Bijlage 1b Wassenaar_Commandopost_Clingendael_DEEL_2
Tekst van het document
COMMANDOPOST CLINGENDAEL BOUWHISTORISCH ONDERZOEK MET RUIMTEBOEK OP HOOFDLIJNEN EN WAARDESTELLING
Deel 2: Beschrijving en analyse exterieur en interieur (Ruimteboek)
Ruimte 024A
145
5
Ruimte 025
147
BESCHRIJVING EN ANALYSE EXTERIEUR 10
Ruimte 028
151
Ruimte 029
163
Ruimte 030
166
INHOUD VOORWOORD
BESCHRIJVING EN ANALYSE INTERIEUR (RUIMTEBOEK) 37 KELDER
37
Ruimte 030B
168
BEGANE GROND
44
Ruimte 031
173
Ruimte 001
44
Ruimte 031E
181
Ruimte 001B
51
Ruimte 032
185
Ruimte 001C
55
Ruimte 033/033A
187
Ruimte 002
58
Ruimte 034
190
Ruimte 004
65
Ruimte 034A
197
Ruimte 004A
69
Ruimte 034B
200
Ruimte 005
72
KEUKENBUNKER
203
Ruimte 005A
76
Ruimte 103
206
Ruimte 006
77
Ruimte 104
211
Ruimte 007
79
Ruimte 105
214
Ruimte 008
82
Ruimte 106
217
Ruimte 009
84
Ruimte 107
220
Ruimte 011
87
Ruimte 108
225
Ruimte 013
91
Ruimte 109
229
Ruimte 014
95
Ruimte 110
232
Ruimte 015
100
Ruimte 111
235
Ruimte 016
103
Ruimte 112
239
Ruimte 017
105
Ruimte 113
242
Ruimte 018
109
Ruimte 114
244
Ruimte 019
114
Ruimte 115
248
Ruimte 020
116
Ruimte 094
251
Ruimte 020A
125
Ruimte 094A
256
Ruimte 021
134
ZUIDELIJK AANBOUW Ruimte 002B
258 260
Ruimte 022
137 Ruimte 003
262
Ruimte 024
142 Ruimte 004B
266
2
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
Ruimte 006A
269
Ruimte 144
368
Ruimte 007A
271
Ruimte 145
370
Ruimte 095
273
Ruimte 146
373
Ruimte 096
278
Ruimte 147
375
Ruimte 097
283
Ruimte 148
377
ZIJRUIMTEN Ruimte 093
288 288
Ruimte 149
379
Ruimte 150
381
Ruimte 093A
292
Ruimte 151
384
Ruimte 093B
296
Ruimte 153
388
TUSSENVERDIEPING Ruimte 80
301 301
Ruimte 154
390
Ruimte 80A
307
Ruimte 155
392
Ruimte 93G
313
Ruimte 156
394
EERSTE VERDIEPING Ruimte 101
315 315
Ruimte 157
396
Ruimte 158
398
Ruimte 101A
319
Ruimte 159
400
Ruimte 127, 127A, 127B, 127C
322
Ruimte 128
326
Ruimte 99A
415
Ruimte 129
328
Ruimte 162C
417
Ruimte 131
331
Ruimte 162D
428
Ruimte 132
333
Ruimte 99B
435
Ruimte 133
335
Ruimte 134
337
Ruimte 201
437
Ruimte 135
339
Ruimte 202
443
Ruimte 135A
341
Ruimte 203
451
Ruimte 136
342
Ruimte 204
454
Ruimte 137
345
Ruimte 205
463
Ruimte 138
347
Ruimte 139
351
Ruimte 87
466
Ruimte 139A
354
Ruimte 88
469
Ruimte 140
356
Ruimte 91
472
Ruimte 141
360
Ruimte 93
475
Ruimte 142
364
Ruimte 143
366
TWEEDE VERDIEPING
DERDE VERDIEPING
VIERDE VERDIEPING Ruimte 401
3
437
466
482 482
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
Ruimte 160
402
Ruimte 402
488
Ruimte 161
406
BOVENDAKS
491
Ruimte 162
408
Ruimte 162B
410
COLOFON
4
497
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
VOORWOORD Op verzoek van het Rijksvastgoedbedrijf (RVB) is in het kader van de beoogde verkoop van Commandopost Clingendael aan de Thérèse Schwartzestraat 15B in Wassenaar 1 in 2016 aan André Viersen van BBA (Bureau voor Bouwhistorie en Architectuurgeschiedenis) opdracht gegeven om een cultuurhistorische waardestelling met een ruimteboek op te stellen. De nadruk in dit onderzoek lag met name op de Tweede Wereldoorlog (WOII). Commandopost Clingendael is een intrigerende bunker en een sprekend overblijfsel van de Tweede Wereldoorlog. De bunker laat echter een veel diepere historische gelaagdheid zien. Het huidige interieur weerspiegelt sterk de nieuwere historische lagen van na de Tweede Wereldoorlog. Deze nieuwe lagen vertellen een ander verhaal; het verhaal van een andere oorlog met andere dreiging, spanningen, wapens, een andere vijand maar ook het verhaal van onafhankelijkheid, vrede en de ontwikkeling van de krijgsmacht in de tweede helft van de twintigste eeuw. De Koninklijke Landmacht had tijdens de Koude Oorlog (KO) zijn hoofdkwartier in de naastgelegen Prinses Julianakazerne en gebruikte de bunker als commandocentrum tijdens oorlogstijd, voor de Oorlogsstaf van de Bevelhebber der Landstrijdkrachten (BLS), als verbindingscentrum en als communicatieknooppunt. Deze historische lagen zijn ook onderdeel van het gebouw.
Daarom heeft het RVB in 2021 opdracht gegeven om het eerste onderzoek in 2016 aan te vullen met deze meer recente historische lagen. Dit onderdeel is door Colette Cramer en Rutger Noorlander (zelfstandige experts op het gebied van de Koude Oorlog) samen met André Viersen uitgevoerd. Er is een nieuw rapport gemaakt waarbij het eerdere onderzoek van BBA integraal is aangevuld met de historische lagen van na de Tweede Wereldoorlog. Het aanvullend onderzoek betreft met name de naoorlogse periode, de Koude Oorlog (KO), tot 2013. De Koude Oorlog begon vrijwel direct na de Tweede Wereldoorlog en duurde tot grofweg het vallen van de Berlijnse Muur in 1989. We hebben bewust gekozen de bunker te onderzoeken tot 2013, toen de bunker door Defensie definitief werd verlaten, om hiermee ook dit meest recente deel van de geschiedenis van de bunker op te nemen in het onderzoek. Sinds grofweg 1990 is de bunker niet meer intensief gebruikt, terwijl in het historische onderzoek naar de bunker de grens van het einde van de Koude Oorlog niet sterk kan worden getrokken. Het onderzoek bestaat uit archiefonderzoek, veldwerk, oral history en analyse van onderzoeksgegevens. Bij de verslaglegging is gebruik gemaakt van de door het Rijksvastgoedbedrijf aangeleverde digitale tekeningenbestand (plattegronden). Deze tekeningen zijn niet geheel in overeenstemming met de werkelijkheid.
De in de rapportage weergegeven tekeningen zijn op meerdere plaatsen aangepast om deze beter te laten aansluiten op de werkelijkheid. Ten behoeve van deze aanpassingen zijn echter geen nieuwe metingen verricht. Voor de aanpassingen is ook gebruik gemaakt van een nauwkeurige opmeting, die vlak na de Tweede Wereldoorlog (1948/1949) tot stand is gekomen zeer waarschijnlijk in het kader van de ingebruikname van het gebouw als commandocentrum voor de Generale Staf van de Bevelhebber der Landstrijdkrachten van de Koninklijke Landmacht. Naast het archief van het Rijksvastgoedbedrijf is ook gebruik gemaakt van het Gemeentearchief Wassenaar, het archief en de beeldbank van het Ministerie van Defensie (NIMH) te Den Haag en het Nationaal Archief.
