Bijlage 1. Economische Visie Wassenaar 2025

Daarnaast kan er ruimte worden geboden aan nieuwe toeristische en recreatieve initiatieven, die aansluiten bij de karakteristieke eigenschappen en de schaal van Wassenaar en bijdragen aan de spreiding en het verlengen van de verblijfsduur van bezoekers. Denk hierbij aan een theetuin, recreatie bij een boerderij of pop-up locaties, zoals een mobiele koffiewagen, in het hoogseizoen. ................................................................................ Inzet: 1. Bevorderen van een verlengde verblijfsduur en het stimuleren van hogere bestedingen onder toeristen en recreanten, ter versterking van de lokale economie. 2. Opzetten van Netwerk Vrijetijdseconomie 3. Koersbepaling VVV

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

Van der Valk Hotel Den Haag - Wassenaar Het Van der Valk Hotel Den Haag - Wassenaar is een 4-sterren hotel, gelegen aan de rand van Den Haag in Wassenaar. Het hotel beschikt over 225 kamers. Dankzij de ligging in een toeristisch, aantrekkelijk en groengebied, dicht bij de duinen, vormt het hotel een belangrijke trekpleister voor Wassenaar. Het trekt zowel recreanten, toeristen als zakelijke gasten aan, en speelt daarmee een cruciale rol in zowel de toeristische als de internationale sectoren van de gemeente. De gasten van het hotel kunnen de lokale horeca en detailhandel versterken door hun bezoek aan deze voorzieningen. Het hotel is, met c.a. 135 medewerkers, een belangrijke werkgever in Wassenaar.

Attractiepark Duinrell Attractiepark Duinrell werd in 1935 opgericht op het historische landgoed Duinrell. Het park heeft een omvang van ongeveer 110 hectare en omvat ongeveer 40 attracties, het Tikibad en een vakantiepark. Duinrell is de belangrijkste toeristische bestemming voor de gemeente, met jaarlijks ongeveer 1,4 miljoen bezoekers (2024). Als populaire locatie voor zowel dagals verblijfsrecreatie speelt het park een cruciale rol in de lokale economie door toeristen aan te trekken. Bovendien is het park een belangrijke werkgever, met ongeveer 100 vaste - en 350 seizoen medewerkers. Duinrell kan de lokale economie verder versterken door haar bezoekers te verbinden met de horeca en detailhandel in Wassenaar en de regio.

22

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

Museum Voorlinden Museum Voorlinden is een particulier museum voor moderne en hedendaagse kunst, gelegen op het Landgoed Voorlinden in Wassenaar. Het museum opende op 10 september 2016 zijn deuren en heeft sindsdien een prominente rol gespeeld in het culturele landschap van Wassenaar en de bredere regio. Het museum beslaat een oppervlakte van 6000 m², waarvan 4000 m² is ingericht als tentoonstellingsruimte. Als een van de belangrijkste attracties in Wassenaar trekt het museum vele bezoekers aan, wat ook bijdraagt aan de stimulering van de lokale economie. Bovendien versterken zowel het museumgebouw als de omliggende tuinen de uitstraling van Wassenaar en dragen ze bij aan de reputatie van de gemeente als een plek met hoogwaardige architectuur.

23

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

3.3

Detailhandel en horeca

De detailhandel en horeca vormen een essentiële pijler van de Wassenaarse economie en dragen significant bij aan zowel de werkgelegenheid als de leefbaarheid in de gemeente. De detailhandel is geconcentreerd in het centrum en op het Stadhoudersplein. Het centrum, met het diverse aanbod van winkels, horecagelegenheden en de weekmarkt, fungeert als het kloppende hart van de gemeente. Het Stadhoudersplein is een klein, maar volwaardig winkelcentrum dat vooral wordt bezocht voor het doen van de dagelijkse boodschappen. De horeca draagt bij aan de werkgelegenheid en sociale cohesie en versterkt de vrijetijdseconomie waardoor het dorp een levendige en gastvrije bestemming is. Horeca Voor de horeca is in 2020 een horeca ontwikkelperspectief opgesteld. Het ontwikkelperspectief biedt aan de ene kant een actueel inzicht in het functioneren van de horeca in Wassenaar. Aan de andere kant bevat het aanknopingspunten voor het versterken van het horecaaanbod en het functioneren hiervan. Het is van belang om de ontwikkelkansen en kerndoelen uit het ontwikkelperspectief te actualiseren naar de huidige tijd en daar acties en uitvoering aan te verbinden. Dit kan de gemeente faciliteren. Detailhandel De detailhandel en lokale bedrijvigheid staat voor belangrijke uitdagingen. Door de opkomst van online shopping is de manier waarop mensen naar winkelen kijken veranderd.

Dit heeft gevolgen voor specifieke groepen detailhandel. Gespecialiseerde winkels en winkels die gericht zijn op klantbeleving en dienstverlening kunnen goed gedijen in kleinere winkelcentra terwijl in grotere steden (naast gespecialiseerde winkels) de grote ketens het winkelaanbod domineren. Winkelgebieden in kleinere kernen transformeren hiermee tot belevenisstraten met een variëteit aan aanbod verschillend van lokale ambacht tot horeca en boetieks. Persoonlijk advies en contact met de klant staan centraal in de bedrijfsvoering. In de recente Brancheringsvisie Wassenaar Centrum van Bureau Stedelijke Planning (2023) zijn al goede voorbeelden gegeven voor een transformatie naar een belevenisstraat. Door uitvoering te geven aan het project Versterking Dorpskern heeft Wassenaar de transitie naar een belevenisstraat al ingezet. Het centrum ontwikkelt zich tot een onderscheidende bestemming binnen de regio, waar inwoners en bezoekers bewust voor kiezen, gekenmerkt door zowel een authentieke uitstraling en openbare ruimte die ontmoeting stimuleert als een uniek winkelaanbod en aantrekkelijke mix van winkelen, ontspanning en vermaak. Het herinrichtingsplan, dat onderdeel uitmaakt van het project, moedigt bezoekers aan langer in het centrum te verblijven.

Dit heeft niet alleen een positief effect op de uitgaven van bezoekers, maar trekt ook nieuwe private investeringen en ondernemers aan. Hierdoor wordt er een

24

impulsgegeven aan het vestigingsklimaat en kan leegstand worden voorkomen. De werkzaamheden zullen naar verwachting in oktober 2025 worden afgerond. Leegstand Op het Stadhoudersplein is er op dit moment geen leegstand. Dit komt mede door de aanwezigheid van twee grote supermarkten maar vooral door de continuïteit in het aanbod van winkels die elkaar versterken. De leegstand die er is in het centrum is mede veroorzaakt door recente faillissementen van landelijke ketens, waardoor grote panden leeg zijn komen te staan. Het is de ambitie om leegstand in het centrum te bestrijden, zodat de economie vitaal blijft en bijdraagt aan de leefbaarheid van Wassenaar. De verwachting is dat het centrum een impuls kan krijgen door deze grotere panden op te splitsen naar kleinere units. Daarnaast kan voor het bestrijden van de leegstand ook worden geleerd van de ervaringen in andere gemeenten. Bijvoorbeeld de Winkel voor 1-euro actie van gemeente Oost Gelre. Daar hebben eigenaren van panden, makelaars en de gemeente elkaar gevonden om nieuwe bedrijvigheid te vinden voor de leegstaande winkelpanden.

Tot slot kan het inzetten van een leegstandscoach of verplaatsingscoach leegstand terugdringen door huurders, die passen binnen de brancheringsvisie, te vinden voor leegstaande panden en inzicht te krijgen in vertrekkende bedrijven om deze vervolgens te kunnen begeleiden en zo in te kunnen spelen op de aanstaande leegstand.

De Winkel voor 1-euro actie – Lichtenvoorde – gemeente Oost Gelre De 1- euro actie is een initiatief van het Ondernemersfonds Lichtenvoorde, met steun van de gemeente Oost Gelre, een makelaar en een centrummanager. Bij de actie worden een aantal panden ter huur aangeboden voor 1 euro, waarna de huur in het tweede jaar geleidelijk wordt verhoogd. Gemeente en pandeigenaren hebben afspraken gemaakt hoe de kosten voor het jaar gedeeld kunnen worden. Er hebben zich tientallen gegadigden gemeld voor de beschikbare panden, op 15 maart 2025 hebben 4 ondernemers de kans gekregen om voor slechts één euro een winkelpand te huren in het centrum van Lichtenvoorde.

