Bijlage 1 Nota van Uitgangspunten_Commandopost Clingendael_Wassenaar

In het landelijk gebied blijven er daarom mogelijkheden voor (horeca)ontwikkelingen die een directe relatie hebben met het omliggende landschap of de cultuurhistorische elementen.

Cultuurnota Wassenaar ‘Rijk aan Cultuur’ 2021 Het beleid van de Cultuurnota is gebaseerd op de pijlers: 1. Verbinden, samenwerking & eigen kracht ontwikkelen; 2. Informeren en laten zien; Commandopost Clingendael Wassenaar

3.

Ontwikkeling en zingeving.

Met het nieuwe uitvoeringsprogramma 2021-2024 wordt uitvoering gegeven aan het cultuurbeleid. Kunst en cultuur gelden als bindmiddel voor de bewoners. Centra voor cultuur liggen bij voorkeur verspreid door de gemeente en niet op één centrale plek. De wens is om het culturele aanbod, ook het cultureel erfgoed, te verbinden door middel van fiets- en wandelroutes, met specifiek de landgoederenzone als kansrijk voorbeeld hiervan. Wassenaar streeft naar een rijk cultuuraanbod voor zowel bewoners en bezoekers van buiten de gemeente. Het lokale cultuuraanbod hoeft niet gecentreerd te zijn binnen één cultureel centrum, maar kan verspreid worden aangeboden. De gemeente ziet cultuur/cultureel landschap en recreatie/sport als een gouden combinatie. Museum Voorlinden is daar een uitzonderlijk voorbeeld van.

Lokaal sportakkoord 2020-2023 ‘Wassenaar in Beweging’ Vertegenwoordigers uit de sport, preventieve gezondheid, zorg, welzijn, (bewegings)onderwijs en de overheid hebben samen een lokaal sportakkoord opgesteld. Het akkoord bestaat uit actieplannen om nog meer bijdragen aan een actief, sportief en gezond Wassenaar. Een zogenoemd kernteam zorgt voor de advisering, coördinatie en uitvoering van de plannen. De focus van het akkoord ligt op inclusief sporten en bewegen, vitale sport- en beweegaanbieders met een positief sportklimaat en van jongs af vaardig in bewegen. De Sportnota Wassenaar 2016-2020 gaat uit dat het huidige gebruik van de sportvelden geïntensiveerd wordt, waardoor uitbreiding niet noodzakelijk is. Dit betekent ook geen uitbreiding van het Oostersportpark en/ of tennisclub Marlot, aan de Waalsdorper- en Van Brienenlaan. De landgoederenzone en de duinen is een echt ruitergebied. Er

zijn diverse ruiterpaden aangelegd, maar die zijn niet goed onderhouden. Waar gelegenheden zich voordoen wil de gemeente vrijliggende ruiterpaden realiseren. Er is hierbij behoefte aan een goede noord-zuid verbinding voor ruiters, wellicht kan dit aan de herontwikkeling van de Commandopost Clingendael worden gekoppeld.

Bestemmingsplan Landelijk Gebied (2015) Het vigerend juridisch kader van de locatie is het Bestemmings­ plan Landelijk Gebied van de gemeente Wassenaar, vastgesteld op 6 april 2016. Daarnaast is het paraplubestemmingsplan Cultureel Erfgoed Wassenaar, door de Raad vastgesteld op 10 oktober 2016. De locatie heeft de bestemming: • Enkelbestemming Maatschappelijk - Defensieterrrein; • Dubbelbestemming Waarde - Archeologie 3; • Dubbelbestemming Waarde - Cultuurhistorie; • Specifieke functieaanduiding: Specifieke vorm van maatschappelijk - defensieterrein - bunkercomplex; • Gebiedsaanduiding: Milieuzone - grondwater­ beschermingsgebied. Het is de bedoeling dat de Nota van Uitgangspunten de basis zal vormen voor een nieuw (postzegel)bestemmingplan, voor wat betreft de locatie van Commandopost Clingendael.

Nota van Uitgangspunten | 33

34 | Januari 2023

3

Rijksvastgoedbedrijf & Gemeente Wassenaar

Ambities voor herontwikkeling

Commandopost Clingendael Wassenaar

Nota van Uitgangspunten | 35

36 | Januari 2023

Rijksvastgoedbedrijf & Gemeente Wassenaar

3.1 Ambities en kansen De Commandopost Clingendael is een ruimtelijk en qua historische betekenis zeer bijzonder en beladen monument voor Nederland en in Wassenaar het belangrijkste solitaire militaire object. Het rijksmonument behoort tot het erfgoed van de Duitse bezetting en van de Koude Oorlog. Maar ook herinnert het aan vele VN-missies. Het heeft een uitzonderlijke bouwgeschiedenis en een uniek ontwerp. Het complex is van nationaal en internationaal belang als bunker van de Rijkscommissaris voor bezet Nederland (een uniek onderdeel van de Atlantikwall) en als commando- en verbindingscentrum van de Nederlandse Landmacht ten tijden van de Koude Oorlog. Voor de toekomstige ontwikkelingen in en om de Commandopost Clingendael staat de duurzame instandhouding en het respect voor de (cultuur)historische betekenis van de Commandopost Clingendael met zijn inboedel en de landgoederenzone voorop. Het verhaal van de landgoederenzone, de bezetting tijdens de Tweede Wereldoorlog en de periode van de Koude Oorlog kan bij de herbestemming van de Commandopost Clingendael worden ontsloten en verteld, zoals verwoord in het gemeentelijk erfgoedbeleid om erfgoed te behouden, te beleven en te benutten. Maar ook in de recente visies en studies t.a.v. Militair en aanverwant erfgoed van OCW (2019 en verder).