1
Het gebouw ligt direct naast het terrein van landgoed Clingendael (gemeente Wassenaar) naast de Julianakazerne aan de Thérèse Schwartzestraat 15 (gemeente Den Haag). Het betreft rijksmonumentnummer 532049, onderdeel van complex Clingendael (complexnummer 525975).
5
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
We wilden graag een beter beeld te krijgen van hoe de bunker tijdens en na de Koude Oorlog functioneerde. Dit is niet terug te vinden in archieven en boeken. Daarom hebben we de gebruikers zelf geïnterviewd en met enkelen van hen de bunker bezocht. We hebben interviews afgenomen van mensen die tijdens hun werkzame leven betrokken zijn geweest bij de bunker, op basis van de oral history-onderzoeksmethode. Ook hebben we andere experts van installaties en verbindingen bij het onderzoek betrokken om hun kennis en input mee te nemen om zo een juist beeld van de bunker te kunnen schetsen. Een overzicht van de geïnterviewden met functies en jaartallen zijn te vinden bij het bronnenoverzicht. De personen die zijn geïnterviewd, zijn vooral in de jaren ’70, ’80 en ’90 betrokken geweest bij de bunker. Helaas hebben we via de oral history-onderzoeksmethode weinig kennis kunnen opdoen van het functioneren van de bunker in de jaren ’40, ’50 en ’60, omdat deze personen veelal niet meer leven of vanwege hun gezondheid niet konden meewerken aan ons onderzoek of geen bruikbare herinneringen meer konden delen. We willen het RVB bij deze hartelijk bedanken voor de ruimte die we hebben gekregen om ook ter plaatse de bunker intensief te onderzoeken in de vorm van veldwerk.
Dit stelde ons in staat om de bunker zelf te analyseren en opgedane kennis in archiefonderzoek en interviews ter plaatste te verifiëren, bevestigen en/of weerleggen. Dit heeft direct bijgedragen aan een betere beschrijving van de historische gelaagdheid en het verhaal van deze bijzondere bunker. De rapportage bestaat uit twee afzonderlijke delen. In deel één is de bouw- en gebruiksgeschiedenis beschreven, evenals wijzingen en aanpassingen aan de bunker en is de waardestelling met waardestellingsrepresentatietekeningen opgenomen. In deel twee zijn het exterieur en interieur beschreven en geanalyseerd. De beschrijving van het interieur is in de vorm van een ruimteboek. In het ruimteboek wordt elke ruimte beschreven, geanalyseerd, in beeld gebracht en wordt er een algemene beschrijving van de ruimte gegeven. Bij het lezen van het ruimteboek kijkt u als het ware door de ogen van experts naar de bunker.
Bij de beschrijving is onderscheid gemaakt tussen: • De hoofdbunker, waarmee het deel van het complex wordt bedoeld dat als groot blok onder het schilddak staat; • De keukenbunker, het deel ten oosten van de hoofdbunker; • De voorbunker, het deel ten zuiden van de hoofdbunker; • De zolderverdieping, met de twee observatietorens; • Rondom de hoofdbunkers zijn nog enkele andere onderdelen, waaronder: o De chauffeursruimte ten oosten van de hoofdbunker, onder het schilddak; o De oostelijk garage. o De westelijk garage o De schietbaan, die zich over twee verdiepingen uitstrekt onder het schilddak. o De rondgang rondom de hoofdbunker, tevens onder het schilddak. o De directe omgeving van de bunker, waar ook twee tobrucs (tobroeks) liggen.
6
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
Plattegrond begane grond.
Plategrond tussenverdieping.
7
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
Plattegrond eerste verdieping.
Plattegrond tweede verdieping (zolder).
Plattegrond derde verdieping (zolder)
Plattegrond vierde verdieping
8
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
Het gebruik van de bunker is in drie perioden te plaatsen. De eerste periode betreft de tijd vanaf de bouw in 1942 tot het einde van de Tweede Wereldoorlog. De tweede periode heeft betrekking op het gebruik tijdens de Koude Oorlog. Omdat deze periode geen formele oorlogsverklaring en een vredesverdrag kent om het begin en het einde te markeren, zijn de meningen over de exacte tijdsduur verdeeld. Hier wordt de Koude Oorlog gedefinieerd als de periode na de Tweede Wereldoorlog tot 1989 (de val van de Berlijnse Muur), al is deze lijn niet zo strak te leggen wanneer de historische gelaagdheid van de bunker wordt beschreven. De derde periode betreft de laatste decennia van grofweg 1990 tot 2013, waarna de bunker is verlaten. Bij de beschrijving van het complex is ervan uitgegaan dat de naar de weg toegekeerde zijde op het zuiden ligt. In werkelijkheid ligt de gevel op het zuidoosten. Bij de ruimtebeschrijvingen zijn ter oriëntatie plattegronden toegevoegd, waarop het noorden aan de bovenzijde is. In dit rapport wordt ter verduidelijking veelvuldig teruggegrepen op ruimtenummers en richtingen. Houd bij het lezen van Deel 1 en Deel 2 ter referentie de plattegronden van de bunker bij de hand, welke zijn bijgevoegd in het hoofdstuk ‘Plattegronden en ruimtenummer’.
Op deze plaats willen we graag alle geïnterviewden bedanken voor het verstrekken van informatie met betrekking tot de bunker, met in het bijzonder dank aan de heren Kees Neisingh, Sieger van der Veen, Rob Rijntalder en Kees van Leeuwen. Ook willen we de heer Bram Hulshof van de RVB hartelijk bedanken voor het herhaaldelijk verschaffen van toegang tot de bunker.
Ir. A. Viersen, MA C. Cramer, MA R. Noorlander Amsterdam, augustus 2021
9
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
BESCHRIJVING EN ANALYSE EXTERIEUR
1. De bunker gezien vanuit het zuidwesten. Het hek om het complex is in de KO-periode geplaatst.
2. In het weiland ten westen van de bunker liggen de betonnen funderingen waarop in de WOII een antenne was geplaatst. De antenne stond op het grootste blok in het midden van de foto. De twee blokken aan weerszijden en het blok op de voorgrond dienden voor het schoren van de zendmast uit WOII.
10
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
3. Na de WOII is bij het in gebruik nemen van de bunker door Defensie om het complex een hekwerk geplaatst, met aan de binnenzijde op regelmatige afstand verlichtingsarmaturen op palen. Langs het hek liep een vrije ruimte om te kunnen patrouilleren.
4. Het terrein ten noorden van de bunker, gezien naar het oosten. Rechts ligt de bunker. Links is een deel van het hek zichtbaar dat tijdens de KO rond het gehele complex is geplaatst. Links van het midden is aan de achterzijde van het terrein een verhoging zichtbaar. Onder deze verhoging bevinden zich twee Tobruks en zeer waarschijnlijk ook resten van de deels overdekte loopgraaf naar Clingendael.
11
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
5. Op de noordwesthoek en de zuidoosthoek van het terrein zijn tweemaal twee Tobruks geplaatst ten behoeve van de nabijverdediging. Alleen de betonnen ring waar de mitrailleurschutter stond opgesteld is tegenwoordig zichtbaar. De ringen van de hier zichtbare Tobruks bevinden zich op de noordwesthoek van het terrein. Tussen de beide Tobruks lag de loopgraaf die de verbinding vormde met het pad naar huis Clingendael. Ter plaatse van de Tobruks was de loopgraaf overdekt. Vermoedelijk is deze overdekte loopgraaf nog aanwezig. Bij de beide andere Tobruks, aan de andere zijde van de bunker, is het grondpakket rondom minder goed bewaard gebleven.
6. Detail van een van de Tobruks aan de noordwestzijde. In de betonnen ring was een mitrailleur geplaatst. Het betonnen deel erachter bevat de schuilplaats en de toegang tot de Tobruk.
12
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
7. Aan weerszijden van beide Tobruks bevindt zich een betonnen verankering. Mogelijk hebben deze gediend voor de bevestiging van camouflagenetten.