Wat is nodig: ................................................................................ De opgaven voor detailhandel en horeca vragen om maatwerk en het beter benutten van de huidige ruimte en het bestrijden van de leegstand. Dit vraagt om een meerjarige aanpak en moet ook passen in het investeringsritme van de ondernemers en pandeigenaren. Ook liggen er kansen in het beter benutten van de ruimtes; het optoppen van panden en het verkleinen van winkelpanden zoals in de Samenhangende aanpak Versterking Dorpskern Wassenaar is omschreven.

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

Samen met het centrummanagement kan er nagedacht worden over wat er gedaan kan worden om de toeristen en recreanten te verleiden om, naast het bezoeken van de toeristische locaties en recreatiegebieden, ook het centrum van Wassenaar te bezoeken. Denk hierbij aan beter bewegwijzering, meer bekendheid of imago verbetering. ................................................................................

Samenwerking Tot slot is samenwerking een belangrijke pijler voor het versterken van de detailhandel en horeca. Stichting Centrummanagement Wassenaar vertegenwoordigt de ondernemers in het centrum. De winkeliers op het Stadhoudersplein zijn nog niet verenigd, de gemeente wil hen faciliteren om hier stappen in te zetten. Zodoende kan er samengewerkt worden aan een gezellig plein dat meer is dan een boodschappencentrum. Het project ‘Versterking Dorpskern’ en beleidsstukken zoals het Horeca Ontwikkelperspectief en de Brancheringsvisie ondersteunen en dragen bij aan het doelgricht opzetten en uitvoeren van acties.

Inzet: 1. Samenwerking tussen ondernemers in de toeristische/recreatieve sector en het centrum van Wassenaar versterken 2. Monitoring leegstand en winkelvoorraad 3. Leegstandcoach inzetten 4. Onderzoeken mogelijkheden om leegstand te bestrijden zoals bijvoorbeeld de 1 euro actie 5. Opvolging geven aan de Brancheringsvisie 2022 6. Uitwerken Horeca Ontwikkelperspectief (aanzet 2020 uitwerken) 7. Samenwerking ondernemers Stadhoudersplein versterken 8. Samenwerking BIZ Winkelcentrum Wassenaar voortzetten door deze elke 5 jaar te verlengen. 9. Uitvoeren van acties uit onderzoek weekmarkt 2025

25

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

3.4 Economie en Internationals Wassenaar Wassenaar speelt, dankzij de aanwezigheid van diverse internationaal georiënteerde bedrijven en organisaties, een belangrijke rol in de internationale economie. Een goed voorbeeld hiervan is het Instituut Clingendael (zie kader). De aanwezigheid van Clingendael draagt bij aan het aanzien en internationale vestigingsklimaat van de gemeente. Ook de Amerikaanse ambassade draagt op deze manier bij aan het Wassenaarse aanzien en vestigingsklimaat. Aanvullend huisvest de gemeente verschillende instellingen en consultancy- en adviesbureaus die internationaal opereren en klanten en bezoekers vanuit de hele wereld aantrekken. Ook wonen er veel ambassadeurs in Wassenaar en biedt Wassenaar voorzieningen voor overnachtingen via hotels en andere verblijfsaccommodaties aan zakelijke bezoekers. Wassenaar is een aantrekkelijke vestigingsplaats voor internationals. De nabijheid van de grote stedelijke kernen van Den Haag en Leiden, gecombineerd met de rustige en groene omgeving van Wassenaar, zorgt voor een hoge kwaliteit van leven die aantrekkelijk is voor internationale gezinnen en professionals. De internationale gemeenschap in Wassenaar is van grote waarde voor zowel de lokale als de regionale economie.

Op lokaal niveau, zoals in de Nota Internationals Wassenaar ook staat beschreven, zorgt de aanwezigheid van internationale bezoekers, expats en diplomaten voor een extra stimulans van de lokale economie, doordat zij, in aanvulling op de bestedingen van de lokale inwoners, geld uitgeven in de detailhandel, horeca en aan andere lokale diensten. Deze economische dynamiek versterkt de positie van Wassenaar als een welvarende en internationaal georiënteerde gemeente binnen de regio. Het behouden van dit aantrekkelijke groene vestigingsklimaat is dan ook belangrijk voor de economie in de MRDH-regio. Daarom is het van belang dat er ruimte beschikbaar blijft voor de kantoorhoudende organisaties en de huisvesting van internationals. De (leegstaande) statige woningen (villa’s) buiten de woonwijken zouden zich goed kunnen lenen voor huisvesting van deze bedrijven en kunnen beter benut worden ten aanzien van het economisch vestigingsklimaat van de gemeente. Waarbij het uitgangspunt is dat het gaat om maatwerk.

Inzet: 1. Waar mogelijk meewerken aan de vestigingsvraag van bedrijven en instellingen 2. Ondernemers stimuleren deel te nemen aan het Welkomstmoment voor Internationals (zie nota Internationals Wassenaar)

Instituut Clingendael Het Nederlands Instituut voor Internationale Betrekkingen Clingendael is sinds 1982 gevestigd in het statige Clingendael Landhuis in de landgoederenzone van Wassenaar. Het instituut, waar meer dan 100 experts werkzaam zijn, is een onderzoeksinstituut, denktank en academie op het gebied van internationale betrekkingen. Clingendael speelt een vooraanstaande rol in het informeren en adviseren van beleidsmakers, bedrijven en maatschappelijke organisaties over internationale ontwikkelingen en geopolitieke trends. Bovendien is de Clingendael Academy een van de grootste opleidingscentra voor internationale diplomatie wereldwijd. De aanwezigheid van Clingendael verhoogt de internationale aantrekkingskracht van Wassenaar en de omliggende regio en speelt een belangrijke rol in het aantrekken van internationaal talent, kennis en netwerken. Daarnaast draagt het landgoed zelf, dat als rijksmonument een beschermde status heeft, bij aan de cultuurhistorische waarde van de regio en het karakteristieke landschap van Wassenaar.

26

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

3.5 Onderwijs / Arbeidsmarkt Met een breed aanbod aan onderwijs, zorg en lokale bedrijvigheid, is Wassenaar een aantrekkelijke vestigingsplaats voor zowel Nederlandse als internationale instellingen en gezinnen. De onderwijssector in Wassenaar biedt een sterk en divers onderwijsaanbod dat zowel lokale als internationale leerlingen aanspreekt. Het Adelbert College, het Rijnlands Lyceum Wassenaar (RLW), de American School of The Hague (ASH) en Sekolah Indonesia zijn toonaangevende onderwijsinstellingen die bijdragen aan de aantrekkelijkheid van de regio voor o.a. expats en hun gezinnen. Dit onderwijsaanbod speelt niet alleen in op de vraag van internationale gezinnen, maar is ook voor de overige inwoners van Wassenaar van belang omdat ze niet alleen de internationale gemeenschap bedienen. De scholen dragen bij aan de hoge onderwijskwaliteit, de culturele diversiteit en de werkgelegenheid in Wassenaar. De zorgsector is naast, het onderwijs en het mkb, met zeven verplegings- en verzorgingshuizen een grote werkgever in Wassenaar. Amarosa Sophieke en Florence zijn de grootste. Deze instellingen zorgen voor een aanzienlijk deel van de werkgelegenheid zowel binnen de sector als binnen de hele gemeente Wassenaar. Deze werkgevers ervaren voor een deel dezelfde uitdagingen als veel bedrijven, zijnde bereikbaarheid, krapte op de arbeidsmarkt en uitbreidingsruimte.

