Bijlage 1. Economische Visie Wassenaar 2025

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

1

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

C O LO F O N Titel:

Economische Visie Wassenaar 2025

Eenheid:

Ruimtelijke Ontwikkeling

Status: Definitief Auteur:

Gemeente Wassenaar

Ontwerp:

Grapefish, Voorschoten

Datum:

Juni 2025

2

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

I N H O U D S O P G AV E Voorwoord 4 Samenvatting 5

1.

2

3.

4

Inleiding 8 1.1

Waarom nu een Economische Visie

1.2

Doel van de visie 8

1.3

Leeswijzer 8

Kenmerken van de Wassenaarse economie

8

9

2.1

Economisch DNA 9

2.2

Feiten en Cijfers 10

2.3

Krachten, zwaktes, kansen en bedreigingen

16

Ambitie en inzet vanuit economisch beleid

18

3.1

Bedrijventerreinen en mkb 19

3.2

Recreatie en Toerisme 21

3.3

Detailhandel en horeca 24

3.4

Economie en Internationals Wassenaar

3.5

Onderwijs / Arbeidsmarkt 27

3.6

Duurzaamheid 28

3.7

Ondernemersdienstverlening 29

3.8

Toekomstige economie 30

26

Uitvoeringsstrategie 31 4.1

Gezamenlijk aan de slag 31

4.2

Uitvoeringsprogramma 32

Bijlage 1

Participatieverslag

Bijlage 2

Feiten & cijfers - uitgelichte thema’s

Bijlage 3

Ruimtelijk Verkenning bedrijventerreinen

Bijlage 4

Ondernemerspeiling

Bijlage 5

Onderzoek Weekmarkt

Bijlage 6

Uitvoeringsprogramma

3

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

Voorwoord

Als wethouder voor economie ben ik trots op het ondernemerschap dat Wassenaar zo bijzonder maakt. Onze gemeente is meer dan een mooie woonplek; het is een gemeenschap waar mensen elkaar kennen en helpen. Ondernemers spelen daarin een centrale rol. Deze economische visie is geschreven om samen met u, ondernemers, inwoners en partners te zorgen dat die kracht behouden blijft en toekomst krijgt. Ondernemers zijn er in alle vormen. De hovenier die het groen onderhoudt, de loodgieter die altijd klaarstaat, de winkelier die het dorpshart levendig houdt en de zorgverlener die nabijheid en betrokkenheid biedt. Dit is onze dorpsverzorgende economie: bedrijven, het MKB die het fundament vormen van het dagelijks leven. Hun waarde gaat verder dan hun diensten: ze sponsoren sportverenigingen, ondersteunen evenementen en zorgen voor een rijk verenigingsleven. Zij zijn onderdeel van de basis waarop Wassenaar gebouwd is. Wassenaar maakt tegelijk deel uit van een dynamische regio met Den Haag, Leiden en de metropoolregio. Daar liggen kansen op meer ruimte voor ondernemerschap, recreatie en duurzaamheid. Samenwerken betekent dat we onze eigen identiteit behouden, maar ook gebruikmaken van de kracht van de regio. Ik nodig u uit om met ons mee te doen en mee te bouwen aan een sterke en toekomstgerichte economie.

Tijdens alle bedrijfsbezoeken valt op hoe graag onze ondernemers hun eigen onderneming maar ook Wassenaar verder willen brengen naar de toekomst. Samen maken we Wassenaar sterker. Namens het College van Burgemeester en Wethouders,

Laurens van Doeveren Wethouder Financiën, Economie en Sport

4

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

5

Samenvatting Visie Wassenaar heeft op lange termijn behoefte aan voldoende ondernemers die voorzien in werkgelegenheid en voorzieningen en bijdragen aan het verenigingsleven en evenementen, zeker met een lichte groei van de bevolking. Gegeven de beperkte ruimte binnen de gemeente wordt daarbij prioriteit gegeven aan de ‘dorpsverzorgende economische activiteiten’ zoveel mogelijk passend bij het karakter van onze gemeente zoals beschreven in de visie. Het behouden van die dorpsverzorgende economie in een steeds drukker wordende regio is onze eerste uitdaging. Door het uitvoeren van de economische visie 2025 bieden we ruimte aan dorpsverzorgend ondernemerschap en is de economie van Wassenaar gegroeid, is er meer werkgelegenheid, zijn er nieuwe lokale ondernemers gestart en is er sprake van een goed ondernemersklimaat. Wij werken samen met werkgevers en onderwijs aan een veerkrachtige arbeidsmarkt. Dit biedt perspectief voor iedereen in Wassenaar. In het winkelgebied gaat beleving, ontmoeten en ondernemerschap samen en doorbreken we de leegstand. Wassenaar is een aantrekkelijke bestemming voor dagrecreanten en toeristen. Vergrijzing is geen bedreiging maar een kans voor ondernemerschap bijvoorbeeld voor het introduceren van nieuwe vormen van zorg en welzijn. We bouwen aan een duurzame en circulaire toekomst waarin energie, economie en natuur in balans zijn.