8. Een van de beide Tobruks op de noordwesthoek van het terrein. Links van de Tobruk zal zeer waarschijnlijk nog de deels overdekte loopgraaf liggen, die de bunker verbond met het pad dat naar het huis Clingendael voerde.
13
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
9. Nogmaals de Tobruk die op de vorige afbeelding te zien is (de andere Tobruk gaat vrijwel volledig schuil onder het gras). Op de achtergrond is de sloot zichtbaar die het terrein aan de noordzijde afsloot. De brug over deze sloot, die de loopgraaf verbond met het pad naar de bunker, bevond zich ongeveer achter de boom die links boven op de foto is te zien.
10. Eén van beide Tobruks op de zuidoosthoek van het terrein. Door het deels afgraven van het terrein rond de Tobruks is deze stelling minder goed bewaard gebleven dan die op de noordwesthoek.
14
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
11. De bunker gezien vanuit het westen. Het dak rust aan deze zijde deels op zes betonnen en met baksteen omklede kolommen. Bij de aanpassingen van 1969 heeft men tussen de kolommen halfsteens dikke baksteenwanden gebouwd om de achterliggende ruimte beter te kunnen gebruiken.
12. Het meest westelijke deel van de zuidgevel. Rechts van het midden is de westelijke toegang aan de zuidzijde te zien, die thans door een modern hekwerk wordt afgesloten. Oorspronkelijk sloot de ingang aan op de rond de bunker aangelegde loopgraaf. Het metselwerk links van de toegang is na WOII tot stand gekomen. De groene deur van de zijruimte (093) zal in het laatste kwart van de 20ste eeuw zijn geplaatst. Bij de bouw van de bunker was deze zijruimte niet afgesloten en minder hoog. Het maaiveld aan deze zijde zal even hoog zijn geweest als thans nog aan de westzijde het geval is. Wel was hier tijdens WOII een weg, die naar de zijruimte voerde. Deze toegangsweg zal de reden zijn geweest waarom de loopgraaf hier ter plekke overdekt was uitgevoerd. Dit deel van de overdekte loopgraaf is na WOII gesloopt om het niveau van de toegangsweg te kunnen verlagen.
15
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
13. De oostelijke toegang tot de bunker aan de zuidzijde. Deze is thans door een modern hekwerk afgesloten. In feite was deze toegang oorspronkelijk een overdekte loopgraaf, die aansloot op de rondgaande loopgraaf. De opzet van deze toegang en die aan de westzijde waren oorspronkelijk identiek aan elkaar. Omdat het maaiveld aan deze zijde na WOII is verlaagd, heeft men aan weerszijden van de betonnen zijwanden van de loopgraaf bakstenen keerwanden gemetseld. Deze toegang is afgesloten met een hekwerk, omdat tijdens de KO de westelijke ingang werd gebruikt.
14. Het oostelijke deel van de zuidwand van de bunker. De wand is hier in beton uitgevoerd en gepleisterd. Het pleisterwerk uit de bouwtijd is baksteenrood geschilderd en van witte imitatievoegen voorzien. Het schijnbaksteenwerk is net als het andere door de Duitsers opgetrokken metselwerk in Vlaams verband uitgevoerd. De ijzeren elektrakasten, die halverwege de wand zichtbaar zijn, zijn na WOII aangebracht, mogelijk in 1948. Onder de elektrakasten bevindt zich een van de twee toegangen van de technische ruimten, die hier ter plaatse van het dakoverstek zijn gerealiseerd. Die ruimten zijn alleen van buitenaf toegankelijk.
16
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
15. Detail van de ijzeren elektrakasten aan de zuidwand van de bunker. Deze elektrakasten dateren van de KO.
16. Het middelste deel van de zuidgevel. Het meest linkse deel bevindt zich boven de ingangspartij en is in baksteen (Vlaams verband) opgetrokken. Het deel rechts van de verticale naad is in gewapend beton uitgevoerd. Het beton is gepleisterd en beschilderd in een baksteenpatroon (Vlaams verband). Achter de regenpijp is de in baksteen uitgevoerde bekleding (Vlaams verband) van een van de kolommen zichtbaar. Het direct daarop aansluitende gepleisterde beton is voorzien van een in halfsteens verband uitgevoerde imitatiebaksteen. De donkere grens geheel rechts geeft de overgang naar Vlaams verband aan. Vermoedelijk heeft men in het verleden het tussenliggende deel moeten herstellen en gemakshalve het pleisterwerk van imitatiemetselwerk in halfsteens verband uitgevoerd. De in de gevel opgenomen gaten dienen voor het vullen van de olietanks in de ondergelegen ruimte 097.
17
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
17.
Detail van de gaten in gevel aan zuidwand van de bunker.
18. Detail van het pleisterwerk, waarop het schijnmetselwerk is aangebracht.
18
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
19. Naast een van de met baksteen omklede betonnen kolommen is een deel van het pleisterwerk van het beton gevallen, waardoor dit in het zicht is gekomen.
20. Het meest oostelijke deel van de gevel. Links de gepleisterde en van schijnvoegen voorziene zuidgevel van de bunker. De oostelijke toegang tot deze ruimten is thans voorzien van gemetselde flankeringmuren. Deze zijn na WOII tot stand gekomen. Oorspronkelijk sloot een open loopgraaf aan op de toegang. Die loopgraaf is zichtbaar op de ontwerptekeningen en op luchtfoto’s uit WOII. De loopgraaf is verloren gegaan op het moment dat hier het maaiveld verlaagd werd. Het oorspronkelijke maaiveld is links van de toegang nog aanwezig.
19
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
21. De op een na meest oostelijke kolom aan de zuidzijde. Bij de rechterzijde is een verticale scheur in het metselwerk zichtbaar. Ook aan de linkerzijde van de kolom zit een verticale scheur. Deze scheuren zijn waarschijnlijk het gevolg van de bom, die hier aan het eind van WOII is ingeslagen. Het bovenste deel van de bakstenen bekleding is afwijkend gemetseld. Ook is het een laag hoger opgetrokken dan bij de andere kolommen. Het bovenste deel van het metselwerk zal bij het herstel na de WOII opnieuw zijn opgemetseld.
22. De kolom op de zuidoosthoek van de bunker. Het metselwerk is afwijkend uitgevoerd ten opzichte van de andere kolommen. Tevens is zichtbaar dat het onderste deel in gewapend beton is uitgevoerd. Hierin wijkt de kolom af ten opzichte van de andere kolommen. De kolom zal bij het herstel na WOII volledig nieuw zijn opgetrokken.
20
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
23. De zoldering in de zuidoosthoek. Het oppervlak van het beton wijkt af van dat bij de overige zolders van de ruimten rond de bunker. Dit is het gevolg van wijzigingen na WOII en de toevoeging van de garage en chauffeursruimte. Hier heeft gedurende de KO een roldeur gezeten met katrollen; de katrollen zijn nog zichtbaar in de ruimte (162A) op de zoldering. Momenteel zit er een nieuwere roldeur.
24. Zicht vanuit de zuidoosthoek van de hoofdbunker op de keukenbunker. De bakstenen muur op de voorgrond is samen met de achterliggende trap na WOII opgetrokken. Dit was noodzakelijk omdat het niveau van het maaiveld hier is verlaagd. Oorspronkelijk lag het maaiveldniveau ongeveer ter hoogte van de bergruimte naast de keukenbunker.
21
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
25. De westelijke toegang tot de technische ruimten onder het grote bunkerdak. De beide keermuren zijn na WOII aangebracht. Oorspronkelijk sloot een loopgraaf aan op de toegang. Deze is te herkennen op luchtfoto’s uit die periode. De locatie van de toegang behoort tot de oorspronkelijke opzet van de bunker.
26. De oostelijke toegang tot de technische ruimten onder het grote bunkerdak. De beide keermuren zijn na WOII aangebracht. Oorspronkelijk sloot een loopgraaf aan op deze toegang en was het omringende maaiveld net zo hoog als links op de foto. De deur zal dateren van na WOII.