In de WoonZorg visie die opgesteld gaat worden, wordt aandacht besteed aan enkele van deze uitdagingen. Ook in de Arbeidsmarktregio Zuid-Holland Centraal is Zorg een belangrijke sector waarop ingezet gaat worden, als het gaat om de aanpak van de arbeidsmarktkrapte. Om een weerbare en vitale economie te stimuleren is talent nodig. De huidige krapte op de arbeidsmarkt zal de komende jaren vergroten en de concurrentie omtrent beschikbaar personeel daarmee ook. In de arbeidsmarktregio zijn vooral zorg en welzijn, techniek, bouw, ICT, logistiek en agrarisch de sectoren waar structurele tekorten bestaan. Het bieden van een aantrekkelijk woonklimaat voor jongeren wordt daarom steeds belangrijker. Wassenaar heeft weinig beschikbare woonruimte voor starters/ jongeren met als gevolg dat de Wassenaarse starters gaan wonen én werken in nabijgelegen gemeenten. Het bieden van betaalbare woonruimte voor jongeren is daarmee niet alleen belangrijk voor de bevolkingsontwikkeling, maar ook voor het draaiende houden van de lokale economie. Naast het aanbieden van woonruimte voor jongeren is ook de connectie tussen het onderwijs en de arbeidsmarkt van groot belang. Samenwerking tussen het onderwijs en het bedrijfsleven (zowel het mkb als maatschappelijke organisaties in de zorg en het onderwijs), waarbij bedrijven nauw betrokken zijn in het onderwijs, wordt belangrijker.

Het aanbieden van voldoende stage- en leerkwerkplekken en ‘leven lang leren’-trajecten is belangrijk voor het versterken van de arbeidsvaardigheden van medewerkers. Het Werkcentrum Zuid-Holland Centraal, waar Wassenaar partner van is, is een samenwerking van verschillende partijen binnen de arbeidsmarktregio Zuid-Holland Centraal, waar ondernemers vrijblijvend ondersteuning, advies en inspi-

27

ratie krijgen over opleiding en (om)scholing, loopbaanontwikkeling van medewerkers en andere thema’s omtrent personeel. Aansluiten bij de meerjarenagenda en uitvoeringsagenda van arbeidsmarktregio Zuid-Holland Centraal kan een start zijn om de verbinding onderwijs/ arbeidsmarkt te versterken. Een goede samenwerking met het mbo- en hbo-onderwijs in de regio is cruciaal.

Inzet: 1. Met ondernemersorganisaties en werkgevers (mkb en maatschappelijk) bespreken of en hoe de samenwerking met het regionaal beroepsonderwijs versterkt moet worden voor talentinstroom en personeelsopleiding 2. Benutten regionale programma’s MRDH en Leidse Regio 3. Meewerken aan de totstandkoming van de meerjarenagenda en uitvoeringsagenda van Arbeidsmarktregio Zuid-Holland Centraal.

De American School of The Hague De American School of The Hague (ASH), opgericht in 1953 en gevestigd in Wassenaar, is een toonaangevende internationale school die onderwijs biedt aan 1.200 leerlingen van 3 tot 18 jaar. De ASH heeft ongeveer 250 medewerkers. Vanwege de groeiende vraag naar Internationaal onderwijs heeft de ASH heeft de ambitie om uit te breiden. Dit benadrukt niet alleen het belang van de school voor Wassenaar maar biedt ook kansen om het educatieve landschap, de werkgelegenheid en het internationale vestigingsklimaat verder te versterken. Rijnlands Lyceum Wassenaar International School Wassenaar (ISW) maakt deel uit van het Rijnlands Lyceum Wassenaar (RLW) , opgericht in 1936. Het is een internationale middelbare school en bereidt leerlingen voor op de universiteit en hoger beroepsonderwijs. RLW is een van de oprichters van tweetalig onderwijs in Nederland. RLW is uitgegroeid tot een stichting van zes scholen in Nederland en is verbonden met vijf scholen in het buitenland. In Wassenaar wordt met 140 medewerkers onderwijs gegeven aan ruim 1000 leerlingen. Het is één van de weinige scholen in Nederland met het predicaat Excellente School- afgegeven door het Ministerie van Onderwijs. Zowel de ISW/RWL als de ASH trekken expats en internationale gezinnen aan die kiezen om in Wassenaar te wonen vanwege de nabijheid van onder andere deze scholen.

Dit versterkt de positie van Wassenaar als aantrekkelijke woonplaats voor internationale professionals. Beide scholen zijn belangrijke werkgevers in Wassenaar.

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

3.6 Duurzaamheid Duurzaamheid is een essentieel thema voor zowel ondernemers als de gemeente en vormt de basis voor een toekomstbestendig beleid. Klimaatverandering, de energietransitie (energiebesparing, schone energie opwekken en uitbreiden en aanpassen van de energie-infrastructuur) en de omslag van een lineaire naar een circulaire economie vragen om een actieve rol van ondernemers en gemeente. Energiebesparen en opwekken Veel ondernemers zijn al actief bezig met het verduurzamen van hun bedrijfsvoering en -pand. Dit doen zij bijvoorbeeld door hun bedrijfspanden te verbouwen zodat het energiegebruik verlaagd wordt, gebruik te maken van hernieuwbare energiebronnen zoals zonnepanelen en verduurzaming van het wagenpark. Hierbij worden wettelijke normen zoals de energiebesparingsplicht en de verplichting tot minimaal energielabel C voor kantoorgebouwen nageleefd. Tegelijkertijd zijn er ook grote uitdagingen bij de verduurzaming van de energiehuishouding en vastgoedinrichting. Zo bestaat er de situatie dat de energieaansluiting bij bedrijfsvestigingen niet vergroot kan worden door netcongestie. De netbeheerders werken hard om dit probleem op lange termijn op te lossen. Tot die tijd wordt er ingezet op lokale oplossingen waarmee ondernemers binnen de bestaande netcapaciteit hun energiebehoefte kunnen opvangen.

Bij de ontwikkeling van een nieuw bedrijventerrein zorgen we voor passende oplossingen voor de uitdagingen op het gebied van de energiehuishouding en vastgoedinrichting. Het uitgangspunt is dat het nieuwe bedrijventerrein energieneutraal is. We streven naar een energieopwekkend bedrijventerrein, waarmee eventuele tekorten aan elektriciteit in de nabije omgeving kunnen worden verminderd of zelfs opgelost. Klimaatadaptieve maatregelen Als het gaat om klimaatadaptieve maatregelen (vergroenen en verblauwen) dan kan een ondernemer deze op perceelniveau goed zelfstandig doorvoeren, maar is er op bedrijventerreinen niveau vaak een collectieve aanpak nodig. Het is van belang dat de noodzaak tot nemen van klimaatadaptieve maatregelen breed bekend is bij ondernemers. Door klimaatadaptieve maatregelen te nemen worden bedrijventerreinen niet alleen duurzamer, en dus weerbaarder tegen wateroverlast en hitte, maar ook aantrekkelijker als werkomgeving.

28

materialen, de levensduur van producten te verlengen of anders producten zo hoogwaardig mogelijk te verwerken. Door als gemeente zelf circulair te werken, bijvoorbeeld in het beheer van de openbare ruimte en het inkopen, dragen we niet alleen bij aan de circulaire transitie, maar creëren we ook draagvlak en leveren we, in onze rol als afnemer, een bijdrage aan de marktwerking. Het circulair inkopen willen wij ook stimuleren onder ondernemers en bijvoorbeeld evenementenorganisatoren. Circulariteit is onlosmakelijk verbonden met het thema verduurzamen bedrijventerreinen. We streven ernaar bedrijventerreinen optimaal in te richten en ondernemers met circulaire ambities te helpen. Bij kleinschalige (gemengde) bedrijventerreinen zoals deze in Wassenaar past het om te starten met basismaatregelen. Hierbij kan gedacht worden aan het realiseren van gedeelde opslag om reststromen en retourproducten te verwerken of het oprichten van een Circulair Ambachtscentrum. Verduurzamen door samenwerking Ondernemers kunnen vaak nog goed hulp gebruiken bij het verduurzamen van hun onderneming. De gemeente kan ondernemers wijzen op programma’s en subsidies die regionaal en provinciaal beschikbaar zijn (zoals op gebied van circulaire economie, klimaatadaptatie, duurzaam vervoer en duurzame energievoorzieningen).

Daarnaast kan de gemeente de ondernemersverenigingen ondersteunen bij het ontwikkelen van gezamenlijke plannen rond energieopslag, vergroening van locaties en inzamelen van reststromen. Er zijn verschillende loketten waar ondernemers terecht kunnen voor hulp, maar deze zijn niet altijd bekend of worden onderbenut. Een belangrijke hulpbron voor Wassenaarse ondernemers is de provincie Zuid-Holland, die via de ambassadeurs werklocaties advies biedt. Ook de Omgevingsdienst Haaglanden (ODH) speelt een rol door bedrijven te adviseren over energiebesparing en andere verduurzamingsmaatregelen. Een concreet voorbeeld van zo’n loket is het Circulair Loket Zuid-Holland, een initiatief van provincie Zuid-Holland dat ondernemers ondersteunt bij circulair ondernemen. Dit loket biedt advies en begeleiding bij het hergebruik van grondstoffen en afvalstromen, waardoor bedrijven juridische en administratieve obstakels beter kunnen overwinnen. Door actief samen te werken met partijen zoals de provincie, de ODH en de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO), kan Wassenaar ondernemers beter ondersteunen in de transitie naar een circulaire economie.

