Bijlage 1 Nota van Uitgangspunten_Commandopost Clingendael_Wassenaar

Herontwikkeling Commandopost Clingendael Nota van Uitgangspunten Januari 2023

Colofon Datum

Projectbetrokkenen Gemeente Wassenaar

13-01-2023

Contactpersonen Rijksvastgoedbedrijf: Ard Buis Ard.Buis@rijksoverheid.nl Gemeente Wassenaar: Carla Scheffer c.scheffer@wasssenaar.nl

Carla Scheffer Ruimte en Realisatie - Ontwikkeling

Projectbetrokkenen Rijksvastgoedbedrijf & Atelier Rijksbouwmeester Ard Buis / Richelle Zuijderwijk Directie Transacties & Projecten, Afdeling Verkoop Judith Rodenburg/Anna Golubovska Directie Transacties & Projecten, Afdeling Architectuur & Techniek Bram Hulshof/Jan Kamphuis Directie Vastgoedbeheer, Afdeling Technische Expertise Bart Erens/Corjan van der Peet Atelier Rijksbouwmeester

Projectbetrokkenen Steenhuismeurs Paul Meurs

Projectbetrokkenen Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed Hilde van Meeteren Adviseur Architectuurhistorie Zuid-Holland (noord)

Algemene projectinformatie

Inhoudsopgave

Projectnummer

Inleiding

5

Huidige situatie

7

1.1 1.2 1.3

9 15 17

1529741

Projectnaam Verkoop Commandopost Clingendael

Bruto vloeroppervlak

Situatie en gebouw Stedenbouwkundige context Cultuurhistorische waarde

5.034,5 m²

Beleid & planologie

23

Gebouwnaam Commandopost Clingendael

2.1 2.2 2.3

Rijksbeleid Provinciaal en regionaal beleid Gemeentelijk beleid

25 27 29

Adresgegevens

Ambities voor herontwikkeling

35

Van Brienenlaan 40 2244 BP Wassenaar

1943

3.1 3.2 3.3 3.4 3.5

37 37 39 41 43

Juridische status

Uitvoeringsaspecten

47

eigendom Staat der Nederlanden, Rijksvastgoedbedrijf

5320049 (ingeschreven 6 februari 2015)

4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6 4.7

49 49 49 49 49 51 51

Kadastrale aanduiding

Procedures

53

E382, E634 (Wassenaar E 382)

5.1 5.2 5.3

55 55 57

Bouwjaar

Architect August Kubitza en anderen

Rijksmonument nummer

X-Y Coördinaat

Ambities en kansen Integrale kwaliteit Landschap, stedenbouw en planologie Planologisch niet wenselijke functies Gebouw, architectuur en cultuurhistorie

Archeologie Niet gesprongen explosieven Milieuwetgeving Bodem Natuur / Flora- en Fauna Asbest Binnenklimaat

Verkoop Planuitwerking Financiën

82970 - 457230

Bijlagen Bijlage 1. Bouwhistorisch Onderzoek Cramer, Noorlander & Viersen, 2021 deel 1 Bijlage 2. Bouwhistorisch Onderzoek Cramer, Noorlander & Viersen, 2021 deel 2 Bijlage 3. Processtappen planontwikkeling intitatiefnemer

Huidige situatie van de Commandopost Clingendael [Googlemaps]

Buitenplaats Clingendael

Van Alkemadelaan 4 | Januari 2023

ANWB

Wassenaarseweg

Commandopost Clingendael

Benoordenhoutseweg

Prinses Julianakazerne

Van Brienenlaan

Landgoed Oosterbeek

Huis ten Bosch

Rijksvastgoedbedrijf & Gemeente Wassenaar

1

De cultuurhistorische waarden hebben daarbij niet alleen betrekking op de architectonische bouwkundige aspecten, maar ook op de immateriële. Zie daar voor ondermeer de Nota ‘Erfgoed om bij stil te staan’.

Inleiding Het Rijksvastgoedbedrijf (RVB) is namens de Staat der Nederlanden eigenaar van de Commandopost Clingendael, gelegen aan de Van Brienenlaan te Wassenaar. Het RVB bereidt een openbare verkoopprocedure voor met voorselectie. Hiervoor is in samenwerking met de gemeente Wassenaar, Atelier Rijksbouwmeester en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) een verkenning uitgevoerd ten behoeve van uitgangspunten en randvoorwaarden voor de mogelijkheid tot herbestemming. Deze nota bevat de uitkomsten van deze verkenning. Het spreekt voor zich dat de herontwikkeling van dit complex rekening houdt met de cultuurhistorische waarden van dit monument¹. De nota bevat naast concrete eisen en wensen ook aandachtspunten. Tot slot geeft de nota inzicht in de mogelijke vervolgstappen.

Leeswijzer De Nota van Uitgangspunten bevat 5 hoofdstukken. Hoofdstuk 1 gaat in op de aanleiding van de ontwikkeling, beschrijving van de huidige situatie, zowel op stedenbouwkundig als gebouwniveau. In hoofdstuk 2 komt het relevante beleid en de planologie aan bod. De kaders voor de herontwikkeling worden beschreven in hoofdstuk 3 en de uitgevoerde onderzoeken komen aan bod in hoofdstuk 4. Tenslotte gaat hoofdstuk 5 in op de procedures en de financiën.

De inhoud van deze nota zal allereerst een cruciale rol spelen binnen het beoordelings- en selectiekader voor aan te leveren visies van partijen die van plan zijn het object te gaan verwerven en herbestemmen. Daarnaast zal de nota ook in belangrijke mate richtinggevend zijn voor de beoordeling van de uiteindelijke plannen van de partij die het object in eigendom krijgt. Voor transformatie en/of bestemmingswijziging is dan de gebruikelijke bestuurlijke besluitvorming nodig.

Commandopost Clingendael Wassenaar

Nota van Uitgangspunten | 5

6 | Januari 2023

1

Rijksvastgoedbedrijf & Gemeente Wassenaar

Huidige situatie

Commandopost Clingendael Wassenaar

Nota van Uitgangspunten | 7

Positie van de Commandopost Clingendael binnen de gemeente Wassenaar.

Huidige situatie van de bunker tussen landgoederen Clingendael en Oosterbeek.

begrenzing gemeente Wassenaar

begrenzing gemeente Wassenaar

begrenzing perceel

locatie Commandopost Clingendael

begrenzing landgoederen

bunker

Internationaal Gerechtshof

Renbaan Duindigt

Leiden N441

Duinzigt Landgoed Duindigt A44

Wassenaar

N448

Waardering

Landgoed Clingendael Clingendael Nederlands Instituut

Voorschoten

waardevolle structuren

Landgoed Oosterbeek

Clingendael

23

Den Haag 13

n mi

18

Oranje Tennis Club

N44 90

386 Haagse Bos

N14

n

laa

eningen

ANWB

eg ew ars

ena

ss Wa

kademuur kazerne zichtlijnen waardevolle objecten

Uilennest

rijkmonument ensemble eg ew

Laan van NOI

ts ou

nh

e ord

no

A12

hekwerk bunker KO NEBO

Be DH CS

ambulance loopgraaf WOII

P.J. kazerne

Koningin Beatrixkazerne

de ma

e Alk

N447

A4

n Va

N440

historische route Amerikaanse water ambassade groen Dieren-

beeldbepalende wand overig Huis Ten Bosch toegang bunker overige bebouwing gras bos

8 | Januari 2023

N

Rijksvastgoedbedrijf & Gemeente Wassenaar

1.1 Situatie en gebouw De Commandopost Clingendael werd in 1942 door de Duitse bezetters gebouwd aan de rand van het terrein van de historische buitenplaats Clingendael (zie de kaart op pagina 8 incl. gemeentegrens). Het perceel is door sloten omgeven en bereikbaar vanaf de Van Brienenlaan. Aan de overzijde van de laan staat de voormalige Prinses Julianakazerne. Deze werd in de Tweede Wereldoorlog als SS-kazerne gebouwd op de locatie van boerderij ’t Uilennest, die bij de buitenplaats Oosterbeek hoorde. De Van Brienenlaan vormt de grens van Clingendael en Oosterbeek. Beide buitenplaatsen zijn eigendom van de gemeente Den Haag, maar liggen in de gemeente Wassenaar. Ze maken deel uit van een landgoederenzone met tientallen buitenplaatsen, die zich van Den Haag tot Leiden uitstrekt. De bunker en het bijbehorende perceel zijn eigendom van de Staat (het Rijksvastgoedbedrijf). Clingendael en Oosterbeek zijn rijksmonumenten en sinds 2015 heeft de bunker ook die status. De voormalige Prinses Julianakazerne is een gemeentelijk monument. De Commandopost Clingendael is van grote historische en cultuurhistorische betekenis. Rijkscommissaris Arthur SeyssInquart, de hoogste machthebber in Nederland gedurende de Duitse bezetting tijdens de Tweede Wereldoorlog, liet een bunker bouwen die aanzienlijk groter was dan die waarover Hitler onder de Reichskanzlei in Berlijn beschikte.

