Bijlage 1b Wassenaar_Commandopost_Clingendael_DEEL_2

84

BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2

126. Toegangsdeur van ruimte 009. Het kozijn en de omlijsting zijn oorspronkelijk. De deur zal bij het herstel gedurende de KO (1948) zijn geplaatst. Onder in de deur is, net als bij alle deuren die uitkomen op de gang, een ventilatieopening aangebracht.

127. Ruimte 009. Zicht vanuit de wasruimte naar de toiletten. De kozijnen en de lijsten dateren uit de bouwtijd. De deuren dateren uit de KO (1948). Bij de toiletten is de lijst boven de deuren doorgetrokken. Die lijst is breder en hoger dan het overige lijstwerk. Oorspronkelijk beëindigde de lijst de wand en was de ruimte erboven open. Na de WOII is de ruimte tussen de wand en het plafond met stijl en regelwerk dichtgezet.

85

BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2

128. Ruimte 009. De voorruimte van de toiletten in westelijke richting. In de westwand zit een overdrukventiel (luchtdrukklep). Deze dateert nog uit de bouwtijd. Elders zijn zwarte overdrukventielen (luchtklokken) waarschijnlijk op deze luchtdrukkleppen geschroefd. Het is niet bekend waarom dit hier niet is gedaan. De deuren naar de toiletten zijn rechts op de foto te zien.

129. Ruimte 009. Detail van het nog uit de bouwtijd daterende overdrukventiel (luchtdrukklep). Het ventiel wordt gevormd door een klep, die door de luchtdruk open wordt gedrukt, waarna de lucht kan ontsnappen. Bij andere overdrukventielen in de bunker is er, waarschijnlijk op een later moment, vermoedelijk in 1948, een zwart overdrukventiel (luchtklok) over de WOII-luchtdrukklep geschroefd. Het is niet bekend waarom dat hier niet is gedaan.

86

BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2

Ruimte 011

Het vertrek is in gebruik als herentoilet. Deze functie had de ruimte ook al bij de bouw in WOII. De bouwkundige structuur is ongewijzigd. De vloer- en wandtegels zullen bij een renovatie na WOII (1948) zijn vervangen. Het bovenste deel van de wanden is gepleisterd en wit gesausd. Het plafond is afgewerkt met een systeemplafond, waarschijnlijk uit 1988.

87

BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2

130. Ruimte 011. De wasruimte in noordelijke richting. De stalen wasbak is de vervanger van de oorspronkelijke wasbak, waarvan in ruimte 88 nog een exemplaar bewaard is gebleven. De tegels dateren uit de periode van de KO (1948). Het plafond bestaat uit een systeemplafond, waarschijnlijk uit 1988.

131. Ruimte 011. Het herentoilet in de noordoosthoek. De muren, het kozijn en het lijstwerk dateren uit de bouwtijd, de deur is in de KO-periode geplaatst (1948). Net als bij ruimte 009 is ter hoogte van de bovendorpel een doorgaande houten lijst aangebracht. De bovenzijde van deze lijst markeert de oorspronkelijke bovenzijde van de wanden van het toilet. In de KO-periode heeft men de ruimte tussen de wanden en de zoldering opgevuld met stijl en regelwerk voorzien van beplating. De tegels op de wanden en de vloer zijn ten tijde van de KO aangebracht (1948).

88

BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2

132. Ruimte 011. Het Rada mono control 150 spui-systeem voor het automatisch spuien van leidingen (met gebruiksaanwijzing). Deze is vermoedelijk na de herstelwerkzaamheden in de bunker in 2019 aangebracht.

133. Ruimte 011. De noordwand naast het toilet, met daarin opgenomen een overdrukklep uit WOII. Dit ventiel dateert, net als dat in het damestoilet, uit de bouwtijd. Het is niet bekend waarom hier geen zwart overdrukventiel op is geschroefd, zoals bij de andere overdrukkleppen.’

89

BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2

134. Ruimte 011. De ruimte ten oosten van de wasruimte. De drie urinoirs tegen de zuidgevel zijn in 1988 geplaatst. Het tegelwerk is ook van de KO (1948). Hier is ook nog een klein deel zichtbaar van het systeemplafond, dat vermoedelijk ook uit 1988 dateert.

90

BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2

Ruimte 013

De gang, die de ruimten in het noordelijke deel van de bunker ontsluit, strekte zich oorspronkelijk uit over de volle lengte tot aan de noordelijke toegang tot de bunker. Halverwege was, gelijk aan de situatie ter plaatse bij de eerste verdieping, een dubbele gasdeur geplaatst. In de KO-periode is het oostelijke deel geheel nieuw ingericht, waarbij de oorspronkelijke structuur, inclusief de gang, volledig verloren is gegaan ten behoeve van het verbindingscentrum vbdcen GV dat hier was gevestigd gedurende de KO (1949-1983). De gang is voorzien van een terrazzovloer, die in ieder geval van voor circa 1950 dateert, maar die waarschijnlijk nog uit de bouwtijd stamt. De wanden en het plafond zijn gepleisterd en gewit. Het grootste deel van de gang is na WOII (vermoedelijk 1948) voorzien van een verlaagd plafond met een zachtboard beplating, t.b.v. een prettig werkklimaat met minimale echo in het verbindingscentrum.