Circulariteit Het beleid van de Rijksoverheid richt zich op de realisatie van een volledig circulaire economie voor 2050. De gemeente en ondernemers moeten hieraan bijdragen door zuiniger en slimmer met grondstoffen om te gaan, zodat de waarde hiervan behouden blijft. Dit kan door het grondstoffengebruik te verminderen, in te zetten op het gebruik van natuurlijke

Daarnaast kan de gemeente verduurzaming op bedrijventerreinen stimuleren door samen te werken met ondernemersorganisaties zoals de BIZ Maaldrift. Een gestructureerd verduurzamingsprogramma kan collectieve investeringen in bijvoorbeeld zonnepanelen, groene daken en energiedeling tussen bedrijven bevorderen. Door verduurzaming op te nemen in de actieagenda en actief

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025 samen te werken met ondernemers en inwoners, kan Wassenaar bijdragen aan een leefbare, energiezuinige en circulaire toekomst.

Inzet: 1. Ondernemers wijzen op bestaande loketten voor advies en subsidies (provincie en MRDH). 2. Collectieve verduurzamingsprojecten en kennisdeling op bedrijventerreinen stimuleren en faciliteren in samenwerking met de BIZ. 3. Plan van aanpak opstellen en uitvoeren verduurzamen bedrijventerrein Maaldrift, Van Hallstraat en Verlengde Hoge Klei. 4. Plan van aanpak opstellen en uitvoeren verduurzamen bedrijven niet op bedrijventerrein.

3.7 Ondernemersdienstverlening Een aantrekkelijk vestigingsklimaat begint met een goed werkende basisdienstverlening vanuit de gemeente. Ondernemers in Wassenaar moeten kunnen rekenen op snelle digitale service én laagdrempelig contact met de gemeente. Tegelijk is het cruciaal dat zowel de gemeente als ondernemers goed geïnformeerd zijn over relevante ontwikkelingen bij de provincie Zuid-Holland en de MRDH – denk aan beleid, subsidies en instrumenten voor bedrijventerreinen, detailhandel en duurzaamheid. Die kennis stelt ondernemers in staat om kansen te benutten en de gemeente om effectief te ondersteunen. Wassenaar kent een sterke organisatiegraad onder ondernemers. Zij zijn verenigd in Ondernemend Wassenaar, Stichting Centrum Management Wassenaar en BIZ Maaldrift, met Koninklijke Horeca Nederland en VNO-NCW Regio Den Haag als actieve partners. Dankzij regelmatig overleg op bestuurlijk niveau is er een directe lijn tussen ondernemers en de gemeente. Die samenwerking is van grote waarde en onmisbaar om samen de ambities uit deze visie waar te maken. Ondernemers ervaren de (toenemende) regeldruk als een last. Het is van belang dat daar waar mogelijk de regeldruk wordt verminderd of efficiënter wordt ingeregeld.

Inzet: 1. Goede contacten met ondernemers en ondernemersverenigingen onderhouden 2. Ondernemers informeren over regelingen en subsidies die zowel landelijk, provinciaal als regionaal worden aangeboden 3. Kritisch kijken naar (extra) regelgeving voor ondernemers 4. Ondernemers informeren over de Omgevingswet

29

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

3.8

Toekomstige economie

Door het tekort aan ruimte, de krapte op de arbeidsmarkt, het veranderend klimaat en de onzekere internationale omstandigheden wordt nu volop gediscussieerd over de toekomstige invulling van de economie. Het gaat dan om vragen zoals, wat voor economie willen we zijn, hoe kan er nog meer ingezet worden op brede welvaart, hoe vinden we de ruimte voor een groeiende en veranderende economie en hoe kunnen we die veranderingen ook daadwerkelijk doorvoeren en uitvoeren. Hieronder worden deze vier kernvragen op basis van de verkenning van de opgaven in dit hoofdstuk kort beantwoord. 1.

De Economie van Wassenaar Het economisch beleid voor Wassenaar richt zich op het duurzaam behouden, verstevigen en laten doorgroeien van de gevestigde sectoren, waaronder Recreatie en Toerisme, detailhandel en horeca en het Wassenaars vakmanschap. Mits er passende ruimte is en blijft voor het mkb en de leegstand in het centrum wordt bestreden, is deze basis stevig en breed genoeg om ook in 2035 over voldoende banen en verdienvermogen te kunnen beschikken en het dorp leefbaar te houden.

2.

Economische, sociale en ecologische waarden in balans. Er is een groeiend bewustzijn dat economische groei geen doel op zich is en juist ook goed samen kan gaan met ecologische waarden door bij te dragen aan het behoud van natuurlijk kapitaal. Economische groei draait niet alleen om het genereren van welvaart, maar ook van welzijn. Door te streven naar een toekomstbestendige lokale economie, met een breed aanbod in zowel lokale bedrijvigheid als cultuur, onderwijs, welzijn en zorg, wordt werkgelegenheid verzekerd en blijft het voorzieningenniveau op peil. De beschikbaarheid van werk is niet langer als enige van belang; het is cruciaal dat banen duurzaam worden ingevuld en de krapte op de arbeidsmarkt wordt aangepakt. Hiervoor moet samenwerking tussen het onderwijs en het bedrijfsleven worden gestimuleerd, maar er is ook aandacht nodig voor woningbouw voor bijvoorbeeld internationale medewerkers, maar met name voor jongeren.

3.

Fysieke ruimte voor bedrijven realiseren. Dit is nu en in de toekomst een groot probleem, niet alleen in Wassenaar, ook in de buurgemeenten. Dat betekent dat er alles aan gedaan moet worden om enkele hectares nieuw bedrijventerrein te realiseren, maar vooral ook om de bestaande ruimte in leegstaande winkelpanden beter te benutten en voor de Van Hallstraat een toekomstplan op te stellen, waarbij meer aandacht is voor het mengen van wonen en werken. Gezien de schaarste aan ruimte voor economie, wordt vanuit de economische agenda als uitgangspunt gehanteerd dat als ergens in Wassenaar ruimte voor economische activiteiten wordt onttrokken (voor bijv. woningbouw) dat de gemeente zich zal inspannen om elders ruimte beschikbaar te krijgen.

4.

30

Uitvoeringskracht door samenwerking organiseren. Als gemeente kiest Wassenaar voor een efficiënte inzet van middelen en samenwerking om de economische opgaven doelgericht te realiseren. Een belangrijk deel van de opgaven, die in dit hoofdstuk zijn benoemd, kunnen samen met regionale en lokale partners worden ingevuld. Daarnaast kan een aantal van de opgaven alleen samen met de lokale eigenaren worden opgelost omdat de gemeente in de meeste gevallen geen eigenaar is. Daarnaast is het zo dat een groot deel van de opgaven integraal met andere beleidsafdelingen opgepakt moeten worden of soms zelfs volledig bij een andere beleidsafdeling liggen, zoals de vraagstukken rondom verkeer, die in de nog op te stellen mobiliteitsvisie zullen worden opgepakt en vraagstukken rondom de maatschappelijke instellingen, zoals zorg, die worden opgenomen in de WoonZorg visie. Deze Economische Visie heeft als doel om een agenda te hebben voor de overleggen met ondernemers, met regionale samenwerkingsverbanden, maar ook om economie een positie te geven in de integrale afwegingen die het gemeentebestuur moet maken op diverse locaties.

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

31

4. Uitvoeringsstrategie In dit hoofdstuk staat de uitvoeringsstrategie omschreven, waarmee de inzet in hoofdstuk 3 concreet wordt gemaakt. Paragraaf 4.1 omschrijft de randvoorwaarden voor samenwerking, paragraaf 4.2 licht het uitvoeringsprogramma (bijlage 6) toe.