De bunker is uitzonderlijk door zijn omvang en verschijningsvorm. Ook valt de representatieve, verzorgde architectuur op. Onder een bouwwerk van 30 bij 60 meter met een enorm massief en gesloten schilddak schuilt een betonnen bunker van 12,5 bij 50 meter. Het geheel heeft een bruto vloeroppervlakte van 5.000 m². Camouflage en verdediging waren leidend voor het ontwerp. De bouwers hebben getracht het gebouw op een garage (behorend bij de naastgelegen SS-kazerne) te doen lijken. Het bouwwerk doet eveneens aan een agrarische schuur Commandopost Clingendael Wassenaar

denken. De zorgvuldige architectuur en de bouwmassa zullen, samen met die van de kazerne, mede gediend hebben om de macht van de bezetter uit te stralen (zie: Bouwhistorisch Onderzoek, Cramer, Noorlander & Viersen, 2021).’

Deze 5.000 kilometer lange verdedigingslinie van Noorwegen tot de Frans-Spaanse grens was bij het regeringscentrum van Den Haag opgebouwd uit Stützpunkt Clingendael en Stützpunkt Scheveningen.

De bunker is een groot en indrukwekkend gebouw. Anders dan gebruikelijk bij bunkers, zijn verschillende functies in een gebouw verenigd. Het is een paradox: een zichtbaar en imponerend machtscentrum, dat in een alledaagse verschijningsvorm is verhuld. Dat het gebouw hier stond was nimmer een geheim. Maar waar het precies voor diende en wat er binnen gebeurde, bleef tijdens de Tweede Wereldoorlog en in de Koude Oorlog een raadsel. Aan de bunker is niets wat het lijkt. De historische betekenis, de unieke vorm, de representatieve uitstraling en de uitzonderlijke combinatie van verschillende functies binnen in de bunker maken het complex uitzonderlijk en van een zeer hoge cultuurhistorische waarde.

Stützpunkt Clingendael bestond uit onder meer tankgrachten, een kazerne en bunkers. Bijzonder aan de Commandopost Clingendael is de opzet van de bunker met gecombineerde functies. Nergens anders heeft men ervoor gekozen om passieve luchtverdediging (Luftschutz) te combineren met een actieve verdediging (versterkte legering en hoofdkwartieren). De naastgelegen SS-kazerne, later omgedoopt tot Prinses Julianakazerne, werd gebouwd voor de huisvesting van de troepen van het Stützp unkt.

Beknopte bouw- en gebruiksgeschiedenis De bunker werd gebouwd in opdracht van Seyss-Inquart. Hij koos in 1940 in het hoofdhuis van Clingendael uit als ambtswoning. Zijn kantoor kwam in het pand Plein 23 in Den Haag, tot dan toe het ministeriegebouw van Buitenlandse Zaken. Vanwege de dreiging van geallieerde landingen werd in 1942 het bestuurlijke apparaat van de bezetter (en de Nederlandse ambtelijke diensten) landinwaarts verplaatst. Vanuit politieke en tactische overwegingen werd besloten dat Seyss Inquart in Den Haag zou blijven en alleen in uiterste noodgevallen zou vertrekken naar zijn tweede residentie, die bij Apeldoorn lag. Om zich tegen luchtaanvallen te beschermen liet hij op 400 meter van zijn huis een bunker bouwen die ook bestemd was voor de manschappen van de naastgelegen kazerne. Anders dan gebruikelijk had Seyss-Inquart de beschikking over een eigen bouworganisatie. Zo kreeg Clingendael een voor een buitenplaats ongebruikelijk bouwwerk, dat bovendien een schakel werd in de Atlantikwall.

Na de Tweede Wereldoorlog stond de bunker enkele jaren leeg. In 1948 werd de bunker ingericht en aangepast voor gebruik door de Landmacht als beveiligd commandocentrum en verbindingscentrum (communicatiecentrum). De dreiging en spanningen gedurende de Koude Oorlog zijn zichtbaar in allerlei aanpassingen die gedurende de Koude Oorlog aan de bunker zijn gedaan. Vanaf 1984 verliet het verbindingscentrum de bunker, wel bleef de bunker fungeren als communicatie­ knooppunt van civiele en militaire communicatiekabels. Dit was de laatste functie van de bunker totdat de bunker in 2013 werd ontmanteld en buiten gebruik raakte. Vervolgens werden de kazerne en de bunker door het Ministerie van Defensie in 2014 aan het Rijksvastgoedbedrijf overgedaan. Eind 2016 is de kazerne verkocht; deze is inmiddels getransformeerd tot woningbouw. Door het Rijksvastgoedbedrijf zijn in 2019 de nodige herstelwerkzaamheden aan het exterieur van de bunker uitgevoerd.

Nota van Uitgangspunten | 9

Boven: de ligging van de commandopost tussen twee buitenplaatsen. Linksonder: Commandopost Clingendael en de voormalige Prinses Julianakazerne. Rechtsonder: De bunker gezien vanuit de Wassenaarseweg.

landgoed Clingendael landgoed Oosterbeek locatie Commandopost Clingendael

10 | Januari 2023

Rijksvastgoedbedrijf & Gemeente Wassenaar

De structuur van het perceel en de bunker

Structuur bunker verdedingsruimte gangstructuur en trappenhuizen installatieruimte keukenruimte appartement legeringsruimte onbeschermde ruimte

Commandopost Clingendael Wassenaar

Nota van Uitgangspunten | 11

Bouwfases [RVB] en fotobeelden van de bunker in 1947 [BDH].

Fase 1: zomer/najaar 1942

Fase 4:1943

Fase 2: zomer/najaar 1942

Fase 5: eind 1943 / 1944

Fase 3: najaar 1942 / begin 1943

Fase 6: koude oorlog (1945-1991)

12 | Januari 2023

Rijksvastgoedbedrijf & Gemeente Wassenaar

Bouwfases De bouw van de bunker begon in 1942. De bouw- en ontwerpgeschiedenis is in detail beschreven in het in de afgelopen jaren uitgevoerde bouwhistorisch onderzoek en ruimteboek (Cramer, Noorlander & Viersen, 2021). Het ontwerp van de bunker is van de hand van architect August Kubiza, met mogelijke medewerking of supervisie van Karl Gonser. De bunker is in eerste instantie als Luftschutzbunker (een schuilplaats voor luchtaanvallen) ontworpen. In totaal zijn zes bouwfasen te onderscheiden (zie pagina 12): 1. Ontwerp en bouw (1942): de bunker bestaat uit twee bouwlagen met daarboven een groot schilddak met de nok in noord-zuidrichting. Op de nok werden twee observatietorens ingericht. De muren van de eigenlijke bunker zijn van gewapend beton, 2,5 meter dik. De bunker kreeg twee ingangen (aan de noord- en zuidzijde), verder zijn de gevels gesloten. Inwendig werd de bunker in de langsrichting verdeeld in twee zones: de zuidzijde omvat de installatieruimtes en het appartement van Seyss-Inquart (op de begane grond). De noordelijke zone werd gevuld met de slaapvertrekken van de manschappen en de gang die de verdieping ontsluit. Op de uiteinden van de bunker verbonden twee trappen­ huizen de begane grond met de eerste verdieping en het dak. De eerste verdieping werd in eerste instantie alleen bestemd voor legeringsruimten en een rondgaande gang.

Rondom de betonnen bunker (op begane grond niveau) werden onder het uitstekende schilddak loggia’s gebouwd. 2. Tijdens het ontwerpproces en tijdens de bouw (19421943) volgen de eerste aanpassingen, waarbij het complex behalve als schuilplaats ook onderdeel werd van de verdedigingslinie rondom Den Haag. Hiervoor werden ingangsverdedigingen en een rondgaande loopgraaf met vier Tobruks (geschutsbunkers) aangelegd. Hiervoor werd het maaiveld rondom de Commandopost Clingendael Wassenaar

bunker verhoogd. Op de verdieping boven het appartement van Seyss-Inquart kwam een tweede appartement voor ‘de bevelhebber van een regiment’ - vermoedelijk bestemd voor Hanns Albin Rauter (de hoogste bevelhebber van de SS in bezet Nederland en verantwoordelijk voor de verdediging van de Stützpunkten Scheveningen en Clingendael). 3-5. Tijdens de oorlog vonden doorlopend aanpassingen aan de bunker plaats. Fase drie was het dichtzetten van de galerij naast de zuidelijke ingang, begin 1943. Hierdoor ontstonden ruimtes voor onder andere de watervoorziening en olietanks. Fase 4 bestond uit de toevoeging van een dubbele keukenbunker aan de oostzijde. Dit is een apart volume, buiten de grote dakkap. De laatste bouwfase in de Tweede Werel­ doorlog beperkte zich tot de toevoeging van een bakstenen berging met betonnen dak ten zuiden van de keuken­bunker. 6. Tijdens de Koude Oorlog (1945-1991) werd de bunker meermaals aangepast voor het gebruik door de Landmacht als commandocentrum en verbindings­ centrum. De aanpassingen bestonden onder meer uit het samenvoegen van de meeste legeringsvertrekken en de ontmanteling van beide appartementen. Het interieur van de bunker werd voorzien van een nieuwe afwerking met onder anderen zachtboard op de wanden en plafonds.