De Commandopost Clingendael kan een spilfunctie vervullen in relatie tot ander militair erfgoed in de directe omgeving, zoals de Waalsdorpervlakte en het Oranjehotel (de gevangenis) in Scheveningen, beide ook rijksmonument. Een zekere publieke toegankelijkheid van de Commandopost Clingendael en de ontwikkeling van een herinneringsplek passen bij de ambities van de erfgoedlijn Atlantikwall en de recente voornemens van het Ministerie van OCW t.a.v. deze verdedigingslinie. Voor de Atlantikwall is de Commandopost Clingendael een uniek en bijzonder icoon. Het is van belang dat toekomstige functies Commandopost Clingendael Wassenaar

passen bij de uitstraling van de omgeving en deel uitmaken van een heldere visie op de duurzame ontwikkeling en benutting van de locatie. Deze visie zal door de initiatiefnemer moeten worden opgesteld als onderdeel van de selectieprocedure.

•

Vanwege zijn ligging kan de herontwikkeling van de Commando­post Clingendael een schakel tussen Wassenaar en Den Haag opleveren en meerwaarde creëren voor de landgoederenzone en de Atlantikwall. De Commandopost Clingendael is een onderdeel van het Nationaal Park Hollandse Duinen (i.o.) en ligt op een gunstige startlocatie voor een bezoek aan Clingendael en Oosterbeek. De landgoederenzone is van grote nationale betekenis en is in deze omgeving zeer gaaf bewaard. Voor de Commandopost Clingendael is de uitdaging om bij herbestemming het groene karakter van de locatie vast te houden. De Commandopost Clingendael kan de natuur- en cultuurbeleving van de landgoederenzone versterken en verdiepen, bijvoorbeeld in de vorm van een centrum van cultuuraanbod in Wassenaar. Ook is er een kans om cultuur en het cultureel landschap te koppelen aan recreatie en/of sport. De Commandopost Clingendael is gelegen aan diverse voetgangers- en fietsroutes en zou wellicht ook in het ruiterpadennetwerk kunnen worden opgenomen.

•

Ambities (en kansen) voor de toekomst zijn onder andere: • Het behouden en versterken van de cultuurhistorische kwaliteiten; • Het zichtbaar en ervaarbaar maken van de betekenis van het complex, als militair- en herdenkingserfgoed; • Het verrijken, verbreden en versterken van de cultuurhistorische betekenis van de buitenplaatsen; • Het (publiek) toegankelijk maken van het perceel: van gesloten naar besloten, van hermetisch afgegrendeld naar uitnodigend; • Publieke toegankelijkheid van (een deel) van het bunkercomplex;

•

•

•

Het realiseren van verbindingen met huis Clingendael, tussen buitenplaatsen Clingendael en Oosterbeek en tussen Wassenaar en Den Haag; Het versterken en verbinden van zowel Nationaal Park Hollandse Duinen als de Landgoederenzone; Het verhogen van de toegankelijkheid van de locatie over het water (vanuit Clingendael); Het vergroten van de ruimtelijke en programmatische diversiteit van de buitenplaats, passend bij de betekenis van het monument, de uitstraling van de buitenplaatsen en het internationale karakter van Den Haag; Het aansluiten van de Commandopost Clingendael op bestaande recreatieve en sportieve routes (fiets, voet of paard).

3.2 Integrale kwaliteit Integraliteit is essentieel bij de beoordeling van visies voor herontwikkeling. Er zal worden gelet op de kwaliteit van de visies als geheel: van de stedenbouwkundige inpassing en de meerwaarde van de herbestemming voor de omgeving tot aan de zorgvuldige detaillering en materialisering van het monument en van eventuele wijzigingen/aanpassingen. Aandacht wordt gevraagd voor de (meer)waarde die de herontwikkeling levert voor de directe omgeving, duurzaamheidsambities en voor de consistentie van de (inter)nationale betekenis van het complex. Het (publiek) toegankelijk maken van het perceel kan bereikt worden met fysieke toegangen die goed aansluiten op het bestaande stedelijk weefsel en door een herbestemming met een mix van (deels publieksgerichte) functies. Pas bij de uiteindelijke indiening van plannen in het kader van de aanvraag voor een Omgevingsvergunning kan het Bevoegd Gezag definitief uitsluitsel geven over de aanvaardbaarheid van bepaalde ingrepen.

Nota van Uitgangspunten | 37

38 | Januari 2023

Rijksvastgoedbedrijf & Gemeente Wassenaar

Een harde voorwaarde is dat recht wordt gedaan aan de cultuurhistorische waarden van het complex (zoals onder meer verwoord in het recente cultuurhistorisch onderzoek en in de omschrijving van de RCE bij de aanwijzing als rijksmonument) en de aanwezige groen- en natuurwaarden: hoe deze te behouden en zo mogelijk zelfs te versterken. Het omgaan met het rijksmonument vraagt om zorgvuldigheid en fijngevoelig­ heid, die zich uit in de keuze voor de bestemming(en), de kwaliteit van het ontwerp en (cultuur)historische en technische expertise. In het omgaan met monumenten zijn verschillende benaderingen mogelijk. Het is aan een initiatiefnemer om aan te tonen dat zijn benadering aansluit op de cultuurhistorische waarde en betekenis van de Commandopost Clingendael, in relatie tot het erfgoed van de Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog. In materiële (ook ten aanzien van roerende en onroerende delen van het interieurensemble) en immateriële zin (herinnerings- en herdenkingserfgoed). Daarmee dient het een toekomst­bestendige bijdrage te leveren aan de instandhouding van het monument. Van belang bij de verdere uitwerking van de herbestemming is dat er met name een dialoog wordt gezocht met gemeente, RCE en andere betrokkenen. Bij een prudente aanvliegroute van de visie kan vanuit alle invalshoeken worden onderzocht hoe het nieuwe zich kan verhouden tot het bestaande.