4.1

Gezamenlijk aan de slag

Regionaal De gemeente Wassenaar maakt op economisch gebied deel uit van het samenwerkingsverband Metropoolregio Rotterdam Den Haag (MRDH). Dat is ook het samenwerkingsverband waarin gekeken kan worden naar mogelijkheden voor het versterken van de positie van Wassenaar in het internationaal vestigingsklimaat, het verbeteren van OV-verbindingen, het beter benutten van de ruimte op bedrijventerreinen, het versterken van de connectie onderwijs/arbeidsmarkt, het versterken van innovatie en versterken van toeristische verbindingen. De gemeente kan op deze thema’s in regioverband samenwerken of ondersteuning vanuit de MRDH krijgen bij het oppakken van projecten die bijdragen aan de strategische doelen van de MRDH. Ook kan gebruik gemaakt worden van regelingen, samenwerkingen en subsidies in de regio om de opgaven aan te pakken. Op het gebied van Arbeid&Onderwijs is er op regionaal niveau het Werkcentrum Zuid-Holland Centraal. Dit is het centrum waar iedereen uit de arbeidsmarktregio ZuidHolland Centraal vrijblijvend ondersteuning, advies en inspiratie kan krijgen over werk, (om)scholing, loopbaan en personeel. Dit geldt voor zowel voor de ondernemer als voor de medewerkers van het bedrijf.

In de regio Leiden bestaat sinds 2012 het Platform Economie 071, waar een zestal gemeenten (niet zijnde Wassenaar) bij zijn aangesloten, alsook ondernemersverenigingen en de onderwijs- en kennisinstellingen. Dit samenwerkingsverband richt zich naast de versterking van het vestigingsklimaat en winkelgebieden ook sterk op het verbinden van de arbeidsmarkt met het onderwijs. Het is goed om ook bij deze regio de aanknopingspunten voor de ondernemers in Wassenaar te verkennen.

Lokaal De lokale samenwerking is voorwaardelijk en cruciaal voor de uitvoering van de Economische Visie. Bij het tot stand komen van deze visie hebben ondernemers en ondernemersverenigingen laten zien dat ze naast het eigen belang ook veel oog hebben voor de ontwikkeling van de economie in Wassenaar. Daarnaast is er ook lokaal het besef dat veel thema’s samenhangen en dat de ruimtelijke structuur van Wassenaar ook beperkingen zal opleggen. De integraliteit van het thema vraagt om lokaal maatwerk, om het bespreken van vraagstukken als toerisme, detailhandelsstructuur, energietransitie, klimaatadaptatie, stedenbouwkundige en ruimtelijke ontwikkelingen van diverse deelgebieden in de gemeente. Samenwerking is een belangrijke vorm van participatie. Wassenaar heeft met de koepelorganisatie Ondernemend Wassenaar (OW), diverse ondernemersverenigingen, twee BIZ’en (winkelhaak en Maaldrift) een goed werkende overlegstructuur waarin gemeente en ondernemers regelmatig met elkaar rond de tafel zitten om actuele onderwerpen te bespreken. OW heeft ook al veel contact met de ondernemers(verenigingen) in de regio die ingezet kunnen worden: via een vast netwerk, het Leidse Regio overleg (van Noordwijkerhout tot Alphen), via VNO-NCW en allerlei individuele contacten via netwerken in de regio. Voor de brancheorganisaties zoals Koninklijke Horeca Nederland geldt hetzelfde.

Het is daarbij van groot belang dat ondernemers via deze netwerken meedenken over het algemeen belang, om de kwaliteiten van Wassenaar in stand te houden en waar mogelijk te verbeteren. Daarom is deze Economische Visie ook tot stand gekomen in samenwerking met Ondernemend Wassenaar en andere organisaties.

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

4.2

Uitvoeringsprogramma

Het uitvoeringsprogramma (bijlage 6) groeit mee met de tijd en blijft open voor aanpassingen en aanvullingen. De meeste projecten zijn gericht op een uitvoering binnen drie jaar. Gedurende de jaren zullen er nieuwe projecten bij komen, projecten afgerond worden of uit dit prgramma gehaald worden omdat ze niet meer relevant zijn, het uitvoeringsprogramma is daarmee dynamisch en actueel. Voor het uitvoeringsprogramma zijn de volgende actielijnen geformuleerd om de opgaven in de voorgaande hoofdstukken op te pakken: 1. Bedrijventerreinen en mkb 2. Toerisme en recreatie 3. Detailhandel en horeca 4. Economie en Internationals 5. Onderwijs en arbeidsmarkt 6. Ondernemersdienstverlening 7. Duurzaamheid - ondergebracht bij thema 1. Bedrijventerrein en mkb Het is van belang om de noodzakelijke veranderingen in de diverse sectoren goed te volgen en met de direct betrokken partners in gesprek te gaan over gezamenlijke opgaven en die op te pakken aan de hand van een uitvoeringsprogramma. In het uitvoeringsprogramma is de onderstaande structuur gehanteerd: • • • • • • •

Wat zijn de ambities volgens de actielijn Wie is verantwoordelijk; Met welke partners wordt de actie uitgevoerd; Wat is de prioriteit; Welk tijdspad is beoogd voor de acties; Zijn er mogelijk subsidies; Wat zijn de te treffen maatregelen.

Dit uitvoeringsprogramma biedt ruimte voor gezamenlijke uitwerking met partners in Wassenaar en de regio om gezamenlijk richting wordt gegeven aan een duurzame en toekomstbestendige economie van Wassenaar.

32

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

B I J L AG E 1 Participatieverslag Aparte bijlage

33

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

B I J L AG E 2 Feiten & cijfers - uitgelichte thema’s

34

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

Bijlage 2 Feiten & cijfers uitgelichte thema’s Deze bijlage bevat achtergrondinformatie die hoort bij paragraaf 2.2.

Uitgelicht: Detailhandel/ Horeca In 2024 waren er in Wassenaar 440 ondernemingen in de groot- en detailhandel en 135 horecaondernemingen. Volgens cijfers van het CBS is het aantal horecazaken tussen 2022 en 2024 toegenomen met 15, wat de aanhoudende groei van deze sector benadrukt. Dit is een trend die al sinds 1998 zichtbaar is. Daarentegen is de sector groot- en detailhandel, zoals weergegeven in figuur 2.9, tussen 2015 en 2023 licht gekrompen. Een groot deel van de panden met een winkelfunctie (figuur 2.11*) is geconcentreerd in het centrum van Wassenaar, rondom het gebied dat bekendstaat als “de winkelhaak”. Dit gebied omvat de Langstraat, de Van Hogendorpstraat en de Luifelbaan. De Luifelbaan richt zich voornamelijk op winkels voor de dagelijkse behoeften en is ontwikkeld als een foodcourt locatie, met onder andere supermarkten, een speciaalzaak voor expats en diverse restaurants.

Ook bij het Stadhoudersplein zijn verschillende levensmiddelenwinkels te vinden. De Langstraat en de verbindende Van Hogendorpstraat, biedt een divers aanbod van kleinschalige winkels zoals modezaken, boekhandels, bloemenwinkels en drogisterijen. Naast deze centrale winkelstraten is er ook op andere locaties in Wassenaar kleinschalige detailhandel te vinden. Grootschalige retail, zoals keukenspeciaalzaken, bouwmarkten, dierenwinkels en winkels voor autoonderdelen, zijn vooral gevestigd aan de Van Hallstraat en rondom het kruispunt N44-N448. De horeca in Wassenaar is zeer veelzijdig en biedt een hoogwaardig aanbod van voornamelijk dag-horeca (cafés en lunchrooms). De uitstraling van het centrum is voornamelijk gebaat bij de hoge kwaliteit van de aangeboden horecagelegenheden. De combinatie met de toeristische sector (Voorlinden, Duinrell, stranden) en de detailhandel en horeca zijn van groot belang voor de lokale economie. Er zijn ontwikkelmogelijkheden voor de horecasector gezien de verwachte groei van de toeristische sector. De ontwikkelmogelijkheden moeten vooral worden gezocht in het vergroten van de bekendheid van de horeca (en het winkelgebied) in Wassenaar.

* De geregistreerde panden kunnen meerdere functies hebben maar er kan maar 1 functie weergegeven worden (het hoofdgebruiksdoel zoals geregistreerd in het BAG). Alle objecten op de kaart hebben een winkelfunctie. Op plaatsen waar dit niet als gele stip is aangegeven is winkelfunctie niet het hoofdgebruiksdoel maar een nevenfunctie.