De noordelijke ingang veranderde in een goed afsluitbare nooduitgang en een aantal vertrekken aan de noordzijde van de begane grond werd samen­ gevoegd tot een drietal grote ruimtes, waarin delen van de gang werden opgenomen. Verder zijn gedurende de Koude Oorlog de installaties vernieuwd en aangepast en zijn de resterende galerijen dichtgezet.

Ruimtelijke opbouw De bunker en het perceel kunnen in vijf zones worden verdeeld (zie pagina 14), elk met een eigen sfeer. Hiermee kan de galerij van de ruimtelijke opbouw van de bunker worden gevat. Deze zones zijn:

A:

Het perceel van de bunker

Op het perceel is de relatie van de bunker met de omgeving te ervaren: de buitenplaatsen en de Prinses Julianakazerne. De bunker bevindt zich op een ‘groen eiland’, tussen twee buiten­ plaatsen. De bunker hoort bij buitenplaats Clingendael, maar vormt ook een ensemble met de Prinses Julianakazerne op de buitenplaats Oosterbeek. De kazerne had (vanaf de bouw tot het einde van de Koude Oorlog) een functionele relatie met de bunker, maar verschilt daar in ruimtelijk en architectonisch opzicht sterk van. De relatie met de omgeving wordt versterkt door de aanwezigheid van historische verbindingswegen met bijbehorende groen- en waterstructuren en zichtlijnen. Het perceel van de bunker is in de oorlog ontworpen met het oog op verdediging en camouflage: loopgraven, geschutbunkers, een terreinophoging en een groene inrichting met gras en bomen. De perceelgrenzen, bestaande uit de slotenstructuur en een ‘transparant’ hekwerk benadrukken het karakter van een ‘groen’ eiland.

B:

Het hart van de bunker

Deze zone omvat de kern van de bunker: een doosvormige betonnen bunker van twee verdiepingen met twee toegangs­ sluizen, twee trappenhuizen, installatieruimtes, en ten tijden van de Tweede Wereldoorlog vertrekken voor de manschappen en de appartementen van Seyss-Inquart en (vermoedelijk) Rauter. In het interieur van de bunker zijn in de periode van de Koude Oorlog een aantal wijzigingen doorgevoerd. Zo werd de indeling en de structuur op sommige plekken aangepast en werden veel ruimtes voorzien van een nieuwe afwerking met zachtboard op de wanden en plafonds. De bunker gaat schuil onder een enorm schilddak. Nota van Uitgangspunten | 13

Eenheden bunkercomplex

Eenheden bunker

N

A. Geheel: bunker en perceel B. Hart van de bunker C. Keukenbunker D. Schil rondom bunker E. Ruimte onder dak F. Exterieur: gevels, dak en terrein

Eenheden bunker

N

A. Geheel: bunker en perceel B. Hart van de bunker C. Keukenbunker D. Schil rondom bunker E. Ruimte onder dak F. Exterieur: gevels, dak en terrein

Eenheden bunker

N

A. Geheel: bunker en perceel

14 | Januari 2023

B. Hart van de bunker C. Keukenbunker D. Schil rondom bunker

Rijksvastgoedbedrijf & Gemeente Wassenaar

C:

De keukenbunker

De keuken werd in 1943 in een apart bouwvolume ondergebracht, dat niet onder het grote schilddak ligt. Het is een gespiegelde, dubbele standaardbunker, ‘Regelbautype 645’. Van buiten is de keuken goed als bunker herkenbaar. Cultuurhistorisch gezien is deze zone net zo waardevol als de rest van het complex. De keukenbunker werd een jaar na de bouw van de hoofdbunker toegevoegd en heeft een eigen toegang en verdedigingsmechanisme. In het interieur is een deel van de oorspronkelijke keukeninrichting bewaard gebleven met aanpassingen uit de Koude Oorlog.

D: De verhullende schil om de bunker Het hart van de bunker (zone B) is verstopt onder een groot en hoog schilddak, dat diende om de aanwezigheid van de bunker te verhullen. Rondom de eigenlijke bunker ontstond een soort galerij onder de grote dakkap. Oorspronkelijk waren deze ruimtes half open. In de laatste oorlogsjaren en tijdens de Koude Oorlog zijn ze dichtgezet en ingericht als technische ruimtes, berging, garage en schietbaan. De betonnen wanden aan de zijde van de Prinses Julianakazerne werden beschilderd met een baksteenmotief.

E:

De ruimte onder het dak

Deze zone omvat de ruimte tussen de bunker en het betonnen dak. Bijzonder is de imposante ruimtelijkheid onder het dakvlak met zicht op de betonnen spanten en de bimsbetonplaten van de dakkapconstructie. De hoogteverschillen van de vloeren en de vides versterken de ruimtelijke werking onder het dak. De observatietorens op het dak zijn met trappen vanuit deze zone te bereiken.

Commandopost Clingendael Wassenaar

1.2 Stedenbouwkundige context De Commandopost Clingendael ligt verscholen in het groen van Clingendael. Van dichtbij (en vanuit de lucht) valt zijn ongebruikelijke verschijningsvorm wel op: groot, gesloten en voorzien van een hoge kap. De bunker vormt een ensemble met de naastgelegen kazerne, maar beide gebouwen hebben wel elk een eigen sfeer. De bunker past in het landschap van de buitenplaats, met een groene setting en een afscheiding van sloten. Het is als het ware een kamer in de buitenplaats, net als de Japanse tuin, het Sterrenbos en de Oudhollandse tuin. Alleen de afrastering (met hoge hekken) werkt ietwat vervreemdend in deze context. De kazerne ademt meer de sfeer van een dorp of stad, en heeft een stenige setting. Er is een entreepoort en het terrein is omgeven door gemetselde kades. De ruimtelijke context van de Commandopost Clingendael wordt gevormd door de structuur van de buitenplaatsen Clingendael en Oosterbeek, aan weerszijden van de Van Brienenlaan. De ontwikkelings­geschiedenis van de buitenplaatsen, inclusief bestaande boerderijen, gaat terug tot eind van de zestiende eeuw. In de loop van de eeuwen ontwikkelden ze zich tot hun huidige staat. Zo werd de beroemde Japanse Tuin van Clingendael rond 1910 aangelegd, in opdracht van Marguerita M. Baronesse van Brienen (freule Daisy).

In de naoorlogse periode reikten de stadsuitbreidingen van Den Haag tot aan de landgoederen. Aan de zuidzijde van Clingendael werd in de jaren vijftig de buurt Uilennest gebouwd. Het is een naoorlogse toevoeging van de wijk Benoordenhout, die wordt gekenmerkt door een groene opzet. Stedenbouw­ kundig en architectonisch is deze wijk een sprekend en kwalitatief goed voorbeeld van een woonwijk uit de Wederopbouw. De wijk is in de jaren zestig aangevuld met enige hoogbouw.

Drie cultuurlandschappen Hoewel de Commandopost Clingendael zelf uit de periode van de Tweede Wereldoorlog dateert en in de periode van de Koude Oorlog verder is gebruikt en aangepast, gaat de ontwikkelings­ geschiedenis van de locatie terug tot het ontstaan van de boerderij en de buitenplaatsen. Cultuurhistorisch hoort de locatie van de Commandopost Clingendael bij drie verschillende cultuurland­schappen, voortkomend uit een studie van SteenhuisMeurs (2017) en als volgt beschreven: 1. De landgoederenzone, die zich vanaf het eind van de zestiende eeuw op de binnenduinrand van een strandwallenlandschap heeft ontwikkeld. 2. Het Stützpunkt Clingendael dat deel uitmaakte van de Atlantikwall. 3. Het bestuurscentrum tijdens de Koude Oorlog, waarin de bunker als crisiscentrum fungeerde. Elk landschap heeft eigen ruimtelijke erfenissen die vandaag de dag herkenbaar zijn en van belang zijn voor de herontwikkeling van de Commandopost Clingendael. Deze worden hierna toegelicht.