22
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
27. De vleugelmuren bij de oostelijke toegang tot de ruimten in de zuidelijke aanbouw. In de vleugelmuren zijn twee fasen te onderscheiden. Het aan de bovenzijde horizontaal afgewerkte deel is in verband met het tegen de bunker geplaatste metselwerk opgetrokken. Dit deel zal zeer waarschijnlijk nog uit de bouwtijd stammen. Het deel met de schuine bovenzijde is tot stand gekomen nadat het maaiveld voor de bunker is verlaagd. Oorspronkelijk sloot de ingang aan op de loopgraaf, die rond de bunker was aangelegd.
28. De oostelijke ruimte onder het bunkerdak. De hoofdbunker zelf bevindt zich geheel links. De oostwand eindigt bij de trap. Geheel rechts is achter de kolom de keukenbunker zichtbaar. De trap links geeft toegang tot de vertrekken, die in 1967 onder het bunkerdak tot stand zijn gekomen (de voormalige chauffeursruimten). De groene deur uit het laatste kwart van de 20ste eeuw sluit een garage af (094). Oorspronkelijk was dit deel open en werd het gebruikt voor de stalling van voertuigen. Het maaiveld en de hoogte van de bestrating lagen ten tijde van de WOII hoger; ongeveer ter plaatse van de bovenzijde van de bepleistering bij de kolommen. Aan de onderzijde van de foto is een betonnen plaat zichtbaar. Dit zal de 1,5 m dikke Panzerplatte (pantserplaat) zijn die rond de bunker is aangebracht om deze te beschermen tegen bommen die vlak naast de bunker vallen en het gebouw zouden kunnen ontzetten. Bijkomend voordeel is natuurlijk dat het tevens een goede fundering vormt voor het grote bunkerdak.
23
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
29. De keukenbunker vanuit het zuidoosten met de ervoor geplaatste berging met 55 cm dikke wanden en een 60 cm dik betonnen dak. De zichtbare bakstenen muurtjes zullen in de periode na WOII zijn geplaatst toen de terreininrichting werd aangepast (omstreeks 1949).
30. De zuidgevel van de keukenbunker. Voor de keukenbunker ligt de beschermde opslagruimte met een 60 cm dik betonnen dak. Rechts achter het groen ligt de muur met toegang tot de keukenbunker en de opslagruimte. De trap links van de opslag is na de WOII toegevoegd, nadat men het terrein aan deze zijde had verlaagd. De betonnen opbouw tegen de keukenbunker bevat een luchtfilterinstallatie.
24
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
31. De opbouw, die tegen de zuidwand van de keukenbunker is geplaatst tijdens de KO (1959), bevat een kast met luchtfilters. Links naast de kast is een van de oorspronkelijke aanvoeropeningen zichtbaar. In tegenstelling tot die in de noordgevel heeft deze zijn oorspronkelijke rooster wel behouden.
32. Het toegangsportaal voor de zuidelijke ingang van de keukenbunker. De bakstenen muur die tegen de zuid- en oostwand is geplaatst, is vermoedelijk in de periode na WOII (1949) tot stand gekomen.
25
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
33. Het toegangshek tot de keukenbunker. Dit hek is kort na WOII opgemeten en zal dus uit de bouwtijd van de bunker stammen.
34. Deze berging bij ruimte 115 kan worden afgesloten met een houten gaasdeur. Deze behoort echter niet tot de oorspronkelijke opzet, maar zal uit de tweede helft van de 20ste eeuw stammen.
26
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
35. De keukenbunker vanuit het zuidoosten met de ervoor geplaatste berging met 55 cm dikke wanden en een 60 cm dik betonnen dak. De zichtbare bakstenen muurtjes zullen in de periode na WOII zijn geplaatst toen de terreininrichting werd aangepast (omstreeks 1949).
36. De oostgevel met op de voorgrond de keukenbunker. Tegen de gevel van de keukenbunker zijn drie halfronde muurtjes geplaatst. Het zijn geen nooduitgangen, maar zij zijn bestemd voor de luchtafvoer vanuit de bunker. Een vierde opening zou zich aan de noordzijde van de bunker moeten bevinden. Deze is niet aangetroffen, maar zal zeer waarschijnlijk nog onder het gras liggen.
27
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
37. Detail van de oostwand van de keukenbunker met een van de drie halfcirkelvormige bakstenen uitbouwen. Dergelijke uitbouwen worden veelal geïnterpreteerd als nooduitgangen, maar hier betreft het een uitbouw ten behoeve van rookgasafvoer. Dit blijkt uit de documentatie over de bunker (collectie digitale bestanden RVB). Dat het geen nooduitgang is, valt ook af te leiden uit het feit dat de bunker al twee uitgangen had en de behoefte aan meer (nood)uitgangen dus niet bestond. Bovendien zijn er vier van deze voorzieningen aanwezig (drie bij de oostgevel en een aan de noordzijde). Ook zijn aan de binnenzijde van de bunker geen sporen te vinden van een toegang tot deze uitgangen. De kokers zullen oorspronkelijk hoger zijn geweest, omdat aan deze zijde het maaiveld na de WOII met ongeveer een meter is verlaagd.
38. De bunker vanuit het noordoosten. Voor het bunkerterrein ligt tegenwoordig een parkeerterrein. In WOII stonden hier grote bomen, die met putringen waren omgeven om het terrein te kunnen ophogen. Tijdens de KO was dit een parkeerterrein. De keukenbunker is het gedeelte aan de oostzijde, dat niet onder het bunkerdak is geplaatst. In het bunkerdak is een dakkapel te zien, die daar in 1969 is geplaatst, toen boven de garage tussen de bunkers vertrekken zijn ingericht.
28
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
39. Op de noordoosthoek van de keukenbunker bevindt zich een bakstenen aanbouw uit de naoorlogse periode, waarvan de functie onbekend is. Foto dateert nog van voor de werkzaamheden van 2021.
40. Detail van de ijzeren kast tegen de noordgevel van de keukenbunker. Hier werd verse lucht aangezogen. Deze kast uit de Koude Oorlog (1959) is gelijk aan die in de hoofdbunker, maar is aanzienlijk minder goed bewaard gebleven. Links naast de kast is één van de originele luchtinlaten zichtbaar. Het bijbehorende rooster is verwijderd. Aan de zuidzijde zit een gelijksoortige inlaat, waarvan het rooster nog wel bewaard is. Onder de inlaat is nog een tweede, dichtgezette opening zichtbaar.
29
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
41. Detail van het dakoverstek. De detaillering van de uiteinden van de sporen komt overeen met de ontwerptekeningen. Het dakoverstek is hersteld bij de herstelwerkzaamheden van 2019.
30
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
42. Detail van de aansluiting van de keukenbunker op de hoofdbunker. Hier is duidelijk een naad zichtbaar in het verlengde van de westwand van de keukenbunker. Men heeft de naad met asfaltpapier afgedekt. Het is niet duidelijk welk deel als eerste is gestort. Mogelijk heeft men eerst de keukenbunker gebouwd om vervolgens het verbindingsstuk tussen beide bunkers te storten.
43.
De aansluiting van afbeelding 42 is in 2019 hersteld.
31
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
44. Het oostelijke deel van de noordgevel. Het metselwerk links op de foto (t/m de regenpijp) is de in Vlaams verband opgetrokken bekleding van het beton van de ingangspartij. Het deel rechts is in halfsteens verband opgetrokken en is in 1969 tot stand gekomen op het moment dat men de ruimte onder het overstekende bunkerdak als binnenruimte is gaan gebruiken. Links van de regenpijp twee PTT-kasten.
45.
Detail van de twee PTT-kasten daterend van de KO (vermoedelijke uit de jaren ’60).
32
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
46. In het metselwerk tussen de kolommen van de noordgevel zijn bij de bouw van de schietbaan enkele ventilatieroosters opgenomen. De bouw van de muur is onderdeel van het dichtmaken van de galerij in 1969.
47. Detail van de ventilatieroosters aan de noordzijde van de bunker, welke de achterliggende schietbaan ventileren.
33
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
48. Deze deur in het metselwerk tussen de kolommen van de noordgevel was de nooduitgang van de achterliggende schietbaan, ruimte 093B. De deur ontsluit de bovenste galerij van de dubbele schietstand.