Figuur – Overzicht locaties met winkelfunctie. Bron: BAG 2022

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

Bij de detailhandel is de problematiek anders van aard. Ondanks het brede aanbod in Wassenaar heeft de detailhandel het sinds 2018 steeds moeilijker door de opkomst van online winkels, met name in de mode- en luxesector. De levensmiddelenbranche ondervindt hier minder hinder van. Ook in Wassenaar, vooral in het centrum, is leegstand een groeiend probleem. In 2025 bedraagt de leegstand ongeveer 5,3%, wat neerkomt op 2.755 m² (figuur 2.12) aan leegstaande winkelruimte. Dit is lager dan het Nederlandse percentage leegstaand vloeroppervlak van 5,8% en het Zuid Hollandse percentage van 5,7%. Daarnaast wordt er via online platforms nog eens 6.279 m² aan bedrijfsruimtes aangeboden waarvan het merendeel de functie “centrumdoeleinden” heeft volgens de bestemmingsplannen. Opvallend genoeg kampt de detailhandel, ondanks deze leegstand, ook met een tekort aan geschikte (passende) ruimtes. In de ruimtelijke verkenning (zie bijlage 3) worden mogelijke locaties en strategieën besproken om dit probleem aan te pakken. Uit deze analyse blijkt dat, hoewel de ruimte in Wassenaar zeer beperkt is, er toch mogelijkheden kunnen ontstaan door het beter benutten van bestaande panden in het centrum. Daarnaast voorziet ook de samenhangende aanpak dorpskern in oplossingen voor de aanpak van leegstand.

Buurt

WVO (Winkel Vloeropppervlak) Leegstand [m²]

Verkooppunten - Leegstand [aantal]

Dorp Wassenaar

1.770

12

Oostdorp

480

1

Den Deijl

400

1

Groot Deijleroord en Ter Weer

55

1

Zijlwatering en haven

50

1

Figuur – Leegstand. Bron: Locatus, 2025

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

en geen zachte of h

Recreatie en Toerisme ndschapUitgelicht: van Wassenaar trekt jaarlijks veel toeristen en economie. Bekende toeristische trekpleisters zijn Duinrell, Het unieke duin- horsten- en weidelandschap van Wassenaar Tussentrekt 2016 en 2018 steeg het percentage van de totale jaarlijks veel toeristen en recreanten, wat bijdraagt aan Dit eeneconomie. stijging van ruim 6 miljoen. Ook nam enbetekent geen of h dezachte lokale Bekende toeristische trekpleisters zijn de ecreatieve sector toe metenongeveer 5%Voorlinden. (66 fte). Tussen De groei Duinrell, de stranden het museum en 2018 steeg het percentage van de totale bestedingen 3dschap steeg 2016 het aantal banen in deze sector van 330 naar van Wassenaar trekt jaarlijks veel toeristen490. en door toeristen met 5,3%. Dit betekent een van ruim(zie verspreid Bekende over verschillende locaties instijging Wassenaar economie. toeristische trekpleisters zijn Duinrell, 6 miljoen. Ook nam de werkgelegenheid in de toeristische Tussenen2016 en 2018 het percentage vanDede totale recreatieve sectorsteeg toe met ongeveer 5% (66 fte). groei Dit betekent een stijging van ruim 6 miljoen. Ook nam zette zich voort, en tussen 2015 en 2023 steeg het aantal de zich bij Duinrell en de Wassenaarse gevolgd door banen in deze sector van 330 naar 490. De cultuur-, sportecreatieve sector toe met ongeveer 5%Slag, (66 fte).

De groei en verschillende locaties vanis verspreid recreatie in de enin490. de 3nde steegpopulariteit hetrecreatiesector aantal banen in dezeover sector vannatuur 330 naar Wassenaar (zie figuur blijft 2.12). deze sector zich ontwikkelen oeristische bestemming, verspreid over verschillende locaties in Wassenaar (zie n de gemeente vormen.

Legenda

De grootste concentratie banen bevindt zich bij Duinrell en de Wassenaarse Slag, gevolgd door het dorpscentrum. Legenda zich bijDoor Duinrell en depopulariteit Wassenaarse Slag, ingevolgd door de groeiende van recreatie de natuur ft de populariteit afgelopen tien een en de aantrekkingskracht vangroei Wassenaar als toeristische nde vanjaar recreatie in in de werkgelegenheid natuur en de bestemming, blijft zich ontwikkelen en920. een De Figuur B.2.1 – Verspreiding banen cultuur, eg het aantal banen in deze deze sector van 760 oeristische bestemming, blijftsector deze sector zichnaar ontwikkelen belangrijke economische factor in de gemeente vormen. wee middelbare scholen, waarvan het Rijnlands Lyceum sport en recreatiesector. Bron: LISA, 2023

n de gemeente vormen. biedt. Daarnaast biedt The American School of The Hague gen van drie tot achttien jaar. ijsaanbod heeft, tien ontbreekt eengroei MBO/HBO/WO-instelling t de afgelopen jaar een in werkgelegenheid negdie een vervolgopleiding willen volgen, moeten het aantal banen in deze sector van 760 naar uitwijken 920. De Uitgelicht: Onderwijs den middelbare waar de dichtstbijzijnde mbo-het enRijnlands hbo-scholen (en wee scholen, waarvan Lyceum wijssector kent een grote concentratie van banen in de biedt. Daarnaast biedt The American School of The Hague De onderwijssector in Wassenaar heeft de afgelopen tien waar 470 banen gen vangezamenlijk drieeen tot groei achttien jaar. zijn te vinden. jaar in werkgelegenheid doorgemaakt. Tussen ijsaanbod een banen MBO/HBO/WO-instelling 2015 heeft, en 2023 ontbreekt steeg het aantal in deze sector van 760vervolgopleiding naar 920. De gemeente acht moeten basisscholen en die een willen telt volgen, uitwijken twee middelbare scholen, waarvan het Rijnlands Lyceum den waar de dichtstbijzijnde mbo- en hbo-scholen (en Wassenaar internationaal onderwijs aanbiedt. Daarnaast wijssector kent een grote concentratie van banen in de biedt De American School of The Hague internationaal waar gezamenlijk banen zijn vinden. onderwijs aan 470 voor leerlingen vante drie tot achttien jaar.

Hoewel Wassenaar een breed onderwijsaanbod heeft, ontbreekt een MBO/HBO/WO-instelling binnen de gemeentegrenzen. Studenten die een vervolgopleiding willen volgen, moeten uitwijken naar Voorschoten, Den Haag en Leiden waar de dichtstbijzijnde mbo- en hboscholen (en universiteiten) gevestigd zijn. De onderwijssector kent een grote concentratie van banen in de gebieden Groot Deijleroord en Ter Weer, waar gezamenlijk 470 banen zijn te vinden.

Legenda

Aantal banen per buurt

33

Legenda

Aantal banen per buurt

33 Figuur B.2.2 – Verspreiding banen cultuur, sport en recreatiesector. Bron: LISA, 2023

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

gsector die aansluit bij de rustige en groene leefomgeving. Uitgelicht: n natuurlijke basisZorgsector voor zorghuisvesting voor ouderen. De ngsgroep 65 jaar en ouder in Wassenaar is dan ook Wassenaar heeft een aanzienlijke zorgsector die aansluit middelde 65-plusser in Nederland met een verschil van bij de rustige en groene leefomgeving. De hoogwaardige tie hebben met het hoge lokale voorzieningsniveau en de omgeving vormt een natuurlijke basis voor zorghuisvesting biedt. voor Deze bevolkingsgroep (65-plussers) heeft een ouderen. De ervaren gezondheid van de bevolkingsgroep is dan dat van gemiddelde in Nederland 65 jaar en de ouder in Wassenaar65-plusser is dan ook aanzienlijk hoger en dan die“zilveren” van de gemiddelde 65-plusser in Nederland met een is or de lokale economie De Zilveren Economie verschil van 10 procent. en Dit kan een relatie hebben omie, gericht opongeveer de behoeften bestedingen van de met het hoge lokale voorzieningsniveau en de groene grijzing omgeving verschuiven de consumptiepatronen, wat nieuwe die Wassenaar biedt. Deze bevolkingsgroep vat onder andere gezondheidszorg, (65-plussers) heeft een vermogen woningaanpassingen, dat ongeveer 3 keer , technologie en dat vrijetijdsbesteding. Ook blijven ouderen hoger is dan van de gemiddelde 65-plusser in Nederland en arbeidsmarkt. is daarmee een belangrijke motor voor de lokale ook op de