We hebben ruimte en handelingsperspectief op onze bedrijventerreinen zodat ondernemers weten waar ze aan toe zijn.

Ambitie De ambitie van de Economische Visie van Wassenaar is het versterken van de lokale economie en het lokale vestigingsklimaat richting 2035 en verder. Met het versterken van de gevestigde sectoren, waaronder Recreatie en Toerisme, detailhandel en horeca en het Wassenaars vakmanschap heeft de economie van Wassenaar in 2035 een duidelijk profiel. De bestaande ruimte voor bedrijvigheid blijft behouden. Er zal worden ingezet op het beter benutten van deze ruimte, en tegelijkertijd wordt de haalbaarheid van uitbreidingsmogelijkheden van bedrijventerrein Maaldrift bepaald. Het doel van beide maatregelen is het creëren van meer ruimte voor economische activiteiten, zowel binnen de huidige bedrijfsruimte als in aangrenzende gebieden. Op deze manier blijft Wassenaar een aantrekkelijk, dynamisch en vitaal dorp om in te ondernemen, met voldoende werkgelegenheid, dienstverlening en winkels, zodat naast werken, wonen in Wassenaar aantrekkelijk is.

Economisch DNA Wassenaar kent een rijke cultuurhistorie (o.a. Landgoederenzone) en heeft waardevolle recreatiegebieden (o.a. Meijendel) welke toeristische en recreatieve trekpleisters zijn. De Wassenaarse economie is lokaal verzorgend en 1 College uitvoeringsprogramma 2023 – 2026 Doelstelling 2. Toekomstbestendige bedrijventerreinen

binnen dat kader ook divers met een midden- en kleinbedrijf (mkb) in handel, dienstverlening, bouw en installatie, ook wel Wassenaars vakmanschap te noemen. Detailhandel, horeca, recreatie en toerisme zijn cruciale pijlers voor de aantrekkelijkheid van Wassenaar om er te wonen en te werken. De onderwijs- en zorgsector zijn belangrijke werkgevers met een maatschappelijke taak. Daarnaast wordt het internationale karakter van de gemeente ingevuld door de aanwezigheid van internationale instellingen en adviesorganisaties. De agrarische sector is de kleinste sector, zowel in vestigingen als in banen.

Economische trends en ontwikkelingen Het aantal banen in Wassenaar groeide in de jaren vanaf 2013 licht tot ongeveer 10.700 banen in 2023. De verwachting is dat deze groei zich de komende 10 jaar door zal zetten tot 11.000 à 11.500 banen. Ook het Wassenaars inwonersaantal groeide licht vanaf 2013 tot 27.100 inwoners in 2024. De verwachting is dat deze groei zal doorzetten tot 28.000 inwoners in de komende 10 jaar. De bewoners hebben een relatief hoog opleidingsniveau en een relatief hoog besteedbaar inkomen (vergeleken met het nationale gemiddelde). Deze factoren laten zien dat de koopkracht in Wassenaar een belangrijke basis is voor de toekomstige groei van de economie.

Opgaven richting 2035 Binnen Wassenaar is er een tekort aan ruimte voor de uitbreiding en verhuizing van lokale bedrijven op bedrijventerreinen. In lijn met het omgevingsbeleid van provincie Zuid-Holland en ook de structuurvisie van gemeente Wassenaar wordt ingezet op het vitaliseren van locaties, beter benutten van het ruimtegebruik en verdichten boven uitbreiden. Uitbreiden is enkel wenselijk binnen de bestaande bebouwde omgeving en wanneer het zorgt voor een ruimtelijke kwaliteitsverbetering, ook aansluitend aan de bestaande bebouwde omgeving. Vandaar dat alle energie gericht wordt op het beter benutten van het bestaande bedrijventerrein Maaldrift en de Van Hallstraat. Uitbreiding wordt gezocht aansluitend aan beide kanten van het huidige bedrijventerrein Maaldrift. Aandachtspunten hierbij zijn dat de Trambaan in het buitengebied ligt en het ABF-terrein enkel interessant is als deze volledig als bedrijventerrein gebruikt kan worden, maar deze nu nog als sportterrein in gebruik is. Verder kampt het centrum van Wassenaar met leegstand van winkelpanden als gevolg van onder meer online winkelen. De uitdaging hier is om voor die leegstaande panden, met behoud van de huidige functie, nieuwe ondernemers te vinden. Tevens vormt de vergrijzing van de (beroeps)bevolking en de daarmee samenhangende druk op de zorgsector en de arbeidsmarkt uitdagingen.

Tot slot staan zowel het bedrijfsleven als de gemeente voor een belangrijke verduurzamings- en energiebesparingsopgave.