In de visie moet getoond worden hoe men denkt de historische gelaagdheid van het complex afleesbaar te houden. Het is niet wenselijk dat nieuw en oud elkaars concurrenten worden, maar toevoegingen of ingrepen mogen zich wel manifesteren (afhankelijk van waar in of bij de bunker dat gebeurt). De herbestemming kan een nieuwe historische laag in het complex opleveren, waarbij de samenhang van het geheel behouden blijft. Er zal draagvlak bij buurtbewoners en andere betrokkenen moeten zijn om een initiatief tot een succes te maken. Het is wenselijk dat toekomstige functie(s) aansluit(en) op het Commandopost Clingendael Wassenaar

woonklimaat van de nabije omgeving en op de opzet en inrichting van buitenplaats Clingendael. Een gedegen communicatieplan is nodig om omwonenden en andere belanghebbenden te informeren. Ten slotte dient het initiatief financieel robuust te zijn ten aanzien van instandhouding, renovatie en exploitatie op langere termijn.

3.3 Landschap, stedenbouw en planologie De doelstelling voor de gemeente is dat de ontwikkeling van de Commandopost Clingendael bijdraagt aan de kwaliteit van Wassenaar als ‘Landgoed aan zee’ - een groene oase in de Randstad, zoals verwoord in de Structuurvisie. Bij het eventueel (publiek) toegankelijk maken van het bunkercomplex is voorkomen van overlast voor de omgeving het uitgangspunt (verkeersbewegingen, parkeren, drukte, geluid).

perceel kan beleefbaar gemaakt worden als onderdeel van de buitenplaats Clingendael. Het is een uitgangspunt om de Commandopost Clingendael als een groot, gesloten en eenduidig volume herkenbaar en beleefbaar te houden, zowel vanaf de voormalige kazerne, woonwijk Uilennest als vanuit buitenplaats Clingendael. Houd daarbij de ruimtelijke relatie tussen bunker en kazerne in stand. Wellicht kan een nieuwe functionele relatie ontstaan. Het is aan de initiatiefnemer om een voorstel te maken om de geschiedenis afleesbaar te houden en desgewenst de locatie een toegankelijke uitstraling te geven.

Verkeer en parkeren Parkeren dient op eigen terrein te worden opgelost. In de huidige situatie is er een geasfalteerd parkeerterrein op het noordoosten van het perceel aanwezig. Uitgangspunten parkeren: •

Parkeren op eigen terrein (incl. bezoek) waarbij het bestaande parkeerterrein als uitgangspunt wordt genomen.

•

Herbestemming mag geen extra parkeerdruk voor de wijk veroorzaken. De gemeente Den Haag zal dan ook geen parkeervergunningen verstrekken.

•

Berekening parkeerbehoefte en vaststellen parkeereis op basis van de kengetallen van het CROW (publicatie 381).

•

In het Verkeersplan Wassenaar is aangegeven dat bij nieuwe ontwikkelingen de parkeerkencijfers van het CROW gehanteerd dienen te worden. De stedelijk­ heidsgraad van Wassenaar is ‘matig stedelijk’ (1.0001.500 adressen per km²) en het complex is gelegen in ‘de

Ruimtelijke kwaliteit Bij herbestemming is niet alleen het verhaal van de bunker en het gebruik in de Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog relevant. Op het perceel is een stapeling van cultuurland­ schappen zichtbaar met erfenissen van de buitenplaats, de Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog. De laag van de buitenplaats is vooral zichtbaar op stedenbouwkundig niveau. Op de schaal van het complex en het interieur spelen de lagen uit de Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog een hoofdrol. Vanuit cultuurhistorie is de doelstelling om de historische gelaagdheid zichtbaar en beleefbaar te houden en zo mogelijk te gebruiken als inspiratie voor de herontwikkeling. Behoud van de stedenbouwkundige en landschappelijke waardes, zoals de waterstructuur om het perceel, de zichtlijnen naar buitenplaats Clingendael en de voormalige kazerne is een voorwaarde. Het

Nota van Uitgangspunten | 39

Hoofdstructuur gemeente Wassenaar en positie van het Commandopost Clingendael op de grens van twee landgoederen

historisch dorpscentrum overig wonen sportlandschap duigebied weidegebied

begrenzing gemeente Wassenaar en Voorschoten locatie Commandopost Clingendael landgoederen villaparken

Drie cultuurlandschappen

Koude Oorlog

Leiden N441

A44

Waardering

Wassenaar

waardevolle structuren historische route water N448

groen loopgraaf WOII hekwerk bunker KO

Voorschoten

kademuur kazerne zichtlijnen

Atlantikwall

waardevolle objecten N440

N447

A4

rijkmonument ensemble

eveningen Clingendael

23

Den Haag 13

min

18

beeldbepalende wand

N44 90

386 Haagse Bos

N14

Laan van NOI

overig toegang bunker overige bebouwing gras

DH CS

A12

40 | Januari 2023

bos

Buitenplaats

N

Rijksvastgoedbedrijf & Gemeente Wassenaar

•

•

rest bebouwde kom’. Gelet op de ligging tegen de gemeente Den Haag aan is het redelijk om in dit geval het midden van de bandbreedte aan te houden in plaats van de bovenkant. Naar verwachting kunnen op maaiveld 48 parkeer­ plaatsen worden gerealiseerd. De overschrijding van 48 parkeerplaatsen is in principe ongewenst. Het programma (functie en aantal m²) moet worden afgestemd op deze parkeercapaciteit.

•

Voor kantoren groter dan 1.000 m² is toestemming van de provincie nodig. Functie is alleen toegestaan als het kantoor aan een hoofdontsluitingsweg ligt. De provincie zal dus niet meewerken aan een kantorenlocatie groter dan 1.000 m² bvo in de Commandopost Clingendael.

•

De verkeersaantrekkende werking zal zoveel als mogelijk beperkt moeten blijven. Ook het fietsparkeren zal op eigen terrein moeten worden opgevangen, waarbij we ook voor de fiets­ parkeer­vraag verwijzen naar de kencijfers van het CROW.

3.4 Planologisch niet wenselijke functies Bepaalde functies zijn in beginsel uitgesloten, omdat deze niet voldoen aan de richtafstand tot woningen of een te grote verkeers-aantrekkende werking hebben (volgens de VNG-brochure ‘Bedrijven en milieuzonering’). Voor richtafstanden moet worden gemeten vanaf de perceel­ grens van de Commandopost Clingendael tot de gevel van de dichtstbijzijnde woningen. Deze afstand is 22 meter. Daarbij wordt er uitgegaan van bedrijfsactiviteiten bij functiemenging. Mocht een initiatiefnemer een van de volgende functies voorstellen, dan dient altijd opnieuw te worden getoetst of de functie daar gerealiseerd kan worden.