Ruimtelijke erfenis landgoederenzone op de binnenduinrand (zeventiende eeuw - 1940): • •

•

•

Infrastructuur: Wassenaarseweg en Van Brienenlaan als zuidoostelijke begrenzing van het perceel; De waterstructuur: de kavelsloten ten noorden en oosten van het perceel en de sloot in het Sterrebos ten noorden van de bunker, haaks op het bunkerperceel; De sloot ten westen van het perceel die in de Tweede Wereldoorlog is vergraven (zie erfenis Stützpunkt Clingendael); Buitenplaats Clingendael, in het bijzonder het hoofdhuis, in verband met de ruimtelijk-functionele relatie met de bunker als later woonhuis van SeyssInquart, het Sterrenbos, de Japanse tuin en de zichtas Nota van Uitgangspunten | 15

Ruimtelijke erfenis landgoederenzone op de binnenduinrand

Ruimtelijke erfenis Stützpunkt Clingendael (1940 - 1948):

Ruimtelijke erfenis crisiscentrum (1948 - 2013):

(zeventiende eeuw - 1940):

Waardering waardevolle structuren historische route water groen loopgraaf WOII hekwerk bunker KO kademuur kazerne zichtlijnen waardevolle objecten rijkmonument ensemble beeldbepalende wand overig toegang bunker overige bebouwing gras bos

16 | Januari 2023

N

Rijksvastgoedbedrijf & Gemeente Wassenaar

• •

•

tussen het hoofdhuis (over de bunkerlocatie) en de voormalige boerderij ’t Uylennest (ter plaatse van de Prinses Julianakazerne); Park buitenplaats Oosterbeek; De benaming van de woonwijk ten zuidenwesten van het bunkerperceel, het Uilennest, als verwijzing naar de voormalige boerderij ’t Uylennest op de plek van de Prinses Julianakazerne; De groene inrichting van de Wassenaarseweg en de Van Brienenlaan, met aan weerszijden boombeplanting en een sloot.

Ruimtelijke erfenis Stützpunkt Clingendael (1940 - 1948): •

•

• •

•

Het bunkercomplex, bedoeld voor de gecombineerde functie van commandocentrum en schuilverblijf , inclusief keukenbunker, alsmede (deels onder het maaiveld) gelegen restanten van loopgraven en verdedigingswerken op het terrein (vier Tobruks geschutsbunkers); De terreininrichting, onderdeel van de verdediging van de bunker: het verhoogde maaiveld aan de west- en noordzijde en de vergraven sloot aan de westzijde van de bunker; Piramidevormige betonblokken, waaraan de tuien van een zendmast waren verankerd; De Prinses Julianakazerne (voormalige SS-kazerne), ten oosten van de bunker op het terrein van de voormalige buitenplaats Oosterbeek gelegen; Het hoofdhuis van Clingendael, als woonhuis van Seyss-Inquart.

Ruimtelijke erfenis crisiscentrum (1948 - 2014): • •

De verharding van het bunkerterrein aan de zuid- en oostzijde; Het hekwerk en de verlichting rondom de bunker, onderdeel van de beveiliging van een militair object;

Commandopost Clingendael Wassenaar

•

Het dichtzetten van de loggia’s (wagenstallingen en opslagruimten) onder de dakkap en de dakkapel in het oostelijk dakvlak.

In de naoorlogse periode kwamen in de directe omgeving van de Commandopost Clingendael grote gebouwen tot stand, zoals het ANWB-kantoor (gebouwd vanaf 1959), de Koningin Beatrixkazerne (1998), verzorgingshuis NEBO (2003), het Louwman Museum (2010) en het Internationaal Strafhof (2015). Ten oosten hiervan, op de Amonsvlakte tot aan de Waalsdorperlaan en langs de Benoordenhoutsweg is de nieuwe Amerikaanse Ambassade (2018) gebouwd. Op het voormalige nutsterrein van Oosterbeek is bij het gebouw van de dierenambulance een nieuw verblijfsgebouw gerealiseerd.

Nieuwbouw en actuele planvorming in de omgeving In 2016 is de Prinses Julianakazerne verkocht waarna dit gemeentelijk monument tot wooncomplex is ontwikkeld. Parkeren vindt plaats op het terrein zelf.

1.3 Cultuurhistorische waarde De Commandopost Clingendael is van grote historische en cultuurhistorische betekenis zowel nationaal als internationaal. Er is sprake van herinneringswaarde die is verbonden met uitzonderlijke periodes in de Nederlandse geschiedenis. De meest tot de verbeelding sprekende tijd is die van de Tweede Wereldoorlog. De andere periode is die van de Koude Oorlog, die van de late jaren ’40 tot circa 1991 heeft geduurd. De Commandopost Clingendael, met de directe omgeving, is één van de belangrijkste monumenten in Nederland voor wat betreft militair- en herdenkingserfgoed. Deze beide thema’s zijn speerpunten van het huidige aanwijzingsbeleid van de minister van OCW. Het is een zeer nadrukkelijk zichtbare erfenis van de Duitse bezetting en de meest sprekende materiële getuige van

de aanwezigheid van Rijkscommissaris Seyss-Inquart in Nederland. Daarnaast heeft het complex een uitzonderlijke bouwgeschiedenis. Het ontwerp is uniek binnen de bouwproductie van Nazi-Duitsland. Van betekenis is ook het feit dat na de Tweede Wereldoorlog het complex een van de belangrijkste militaire centra uit de periode van de Koude Oorlog in Nederland werd. Het complex diende onder meer als belangrijkste beschermd onderkomen van de Koninklijke Landmacht tijdens oorlogstijd en als commandopost door de Generale Staf van de Bevelhebber der Landstrijdkrachten. Commandopost Clingendael is erfgoed dat herinnert aan de diverse militaire geschiedenis van WOII, KO en VN missies. Commandopost Clingendael is daarmee een bijzonder overblijfsel die de zeer gelaagde militaire geschiedenis van Nederland laat zien van de periode van 1940 tot 2013.

Waardering Een volledige beschrijving van het monument en zijn (roerende) bijbehorende relevante boedel, alsmede de onderbouwing van de cultuurhistorische waarden, is te vinden in het Bouwhistorisch Onderzoek van Cramer, Noorlander & Viersen, 2021 (zie bijlage) en de studie van SteenhuisMeurs uit 2017. In de cultuurhistorische waardering wordt de monumentwaarde uitgelegd en gespecificeerd.

Contextuele waarde: De Commandopost Clingendael is van groot belang voor het begrip van het functioneren van de bezettingsmacht tijdens de Tweede Wereldoorlog. Nergens anders komt de machts­ structuur beter tot uiting dan bij de driehoek van het landhuis Clingendael, de Commandopost Clingendael en de SS-kazerne. De context van de Koude Oorlog, en met name het effect van deze context op de Commandopost Clingendael, is vooral zichtbaar in de manier waarop de toenemende en Nota van Uitgangspunten | 17

Stedenbouwkundige waardering

Waardering waardevolle structuren

Landgoed Clingendael

historische route

an

la en

water

n

n Va

e Bri

groen loopgraaf WOII hekwerk Commandopost Clingendael KO

Landgoed Oosterbeek

kademuur kazerne

lke nA Va

zichtlijnen waardevolle objecten

g we

ensemble beeldbepalende wand

van

overig

e ng Cli

toegang bunker

el

a nd

overige bebouwing

Be

g we tse

gras bos

N

ou

nh

rde

o no

18 | Januari 2023

rijkmonument

NEBO

rse

naa

sse Wa

n Laa

n

laa

de

ma

ANWB

Rijksvastgoedbedrijf & Gemeente Wassenaar

afnemende dreiging en spanningen in de wereld zijn vertaald in aanpassingen aan de Commandopost Clingendael en het gebruik ervan. Commandopost Clingendael laat deze perikelen van de Koude Oorlog duidelijk zien. Het betreft een gaaf voorbeeld van een bunker die tijdens WOII is gebouwd en tijdens de KO is her­gebruikt. Het is een unieke bunker van de KO in Nederland vanwege de uitzonderlijke grootte, de essentiële functies die in de bunker waren gevestigd van de Koninklijke Landmacht, de gebeurtenissen die in de bunker plaatsvonden en kenmerkend zijn voor de militaire geschiedenis van Nederland en de rol die Commandopost Clingendael had als communicatieknooppunt in het netwerk van civiele en militaire objecten in Nederland en internationaal.

Architectuurhistorische waarde: Het gebouw is vermoedelijk vormgegeven als garage van de ernaast gelegen SS Polizei Waffenschule III. Het architectonische ensemble zal gediend hebben om de macht van de bezetter te tonen. Het object is uniek als een maatwerk bunker, van een uitzonderlijk type, die deel uitmaakt van de Atlantikwall. Het heeft daarmee zeldzaamheidswaarde. De Koude Oorlog heeft vooral inwendig zijn sporen nagelaten in het gebouw. De aanpassingen aan het exterieur zijn vrij beperkt gebleven.