34
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
49. Detail van de regenpijp aan de noordzijde van de bunker. Op deze afbeelding is goed het verschil zichtbaar tussen de pilaren, daterend van de bouwperiode, en de bakstenen muur daterend van de werkzaamheden omstreeks 1969 om de galerij aan de noord- en westzijde dicht te maken.
35
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
50. De oostelijke observatietoren, gezien vanuit het zuiden. De toren zelf stamt uit de bouwtijd, maar is in 2019 hersteld. De ventilatiesleuven boven de vensters staan in verbinding met een tussenruimte onder de vloer van het observatieplatform en het plafond van de ruimte eronder. Tijdens de herstelwerkzaamheden in 2019 zijn de bovenste baksteenlagen van de toren vernieuwd, is de dakbedekking geheel vernieuwd en is de deklaag van de torens hersteld en vernieuwd.
51. De westelijke observatietoren en de schoorsteen, gezien vanuit het zuiden. De schoorsteen heeft drie rookkanalen. De vensters van de observatietoren horen bij ruimte 401. De drie ventilatieroosters boven de vensters ventileren de ongeveer een halve meter hoge tussenruimte tussen ruimte 401 en het observatieplatform. Ook het ronde ventilatierooster aan de rechterkant mondt uit op deze tussenruimte. De tussenruimte staat via een aan de oostzijde van ruimte 401 afgescheiden kanaal in verbinding met de luchtuitlaatkanalen. De ventilatiegaten zorgen voor de luchtuitlaat van de bunker en staan in directe verbinding met ruimte 201 en de luchtuitlaatschacht in ruimte 020A. Zie deel 1 voor een toelichting op het luchtbehandelingssysteem van de bunker.
36
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
BESCHRIJVING EN ANALYSE INTERIEUR (RUIMTEBOEK) Kelder
De bunker is grotendeels van een lage kelderverdieping (kruipruimte) voorzien. Ter plaatse van de machinekamers (ruimte 017, 018 en 020) ontbreekt de kelder, omdat de begane grond vloer van dit deel verlaagd is tot kelderniveau. Van de kelder zijn geen plattegronden aanwezig. De kelder is gebruikt voor het plaatsen van leidingen, kabelgoten, kabelverbindingen, buizen, luchtverversingsystemen en dergelijke. De kelderruimte ligt vol met rommel die hier is neergezet of achtergebleven. Door de grote hoeveelheden voorzieningen was het niet mogelijk om de kelder intensief te onderzoeken. Behalve voor deze voorzieningen was - volgens de documentatie van na de oorlog, zie op plattegrond tekst ‘Kelder Seyss-Inquart’- ook een gedeelte van de kelder door Seyss-Inquart in gebruik. Dit was een afgesloten ruimte onder het appartement en bereikbaar via een luik in de vloer. De hoogte van de kelderverdieping is slechts 1,07 m, wat aannemelijk maakt dat de kelder tijdens WOII voor leidingdoorvoer werd gebuikt. Tijdens de KO is het gebruik van de kelder geïntensiveerd door de aanleg van het luchtverversingssysteem en brede kabelgoten. De kabelverbindingen lopen vanaf ruimte 030 richting de west- en zuidzijde van de kelderruimte.
Vanuit verschillende kasten op de begane grond en de eerste verdieping loopt het luchtverversingssysteem (van vieze en schone lucht) via de kruipruimte naar het luchtverversingssysteem in ruimte 020A. De kelder is toegankelijk vanuit drie plekken: ruimte 008, ruimte 020A en ruimte 030. Verder dan deze toegangen is de kelderruimte niet goedt toegankelijk door de rommel, kabelgoten en luchtbehandelingssystemen.
52. Detail plattegrond begane grond. (Herkomst: Coll. digitale bestanden RVB)
37
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
53. In ruimte 008 is de kelderruimte toegankelijk via een deur en klimtrap. In deze deur is een ventilatierooster opgenomen ten behoeve van de afvoer van vieze lucht uit dit deel van de bunker, vanuit gang 013.
54. Aan de westzijde van de kelder, toegankelijk vanuit ruimte 008, liggen verbindingskabels die de bunker aan de westzijde verlaten en onder de vloer van de westelijke garage zijn gelegd. Vanuit hier loopt ook een rioolbuis die de bunker aan de zuidzijde verlaat. De kelderruimte aan deze oostzijde is grotendeels met muurtjes afgesloten van de rest van de kelderruimte.
38
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
55. In ruimte 020 is de kelderruimte toegankelijk via een gasdeur van het luchtuitlaatkanaal.
56. De kelderruimte van ruimte 020A in noordelijke richting. Achter de buis en kabels is de kelderruimte toegankelijk. De volgende drie afbeeldingen zijn gemaakt op deze plek.
39
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
57. De kelderruimte ter hoogte van ruimte 020A, gezien in westelijke richting. Op de voorgrond ligt een kanaal voor de luchtuitlaat. De blauwe kabels in de kabelgoot daaronder gaan op de achtergrond door een muur naar de kelderruimte van afbeelding 54.
58. De kelderruimte ter hoogte van ruimte 020A, gezien om de hoek richting de zuidzijde van de bunker. Hier gaat het hiervoor getoonde kanaal voor de luchtuitlaat richting ruimte 020A.
40
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
59. De kelderruimte ter hoogte van ruimte 020A in oostelijke richting. Hier is goed te zien dat er veel rommel in de kelder ligt. Op de voorgrond de kabelgoot voor de kabels die de bunker aan de westzijde verlaten. Op de achtergrond, ter hoogte van de daar zichtbare muurtjes, zit een aanzuigventilator die vieze lucht vanuit de ruimtes van de begane grond en eerste verdieping in de kelderruimte aanzuigt.
60. In ruimte 030 zit een deur met trap die toegang geeft tot de kelderruimte.
41
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
61. De kelderruimte ter hoogte van ruimte 030 in zuidelijke richting. Hier is zichtbaar hoe de verbindingskabels de hoofdbunker verlaten aan de zuidzijde. Deze doorgang is rond 1988/1989 aangelegd. Aan de andere kant van deze bunkermuur komen de kabels ruimte 095 van de voorbunker binnen. Boven de kabels hangt nog een oude kabelgoot daterend van de KO (1963).
42
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
62. De kelderruimte ter hoogte van ruimte 030 in noordelijke richting. Er ligt hier veel rommel, waaronder oude bakstenen en twee deuren. Ook is een oude kabelgoot (1963) zichtbaar die niet meer wordt gebruikt.
63. De kelderruimte ter hoogte van ruimte 030 in westelijke richting. Deze gebogen kabelgoot komt uit bij de kabelgoot op afbeelding 59. Dit is een nieuw type kabelgoot uit de jaren negentig.
43
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
Begane grond Na WOII zijn er meerdere grootschalige en kleinschalige aanpassingen gedaan op de begane grond en de eerste verdieping. Bij de verbouwing in 1948 is de plattegrond van de bunker gewijzigd doordat meerdere ruimtes zijn samengevoegd. In algemene zin kan worden gesteld dat de binnenafwerking van de begane grond en de eerste verdieping dateert van de KO. Bij de herinrichting na WOII heeft men wel gebruik gemaakt van de nog aanwezige onderdelen, welke vervolgens gedurende de KO ook alsnog gedeeltelijk zijn verdwenen en/of vervangen. Zo dateren vrijwel alle deurkozijnen nog uit WOII, terwijl de huidige deuren na WOII zijn geplaatst. Bijna alle stalen deuren dateren eveneens nog uit de bouwtijd van de bunker.