Commandopost Clingendael Wassenaar

Evenemententerrein Een evenemententerrein kent grote pieken in verkeersaantrekkende werking en veroorzaakt overlast voor de buurt.

• •

Kantoor groter dan 1.000 m² bvo

Horeca categorie 2 en 3 Niet wenselijk en veroorzaakt overlast voor de omwonenden. Onder deze categorieën vallen: Categorie 2 ‘middelzware horeca’ Horecabedrijven die normaal gesproken ook delen van de nacht geopend zijn en die daardoor een zekere hinder voor omwonenden kunnen veroorzaken, zoals: - Bierhuis; - Biljartcentrum; - Café; - Proeflokaal; - Shoarma/grillroom; - Zalenverhuur (zonder regulier gebruik ten behoeve van feesten en muziek-/dansevenementen). Categorie 3 ‘zware horeca’: Horecabedrijven die voor een goed functioneren ook ’s nachts geopend zijn en die tevens een groot aantal bezoekers aantrekken en daardoor grote hinder voor de omgeving met zich mee kunnen brengen, zoals: - Dancing; - Discotheek; - Nachtclub;

- Partycentrum (regulier gebruik ten behoeve van feesten en muziek-/dansevenementen). Bron: Bestemmingsplan Landelijk Gebied 2015 174, bijlage 2 Regels

•

Detailhandel Solitaire detailhandel buiten de hoofdwinkelstructuur is niet wenselijk. Slechts ondergeschikte detailhandel mogelijk (bijvoorbeeld giftshop in museum).

Functiemengingscategorieën Functies in functiemengingscategorie C hebben een potentieel aanzienlijke verkeers-aantrekkende werking op goederen­ transport of een potentieel zeer verkeers-aantrekkende werking op personenvervoer. Deze functies zijn alleen mogelijk als kan worden aangetoond dat er een lagere verkeers-aantrekkende werking kan worden vastgesteld en aan de parkeernorm wordt voldaan, bijvoorbeeld doordat het een kleinschalig initiatief betreft. Onder andere de volgende functies vallen in functiemengings­ categorie C: • Autoparkeerterrein/ parkeergarage • Post- en koeriersdienst • Goederenweg-vervoerbedrijf • Verhuurbedrijven voor transportmiddelen of werktuigen (excl. Personenauto’s) • Brandweerkazerne • Bioscoop • Theater, schouwburg, concertgebouw, evenementenhal • Zwembad • Casino Functies in functiemengingscategorie A en B hebben een lagere verkeers-aantrekkende werking en kunnen aanpandig aan woningen worden gerealiseerd. Nota van Uitgangspunten | 41

Zes sferen die de logica van de bunker representeren. Bij elke sfeer zijn onderdelen van de drie cultuurlandchappen aanwezig (BP = buitenplaats, WO II= Tweede Wereldoorlog, KO=Koude Oorlog).

B

WO II: intern extern

A’

KO intern

C

WO II: Extern Intern

KO: interieur keuken

Eenheden bunker

N

A. Geheel: bunker en perceel B. Hart van de bunker C. Keukenbunker

A

D BP

BP WO II KO

WOII

D. Schil rondom bunker

A Eenheden bunker

KO

E. Ruimte onder dak

WO II: structuur

KO: buitenwanden

F. Exterieur: gevels, dak en terrein

N

E

A. Geheel: bunker en perceel

WO II: extern & intern

B. Hart van de bunker C. Keukenbunker D. Schil rondom bunker E. Ruimte onder dak F. Exterieur: gevels, dak en terrein

F

BP: begrenzingen perceel WO II: exterieur volume loopgraaf contour

Eenheden bunker

KO: hekwerk

N

A. Geheel: bunker en perceel

42 | Januari 2023B. Hart van de bunker C. Keukenbunker

D. Schil rondom bunker

A

A’ Rijksvastgoedbedrijf & Gemeente Wassenaar

Ook voor categorie A en B geldt een maximum van 48 parkeerplaatsen.

3.5 Gebouw, architectuur en cultuurhistorie

A:

Het perceel van de bunker

•

Behoud de samenhang tussen de bunker, het perceel en de omgeving. Zorg dat veranderingen aan het geheel zich hierin voegen. Zorg dat het terrein het groene en landschappelijke karakter behoudt. Zie het perceel als een landschap­ pelijke ‘kamer’ die hoort bij de sfeer van de buiten­ plaatsen en de militaire functie, als onderdeel van de Atlantikwall. (Bescheiden) aanbouwen aan het bunkercomplex zijn mogelijk, mits het groene karakter van de locatie en het volume met grote schilddak herkenbaar blijven, archeologische waarden worden gerespecteerd en de toevoegingen zowel functioneel als ruimtelijk ondergeschikt zijn aan het monument. Hierbij dient rekening te worden gehouden met materiaal- en kleur keuzes. Overweeg om de terreinophoging te benutten Ondergrondse toevoegingen zijn mogelijk, wanneer ze ondergrondse waarden (loopgraven e.d.) niet aantasten.

Milieucategorieën In principe niet toegestaan zijn functies die vallen in milieucategorie 3.1 en hoger. De afstand tot de woningen in de voormalige Prinses Julianakazerne is 22 meter. Milieucategorie 1 heeft een richtafstand van 10 meter. Milieucategorie 2 heeft een richtafstand van 30 meter, maar omdat de Commandopost Clingendael in een functie­ mengingsgebied gesitueerd is mag er een stap terug worden gedaan naar een richtafstand van 10 meter. Inrichtingen uit milieucategorie 1 en 2 zijn toegestaan als aan de parkeernorm van 48 parkeerplaatsen kan worden voldaan. Functies die vallen onder milieucategorie 3.1 of hoger zijn alleen toegestaan als kan worden aangetoond dat de inrichting een vergelijkbare overlast veroorzaakt op het gebied van geur, stof, geluid en veiligheid als in milieucategorie 1 of 2. Dit kan bijvoorbeeld als het gaat om kleine/ ambachtelijke initiatieven.