91

BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2

135. Ruimte 013. De gang, gezien naar het westen. Aan het eind van de gang is de toegang tot ruimte 008 zichtbaar. Bij de beschadiging van het verlaagde plafond met zachtboard platen is te zien dat het oorspronkelijke plafond bestond uit een tegen het beton aangebrachte pleisterlaag. Tevens is zichtbaar dat luchtbehandelingskanalen (1964) boven het verlaagd plafond lopen.

136. Ruimte 013. De gang, gezien naar het oosten. De deuropeningen en de daarin geplaatste kozijnen dateren nog uit de bouwtijd. De deuren zelf zijn uit de KO-periode (1948). In WOII waren er ongeveer twee keer zoveel ruimtes en dus twee keer zoveel deuren.

92

BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2

137. Ruimte 013. Aan de zuidzijde van de gang bevindt zich een nis met daarin diverse schakelkasten voor de elektriciteit. Deze nis is bij de verbouwing van omstreeks 1964 tot stand gekomen. Dat het een latere aanpassing is, is goed te zien aan de vloer, die hier duidelijk zichtbaar is hersteld.

138. Ruimte 013. Naast het rood geschilderde hek, dat de gang scheidt van ruimte 005, staat een van de oorspronkelijke tussenstijlen van de gasdeuren van ruimte 002 los opgesteld. Het hekwerk dateert uit omstreeks 1980. Na WOII is hier een bruin hekwerk geplaatst, vergelijkbaar met de twee hekken bovenaan de trappen naar de eerste verdieping toe. Deze is later vervangen door een wit hek vervangen. Dit hek fungeerde als toegang tot het verbindingscentrum vbdcen GV dat vanaf 1948 tot 1983 op de begane grond was gevestigd. Rechts van de deurpost zit de knop om het hekwerk te openen vanuit het voormalige verbindingscentrum.

93

BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2

139. Het hekwerk gezien vanuit ruimte 005 in noordelijke richting. De bredere doorgang voor goederen staat op de afbeelding open. De rechter doorgang in het hekwerk werd gebruikt normaliter als toegang.

140. De bel om een persoon in het voormalige verbindingscentrum op de begane grond te attenderen om het hekwerk te openen. Deze bel is geplaatst op de muur ten oosten van het hekwerk.

94

BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2

Ruimte 014

Het vertrek heeft zijn huidige omvang na WOII (1948) gekregen, toen twee legeringsvertrekken zijn samengevoegd tot een grotere ruimte. De wanden en het plafond zijn in de KO-periode volledig bekleed met zachtboard. De vloer is voorzien van een linoleumvloer, die vermoedelijk hoort bij de verbouwing van 1948. In 1964 zijn de ruimtes opnieuw ingericht met houten meubilair en gedeeltelijk na 1983 aangepast.

95

BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2

141. Ruimte 014. De noordwand met de toegangsdeur en aan de rechterzijde een prikbord dat in de KO is aangebracht.

142. Ruimte 014: De deurklink van de toegangsdeur is opengebroken. Veel deuren in de bunker zijn recent opengebroken.

96

BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2

143. Ruimte 014. De ruimte gezien naar het oosten. Rechts is nog net een deel van de kasten uit vermoedelijk 1964 zichtbaar, al is het interieur na 1983 nog aangepast. Langs de wanden is een plank als stootrand aangebracht om de zachtboard wandbetimmering te beschermen tegen stoelen en tafels. Deze stootrand is aanwezig in alle ruimtes op de begane grond, maar niet zichtbaar op historische foto’s van het verbindingscentrum van rond 1983. Dit suggereert dat in ieder geval deze stootrand hoort bij de aanpassingen die na 1983 zijn aangebracht op de begane grond, nadat het verbindingscentrum vbdcen GV was verhuisd naar de Frederikkazerne.

97

BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2

144. Ruimte 014: Stopcontacten en telefoonaansluitingen met codes tegen de zuidwand van de ruimte, zoals deze door heel de bunker zichtbaar zijn. Deze verwijzen naar de functie als verbindingscentrum.

145. Ruimte 014 naar het zuidwesten. Tegen de zuidwand heeft men omstreeks 1964 opbergkastjes geplaatst. Rechtsboven is de bekleding van de luchtbehandelingsinstallatie deels verwijderd. De kanalen zijn in 1964 aangebracht. Links ervan is zichtbaar hoe de kanalen door de betonnen wand, die de begane grond van de bunker in tweeën verdeeld, zijn gehakt.

98

BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2

146. Ruimte 014 in zuidelijke richting. Op de wand en de vloer tekent zich nog de oorspronkelijk tussenmuur af die bij wijzigingen in 1948 is verwijderd om één grote ruimte te creëren.

99

BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2

Ruimte 015

Het vertrek heeft zijn huidige omvang gekregen door het samenvoegen van twee legeringsruimten (1948). De scheidingswand tussen beide is weggebroken, waarna de ene helft van de ruimte aan 015 is toegevoegd en de andere helft aan 019. Ruimte 015 bestaat dus uit anderhalve legeringsruimte. De wanden en het plafond zijn in de KO-periode volledig bekleed met zachtboard. De vloer is voorzien van een linoleumvloer, die vermoedelijk hoort bij de verbouwing van 1948. In 1964 zijn de ruimtes opnieuw ingericht met houten meubilair en gedeeltelijk na 1983 aangepast.

100