Ruimte 001
Ruimte 001 vormt de huidige hoofdtoegang tot de bunker . Deze ruimte is uit meer gangdelen samengesteld. De beide buiten de bunker uitstekende gangdelen maakten oorspronkelijk deel uit van het loopgravensysteem dat rond de bunker was aangelegd. De wanden en het segmentboogvormige gewelf zijn uit baksteen opgetrokken. De wanden zijn gepleisterd en wit geschilderd. De vloer is een zogenaamde Panzerplatte, een 1,5 m dikke betonplaat die rond de bunker is aangelegd. Het deel van de gang binnen de bunker is in gewapend beton uitgevoerd en eveneens gepleisterd.
44
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
64. Ruimte 001. De oostelijke toegang, gezien naar buiten. De hoogte van de toegang is gering (ca. 1,85 m). Uit vlak na WOII vervaardigde opmetingstekeningen blijkt dat bij de bouw de stahoogte al gering was, wat verband houdt met het gegeven dat de toegangen oorspronkelijk deel uitmaakten van het loopgravenstelsel rond de bunker. Deze toegang werd na WOII niet meer gebruikt, omdat men toen de westelijke toegang gebruikte. Daarom is het hekwerk aan de buitenzijde van deze toegang toegevoegd.
65. Ruimte 001. De westelijke toegang vormt thans de hoofdtoegang tot de bunker. Rechts op de foto is een nis zichtbaar. De nis die het restant vormt van de overwelfd westelijke deel van de rondgaande loopgraaf. Het resterende deel van de loopgraaf is na WOII verwijderd.
45
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
66. Ruimte 001. Fragment van de plattegrond uit 1947. Hierop is duidelijk de opzet van de overdekte loopgraven te zien, inclusief de toen nog bestaande westelijke aftakking van de meest westelijke toegang tot de bunker (zie pijl). (Herkomst: NA_23_167_1097)
67. Ruimte 001. De nis die het restant vormt van de overwelfde loopgraaf. Het resterende deel van de loopgraaf is na WOII verwijderd. Toen is de nis aan de achterzijde dichtgezet. Dit alles zal verband houden met het verlagen van het maaiveld voor de toegang tot de garage in de zijvleugel van de bunker.
46
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
68. Ruimte 001. Overzicht van de hoofdtoegang in noordelijk richting. Aan het eind van de gang zit het schietgat dat de ingang verdedigt.
69. Ruimte 001. Het schietgat van de ingangsverdediging, een restant uit WOII. Het betreft een pantserplaat van het type 48P8. Aan de buitenzijde is voor de inbouw van het schietgat gebruik gemaakt van een verloren houten bekisting. Dit is gedaan om bij inkomend vuur de kogels op te vangen en zo te voorkomen dat ze door het afketsen op de dagkant het schietgat kunnen bereiken.
47
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
70. Ruimte 001. De voorruimte met de trap naar het begane grondniveau van de bunker. Deze ligt hoger in verband met de ca. 1 m hoge kelderruimte. De houten deur met gaas links in beeld sluit de ruimte voor de ingangsverdediging af. De trapleuningen zijn in 2020 aangebracht ten behoeve van de publieke openstelling van de bunker. Op de achtergrond is de toegang zichtbaar vanuit de oostelijke ingang.
48
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
71. Ruimte 001. De samenkomst van de entreegangen. De trap in het met midden geeft toegang tot de begane grond van de bunker. Deze trap is noodzakelijk om het hoogteverschil ten gevolge van de kelder te overbruggen. Rechts is de toegangsdeur naar de oostelijke ingangsverdediging zichtbaar.
72. Ruimte 001. De oostelijke toegang, gezien naar het zuiden.
49
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
73. Ruimte 001. De oostelijke toegang, gezien in de richting van de ingangsverdediging. De opzet van deze overdekte loopgraaf is identiek aan de westelijke en stamt nog uit de bouwtijd. De stenen plinten zijn waarschijnlijk later toegevoegd, omdat ze niet op de opmetingstekeningen van na WOII staan.
74. Bordje tegenover de entreedeur tot de bunker met een typische boodschap uit de tweede helft van de 20e eeuw.
50
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
Ruimte 001B
De westelijke ruimte voor de ingangsverdediging. Vanuit dit vertrek kon door het schietgat in de zuidwand de toegang tot de bunker worden bestreken. De wanden en zoldering zijn van gewapend beton en gepleisterd. De vloer wordt gevormd door de funderingsplaat van de bunker.
75. Ruimte 001/001B. Toegang tot de ruimte voor de ingangsverdediging. De toegang wordt afgesloten door een eenvoudige gaasdeur met een houten frame. Het is niet bekend of de deur nog uit de bouwtijd dateert.
51
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
76. Ruimte 001/001B. Detail van losgeraakt stucwerk ter hoogte van de trap.
77. Ruimte 001B. Detail van de opstaande rand van de gang ter plaatse van de toegang naar ruimte 001B. De opstaande rand bestaat grotendeels uit gepleisterd en grijs geschilderd metselwerk. Deze opstaande rand is niet aanwezig op de opmetingstekeningen van na WOII.
52
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
78. Ruimte 001B. Zicht op de westzijde van het vertrek, gezien vanuit de toegang. Links is het schietgat voor de ingangsverdediging zichtbaar. De houten stellingen dateren uit het laatste kwart van de 20ste eeuw.
79. Ruimte 001B. Detail van het schietgat, met de pantserplaat van het type 48P8. De schietopening is niet voorzien van een gummidichting (rubberen afdichting) tegen een gasaanval, omdat de ruimte zich nog vóór de gassluis bevindt. Dit in tegenstelling tot de dubbele keukenbunker, waar de ruimte voor de ingangsverdediging toegankelijk is vanachter de gassluis. Deze laatste opzet is gebruikelijk voor Duitse bunkers. Dat de ingang hier voor de gassluis ligt, duidt erop dat de ingangsverdediging in een latere (uitvoerings)fase is toegevoegd, toen het niet meer mogelijk was om de ruimte vanuit de bunker zelf te ontsluiten.
53
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
80. Ruimte 001B. Het oostelijke deel van de ruimte met rechts de houten gaasdeur, die de toegang vormt.
54
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
Ruimte 001C
De oostelijke ruimte voor de ingangsverdediging. Vanuit dit vertrek kon door het schietgat in de zuidwand de toegang tot de bunker worden bestreken. De wanden en zoldering zijn van gewapend beton en gepleisterd. De vloer wordt gevormd door de funderingsplaat van de bunker.
81. Ruimte 001C. De toegang tot de ruimte wordt afgesloten door een eenvoudige gaasdeur met houten frame. Het is niet bekend of de deur nog uit de bouwtijd dateert.
55
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
82. Ruimte 001C. Zicht op de oostzijde van het vertrek, gezien vanuit de toegang. Rechts is het schietgat voor de ingangsverdediging zichtbaar. De houten stellingen dateren uit het laatste kwart van de 20 e eeuw, toen het vertrek voor opslag werd gebruikt. De ondergrond loopt schuin af naar rechts, richting de ingang. De ruimte heeft veel vochtplekken.
83. Ruimte 001C. Detail van het schietgat, met de pantserplaat van het type 48P8. De schietopening is niet voorzien van een gummidichting tegen gasaanval, omdat de ruimte zich vóór de gassluis bevindt. Dit in tegenstelling tot de dubbele keukenbunker, waar de ruimte voor de ingangsverdediging toegankelijk is vanachter de gassluis. Deze laatste opzet is gebruikelijk voor Duitse bunkers. Dat de ingang hier voor de gassluis ligt, duidt erop dat de ingangsverdediging in een latere (uitvoerings)fase is toegevoegd, toen het niet meer mogelijk was om de ruimte vanuit de bunker zelf te ontsluiten.
56
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
84. Ruimte 001C, Zicht op westzijde van het vertrek, gezien richting de uitgang. Links de houten gaasdeur.
57
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
Ruimte 002
Het vertrek vormt een luchtsluis, met aan de buitenzijde (naar ruimte 001) een dubbele gasdeur en aan de binnenzijde twee keer een dergelijke deur naar respectievelijk de ruimten 004 en 005. De opzet, constructie en afwerking dateren nog vrijwel volledig uit de bouwtijd. De wanden en zoldering zijn van beton en hebben een dunne pleisterlaag met meerdere lagen verf. De vloer is van een cementdekvloer voorzien.