Mogelijkheden voor afwijken De eerder genoemde uitgesloten functies kunnen alleen worden gerealiseerd indien door middel van onderzoek wordt aangetoond dat de aangevraagde nieuwe functie een lagere richtafstand mag aanhouden dan de richtafstand die voor de desbetreffende functie is opgenomen in de VNG brochure ‘Bedrijven en milieuzonering’ of dat ze een lage verkeersaantrekkende werking hebben. Van de richtafstanden kan dus worden afgeweken doordat er bijvoorbeeld kan worden aangetoond dat het om een kleinschalig initiatief gaat of dat er maatregelen zijn genomen waardoor lagere waarden kunnen worden vastgesteld voor geluid, geur, stof en/of gevaar. Voor alle toekomstige functies geldt de parkeernorm passend bij de functie met de beperking van het maximum aantal bestaande 48 parkeerplaatsen. Commandopost Clingendael Wassenaar

Bij de herbestemming van de Commandopost Clingendael is een mix van functies denkbaar, zolang ze passen binnen de randvoorwaarden en beleidsambities. Zo kan er worden gedacht aan werkruimte, theater o.i.d., (data)opslag, een museale functie, café-restaurant verwant aan het gebruik of Bed & Breakfast. De initiatiefnemer heeft ruimte om in zijn/haar visie met een voorstel te komen. De nieuwe functies vergen zeer waarschijnlijk een wijziging van het bestemmingsplan. De gemeente Wassenaar heeft in dit geval als uitgangspunt dat nieuwe functie(s) de bestaande cultuurhistorische waarden maximaal behouden en versterken. Maatschappelijke meerwaarde is wenselijk. Een passende functie draagt optimaal bij aan het behoud van de cultuurhistorisch belangrijke onderdelen van het complex (hoofdvolume, aanbouwen, loopgraafzone en omliggend terrein) en de (historische) en de onderlinge samenhang. Dit kan worden gerealiseerd door bij herontwikkeling rekening te houden met de potenties en beperkingen die het complex en de onderdelen met zich mee brengen en de herbestemming zorgvuldig in te passen.

•

•

•

B:

Het hart van de bunker

•

Bij de herbestemming van de bunker is het van belang dat de structuur herkenbaar en beleefbaar blijft. Dit betekent niet dat er geen veranderingen mogelijk zijn, maar dat de aanpassingen zich verhouden tot de kenmerkende structuur, zoals die wordt gevormd door gangen, trappenhuizen en de installatieruimten. Behoud onderdelen die bepalend zijn voor de sfeer van de bunker (bijvoorbeeld de oorspronkelijke interieuronderdelen, zoals beschreven in de het bouwhistorisch onderzoek). Aanpassingen aan het interieur zijn echter wel mogelijk. Hierbij is het van belang dat er gekeken wordt hoe de ingrepen zich verhouden tot de structuur en de oorspronkelijke materialisatie van de bunker. De roerende en

Ontwikkelen vanuit de cultuurhistorische waarde De kernwaarden (zie 1.3) vormen een logisch vertrekpunt voor herontwikkeling. Een van de kernwaarden is dat het complex is opgebouwd uit vijf zones, elke met een eigen sfeer. Hieronder wordt voor elke eenheid een aantal denkrichtingen en/of uitgangspunten geformuleerd.

•

Nota van Uitgangspunten | 43

Plattegrond en doorsnede van de Commandopost Clingendael

A’

Voorbeeld van locaties met ontwikkelmogelijkheden, mits deze de bestaande kwaliteiten en waarden in acht nemen.

Eenheden bunker

N

A. Geheel: bunker en perceel B. Hart van de bunker

A

C. Keukenbunker D. Schil rondom bunker E. Ruimte onder dak F. Exterieur: gevels, dak en terrein

Eenheden bunker

44 | Januari 2023

N

A

A’

A. Geheel: bunker en perceel B. Hart van de bunker C. Keukenbunker

Rijksvastgoedbedrijf & Gemeente Wassenaar

•

onroerende inrichting ten tijde van de Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog dient op relevante plekken zichtbaar te blijven. Het (beperkt) openwerken van de bunkerkern ten behoeve van daglicht en toegankelijkheid voor het beoogde toekomstige gebruik is denkbaar wanneer de samenhang en gesloten uitstraling te ervaren blijven.

•

gevels (zoals in de oorspronkelijke situatie) zijn hier voorstelbaar, wanneer deze geen afbreuk doen aan het gesloten karakter van het volume met het schilddak. Het uitgangspunt is dat de delen van het bunkercomplex die georiënteerd zijn naar de openbare weg (Wassenaarseweg - Van Brienenlaan) hun gesloten karakter behouden.

C:

De keukenbunker

E:

De ruimte onder het dak

•

De oorspronkelijke roerende en onroerende interieur­ onderdelen (zoals keukenmachines, deuren, kozijnen) zijn van hoge monumentale waarde. Behoud is het uitgangspunt. In een deel van de keukenbunker (ruimte 107) is het karakter van de keuken goed herkenbaar gebleven door de aanwezigheid van keuken interieuronderdelen uit de jaren ’60 van de vorige eeuw. Aanpassingen aan de interieurinrichting zijn beperkt mogelijk en dienen in relatie te zijn met de ‘keukeninrichting’. Openingen t.b.v daglicht dienen beperkt te blijven en mogen geen afbreuk doen aan de essentie van de keukenbunker als een gesloten en weerbaar bouwwerk. Op- en aanbouwen aan de keukenbunker zijn mogelijk, mits deze kleinschalig blijven en vanuit het beoogde gebruik noodzakelijk en van toegevoegde waarde zijn. Hierbij dient rekening te worden gehouden met materiaal- en kleurkeuzes. Toevoegingen blijven ruimtelijk ondergeschikt aan het monument.