De plattegrond van de bunker, het interieur, is tijdens de KO veelvuldig aangepast. Het interieur is zelfs meerdere keren aangepast als reactie op externe factoren in relatie tot de KO, met gebruikmaking van voor die tijd kenmerkende materialen, kleuren en roerende en onroerende interieuronderdelen. Deze gelaagdheid is zichtbaar in het interieur van de bunker; het interieur van de bunker vertelt het verhaal van de KO. •

Gebruikshistorische waarde: Commandopost Clingendael geeft een goed beeld van de wijze waarop de bezetter zich in de Tweede Wereldoorlog wenste te beschermen tegen luchtaanvallen en in het geval van een aanval op de vesting Clingendael tegen een aanval van grondtroepen. Historisch gezien is het ensemble zeer waardevol als exponent van de toen heersende machtsstrijd binnen de bezettingsmacht. Alle aanpassingen die tijdens de KO zijn gedaan in de bunker zijn direct gerelateerd aan het creëren van een beschermd onderkomen tijdens oorlogstijd en het voorzien in goede, beveiligde communicatie tijdens zowel vredestijd als oorlogs­ tijd. De verzameling van KO overblijfselen in Commandopost Clingendael die hier naar verwijst heeft bovendien een hoge zeldzaamheidswaarde. Denk hierbij ook aan de roerende zaken zoals telefoons, landkaarten en andere voor die tijd typerende gebruiksobjecten. Daarmee is er in zekere mate sprake van een gebruikshistorisch interieurensemble.

Bouwhistorische waarde: De bunker is een gaaf bewaard voorbeeld van een gewapend betonnen constructie bestemd voor luchtbescherming en behoort tot de zwaarste categorie van beschermde gebouwen in Nederland. De buitenkant van de bunker is opmerkelijk gaaf bewaard gebleven in zijn ‘Duitse’ verschijningsvorm (behoudens enkele wijzigingen in de schil). Er is sprake van een bijzondere kapconstructie uitgevoerd met zware betonnen spanten en bimsbetonplaten.

Commandopost Clingendael Wassenaar

Situationele waarde (landschappelijke en ensemblewaarde): Op ruimtelijk vlak zijn verschillende schaalniveaus van waarde, van landschap tot objecten, maar ook van zichtbare tot onzichtbare onderdelen. Stedenbouwkundige waarden zijn: • De historische gelaagdheid van zowel de bunker, het perceel en de omgeving eromheen waarin de drie culturele landschappen (zie 1.2) beleefbaar zijn. De bunker zelf is erfenis van het cultuurlandschap uit de periode van de Tweede Wereldoorlog (met delen van

•

•

•

het interieur uit de periode van de Koude Oorlog), maar de locatie waar de bunker is gelegen, is onderdeel van het oudste cultuurlandschap hier, dat gaat over de buitenplaatsen Clingendael en Oosterbeek. Het perceel is te zien als een ‘groene kamer’ tussen deze buiten­ plaatsen (eerst onderdeel van Oosterbeek en nu van Clingendael). De Van Brienenlaan-Wassenaarseweg als een door sloten geflankeerde historische buurweg, die de grens vormt tussen de buitenplaatsen Clingendael en Oosterbeek. Daarnaast vormt deze weg ook deels de grens tussen de gemeenten Wassenaar en Den Haag. De groene inrichting van de Wassenaarseweg en de Van Brienenlaan met boombeplanting en sloten. Dit is een beeldbepalende kwaliteit, die past bij de sfeer van de buitenplaatsen. De historische kavelstructuur en het slotenpatroon, dat met een kleine aanpassing voor de positionering van de Commandopost Clingendael is gebruikt. Ook de Prinses Julianakazerne is binnen de verkavelings- en sloten­ structuur van de buitenplaatsen gerealiseerd. De waterstructuur markeert de grenzen van de ‘kamers’ binnen de buitenplaatsen en de zichtlijnen naar beide gebouwen. Het groene karakter van het perceel van de Commandopost Clingendael, vergeleken met het meer stenige karakter van de naastgelegen Prinses Julianakazerne.

Het perceel is te zien als een ‘groen eiland’ waarin de bunker deels verscholen ligt tussen de bomen en in het gras. Een andere kwaliteit van het perceel is het hoogteverschil als onderdeel van de camouflage. Onder het gras is mogelijk het loopgravenstelsel bewaard, verder zijn er vier Tobruks (geschutsbunkers) en enkele piramide­vormige betonblokken waaraan de tuien van de bij de bunker behorende zendmast waren bevestigd. Nota van Uitgangspunten | 19

20 | Januari 2023

Rijksvastgoedbedrijf & Gemeente Wassenaar

•

•

•

De verschillende (directe) zichtlijnen richting de bunker. De zichtlijnen zijn onderdeel van de relatie tussen de het hoofdhuis van Clingendael en de bunker (en de voor­ malige locatie van boerderij ’t Uilennest, nu Prinses Julianakazerne). Wellicht onbedoeld benadrukken de zichtlijnen ook de monumentaliteit van de bunker, als showcase van macht. De relatie met andere onderdelen van Stützpunkt Clingendael van de Atlantikwall. De verdedigingsfunctie is ook op het terrein terug te vinden, in de vorm van een tankgracht, geschutskoepels en loopgraven. De relatie tussen de Commandopost Clingendael en de Prinses Juliana­kazerne. De gebouwen zijn te zien als een ensemble met twee sferen. Functioneel was er een sterke relatie tussen beide, die tot het einde van de Koude Oorlog stand zou houden. Architectonisch zijn er overeenkomsten, die zijn terug te voeren op de principes van de Stuttgarter Schule. Ruimtelijk zijn de verschillen echter groot. De bunker ligt op een ‘groen eiland’ dat onderdeel uitmaakt van de buiten­ plaatserensfeer. De kazerne ligt op een ‘stedelijk eiland’ (kademuur en versteende hoven).

Bij herbestemming kunnen kernwaarden (deels) nieuw worden ingevuld. Vanuit cultuurhistorische optiek lijken vijf kernwaarden de essenties van het bunkercomplex weer te geven. 1.

2.

3.

4.

Kernwaarden De opgave bij monumenten met een grote en alom aanwezige waarde is natuurlijk om de ruimte te vinden voor herbestemming en bijbehorende transformaties. Elke wijziging kan immers een aantasting zijn van monumentale waardes. Wat kan een monument hebben en hoe verhouden zich programmatische en bouwkundige veranderingen tot de waarde van het monument? Om het gesprek over wijzigingen en de impact van verandering op de integriteit van het monument te kunnen voeren, kunnen vaak (ook bij dit complex) de kernwaarden worden gebruikt. Deze benoemen als startpunt voor gedachtenvorming de essentiële kwaliteiten van het monument (en zijn interieur­ ensembles), maar bieden ook houvast voor transformaties. Commandopost Clingendael Wassenaar

5.

Een stapeling van (cultuur)landschappen, die de locatie een historische gelaagdheid geven. Het gaat om de landschappen van de buitenplaatsen, de Duitse bezetting en de Koude Oorlog. Een autonome wereld, wat betreft zowel de verschijnings­­ vorm (een dicht en afgesloten bouwwerk op een eiland), als de functie (schuilplaats, commandopost, afluister­ centrale en opslag). De bunker is een onderdeel van Clingendael, had altijd een functionele relatie met de Julianakazerne – maar was bovenal een object op zichzelf: weerbarstig en autonoom. Showcase van macht: in architectuur, schaal en massa staat de bunker voor macht en gezag. Het is een opzichtige schuilplaats, die een gevoel van onaantast­ baarheid uitstraalt. Niets is wat het lijkt: de bunker gaat schuil onder een immense kap en achter geschilderd metselwerk dat meters dikke betonwanden verhult. Materiaalgebruik, camouflage en detaillering maken dat het gebouw niet zijn ware aard en karakter prijsgeeft. Een bunker met vijf zones, elk met een eigen sfeer, die de logica van het bunkercomplex representeren. De zones zijn: het perceel in zijn omgeving, de bunker zelf, de keukenbunker, de verhullende schil rondom de bunker en de ruimte onder de dakkap.

Nota van Uitgangspunten | 21

22 | Januari 2023

2

Rijksvastgoedbedrijf & Gemeente Wassenaar

Beleid & planologie

Commandopost Clingendael Wassenaar

Nota van Uitgangspunten | 23

Kaart structuurvisie Wassenaar 2025: Landgoed aan zee

N

24 | Januari 2023

Rijksvastgoedbedrijf & Gemeente Wassenaar

Aan onderstaande samenvatting van het vigerend beleid van Rijk, provincie en gemeente kunnen geen rechten worden ontleend; zie de beleidsdocumenten waarnaar verwezen wordt.