Legenda

Aantal banen per buurt

“zilveren” economie De Zilveren Economie is een groeiend segment van de economie, gericht op de behoeften en stehuizen in de gemeente Wassenaar waarvan Amarosa bestedingen van de oudere bevolking (50+). Door de n. Dezevergrijzing instellingen zorgen voor een aanzienlijk deel van verschuiven de consumptiepatronen, wat nieuwe e sector als binnen de hele gemeente Wassenaar. economische kansen creëert. Dit omvat onder andere De gezondheidszorg, woningaanpassingen, preid met een hoog aantal banen in De huishoudelijke Paauw, Groot B.2.3 – Verspreiding banen zorgsector. hulp, groenonderhoud, technologie en vrijetijdsbesteding. naar en Oud-Wassenaar. De verspreiding van de banen inFiguur de zorg is te verklaren door de verspreiding Bron: LISA, 2023 Ook blijven ouderen langer actief, zowel als vrijwilliger als verplegingstehuizen in Wassenaar. ook op de arbeidsmarkt. Er zijn 7 verplegings- en verzorgingstehuizen in de gemeente Wassenaar waarvan Amarosa Sophieke en Florence de grootste zijn. Deze instellingen zorgen voor een aanzienlijk deel van de werkgelegenheid zowel binnen de sector als binnen de hele gemeente Wassenaar. De werkgelegenheid is grotendeels verspreid met een hoog aantal banen in De Paauw, Groot Deijleroord en Ter Weer, Dorp Wassenaar en Oud-Wassenaar.

De verspreiding van de banen in de zorg is te verklaren door de verspreiding van de zorgvilla’s, woonzorghuizen en verplegingstehuizen in Wassenaar.

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

B I J L AG E 3 Ruimtelijk Verkenning bedrijventerreinen Aparte bijlage

39

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

B I J L AG E 4 Ondernemerspeiling

40

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

Bijlage 4 Ondernemerspeiling Ondernemers zijn betrokken bij het opstellen van de visie om hun expertise en inzichten te delen, de behoeften en uitdagingen van de lokale economie te vertegenwoordigen, en te zorgen voor een strategie die aansluit bij de realiteit van het bedrijfsleven. Voor de gemeente is het belangrijk dat de Economische Visie draagvlak heeft onder ondernemers. Daarom is er tijdens het ontwikkeltraject informatie verzameld via een ondernemersavond en heeft er meerdere keren overleg plaatsgevonden met een projectgroep van ondernemers en met Ondernemend Wassenaar. Ook zijn er gesprekken gevoerd met individuele ondernemers. Tijdens de ondernemersavond werden belangrijke onderwerpen besproken, zoals ruimte voor economie, de belangrijke economische sectoren, bereikbaarheid en duurzaamheid. Deze input van de lokale ondernemers heeft bijgedragen aan het vormgeven van een visie die zowel aansluit bij de behoeften van de ondernemers als de bredere economische en maatschappelijke ontwikkelingen in de gemeente. De input van de ondernemers is opgehaald aan de hand van stellingen.

Ruimte Er moet onderscheid worden gemaakt tussen enerzijds ruimte die in het centrum en omgeving beschikbaar is voor detailhandel en andere diensten en anderzijds bedrijven in de handel en reparatie die op een locatie (bedrijventerrein) met meer milieuruimte en goede bereikbaarheid van vrachtvervoer zijn aangewezen. De beschikbare ruimte voor ondernemers is geïnventariseerd in een apart document, de ruimtelijke verkenning, die als bijlage 3 bij dit document is toegevoegd. Wat opvalt is dat er in het centrum en omgeving momenteel leegstand is van ongeveer 6.300 m2 in met name winkelpanden en enkele andere (grote) panden elders. Maar tegelijkertijd kan ook worden geconstateerd dat er geen ruimte is op de bedrijventerreinen. Er zijn zorgen over de aantrekkelijkheid van het winkelcentrum (winkelhaak) als deze te veel verandert naar een woonfunctie. Gezien de leegstand in het centrum zal de oplossing in verkleining van panden en goed combineren van wonen en werken gevonden moeten worden. Er ligt een recent brancheringonderzoek (Bureau Stedelijke Planning 2023) en er zijn centrummanagers benoemd. Nu moet de volgende stap worden gezet door leegstaande panden beschikbaar te krijgen voor ondernemers. Bovendien is aandacht gevraagd voor de omgeving van de Van Hallstraat waar enkele grotere bedrijven de verkeersdoorstroming hinderen door parkeren voor laden en lossen van vrachtverkeer.

Het veranderen van die situatie vraagt in eerste instantie bereidheid van de ondernemers daar om eventueel op termijn te willen verplaatsen en ook dat er elders in Wassenaar alternatieve locaties worden aangeboden.

Het beschikbaar krijgen van extra (nieuwe) ruimte op bedrijventerreinen is een belangrijk thema voor ondernemers. Hiervoor is samen met Ondernemend Wassenaar een Ruimtelijke Verkenning opgesteld. Er zijn diverse locaties verkend, maar de enige mogelijkheid lijkt de uitbreiding van het Bedrijventerrein Maaldrift te zijn (ABFsportlocatie, Maaldrift/Trambaan). Daar kunnen mogelijk enkele hectares nieuw bedrijventerrein worden gecreëerd, maar ook op die locaties liggen meerdere claims en zullen ook de planologische procedures moeten worden doorlopen.

Economie De ondernemers zijn van mening dat meer uit de potenties van recreanten (stranden) en toeristen (Duinrell en Voorlinden) kan worden gehaald door evenementen goed met elkaar af te stemmen en om de wandel- en fietsroutes in Wassenaar en omgeving, vanuit economisch oogpunt nog eens tegen het licht te houden en die ook nog duidelijker via het centrum van Wassenaar te laten lopen. Daarnaast geven de internationale instellingen, bedrijven en inwoners een onderscheidende positie van Wassenaar in de Haagse en Leidse regio.

Banen en werknemers De beroepsbevolking in Wassenaar groeit niet in de komende jaren, terwijl het aantal banen zal groeien. Met name met betrekking tot het werven jongeren zijn er zorgen over de toekomst. Er zijn geen woningen voor de jeugd beschikbaar. Zij zoeken daarom elders naar woonplekken en gaan daar ook werken.

Bereikbaarheid De bereikbaarheid van en naar Wassenaar staat onder druk. Er is een verbetering van het OV nodig (busvervoer en verbindingen vanaf station Voorschoten). De dagelijkse congestie op de N44 leidt tot steeds langer wordende spitsperiodes, al is deze wel afgenomen door de Rijnlandroute (Corbulotunnel). Daarnaast is de interne ontsluiting (doorstroming) van Wassenaar een groot knelpunt gezien de vertraging in de spitsuren op de Katwijkseweg/Valkenhorst en de onveilige situaties op de rotonde het Rozenplein en de lange Kerkdam. Bovendien heeft het éénrichtingsverkeer (op de Johan de Wittlaan) niet de verwachte verbetering in de doorstroming gerealiseerd. De aansluiting op de N44 kan mogelijk worden verbeterd als bij de ontwikkeling van de plannen voor uitbreiding van het bedrijventerrein Maaldrift (op de sportvelden ABF) ook rekening wordt gehouden met de bereikbaarheid. Een aandachtspunt is ook de ontwikkeling van de wijk Valkenhorst (in gemeente Katwijk) die ook impact zal hebben op de verkeersstromen A44/N44 en dus ook de bereikbaarheid van Wassenaar raakt.

