijn geen warmtebronnen aanwezig met een temperatuur van meer dan 70˚C. De enige warmtebronnen van hogere temperatuur in de regio Wassenaar zijn geothermie en mogelijk warmte vanuit het regionale warmtenet richting Leiden (WarmtelinQ+). De beschikbaarheid van deze warmtebronnen is echter nog onzeker. Hoewel geothermie een goede theoretische potentie heeft, zijn de mogelijkheden voor het plaatsen van een boring beperkt. Dit komt door de grondwaterbeschermingsgebied en waterwingebied in Wassenaar. Verder onderzoek kan uitwijzen of geothermie een kansrijke warmtebron is voor de gemeente Wassenaar. Er is nog geen definitief besluit genomen over het realiseren van een warmtenet richting Leiden. Deze leiding, WarmtelinQ+, is mogelijk interessant voor Wassenaar. Echter, een MTwarmtenet komt in Wassenaar niet overtuigend als een oplossing naar voren. Nader onderzoek is nodig om deze kansen verder te onderzoeken. Lagetemperatuur (LT) warmtebronnen die in Wassenaar benut kunnen worden zijn zonthermie en thermische energie uit drinkwater (TED). De inzet van bodemenergie, als eigen warmtebron of voor de opslag van deze warmtebronnen, wordt beperkt door de aanwezige verbods- en aandachtsgebieden voor de ondergrond.

Bodemenergie valt in de hele gemeente onder een aandachtsgebied, maar is niet op voorhand verboden in het (zuid)oostelijke deel van Wassenaar. Voor een goedwerkend LT-warmtenet is opslag in een bodemenergiesysteem vaak een belangrijk onderdeel.

210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021

Groengas en waterstof voorlopig niet beschikbaar voor verduurzaming gebouwde omgeving Het Rijk heeft aangegeven dat de energiedragers groengas en waterstof zeker tot 2030 geen significante rol kunnen spelen in de verduurzaming van de gebouwde omgeving. Ook is de toekomstige beschikbaarheid en prijs van deze gassen zeer onzeker. Het Rijk geeft aan dat zij verwachten dat deze gassen na 2030 voor de gebouwde omgeving waarschijnlijk alleen een logische optie zijn als er geen andere reële warmtealternatieven voorhanden zijn (Ministerie van BZK, 2021). In deze studie zijn bij het bekijken van het handelingsperspectief en de startbuurten daarom de technieken op groengas en waterstof grotendeels buiten beschouwing gelaten. De hybride warmtepomp is wel actief bekeken als tussenoplossing.

9.2

Nationale en eindgebruikerskosten van de aardgasvrije warmtetechnieken In deze studie is gekeken naar de nationale en de eindgebruikerskosten van de aardgasvrije warmtetechnieken. — Nationale kosten zijn de totale kosten voor de maatschappij van alle maatregelen die nodig zijn om ergens (bijvoorbeeld in een buurt) over te stappen op een aardgasvrije warmtetechniek, ongeacht wie die kosten betaalt. Dit zijn de kosten over de gehele keten: productie, distributie, gebouwmaatregelen en consumptie. — Eindgebruikerskosten zijn alle kosten die een bewoner of pandeigenaar betaalt voor de omschakeling naar aardgasvrij verwarmen. De eindgebruikerskosten bestaan uit investeringskosten (onder andere aanschaf van installaties en isolatie) en doorlopende kosten (bijvoorbeeld de energierekening). Deze twee verschillende manieren om naar warmtetechnieken te kijken laten een drietal lessen zien:

Aardgas nog het goedkoopst Bij zowel de nationale als eindgebruikerskosten blijkt dat het blijven verwarmen op aardgas de goedkoopste oplossing is. Dit komt doordat alle infrastructuur al aanwezig is, en er niets aan woningen aangepast hoeft te worden. Echter, wegens het klimaatprobleem hebben wij in Nederland afgesproken dat we van het aardgas af moeten. Dit kan, op dit moment, nog niet zonder aanvullende investeringen.

Nationale kosten: aanleggen warmtenetten in dunbebouwde gebieden niet haalbaar We zien dat de dunbebouwde gebieden in Wassenaar vanuit het oogpunt van de nationale kosten een duidelijke voorkeur hebben voor individuele warmtetechnieken. De infrastructurele kosten van een warmtenet zijn in deze buurten namelijk erg hoog omdat de afstand tussen gebouwen groot is. In de dichter bebouwde gebieden lijken nog meerdere opties mogelijk.

210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021

Eindgebruikerskosten: middentemperatuurwarmtenet in alle buurten de goedkoopste gasvrije warmtetechniek Van de gasvrije warmtetechnieken is Strategie 2 (MT-net) voor de meeste buurten de optie met de laagste kosten voor de eindgebruiker. Dit wil echter niet zeggen dat er ook een businesscase te vormen is voor het aanleggen van zo’n warmtenet. Dat zien we ook terug bij de analyse van de nationale kosten, waar duidelijk is dat in veel buurten de kosten voor het aanleggen van de infrastructuur erg hoog zijn.

9.3

Ruimtelijke impact van warmtetechnieken Impact in het gebouw: lagetemperatuurwarmtetechnieken nemen de meeste ruimte in Wat betreft impact in de woning of het gebouw, nemen warmtetechnieken op LT-niveau de meeste ruimte in. Het gaat dan bijvoorbeeld om een warmtepomp, boiler en soms ook buffervat. Ook zijn meestal aanpassingen aan het isolatieniveau en warmteafgiftesysteem nodig. MT- en HT-netten nemen juist wat minder ruimte in de woning in dan de cv-ketel, en vereisen bovendien minder aanpassingen. Met name bij gestapelde bouw waar momenteel met collectieve blokverwarming wordt verwarmd (zonder individuele gasketels), nemen individuele warmtetechnieken veel extra ruimte in. Hier ligt een collectieve warmtepomp dan ook meer voor de hand. Ook kunnen deze gebouwen doorgaans eenvoudig en met relatief lage kosten op een warmtenet worden aangesloten (Rotterdam Engineering, 2019).