2.1

Rijksbeleid

Het juridisch planologisch kader waarbinnen de herontwikkeling van de Commandopost Clingendael zal plaatsvinden is primair vastgelegd op gemeentelijk niveau. Op onderdelen is ook specifiek beleid van Rijk en provincie van belang. Op rijksniveau geldt dat bijvoor­beeld voor de Erfgoedwet, de Natuur­ beschermingswet, de Milieu- en Klimaatwetgeving, alsmede afspraken over duurzaamheid.

Nationale Omgevingsvisie (NOVI, 2020) De NOVI heeft als hoofdonderwerp de vraag wat de impact is van toekomstige maatschappelijke, economische en andere ontwikkelingen op onze leefomgeving. In Nederland staan we voor een aantal urgente opgaven, die zowel lokaal, nationaal als wereldwijd spelen. Denk aan de opgaven op het gebied van klimaatverandering, energietransitie, circulaire economie, bereikbaarheid en woningbouw. Deze opgaven zullen Nederland flink veranderen. Door goed in te spelen op deze veranderingen kan Nederland vooroplopen en kansen verzilveren. Met de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) geeft het Rijk een lange­ termijnvisie op de toekomst en de ontwikkeling van de leefomgeving in Nederland.

nieuwe stedelijke ontwikkeling in de toelichting een onder­ bouwing op te nemen van nut en noodzaak van de nieuwe stedelijke ruimtevraag en de ruimtelijke inpassing. Hierbij wordt uitgegaan van de ‘ladder voor duurzame verstedelijking’. Ten aanzien van de ‘ladder’ is in artikel 3.1.6, lid 2, lid 3 en lid 5 Bro het volgende vastgelegd: Lid 2: De toelichting bij een bestemmingsplan dat een nieuwe stedelijke ontwikkeling mogelijk maakt, bevat een beschrijving van de behoefte aan die ontwikkeling, en, indien het bestemmingsplan die ontwikkeling mogelijk maakt buiten het bestaand stedelijk gebied, een motivering waarom niet binnen het bestaand stedelijk gebied in die behoefte kan worden voorzien.

Kamerbrief Erfgoed telt (2019) Erfgoedwet (2016) De Commandopost Clingendael is sinds 2015 beschermd als rijksmonument en maakt onderdeel uit van het als rijks­ monument beschermde complex buitenplaats Clingendael. Dat betekent dat de eigenaar een instandhoudingsplicht heeft en dat onderhoudswerken en wijzigingen alleen met respect voor de cultuurhistorische waarden mogen plaatsvinden. Daarvoor is in de meeste gevallen het verkrijgen van een Omgevings­ vergunning door het College van B&W nodig. De locatie valt bovendien binnen het beschermd dorpsgezicht van de landgoederenzone Wassenaar-Voorschoten-LeidschendamVoorburg, dat in 2007 werd aangewezen. Deze zone bestrijkt de doorlopende structuur van historische buitenplaatsen op de overgangszone van de strand- en duinzone naar het oostelijk veenweidegebied. Het buitenplaatsenlandschap vormt een visueel en functioneel samenhangend ensemble van historische landgoederen en buitenplaatsen, parken en tuinen, boerderijen en weide­gronden, en vroeg-20ste-eeuwse villaparken met bijbehorende wijk- en groenvoorzieningen.

Het erfgoedbeleid en het ruimtelijk beleid zijn in Nederland naar elkaar toe gegroeid. Het Rijk heeft hieraan vormgegeven met de Erfgoedwet en de (aanstaande) Omgevingswet. Het doel is om het gebouwde erfgoed sterker te laten bijdragen aan waardecreatie, duurzaamheid en de kwaliteit van de leefomgeving. Als middel dient het omgevingsplan (bestemmingsplan), waarin alle ruimtelijke belangen worden afgewogen. Vanuit het Ministerie van OCW wordt dit o.a. gestimuleerd via de kamerbrief Erfgoed telt. Door het Besluit Ruimtelijke Ordening zijn gemeenten verplicht om erfgoedwaarden te inventariseren en in het ruimtelijk beleid mee te wegen. Om de ruimtelijke kwaliteit van zowel de vernieuwing als het (beschermde en onbeschermde) erfgoed vast te houden en te versterken, heeft het Rijk de wettelijke mogelijkheden gecreëerd voor een geïntegreerde en gebiedsgerichte benadering (in combinatie met andere belangen). Zo kunnen in bijvoorbeeld bestemmingsplannen cultuurhistorische waarden (landschap, stedenbouwkundige structuren en architectuur) worden vastgelegd. In het Besluit ruimtelijke ordening, dat met ingang van 1 juli 2017 is gewijzigd, is de verplichting opgenomen om in het geval van

Commandopost Clingendael Wassenaar

Lid 3: Indien in een bestemmingsplan als bedoeld in het tweede lid toepassing is gegeven aan artikel 3.6, eerste lid, onder a of b, van de wet kan bij dat bestemmingsplan worden bepaald dat de beschrijving van de behoefte aan een nieuwe stedelijke ontwikkeling en een motivering als bedoeld in het tweede lid eerst worden opgenomen in de toelichting bij het wijzigings- of het uitwerkingsplan als bedoeld in dat artikel. Lid 5: Voor zover bij de voorbereiding van het bestemmingsplan geen milieueffectrapport als bedoeld in hoofdstuk 7 van de Wet milieubeheer wordt opgesteld, waarin de hierna volgende onderdelen zijn beschreven, worden in de toelichting ten minste neergelegd: a. een beschrijving van de wijze waarop met de in het gebied aanwezige cultuurhistorische waarden en in de grond aanwezige of te verwachten monumenten rekening is gehouden; b. voor zover nodig een beschrijving van de wijze waarop rekening is gehouden met overige waarden van de in het plan begrepen gronden en de verhouding tot het aangrenzende gebied; Nota van Uitgangspunten | 25

26 | Januari 2023

Rijksvastgoedbedrijf & Gemeente Wassenaar

c.

een beschrijving van de wijze waarop krachtens hoofdstuk 5 van de Wet milieubeheer vastgestelde milieukwaliteitseisen bij het plan zijn betrokken.

land, natuur en cultuur en met alle betrokkenen) en versterkt (natuurkwaliteit, landschap, cultureel erfgoed, etc.).

Klimaatbeleid De Ladder voor Duurzame Verstedelijking is nader uitgewerkt in de Verordening Ruimte van de provincie Zuid-Holland.

Visie en studies OCW/RCE Sinds 2019 zijn door het Ministerie van OCW Visies gepresenteerd, samen met Verkenningen en latere documenten op het gebied van Tweede Wereldoorlog, Koude Oorlog en Militair erfgoed, Archeologie, Herinneringserfgoed etc. Het Rijk roept daarmee expliciet op om nadrukkelijk aandacht aan objecten als die van de Commandopost Clingendael en zijn omgeving, en het militaire landschap te geven. In de Beleidsbrief voor de Visie wordt de Commandopost Clingendael expliciet genoemd als speerpunt van aandacht. In de Erfgoedwet van 2016 wordt nadrukkelijk aandacht gegeven aan het ensemble van roerend en onroerend erfgoed dat gezamenlijk een geheel kan vormen en voor de waarde en beleving van het erfgoed sterk met elkaar verbonden zijn. Dit is een zogenaamd interieurensemble. De Erfgoedwet benadrukt het belang van een zorgvuldige omgang met waardevolle (gebruikshistorische) interieurensembles.

Natuurbeschermingswet (2017), Regeling Aanwijzing Nationale Parken (2016) De omgeving van de Commandopost Clingendael hoort bij het Natuur Netwerk Nederland (NNN, voorheen Ecologische Hoofdstructuur). Het gebied is deel van het Nationaal Park Hollandse Duinen dat in oprichting is en van Hoek van Holland tot Hillegom gaat lopen. Het park gaat de kust- en duinzone tussen de zee en de strandwallen en strandvlaktes bestrijken. De komende jaren moet het Nationaal Park op de kaart worden gezet: verankerd (in hoofden en harten), verbindend (stad en Commandopost Clingendael Wassenaar

Nederland participeert in internationale klimaatafspraken (in EU- en VN-verband). Deze hebben tot doel de invloed van menselijk handelen op klimaatverandering vóór 2050 zoveel mogelijk te beperken. De aanpak richt zich op energiebesparing, energietransitie (gebruik van hernieuwbare energiebronnen, zoals bodem- en zonne-energie, in plaats van fossiele brandstoffen) en op het beperken van het vrijkomen van broeikasgassen in de atmosfeer. Tevens is het uitgangspunt om bouwprojecten te realiseren zónder aardgas-aansluiting en om een circulair en energie neutraal en CO2-neutraal gebouw te realiseren. Voor dit specifieke gebouw zal dit uitgangspunt waarschijnlijk niet 100% haalbaar zijn zonder aantasting van erfgoedwaarde. Een onderzoek naar realistische mogelijkheden op dit gebied is wel degelijk welkom.