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

Samenwerking De lokale samenwerking van ondernemers in Wassenaar is goed georganiseerd. Er is een koepelorganisatie (Ondernemend Wassenaar) waaronder meerdere ondernemersverenigingen vallen. Bovendien zijn voor twee belangrijke economische locaties Bedrijven Investerings Zones beschikbaar (Maaldrift en Winkelhaak) zodat ondernemers ook collectief kunnen investeren in verbetering van het vestigingsklimaat van de directe omgeving. Ondernemers in Wassenaar zijn bereid om mee te denken over de toekomst van de economie in Wassenaar en komen regelmatig met voorstellen richting gemeente. Wassenaar (zowel gemeente als ondernemers) zou meer kunnen samenwerken met Katwijk/ Leiden op het gebied van Economie. Dit leidt nog niet meteen tot meer ruimte voor bedrijven uit Wassenaar, omdat ook de ruimtedruk in de Leidse regio groot is en het bedrijventerrein op Vliegkamp Valkenburg vooral benut gaat worden door Tech-bedrijven rond dronetechnologie. Bovendien heeft de woonwijk Valkenhorst (Katwijk) ook impact op de bereikbaarheid van Wassenaar. Wassenaar heeft in de MRDH sterke troeven als het gaat om de bijdrage die internationale instellingen en woonmilieus bieden aan het The Hague Security Delta. Dat cluster zal gezien de huidige ontwikkelingen mogelijk tot extra vraagstukken over internationale veiligheid zal gaan leiden.

Er kan lokaal tussen ondernemers en de gemeente meer worden samengewerkt op het gebied van duurzaamheid (energietransitie) en gebiedsontwikkelingen in en rondom het centrum en op bedrijventerrein Maaldrift.

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

B I J L AG E 5 Onderzoek Weekmarkt Aparte bijlage

43

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

B I J L AG E 6 Uitvoeringsprogramma

44

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

45

Bijlage 6 Bedrijventerreinen en mkb Ambitie 1. “Het behouden en versterken van bedrijventerreinen Maaldrift, Van Hallstraat en Verlengde Hoge Klei, met een focus op duurzaamheid en economische vitaliteit”. Ambitie 2.”Het realiseren van de uitbreiding van bedrijventerrein Maaldrift, met een focus op duurzame ontwikkeling en het versterken van de economische groei van de ondernemers in Wassenaar.” Acties Ambitie 1

Wie

Partners

Prioriteit

Tijdspad

Subsidie mogelijk

1. Beter Benutten analyse Maaldrift mogelijkheden verder verkennen en bespreken met pandeigenaren

Economie

Pandeigenaren, ondernemers

Gemiddeld

2025 - 2027

MRDH - bijdrageregeling

2. Toekomstplan Van Hallstraat maken, waarbij het uitgangspunt is dat de Van Hallstraat behouden wordt voor bedrijvigheid passend binnen een woonomgeving

Economie

Pandeigenaren, ondernemers

Hoog

2025 - 2027

Ja, Planvormingsubsidie: Projectwaarde: 25000, waarvan 15.000 subsidie.

3. Plan van aanpak opstellen en uitvoeren verduurzamen bedrijventerrein Maaldrift, Van Hallstraat en Verlengde Hoge Klei

Economie + Duurzaamheid

BIZ Maaldrift Eigenaren en ondernemers

Hoog

2025 - 2028

4. Plan van aanpak opstellen en uitvoeren verduurzamen bedrijven niet op bedrijventerrein

Economie + Duurzaamheid

Eigenaren en ondernemers

Hoog

2025 - 2028

Per gebied PZH Planvormingssubsidie tot 10K 75% gesubsidieerd, daarna 50% Projectwaarde per gebied c.a. € 15.000 waarvan € 10.000 gesubsidieerd.

5. Samenwerking BIZ incl. verlenging elke 5 jaar

Economie

BIZ Maaldrift

Gemiddeld

2025 en daarna om de 5 jaar

Partners

Prioriteit

Tijdspad

Acties Ambitie 2

Wie

1. de procedure tot wijziging van het vigerende omgevingsplan starten voor de uitbreiding van Maaldrift voor de locatie: ABF-terrein

Projectleider Gebiedsontwikkeling met projectteam met o.a. RO, EZ, Verkeer e.a.

Hoog

Planvormingssubsidie PZH. Projectwaarde per BIZ-verlenging € 10.000 waarvan € 7500 gesubsidieerd Subsidie mogelijk

2026 - 2030

Recreatie en Toerisme Ambitie 1. “Behouden van Wassenaar als een aantrekkelijke toeristische en recreatieve bestemming, als stimulans voor de Brede Welvaart. Waarbij de unieke natuurlijke en culturele kenmerken van de regio worden benadrukt en de lokale economie wordt versterkt.” Acties Ambitie 1

Wie

Partners

Prioriteit

Tijdspad

Subsidie mogelijk

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

1. Bevorderen van een verlengde verblijfsduur en het stimuleren van hogere bestedingen onder toeristen en recreanten, ter versterking van de lokale economie.

Economie

Ondernemers

Laag

2025 - 2028

2. Opzetten van Netwerk Vrijetijdseconomie: - in 2025 uitvoeren van twee pilotprojecten - Vanaf 2026 doorlopend

Economie

Leiden & Partners, Betrokken ondernemers

Hoog

2025 - 2035

3. Koersbepaling VVV

Economie

VVV, Bibliotheek, KHN, Centrum management Wassenaar/ BIZ-centrum

Hoog

2025

Detailhandel & Horeca Ambitie 1. “Het stimuleren van lokale bedrijven, vooral in het winkelgebied, om optimaal te profiteren van de vele recreanten en toeristen die Wassenaar bezoeken.” Ambitie 2. “Het winkelcentrum is levendig en dynamisch, waarbij leegstand actief wordt aangepakt door een gezamenlijke inspanning van de gemeente en pandeigenaren.” Ambitie 3. De Horecasector in Wassenaar doorontwikkelen tot een nog aantrekkelijkere sector voor zowel de inwoners van Wassenaar als bezoekers zoals toeristen en recreanten Ambitie 4. Stimuleren en behouden van de samenwerking binnen de winkelgebieden Ambitie 5. Behouden en versterken van de weekmarkt Acties Ambitie 1

1. Samenwerking tussen ondernemers in de toeristische/recreatie sector en het centrum van Wassenaar versterken.

Wie

Partners

BIZ Centrum

Tijdspad

Gemiddeld

2025 - 2030

Prioriteit

Tijdspad

Acties Ambitie 2

Wie

1. Monitoring leegstand en winkelvoorraad (locatus)

Economie/ MRDH

MRDH

Hoog

2 x per jaar

2. Onderzoeken mogelijkheden om leegstand te bestrijden

Economie

BIZ Centrum Hoog

2025 - 2026

3. Opvolging geven aan de Brancheringsvisie 2022. Samen met BIZ-centrum een actieplan opstellen

Economie

BIZ Centrum Hoog

2025 - 2026

Acties Ambitie 3

1. Uitwerken Horecaontwikkelperspectief (aanzet 2020 uitwerken)

Acties Ambitie 4

Wie

Economie

Wie

Partners

Prioriteit

Partners

Prioriteit

Horecaondernemers Brancheverenigingen KHN

Gemiddeld

Partners

Prioriteit

1. Samenwerking ondernemers Stadhoudersplein versterken

Economie

Winkeliers Stadhoudersplein

Gemiddeld

2. Verlengen BIZ Centrum

Economie

BIZ Centrum Hoog

Tijdspad

Tijdspad

Subsidie mogelijk

Subsidie mogelijk

Subsidie mogelijk

Subsidie mogelijk

2025 - 2027

Per gebied PZH Planvormingssubsidie tot 10K 75% gesubsidieerd

2026

Per gebied PZH Planvormingssubsidie tot 10K 75% gesubsidieerd

46

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

Acties Ambitie 5 - Alle acties uit Onderzoek Weekmarkt 2025

Wie

Partners

Prioriteit

1. Uitvoeren van acties uit onderzoek weekmarkt 2025

JZ, Communicatie, Beheer&Onderhoud, Verkeer, Economie

Weekmarkt standhouders

Gemiddeld

Tijdspad

Subsidie mogelijk

2025 - 2027

Economie en Internationals Wassenaar Ambitie 1: “Wassenaar is blijft een aantrekkelijk voor kantoorhoudende bedrijven.” Acties Ambitie 1

Wie

Partners

Prioriteit

Tijdspad

Economie

Laag

Regulier

2. Ondernemers stimuleren Economie deel te nemen aan het Welkomstmoment voor Internationals (zie nota Internationals Wassenaar)

Laag

Periodiek

1. Waar mogelijk meewerken aan de vestigingsvraag van kantoorhoudende bedrijven instellingen

Subsidie mogelijk

Onderwijs & Arbeidsmarkt Ambitie 1: “Wassenaar bevordert actieve samenwerking tussen ondernemers en het (regionale) beroepsonderwijs, om zo innovatie en economische groei te stimuleren.” Acties Ambitie 1