85. Ruimte 002. De zuidzijde wordt gevormd door een dubbele houten deur. Deze deuren zijn gedurende de KO geplaatst.
58
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
86. Ruimte 002. De gassluis met geopende deuren, kijkend in noordelijke richting. Op de voorgrond de deuren van de KO-periode, vervolgens de uit de bouwtijd daterende gasdeuren aan de buitenzijde van de gassluis en op de achtergrond rechts de gesloten gasdeuren naar ruimte 004, de sluis die in de KO (1964) is aangelegd. Links een van de geopende gasdeuren naar ruimte 005.
87. Ruimte 002A. De entree van de bunker met gesloten houten deuren, gezien vanaf de noordzijde. Deze deuren zijn gedurende de KO geplaatst (1948).
59
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
88. Ruimte 002A. De dubbele stalen gasdeur aan de buitenzijde van de gassluis in gesloten toestand. Beide deuren en het kozijn dateren nog uit de bouwtijd van de bunker. Oorspronkelijk was tussen de deuren een ijzeren stijl geplaatst, waar de rubber strippen van de deuren tegen aansloten. Deze stijl is verwijderd, zowel bij deze deur als bij de deur tussen 002 en 005. Hierdoor zijn de deuren niet meer gasdicht. De stijl is nog wel aanwezig in een andere ruimte in de bunker.
89. Ruimte 002A: De inkeping in de muur werd tijdens de KO gebruikt voor een portofoon.
60
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
90. Ruimte 002. De buitenste deuren van de gassluis in gesloten toestand, gezien naar het zuiden. Tussen de deuren was oorspronkelijk een stijl geplaatst, waardoor de deuren gasdicht waren. Deze stijl ligt in een andere ruimte in de bunker.
91. Ruimte 002. Detail van de aansluiting van de gasdeuren op de bovendorpel. De rubberstrippen van de deuren sloten oorspronkelijk aan tegen een dubbel hoekprofiel. De plaats van de bouten waar dit profiel op de bovendorpel was vastgezet, is nog goed te herkennen. De verwijderde stijlen van de gassluis worden nog in een andere ruimte (ruimtes 011 en 020) in de bunker bewaard.
61
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
92. Ruimte 002. Zicht op de westwand tussen de beide gasdeuren. Rechts de geopende deur naar ruimte 005. Links de buitendeur van de gassluis. Op de wand is links de luchtklok zichtbaar, die de overdruk uit de bunker naar buiten toe kon afvoeren. Rechts is het rooster te zien dat in verbinding staat met de luchtklok die in ruimte 005 is geplaatst. Het kanaal voor de afvoer van de overdruk is al bij de bouw tot stand gekomen.
93. De overdrukventielen, de zwarte luchtklokken, zijn in de hoofdbunker waarschijnlijk grotendeels geplaatst op overdrukkleppen van WOII. Deze overdrukkleppen zijn nog zichtbaar in ruimte 009 en 011. We hebben aanwijzingen gevonden dat de overdrukventielen tijdens de Koude Oorlog waarschijnlijk van de overdrukkleppen zijn geschroefd en er soms ook weer op zijn gezet, zoals in ruimte 029. In de keukenbunker, daarentegen, zijn de zwarte overdrukventielen op bredere Duitse luchtbehandelingsbuizen geschroefd, zoals in ruimte 104.
62
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
94. Overdrukventiel uit de Tweede Wereldoorlog van de firma Auer. Deze firma was de enige die dit type ventiel produceerde. Alle andere firma’s maakten ventielen volgens het klepsysteem. Mogelijk heeft de firma Auer ook het in de bunker aangetroffen ventiel geproduceerd (WOII), en zijn deze vermoedelijk later, omstreeks 1948, aangebracht. (Herkomst: http://bochumerbunker.de/html/uberdruckventile.html)
63
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
95. Ruimte 002 naar het noordwesten, met de dubbele stalen gasdeur uit de bouwtijd, die toegang geeft tot het inwendige van de bunker (ruimte 005). Ook bij deze deuren heeft men de in het midden geplaatste ijzeren stijl verwijderd. De ijzeren stijl is in de bunker bewaard, in de ruimtes 011 en 020.
96. Ruimte 002. Het noordelijke deel van de oostwand met de dubbele stalen gasdeur (naar 004) die nog wel een tussenstijl heeft (zie ruimte 004).
64
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
Ruimte 004
De huidige ruimte is ontstaan omstreeks 1964 bij een verbouwing van de oorspronkelijke stookruimte die toen is verkleind tot ruimte 017. De oorspronkelijke stookruimte had een doorgang vanuit ruimte 002 voor de toevoer van kolen. Deze was na WOII niet meer nodig vanwege moderne stookinstallaties (cv-ketel). Het resterende oorspronkelijke deel van ruimte 017 is gedurende de KO omgebouwd tot een reinigingssluis (004). Ruimte 004 fungeerde als reinigingsruimte (sluis) voor mensen die van buiten kwamen en eventueel besmet waren door radioactieve straling of door chemische of biologische strijdmiddelen. De wanden zijn deels van wit geschilderd beton en deels van baksteen, dat gepleisterd en wit geschilderd is. Ook het plafond is deels gepleisterd. Van de niet gepleisterde delen zijn de aftekeningen van het bekistinghout in het zicht en wit geschilderd. De vloer is in 1964 als terrazzovloer uitgevoerd.
65
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
97. Ruimte 004. De toegangsdeur naar de huidige reinigingsruimte ten behoeve van de ABC-ontsmetting. Dit is de oorspronkelijke, dubbel uitgevoerde Duitse gasdeur. In tegenstelling tot de andere deuren van de gassluis is hier nog wel de middenstijl aanwezig, bestaande uit twee tegen elkaar gelaste hoekprofielen,. Oorspronkelijk werd via deze deur de stookruimte naar buiten ontsloten om gemakkelijk brandstof de stookruimte in te voeren.
98. Ruimte 004. Het vertrek in zuidelijke richting, met de kast voor besmette kleding (1964), direct naast de dubbele toegangsdeur, waarvan de nis rechts van de genoemde kast nog net te zien is. De wand aan de linkerzijde is omstreeks 1964 nieuw geplaatst.
66
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
99. Ruimte 004. De opbergruimte voor besmette kleding. De in beton uitgevoerde kist met platen lood in de deur diende ervoor om door straling besmette kleding op te bergen. De kist is hier geplaatst bij de verbouwing in 1964 om de bunker ABC-bestendig te maken. De kist komt overeen met de bewaard gebleven ontwerptekening (zie volgende afbeelding). Voor het douchen diende men de kleding in de kast te doen. De kist, geconstrueerd met beton en lood gevoerde deuren, zou de straling remmen. Deze kisten voor besmette kleding zijn in andere bunkers overigens doorgaans dieper, zodat er voldoende zand op kan worden gedeponeerd om de besmette kleding luchtdicht weg te stoppen.
100. Ontwerptekening voor de kist voor besmette kleren, d.d. maart 1964. (Herkomst: Coll. digitale bestanden RVB)
67
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
101. Ruimte 004, gezien in noordelijke richting. Tegen de noordwand bevindt zich een van de twee ontsmettingsdouches. De douchekop is verdwenen.. Links de deur naar de sluisruimte 004A. De inrichting zal vrijwel geheel uit 1964 dateren.
102. Ruimte 004 in westelijke richting met de tweede doucheruimte (1964), waarvan de douchekop eveneens is verdwenen. De deur rechts is de doorgang vanuit de ontsmettingsruimte naar het volgende vertrek (004A), dat ook deel uitmaakt van de sluis. Hier kon men schone kleren aantrekken. De wand aan de rechterzijde is omstreeks 1964 toegevoegd bij het toevoegen van dit sluissysteem. Het is opvallend dat hier twee douches en twee doorgangen zijn gemaakt, zodat twee personen zich tegelijk konden douchen en ontsmetten voor een extra sneller afwikkeling. Dit onderstreept dat dit een grote bunker is.