2.2 Provinciaal en regionaal beleid De provincie Zuid-Holland legt zowel in het erfgoedbeleid als in het ruimtelijk beleid nadruk op de landgoederenzones en de Atlantikwall. Daarnaast is ook de milieubeleid relevant voor de Commandopost Clingendael.

Omgevingsbeleid Zuid-Holland (2022) De provincie heeft haar beleid eenvoudiger, transparanter en toegankelijker gemaakt voor initiatiefnemers in Zuid-Holland. Hiermee is een einde gekomen aan niet onderling afgestemde sectorale visies en nota’s. De meest recente versie van de Zuid-Hollandse Omgevingsvisie en Omgevingsverordening is op 15 maart 2022 in werking getreden.

In het Omgevingsbeleid is al het bestaande provinciale beleid voor de fysieke leefomgeving samengevoegd in een Omgevings­visie en een Omgevingsverordening. Aangezien onderdelen uit het Programma ruimte naar het visiedeel zijn omgezet, is het resterende deel hiervan nu onderdeel van het Omgevingsbeleid. Het gehele Omgevingsbeleid is alleen redactioneel gewijzigd, de beleidsinhoud is niet veranderd.

Omgevingsvisie (2022) De Omgevingsvisie omvat de volgende wettelijk verplichte plannen: • de provinciale ruimtelijke structuurvisie, artikel 2.2 van de Wet ruimtelijke ordening (Wro); • het milieubeleidsplan, artikel 4.9 van de Wet milieubeheer (Wm); • het regionale waterplan, artikel 4.4 van de Waterwet (Ww); • het verkeers- en vervoersplan, artikel 5 van de Planwet verkeer en vervoer; • de natuurvisie, artikel 1.7 van de Wet natuurbescherming (Wnb). De provinciale visie onderscheidt kroonjuwelen cultuurhistorie. Dat zijn unieke, zeer karakteristieke en gave erfgoedensembles van het Zuid-Hollandse landschap. Voor de kroonjuwelen zijn regels opgenomen in de Omgevingsverordening, met als uitgangspunt het behoud en de versterking van de cultuur­ historisch waardevolle structuren en ensembles via bescherming en passende ruimtelijke ontwikkeling. Buitenplaatsen Clingendael en Oosterbeek zijn onderdeel van het gebied dat door de Provincie Zuid-Holland bestemd is als Kroonjuweel Landgoederenzone. Om het groene en eigen karakter van de historische landgoederen te bewaren, heeft de provincie een ‘landgoedbiotoop’ ingesteld. Dat is de kern van het landgoed (huis met tuin of park), met een bufferzone daaromheen, het Nota van Uitgangspunten | 27

28 | Januari 2023

Rijksvastgoedbedrijf & Gemeente Wassenaar

blikveld. Ook zichtlijnen, wegen, waterlopen of andere waardevolle elementen kunnen aan de biotoop worden toegevoegd. Dit ensemble wordt als een ruimtelijk samenhangend geheel eveneens geborgd in de Verordening.

provincie. Ze leveren bovendien een substantiële bijdrage aan het toeristisch profiel en het leef- en vestigingsklimaat in de provincie.

Erfgoedlijn Landgoederenzone Het Kroonjuweel Landgoederenzone Wassenaar herbergt naast een groot aantal buitenplaatsen, de Veenzijdse en Duiven­voordse Polder en enkele groene uitlopers de stad in: het Haagsche Bos / Malieveld en Clingendael. De bescherming en versterking van deze unieke landschappelijke en cultuur­historische kwaliteiten staat centraal. Gebieden met deze kwaliteiten liggen veelal buiten bestaand stads- en dorpsgebied (BSD), maar soms ook daarbinnen. Ruimtelijke ontwikkelingen in gebieden met beschermingscategorie 1 zijn in beginsel alleen mogelijk voor zover ze bijdragen aan het behoud of de ontwikkeling van de specifieke waarden en van bovenlokaal belang zijn.

De visie Hollands Buiten (2016) gaat in op de landgoederenzone en steunt op twee stevige pijlers:

Omgevingsverordening (2022)

Hollands Buiten bestaat uit zes gebiedsdelen. De locatie van de Commandopost Clingendael valt onder het deel Wassenaar-Den Haag. In dit gebied is het meest gave deel van het buiten­ plaatsen­landschap gelegen: een gave ligging van buitens op strandwallen parallel aan de duinen en een fraaie gradiënt van duin naar veenweiden. Opmerkelijk is de hoge concentratie van buitenplaatsen en landgoederen, waarvan vele in particuliere handen zijn, alsmede de verscheidenheid aan typologie en de ruimtelijke relatie met omringende villagebieden.

Wassenaar ligt volgens de Verordening Ruimte in beschermings­ categorie 1 Kroonjuweel Cultureel Erfgoed. Een relatief beperkt aantal gebieden is zo bijzonder, waardevol of kwetsbaar, dat de instandhouding en mogelijk verdere ontwikkeling van de cultuu­r­historische waarden die ze vertegenwoordigen, voorrang heeft boven alle andere ontwikkelingen.

Cultureel Erfgoed De landgoederenzone en de Atlantikwall vormen twee van de zeven erfgoedlijnen van de provincie Zuid-Holland, zoals vastgelegd in de Omgevingsvisie Zuid-Holland. Dit zijn bijzondere, waardevolle of kwetsbare gebieden, waar de instandhouding en mogelijk verdere ontwikkeling van de cultuurhistorische waarden die ze vertegenwoordigen, voorrang heeft boven alle andere ontwikkelingen. Deze gebieden dragen in hoge mate bij aan de identiteit, beleving en biodiversiteit van Zuid-Holland, vormen een tegenhanger van het stedelijk gebied en versterken aldus het onderscheidend karakter van de Commandopost Clingendael Wassenaar

Milieuverordening De Commandopost Clingendael is gelegen in een grond­water­ beschermings­gebied, als aangewezen in de Provinciale milieuverordening Zuid-Holland. Dit betekent dat beperkingen kunnen gelden voor ingrepen in de bodem c.q. bodem­ bedreigende activiteiten.

Regionale samenwerking 1. 2.

Synergie tussen erfgoedbehoud en vergroten van de betekenis; Het uitbouwen van de gebiedsidentiteit op zes aspecten: Hollands Buiten voert je terug in de tijd, Hollands Buiten als traag landschap buiten de stad, expressie van groen en rood, op bezoek in Hollands Buiten, stijl en allure: hoogwaardige uitstraling en verbondenheid met het samenhangende landschap.

Erfgoedlijn Atlantikwall De bunkers van de Atlantikwall vormen een herinneringslandschap dat verwijst naar de Tweede Wereldoorlog. De Commandopost Clingendael is een uniek element hierin, vanwege de bouwheer, het ontwerp, de functie en de locatie. De provincie Zuid-Holland wil de Atlantikwall bekender maken, door verhalen te vertellen, routes te ontwikkelen, educatie en marketing. Ook het fysieke behoud en herstel van de bunkers is onderdeel van dit beleid.

In de regio bestaan samenwerkingsverbanden van gemeenten, al dan niet samen met maatschappelijke organisaties. Een voorbeeld hiervan is de Landschapstafel van Horst Duin & Weide, die het gebied tussen Den Haag, Leiden en Zoetermeer bestrijkt. Deelnemende partijen hebben afgesproken te investeren in de kwaliteit van natuur, landschap en de relatie stad-land. Het heeft als doel het vitaal, authentiek en beleefbaar houden van het buitengebied van Duin Horst en Weide. Er is daarbij een samenwerkingsovereenkomst getekend met het Nationaal Park Hollandse duinen als het gaat om de uitvoering van projecten die bijdragen aan deze doelstellingen. Een ander voorbeeld is de Metropoolregio Rotterdam Den Haag, waarin de 23 deelnemende gemeenten hun krachten bundelen om het gebied beter bereikbaar te maken en het vestigingsklimaat te versterken.

2.3 Gemeentelijk beleid De Commandopost Clingendael ligt in de gemeente Wassenaar. Op enkele onder­delen is ook gemeentelijk beleid van buur­ gemeente Den Haag relevant. Dit geldt voor het verkeersbeleid, omdat de Commandopost Clingendael via Haags grondgebied wordt ontsloten en een eventuele parkeer­druk buiten de locatie zich op Haags grondgebied (in de buurt Uilennest) zal laten gelden.