•

Benut bij een herbestemming de ruimtes onder het schilddak. De ruimtes hebben een bijzonder ruimtelijk karakter. Het toevoegen van daglichtopeningen in het dakvlak zijn alleen mogelijk wanneer het gesloten karakter van het dak behouden blijft. Openingen in het dakvlak (eerste verdieping) zijn vanuit praktisch-architectonisch perspectief denkbaar (mits zorgvuldig ontworpen, precies gedetailleerd en met een hoogwaardige materialisatie, en altijd ondergeschikt aan het oude, vlakke beeld van de dakvlakken). Het beleefbaar maken van de fascinerende betonstructuur van de kap is daarbij een mogelijkheid, waarbij het aankomt op de kwaliteit van het ontwerp om te kunnen bepalen of zo’n ingreep recht doet aan de cultuurhistorische waarde van de bunker.

•

•

•

•

•

D: De schil om de bunker •

De ruimtes die rondom de bunker en onder het grote schilddak liggen, zijn relatief groot met weinig binnen­ wanden en onafhankelijk van elkaar toegankelijk. In deze ruimtes is meer ruimte voor verandering, omdat een deel van deze ruimtes van oorsprong (half) open waren (met name 93, 93A, 93B en 94). Openingen in de

Commandopost Clingendael Wassenaar

Nota van Uitgangspunten | 45

46 | Januari 2023

4

Rijksvastgoedbedrijf & Gemeente Wassenaar

Uitvoeringsaspecten

Commandopost Clingendael Wassenaar

Nota van Uitgangspunten | 47

48 | Januari 2023

Rijksvastgoedbedrijf & Gemeente Wassenaar

In dit hoofdstuk komen enkele aanvullende uitvoerings­aspecten nadrukkelijk naar voren om rekening mee te houden rondom de herbestemming/transformatie van de Commandopost Clingendael.

4.1 Archeologie Het gemeentelijke archeologiebeleid is verankerd in de Erfgoedvisie (2018) en nader uitgewerkt in het paraplu­ bestemmingsplan cultureel erfgoed Wassenaar, Panden, objecten en Archeologisch Erfgoed (2016). In dit bestemmings­ plan zijn regels opgenomen ter bescherming van in het gebied aanwezige of te verwachten archeologische waarden. Voor deze locatie geldt de dubbelbestemming ‘Waarde archeologie – 3’. De dubbelbestemming ‘Waarde Archeologie - 3’, impliceert dat bodemingrepen groter dan 100 m² die dieper reiken dan 30 cm –Mv zonder omgevings­vergunning niet zijn toegestaan. Afwijking van dit verbod kan slechts in een aantal gevallen worden verleend. Onderzoek van RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V. heeft aangetoond dat er inderdaad een hoge archeologische waarde kan worden toegeschreven aan het terrein op de locaties waar archeologische resten aanwezig zijn uit de Tweede Wereldoorlog en Koude Oorlog. Daarnaast geldt er een hoge verwachting voor archeologische bewoning uit het midden neolithicum t/m vroege middeleeuwen. Het adviesbureau geeft de aanbeveling om de vindplaats(en) in het plangebied in situ te beschermen. Om verstoring van de vindplaats(en) te voorkomen wordt geadviseerd geen bodemingrepen uit te voeren op het terrein waar de vindplaatsen uit de Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog zich bevinden.

Voor de overige delen van het terrein geldt een hoge verwachting voor resten uit midden neolithicum t/m vroege middeleeuwen. Nader archeologisch onderzoek dient plaats te vinden, indien deze resten door Commandopost Clingendael Wassenaar

ingrepen bedreigd worden. In die delen van het complex die onder de status van rijksmonument vallen, vallen bodemingrepen sowieso onder een vergunning van het Rijk.

4.2 Niet gesprongen explosieven De Commandopost Clingendael en de directe omgeving zijn gelegen in een NGE (niet gesprongen explosieven) risicogebied. Het gebied is verdacht m.b.t. het voorkomen van kleinkaliber munitie, handgranaten en geschutsmunitie. Bij uitvoerende werkzaamheden dient men hierop bedacht te zijn.

4.3 Milieuwetgeving De locatie ligt in grondwaterbeschermingsgebied. De Provinciale milieuverordening (PMV) geeft restricties wat wel en niet mag met of zonder ontheffing. De aanleg van koude/ warmte energiesystemen is niet toegestaan. Vanwege de ligging nabij twee risicobronnen, namelijk een transportroute voor gevaarlijke stoffen (Benoordenhoutseweg) en een tracé van een hogedruk aardgasleiding (Laan van Clingendael), kan het aspect externe veiligheid en de toepasselijke regelgeving (Besluit externe veiligheid transportroutes, Besluit externe veiligheid buisleidingen) hier niet onvermeld blijven. Andere milieu­ aspecten die, afhankelijk van de aard van de beoogde herontwikkeling, onderbouwing kunnen vergen zijn: de zonering ten opzichte van nabijgelegen functies, geluidhinder, bodemkwaliteit (zie paragraaf 4.4) en luchtkwaliteit. Toetsingskaders voor deze aspecten zijn onder anderen: Bedrijven en milieuzonering (VNG,2009), Wet geluidhinder, Wassenaarse Bouwverordening, Wet Milieubeheer en Wet Natuurbescherming. Er moet rekening worden gehouden met het wijzigen van de Milieuwet bij de inwerkingtreding van de Omgevingswet.