Impact op de openbare en ondergrondse ruimte Impact van het verzwaren van het elektriciteitsnet In de buurten die overstappen op verwarmen met elektrische warmtepompen, groeit de elektriciteitsvraag. De elektrische warmtepomp wordt niet alleen gebruikt als individuele warmtetechniek, maar ook in combinatie met een lagetemperatuurwarmtenet. Ook zonnepanelen en elektrische laadpalen vragen extra capaciteit op het elektriciteitsnet. Netverzwaring is dan ook vrijwel altijd nodig in buurten die voor verwarming gebruik gaan maken van een elektrische warmtepomp (individuele elektrische warmtepomp of LTwarmte–net). In dat geval is er ruimte in de boven- en ondergrond nodig.

Impact van het aanleggen van warmtenetten Voor het aanleggen van warmtenetten is ruimte nodig in de ondergrond. Dit kan met name een uitdaging zijn in dichtbebouwde historische centra. Voor het aanleggen van de leidingen moet de straat opengebroken worden. Smal opgezette, relatief oude buurten zijn minder geschikt voor het aanleggen van warmtenetten. In de buurten De Deijl en Oostdorp zien we relatief veel vooroorlogse woningen. Ook zijn beide buurten niet ruim opgezet, waardoor het aanleggen van warmtenetten problemen op kan leveren.

210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021

9.4

Kansen om met de warmtetransitie te starten We hebben onderzocht welke buurten kansrijk zijn om een start de maken met de warmtetransitie. We schatten dat ten minste vijf jaar nodig zijn voor planvorming, participatietrajecten en voorbereiding voordat de gemeente daadwerkelijk kan beginnen met het van gas halen van gebouwen in Wassenaar. Daarom kunnen we alleen de kansen benutten die plaatsvinden vanaf 2026. We hebben de volgende kansen onderzocht: — vervanging riolering; — vervanging gasnetwerk; — aandeel langetermijnrenovatie; — aandeel nieuwbouw; — aandeel corporatiebezit; — kostenafstand individuele vs. collectieve optie. Er zijn een beperkt aantal buurten in Wassenaar waarvoor meerdere kansen gelden. Als meest kansrijk (drie kansen) komt de buurt Verspreide huizen Meijendel naar voren. Daarnaast zijn er nog een aantal buurten waar zich een tweetal kansen samen voordoen. De buurt Verspreide huizen Meijendel bevat weinig huizen, en hier is het gasnet aan vervanging toe. Uit de analyse komt een duidelijke voorkeur uit voor een individuele elektrische warmtepomp. Ook zijn er renovatieplannen voor meer dan 10% van de gebouwen in de buurt. De betaalbaarheid is nog wel een aandachtspunt: de kosten voor bewoners van verwarmen met een elektrische warmtepomp zijn twee keer hoger dan de kosten van verwarmen met een hr-ketel op aardgas.

9.5

Fasering Op basis van deze analyse wordt geadviseerd om te kijken naar het aardgasvrij maken van de buurt Verspreide huizen Meijendel. Het totaal aantal woningequivalenten in deze buurten is slechts 31, en enkel deze buurt aanwijzen als startbuurt is mogelijk dus niet voldoende om het gewenste tempo te behalen. Voor andere startbuurten kan mogelijk worden aangesloten bij de renovatieplannen van de woningcorporaties in Dorp Wassenaar en Kerkehout. Een andere optie is om in te zetten op de buurten Duindigt met Groenendaal en Rijksdorp met De Pan. Mocht uit het verdere traject blijken dat deze buurten toch niet worden geselecteerd als startbuurt, dan komen ze in de tweede fase (na 2030) aan de beurt. Voor de buurten Nieuw-Wassenaar, De Paauw en Klingenbosch zijn geen logische koppelkansen gevonden. Het zou daarmee kunnen dat deze pas op de langere termijn (na 2045) aardgasvrij kunnen worden. Echter, de gemeente kan ook kiezen om eerder te starten met deze buurten.

9.6

Handelingsperspectief Uiteraard betekent het niet dat buurten die pas in de tweede of derde fase aan de beurt komen, nu nog niet aan de slag kunnen. Deze studie geeft een eerste handelingsperspectief voor bewoners om aan de slag te gaan met hun woning. Hiervoor is gekeken naar adviezen voor gelijksoortige clusters van buurten. Deze buurtclusters zijn samengesteld op basis van

210235 - Technisch-economische analyse Wassenaar – Juli 2021

de overeenkomende buurtkenmerken en de oplossingsrichting. Op basis van deze kenmerken hebben we vijf buurtclusters samengesteld. Tabel 37 op de volgende pagina geeft per buurtcluster weer: — wat de voorkeurstechniek voor de betreffende buurt is als we rekening houden met de criteria uit het afwegingskader (nationale kosten, eindgebruikerskosten, ruimtebeslag in de woning, impact op de ondergrondse ruimte, realisatietijd). — Wat het handelingsperspectief is voor de bewoners van de betreffende buurten. Tabel 37 - buurtclusters, hun oplossingsrichting, en daaruit volgend het handelingsperspectief per buurtcluster Buurtcluster

← Vorig deel Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Duivenvoorde&id=3bfbc48f-3681-4775-9604-7919a34c43b9