Nota van Uitgangspunten | 29

30 | Januari 2023

Rijksvastgoedbedrijf & Gemeente Wassenaar

Structuurvisie Wassenaar 2025 (2017) De structuurvisie schetst een scenario waar Wassenaar naar streeft in 2025. De hoofdopgave ligt in het behouden en versterken van de ruimtelijke kernkwaliteiten van Wassenaar. Ontwikkelingen moeten de bestaande gebiedskwaliteiten ondersteunen en versterken. De groene en cultuurhistorische waarden staan hierbij centraal. Wassenaar wil zich profileren als ‘Landgoed aan zee’ zodat deze groene en cultuurhistorische kwaliteiten beter op de kaart worden gezet. De landgoederen­ zone vormt de groene ruggengraat van het ‘Landgoed aan zee’. De Commandopost Clingendael is gelegen in de Zuidrand van de gemeente Wassenaar. Dit is een gebied met grote functionele diversiteit binnen een waardevolle landschappelijke context. In de structuurvisie is de Zuidrand benoemd als een van de uitwerkingsgebieden van Wassenaar. Door toenemende gebruiksdruk van de (sport)voorzieningen, staat de ruimtelijke kwaliteit onder druk. Op het gebied van waterhuishouding is het een boezemgebied voor het centrum van Den Haag. Hier liggen kansen om bij eventuele ontwikkelingen het hemelwater in het gebied te infiltreren en/of vertraagd af te voeren.

Erfgoedvisie Wassenaar (2018) Erfgoed heeft behalve een intrinsieke waarde ook een duurzame gebruikswaarde. Beide zijn leidend voor de invulling die de gemeente aan haar (wettelijke) taken met betrekking tot het erfgoed geeft. De gemeente streeft naar een adequate bescherming van erfgoed door het formuleren van duidelijke regels, een nadruk op juiste informatie en kennis, goed onderhoud, toezicht en handhaving. Het duurzame gebruik vertaalt zich in het ruimte bieden aan nieuwe functies, alsmede het meedenken met planvorming en het ondersteunen van duurzaamheidsmaatregelen. Het beleid is omgevingsgericht en gaat uit van de kracht van de samenleving binnen door de gemeente vastgestelde kaders. Nieuwe ontwikkelingen dienen de eigen identiteit en authenticiteit van Wassenaar als Landgoed Commandopost Clingendael Wassenaar

aan zee vast te houden en zo mogelijk te versterken. Passende herbestemming geldt als een goede manier om het behoud van de intrinsieke waarde en duurzaam gebruik te koppelen.

De bereikbaarheid van de locatie per Openbaar Vervoer is niet omschreven. Dit geldt eveneens voor het betaald parkeerregime in de omgeving.

Verkeersplan Wassenaar (2016)

Groen- en watervisie 2015-2019

De Commandopost Clingendael en buitenplaats Clingendael liggen aan de zuidrand van de gemeente Wassenaar, op de grens met de gemeente Den Haag. Voor het autoverkeer wordt het complex vanuit Den Haag ontsloten via de Wassenaarseweg, die overgaat in de Van Brienenlaan. De Wassenaarseweg is de enige toegangs­weg voor gemotoriseerd verkeer tot de buurt Uillennest. Het complex is voor gemotoriseerd verkeer wel te verlaten via de Thérèse Schwartzestraat en de parallelweg Benoorden­ houtse­weg met vervolgens een doorsteek naar de N44 (Benoordenhoutseweg). De Wassenaarsweg is een 50 km weg waar de verschillende zijstraten van de buurt Uilennest op aansluiten. Ook het terrein van de ANWB wordt via deze weg ontsloten. Voor de gemeente Wassenaar is het beleids­ uitgangspunt dat het parkeren voor de Commandopost Clingendael op eigen terrein plaatsvindt. De parkeereis en de wens voor beperkt autoverkeer in de wijk, zijn mede bepalend voor de gebruiksmogelijkheden van de Commandopost Clingendael.

Wassenaar wil in 2025 de groenste gemeente van Nederland zijn. Het unieke groene karakter van Wassenaar wordt behouden, versterkt en uitgebreid, ook op wijk- en buurtniveau. Verdere verstening wordt tegengegaan. Het oorspronkelijke ontwerp van gemeentelijke en particuliere buitenplaatsen en parken wordt in kaart gebracht en hersteld. Uniek voor Wassenaar is de aaneengesloten landgoederenzone die op de strandwallen is ontstaan. De buitenplaatsen Clingendael en Oosterbeek hebben een zeer bijzondere ruimtelijke kwaliteit en zijn deel van het Natura2000 gebied/NNN (Natuur Netwerk Nederland). Ook is het belangrijk dat de buitenplaatsen met elkaar verbonden blijven: voor de natuur- en cultuurbeleving van de mens en uiteraard voor de natuur zelf. Het gaat om de balans tussen toegankelijkheid en ervaring van rust.

Fietsen en wandelen De locatie is uitstekend per fiets te bereiken, vanaf Den Haag Centraal binnen 15 minuten. De Van Brienenlaan is een belangrijke provinciale en regionale fietsverbindingsroute tussen Wassenaar en Den Haag (kaart). De gemeente Wassenaar heeft een uitgebreid netwerk van fiets- en wandel­ paden, dat in de weekenden veel gebruikt wordt door recreanten. De snelfietsroute (Via44) tussen Den Haag en Leiden en andere belangrijke doorgaande verbindingen binnen het regionaal fietsroutenetwerk lopen door Wassenaar. De Commandopost Clingendael is, net als de buitenplaatsen Clingendael en Oosterbeek, via de fiets- en wandelpaden goed bereikbaar.

Woonvisie Wassenaar 2021-2025 Kernboodschap van het woonbeleid is behoud van Wassenaar als aantrekkelijke woongemeente voor alle doelgroepen. Voor losse bestaande objecten, zoals de Commandopost Clingendael, volgt de Woonvisie de Structuurvisie.

Duurzaamheid: lokale Energiestrategie Wassenaar 2019-2022 Wassenaar heeft zeer grote ambities op het gebied van duurzaamheid en streeft naar CO2 neutraliteit in 2050. Dit streven impliceert een grote energiebesparing en energie­ transitie in de gebouwde omgeving. De herontwikkeling zou idealiter moeten leiden tot een CO2-neutraal gebouw in lijn met de Transitievisie Warmte. In lijn met de Structuurvisie Wassenaar 2025 richt het beleid zich ook op verduurzaming van erfgoed, met respect voor de erfgoedwaarden. Met de webapplicatie Nota van Uitgangspunten | 31

Plannaam:

Landelijk Gebied 2015

Datum afdruk:

2023-01-12

Naam overheid: Type plan: Planidn: Dossierstatus:

gemeente Wassenaar bestemmingsplan NL.IMRO.0629.BPLANDGEB2015-VG02 geheel onherroepelijk in werking

IMRO-versie: Plan datum: Planstatus:

IMRO2012 2016-04-06 vastgesteld

Bestemmingsplan Landelijk Gebied 2015

Legenda

Pagina 2 van 2

32 | Januari 2023

Disclaimer: Er kunnen op geen enkele wijze rechten worden ontleend aan, noch aanspraak gemaakt worden op

Rijksvastgoedbedrijf & Gemeente Wassenaar

De Groene Menukaart voorziet de gemeente eigenaren van cultureel erfgoed in hun informatiebehoefte voor verduurzaming.

Economische visie 2016 – 2019 De kracht van Wassenaar ligt in de geniet- en gemakseconomie, waarbij toerisme als belangrijke kracht wordt gezien. Een kwaliteit is bijvoorbeeld het ‘extensieve’ karakter van het landgoederengebied, waarbij hetzelfde gebied voor zowel recreatie, sport, cultuur en horeca benut kan worden. Het gevarieerde aanbod zorgt voor een langer en ‘extensiever’ bezoek van toeristen. Wassenaar is een gemeente met natuurgerichte, extensieve recreatie. De natuurbeleving wordt vaak gecombineerd met cultuurhistorie. In Wassenaar zijn veel gemarkeerde wandel- en fietsroutes. Daarnaast heeft de gemeente een uitgebreid netwerk van ruiterpaden. Het recreatief netwerk verbindt de verschillende bestemmingen binnen Wassenaar. Het zorgt ervoor dat mensen al naar gelang hun behoefte, kleine en grotere ommetjes kunnen maken en dat bestemmingen op een aantrekkelijke manier bereikt kunnen worden. De gemeente streeft naar een ontwikkeling van horeca die een bijdrage levert aan de kwaliteit van het wonen, werken, winkelen en verblijven in Wassenaar. Horeca moet voornamelijk geconcentreerd worden daar waar nu al diverse gelegenheden zijn. De gemeente onderkent daarnaast het belang van haar ligging in het landelijk gebied en de recreatieve mogelijkheden die hieraan verbonden zijn.