4.4 Bodem Er zijn diverse bodemonderzoeken uitgevoerd. Daaruit blijkt dat rond de bunker in de bovengrond regelmatig een lichte verontreiniging met lood, zink en kwik wordt gevonden. Deze lichte verontreinigingen geven geen risico’s voor mens of dier. Ter plaatse van het noordoostelijke terreindeel zijn in de bodemlaag tot minimaal 1 m-mv en over een oppervlakte van 3.250 m² heterogeen matige tot en met sterke verontreinigingen aangetoond met koper, zink en/of lood. De verontreinigingen zijn echter in zowel het horizontale als verticale vlak, niet volledig afgeperkt. Het grondwater is licht verontreinigd. In de bunker bevinden zich twee olietanks ten behoeve van de oliestookinstallatie. De tanks zijn in 1992 buiten gebruik gesteld. Ter plaatse van het vulpunt aan de buitenzijde van de bunker is een spot met sterke minerale olie verontreiniging in de grond aangetoond met een omvang van 7,5 tot 10 m³. Bij het bodemonderzoek werden enkele stukken asbest aangetroffen op het maaiveld.

4.5 Natuur / Flora- en Fauna Er is een (actualiserend) ecologische quickscan uitgevoerd. Daarin wordt geconcludeerd dat bij uitvoering van werkzaam­ heden ten behoeve van herontwikkeling vervolgonderzoek nodig is voor grondgebonden zoogdieren, broedvogels en vleermuizen. Het plangebied is opgenomen in het Natuur Netwerk Nederland (NNN), tesamen met het naastgelegen landgoed Clingendael. Het plangebied maakt echter geen onderdeel uit van een Natura 2000-gebied.

Nota van Uitgangspunten | 49

50 | Januari 2023

Rijksvastgoedbedrijf & Gemeente Wassenaar

De verkoop van het plangebied heeft geen negatief effect op de NNN. Eventuele herontwikkelingsoptie(s) dienen beoordeeld te worden op hun effect op de NNN. Gelet op de ligging nabij Natura 2000 gebied dient in het kader de Wet Natuurbescherming voor (her)ontwikkeling van de Commandopost Clingendael een berekening naar de stikstofdepositie te worden uitgevoerd.

Bij de toekomstige planvorming dient rekening te worden gehouden met de opgave die er ligt met betrekking tot het conditioneren van het interieur en daarmee het in stand houden van resterende KO interieurafwerkingen. Het is van belang dat de stabiele situatie die er nu is wordt gecontinueerd totdat er een definitief plan wordt uitgevoerd.

4.6 Asbest Er is een onderzoeksrapport opgesteld waarbij asbesthoudende materialen zijn aangetroffen. Het asbest is in 2020 gesaneerd.

4.7 Binnenklimaat Als onderdeel van de herontwikkeling is er een opgave wat betreft het binnenklimaat van de bunker. De aanwezige luchtbehandelingsvoorzieningen zijn vanwege hun ouderdom al geruime tijd niet meer operationeel. Het ontbreken van luchtbehandeling heeft in het verleden de nodige biologische aantasting van het nagelvaste interieur tot gevolg gehad. Met name de interieurafwerkingen uit de Koude Oorlog zoals zachtboard en gips zijn in meer en mindere mate onderhevig geweest aan deze aantasting. Momenteel wordt het binnenklimaat alsmede de conditie van de afwerkingen gemonitord en wordt er ingegrepen wanneer dit nodig is doormiddel van tijdelijke maatregelen zoals mobiele luchtontvochtigers. Hierdoor is er momenteel sprake van een stabiele situatie.

Commandopost Clingendael Wassenaar

Nota van Uitgangspunten | 51

52 | Januari 2023

5

Rijksvastgoedbedrijf & Gemeente Wassenaar

Procedures

Commandopost Clingendael Wassenaar

Nota van Uitgangspunten | 53

Ontwerptekening uit circa 1943 voor de aanleg BBAvan een loopgraaf rond de bunker |

54 | Januari 2023

BOUWHISTORISCH ONDERZOEK BUNKER SEYSS-INQUART, WASSENAAR, DEEL 1

Rijksvastgoedbedrijf & Gemeente Wassenaar 29 Ontwerptekening voor de aanleg van een loopgraaf rond de bunker. Op de tekening is de keukenbunker niet ingetekend. De tekening zal van vóór maart 1943 dateren aangezien de aanbouw onder

5.1 Verkoop De verkoop van de Commandopost Clingendael verloopt via een openbare verkoopprocedure met voorselectie. Deze verkoop­ procedure wordt uitgelegd op biedboek.nl en nader beschreven in het Biedboek wat ten tijde van de start van de verkoop­ procedure tegen betaling beschikbaar wordt gesteld. De voorselectie vindt plaats aan de hand van een Selectie­ leidraad en bestaat er onder meer uit dat belangstellenden moeten kunnen aantonen dat zij ervaring hebben met projecten van soortgelijke complexiteit, aard en omvang. Verder moeten zij hun visie geven op de herontwikkeling van het complex, die goed aansluit bij de vastgestelde kaders en randvoorwaarden van deze nota van uitgangspunten. De precieze selectiecriteria en de Selectieleidraad worden in het Biedboek opgenomen. Belangstellenden die voldoen aan de gestelde selectiecriteria, worden daarna uitgenodigd om een bieding uit te brengen. Het Rijksvastgoedbedrijf onderzoekt vervolgens de aanvaard­ baarheid van de uitgebrachte biedingen. Hierbij kijkt het Rijksvastgoedbedrijf naar de risico’s die zijn verbonden aan de eventueel gestelde voorwaarden in relatie tot de hoogte van de uitgebrachte bieding. Met name de eventuele onzekerheid ten aanzien van afname, alsmede de termijn waarbinnen de bieder de eigendomsoverdracht wil laten plaatsvinden, zal worden meegenomen in die afweging.