68
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
Ruimte 004A
De van besmetting ontdane personen kwamen na het douchen in deze ruimte. Hier kon men schone kleding aantrekken, om vervolgens door een deur in ruimte 005 te komen. De ruimte is in 1964 tot stand gekomen ter plaatse van de voormalige stookruimte. De wanden zijn deels van gewapend beton (noordwand) en deels van baksteen. De wanden en het plafond zijn gepleisterd.
69
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
103. Ruimte 004A. De in de westwand geplaatste stalen gasdeur naar ruimte 005. De deur dateert nog uit de bouwtijd en zal elders in de bunker zijn verwijderd om hier te worden herplaatst als binnenste deur van de reinigingssluis. De deur is in de KO (1948) aangepast door het plaatsen van een overdrukklep, die hier aan de bovenzijde zichtbaar is.
104. Ruimte 004A. Het vertrek in oostelijke richting. Achter de kast is nog net een deel van een stalen kozijn met deur te zien, daterend uit 1964. Deze deur geeft toegang tot de noordelijke douche van ruimte 004. Na het douchen kon men via deze deur de ruimte 004A betreden om daar schone kleding aan te trekken.
70
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
105. Ruimte 004A. De serverkast in deze ruimte dateert van 2001. De kast is hier waarschijnlijk niet in gebruik geweest, maar tijdelijk geplaatst als opslag en nooit meer verplaatst. Dit type serverkast stond in die tijd namelijk in de kooi van Faraday in ruimte 028.
71
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
Ruimte 005
Deze ruimte verbindt de zuidelijke ingang met het trappenhuis en de noordelijke dwarsgang (013). De gang behoort tot de oorspronkelijke opzet van het gebouw. De wanden en zoldering zijn gepleisterd en gesausd.
106. Ruimte 005. Overdrukventiel, vermoedelijk uit WOII en wellicht omstreeks 1948 geplaatst.
72
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
107. Ruimte 005 in zuidelijke richting. Links aan het einde van de gang bevindt zich de toegang naar de gassluis. Het bijbehorende overdrukventiel is zichtbaar. Onder het plafond is een luchtverversingskanaal uit de KO (1964) te zien.
108. Ruimte 005 in noordelijke richting. Rechts zit de deur naar ruimte 004A, die deel uitmaakt van de ontsmettingsruimten. Aan het eind van de gang is na de WOII een bruin hek geplaatst. Deze is later vervangen door een wit hek, welke later weer rood is geschilderd. Dit hek fungeerde als de toegang tot het verbindingscentrum vbdcen GV dat vanaf 1948 tot december 1983 op de begane grond van de bunker was gevestigd.
73
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
109. Ruimte 005. De toegangsdeur naar ruimte 004A is in 1964 bij de modernisering van de bunker geplaatst om deze beter bestand te maken tegen ABCdreigingen. Hierbij zal men gebruik hebben gemaakt van een van de overcomplete gasdeuren uit de bouwtijd van de bunker.
110. Ruimte 005. De trap naar de eerste verdieping. De trap is in beton uitgevoerd en is voorzien van tegels. Trap en leuningen dateren nog uit de bouwtijd van de bunker. De betegeling van de treden is echter na WOII (1948) aangebracht. Oorspronkelijk waren de dektreden van eikenhout en waren de stootborden van tegels voorzien. Deze situatie is nog wel aan te treffen bij het trappenhuis aan de oostzijde van de bunker.
74
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
111. Ruimte 005. De trap van bovenaf. De leuningen dateren nog uit de bouwtijd. De tegels op de bordessen en op de traptreden zijn in de KO-periode (vermoedelijk tijdens de aanpassingen van 1948) aangebracht.
112. Ruimte 005. De bovenzijde van de trap is met een hekwerk afgesloten. Dit hekwerk is tijdens de KO geplaatst op de oorspronkelijke trapleuning, vermoedelijk tijdens de aanpassingen van 1948 of 1964. Het hekwerk sloot de toegang af tot de tweede verdieping waar gedurende de KO de Oorlogsstaf BLS was gevestigd.
75
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
Ruimte 005A 113. Ruimte 005A. Deur van de opslagruimte tegen ruimte 007 aan. Gezien de restanten in deze ruimte, werd deze ruimte in de KO mogelijk gebruikt als een pantry.
114. Ruimte 005A. Deur in gesloten toestand, met een rooster voor ventilatie.
76
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
Ruimte 006
115. Ruimte 006, noordoosthoek. De wanden zijn
gepleisterd en wit gesausd. Ook het plafond is gesausd. Op de vloer ligt linoleum. Links een kozijn uit de bouwtijd. In de bovenhoek een rooster voor de aanvoer van verse lucht, vermoedelijk uit 1964.
77
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
116. Ruimte 006, zuidkant. Verbindingen geplaatst in KO- periode (1964)
117. Ruimte 006. Westwand met prikbord. Daaraan hangt een envelop waarop het aftellen naar de jaarwisseling in 1991 is gemarkeerd. Dit is opvallend, want toen werd de bunker enkel nog gebruikt door de Oorlogsstaf BLS en als plek waar verbindingen uitkwamen.
78
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
Ruimte 007
118. Ruimte 007 naar het zuidoosten. Links de deur naar gangruimte 005. De deur is doormidden gezaagd, waardoor de opbouw van de deur is te zien. Zie hiervoor de volgende afbeelding. De wanden en het plafond van het vertrek zijn wit gesausd. Op de vloer ligt linoleum. Bovenaan is een luchtkanaal met rooster zichtbaar, vermoedelijk uit 1964. Het kanaal voedt ook het rooster in ruimte 006.
79
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
119. Ruimte 007. Detail van de deur van de vorige afbeelding. De deur bestaat uit twee triplex platen, die met houten latjes zijn verbonden. Deze deur dateert waarschijnlijk uit de KO-periode (1948), toen deze ruimte werd gebruikt door de ordonnansen van het verbindingscentrum en de Oorlogsstaf BLS.
120. Ruimte 007 naar het noorden. Het prikbord dateert nog uit KO.
80
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
121.
Ruimte 007 naar het zuidwesten, met een inkijk in ruimte 006.
122. Ruimte 007 naar het noordoosten. Hier zijn enkele stopcontacten zichtbaar, die overal in de bunker terugkomen.
81
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
Ruimte 008
Ruimte onder de trap naar de eerste verdieping. Deze ruimte geeft toegang tot de kelder. De wanden en het plafond zijn gepleisterd en wit gesausd.
123. Ruimte 008 in westelijke richting. Links is nog net een deur met ventilatiesleuven zichtbaar. Deze deur geeft toegang tot het westelijke deel van de kelderruimte Door de ventilatieopeningen werd vieze lucht de kelderruimte ingezogen.
82
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
124. Ruimte 008 in oostelijke richting. De ruimte is toegankelijk door dubbele deuren (1948) met aan de onderzijde grote ventilatieopeningen t.b.v. de luchtafvoer richting de kelderruimte. Dit was een belangrijke afvoerroute voor vieze lucht in dit deel van de begane grond van de bunker.
83
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK COMMANDOPOST CLINGENDAEL, WASSENAAR, DEEL 2
Ruimte 009
Het vertrek is in gebruik als damestoilet. Deze functie had de ruimte ook al na de bouw in de WOII. De bouwkundige structuur is nog dezelfde als bij de bouw van de bunker. De vloer- en wandtegels zullen bij een renovatie na WOII (1948) zijn vervangen. Het bovenste deel van de wanden is gepleisterd en wit gesausd. Het plafond is afgewerkt met een systeemplafond, waarschijnlijk in 1988, toen het sanitair in aangepast.
125. Ruimte 009. De noordwand van de wasruimte. De roestvast stalen wasbak zal in 1988 zijn gemonteerd. Oorspronkelijk was hier een stenen wasbak, zoals nu nog aanwezig in ruimte 88 in de zolderruimte. De huidige betegeling van de wanden is uit de KO (1988), echter net zo hoog als de oorspronkelijke betegeling.