Het Rijksvastgoedbedrijf beslist uiteindelijk of kan worden gegund en zo ja, of wordt gegund aan degene met de meest aanvaardbare bieding. In deze nota van uitgangspunten zijn ambities en kansen genoemd voor het leveren van een visie. Er is nadrukkelijk ruimte gelaten voor verschillende invalshoeken en voor een verschillende programmering en de regels voor Commandopost Clingendael Wassenaar

herontwikkeling zijn eerder stimulerend dan beperkend. Dit betekent dat alleen de hoogstnoodzakelijk gestelde eisen zijn genoemd, afgezien van algemeen geldende wetten en voorschriften waaraan een planuitwerking te zijner tijd moet voldoen. De beoogde inhoudelijke kwaliteit van de visie is door de gemeente en het Rijksvastgoedbedrijf benoemd in termen van ‘ambities’. Deze zijn terug te vinden in hoofdstuk 3. De visie wordt, in aansluiting op de uitganspunten van deze nota van uitgangspunten, beoordeeld op de ambities binnen de volgende drie hoofdonderwerpen: • • •

Integrale kwaliteit Landschap, stedenbouw en planologie Gebouw, architectuur en cultuurhistorie

Bij veel aspecten binnen deze hoofdonderwerpen is geen boven- of ondergrens (geen maximum- of minimumeis) aan de beoogde kwaliteit gesteld. De reden hiervoor is dat gestreefd wordt naar integrale kwaliteit, waarbij niet altijd voorkomen kan worden dat een hoge kwaliteit op het ene aspect in sommige gevallen noodzakelijkerwijs samen moet gaan met een mindere kwaliteit op een ander aspect. De ingediende visies zullen integraal en ten opzichte van elkaar beoordeeld worden. De beoordeling van de ingediende visies vindt plaats door de gemeente en het Rijksvastgoedbedrijf, samen met de Rijksbouwmeester en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

5.2 Planuitwerking Op basis van deze Nota van Uitgangspunten kan de initiatiefnemer een planvoorstel uitwerken. Initiatiefnemer is verantwoordelijk dat zijn planuitwerking voldoet aan de gestelde raadskaders en aan de criteria ‘Een goede ruimtelijke ordening dan wel een evenwichtige toedeling van functies aan locaties / goede fysieke leefomgeving’. De verdere uitwerking van het planvoorstel behoeft zowel de goedkeuring van de gemeenteraad, waarbij advies ingewonnen wordt bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en de Commissie voor Welstand en Cultureel Erfgoed. De gemeente wil, gezien het belang dat zij hecht aan deze locatie, nauw betrokken zijn bij de verdere uitwerking van de planvorming. In verband met de ligging pal naast het Haags grondgebied en het feit dat de verkeersafwikkeling over Haags grondgebied gaat, is ook afstemming met de gemeente Den Haag vereist. Verder moet de initiatiefnemer aantonen dat het plan financieel haalbaar en economisch uitvoerbaar is en op toekomstige bestendige wijze bijdraagt aan het duurzaam behoud van het rijksmonument. Initiatiefnemer is ook verantwoordelijk om de aspecten - die niet in deze nota van uitgangspunten zijn geregeld, maar wel wettelijk zijn vereist - nader te onderzoeken en uit te werken. Bij de realisatie van de beoogde herontwikkeling wordt afgeweken van het geldende bestemmingsplan.

Om medewerking te verlenen doet zich de vraag voor welke procedure hiervoor moet worden doorlopen. Onder de huidige Wet Ruimtelijke Ordening zijn voor initiatiefnemer twee opties: het indienen van een aanvraag om een (project)omgevings­ vergunning of een verzoek tot herziening van het bestemmings­ plan. Als voor de inwerkingtreding van de Omgevingswet en ontwerp besluit of ontwerp bestemmingsplan ter inzage is gelegd, dan blijft het huidige recht van toepassing en kan op Nota van Uitgangspunten | 55

56 | Januari 2023

Rijksvastgoedbedrijf & Gemeente Wassenaar

basis hiervan de benodigde (project) omgevingsvergunning of het bestemmingsplan worden afgegeven c.q. worden vast­ gesteld. Het is echter de vraag of tijdig een ontwerp besluit of bestemmingsplan in procedure kan worden gebracht. Lukt dit niet, dan moet dan moet initiatiefnemer onder de Omgevingswet een aanvraag voor de planontwikkeling indienen. De Omgevingswet biedt ook mogelijkheden om met het geldende Omgevingsplan strijdige activiteiten toe te staan. Deze Nota van Uitgangspunten treedt op geen enkele manier in de plaats van de beoordeling van een eventueel verzoek voor herziening van het bestemmingsplan of het (tijdelijke) omgevingsplan of een aanvraag om een (project)omgevings­ vergunning, buitenplanse omgevingsactiviteit of een aanvraag om wijzigingsbesluit. Het laat het democratisch proces met de diverse rechtsbeschermingsmiddelen in stand. Zie voor een nadere uitwerking van de processtappen de bijbehorende bijlage ‘Processtappen planontwikkeling initiatiefnemer’. Inwerkingtreding van de Omgevingswet is op het moment van schrijven voorzien op 1 juli 2023. Vanaf het moment van de inwerkingtreding zal mogelijk deels de Nota van Uitgangs­ punten geactualiseerd moeten worden. Aan de inhoud kunnen derhalve geen rechten worden ontleend.

Commandopost Clingendael Wassenaar

5.3 Financiën De ontwikkeling zal plaatsvinden voor rekening en risico van de initiatiefnemer. Om de ontwikkeling mogelijk te maken dient er een ruimtelijke ordening procedure of een omgevingswet­ procedure te worden doorlopen. De initiatiefnemer levert het wijzigingsplan aan. Daarnaast kan het wenselijk, dan wel noodzakelijk, zijn dat er diverse voorzieningen ten gunste van het plangebied aangelegd moeten worden of andere maatregelen genomen worden ten gunste van de ontwikkeling. Vanwege het profijt voor de initiatiefnemer van de ontwikkeling is het niet gerechtvaardigd om de kosten niet ten laste van de algemene middelen te brengen. Om deze reden is het wettelijk verplicht dat de gemeente haar kosten naar evenredigheid verhaald op de initiatiefnemer van de ontwikkeling. De gemeentelijke voorkeur heeft het om het kostenverhaal via een anterieure overeenkomst te verhalen. Mocht een anterieure overeenkomst niet haalbaar zijn, is de gemeente verplicht haar kosten te verhalen via de publiekrechtelijk weg, een exploitatieplan.

Nota van Uitgangspunten | 57