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

6

Inzet economisch beleid Om de ambitie concreet op te kunnen pakken, is die ambitie uitgewerkt in zeven thema’s waarop wordt ingezet vanuit het economisch beleid, deze zijn concreet vertaald in een uitvoeringsstrategie voor de aankomende jaren. De thema’s zijn: 1 Bedrijventerreinen en mkb Ambitie: “Het behouden en versterken van bedrijventerreinen Maaldrift, Van Hallstraat en Verlengde Hoge Klei, met een focus op duurzaamheid en economische vitaliteit 1.” Dit leidt tot de volgende inzet: • De mogelijkheden van de “Beter Benutten Analyse” van Maaldrift verder verkennen en bespreken met pandeigenaren • Toekomstplan Van Hallstraat maken, waarbij het uitgangspunt is dat de Van Hallstraat behouden wordt voor bedrijvigheid passend binnen een woonomgeving • Samenwerking BIZ Maaldrift voortzetten door deze elke 5 jaar te verlengen. • de procedure tot wijziging van het vigerende omgevingsplan starten voor de uitbreiding van Maaldrift voor de locatie: ABF-terrein (of een voor een gedeelte daarvan). 2 Recreatie en Toerisme Ambitie: “Behouden van Wassenaar als een aantrekkelijke toeristische en recreatieve bestemming, als stimulans voor de Brede Welvaart.

Waarbij de unieke natuurlijke en culturele kenmerken van de regio worden benadrukt en de lokale economie wordt versterkt.” Hiervoor is de volgende inzet nodig: • Bevorderen van een verlengde verblijfsduur en het stimuleren van hogere bestedingen onder toeristen en recreanten. • Opzetten van Netwerk Vrijetijdseconomie • Koersbepaling omtrent VVV 3 Detailhandel en horeca Ambities: 1. “Het stimuleren van lokale bedrijven, vooral in het kernwinkelgebied, om optimaal te profiteren van de vele recreanten en toeristen die Wassenaar bezoeken.” 2. “Het winkelcentrum is levendig en dynamisch, waarbij leegstand actief wordt aangepakt door een gezamenlijke inspanning van de gemeente en pandeigenaren.” 3. “De Horecasector in Wassenaar verder ontwikkelen tot een nog aantrekkelijkere sector voor zowel de inwoners van Wassenaar als bezoekers.” 4. “Stimuleren en behouden van de samenwerking binnen de winkelgebieden.” 5. “Behouden en versterken van de weekmarkt.”

2

Nota Internationals Wassenaar

Hierbij hoort de volgende inzet: • Samenwerking tussen ondernemers in de toeristische/ recreatie sector en het centrum van Wassenaar versterken. • Monitoring leegstand en winkelvoorraad • Onderzoeken mogelijkheden om leegstand te bestrijden. • Opvolging geven aan de Brancheringsvisie 2022. • Uitwerken Horeca Ontwikkelperspectief (aanzet 2020 uitwerken). • Samenwerking ondernemers Stadhoudersplein faciliteren. • Samenwerking BIZ Winkelcentrum Wassenaar voortzetten door deze elke 5 jaar te verlengen • Uitvoeren van acties uit onderzoek weekmarkt 2025. 4 Economie en Internationals Ambitie: “Wassenaar biedt ruimte aan kantoorhoudende bedrijven en instellingen.” Dit leidt tot de volgende inzet: • Waar mogelijk meewerken aan de vestigingsvraag van kantoorhoudende bedrijven en instellingen. De (leegstaande) statige woningen (villa’s) buiten de woonwijken zouden zich goed kunnen lenen voor huisvesting van deze bedrijven en kunnen beter benut worden ten aanzien van het economisch vestigingsklimaat van de gemeente. • Ondernemers stimuleren deel te nemen aan het Welkomstmoment voor Internationals2.

5 Onderwijs en arbeidsmarkt Ambitie: “Wassenaar bevordert actieve samenwerking tussen ondernemers, instellingen en het regionale beroepsonderwijs, om zo innovatie en economische groei te stimuleren.” Hiervoor is deze inzet nodig: • Met ondernemersorganisaties en werkgevers (mkb en maatschappelijk) bespreken of en hoe de samenwerking met het regionaal beroepsonderwijs versterkt moet worden voor talentinstroom en personeelsopleiding • Benutten regionale programma’s MRDH en Leidse Regio • Meewerken aan de totstandkoming van de meerjarenagenda en uitvoeringsagenda van Arbeidsmarktregio Zuid-Holland Centraal.

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025 6 Duurzaamheid Ambitie: “In gebiedsontwikkelingen en bij bedrijfsinvesteringen zullen energieinfrastructuur en -gebruik en verduurzaming van panden en de bedrijfsomgeving extra aandacht krijgen.” Deze inzet is nodig: • Ondernemers wijzen op bestaande loketten voor advies en subsidies (provincie en MRDH). • Collectieve verduurzamingsprojecten en kennisdeling op bedrijventerreinen stimuleren en faciliteren in samenwerking met de BIZ. • Plan van aanpak opstellen en uitvoeren verduurzamen bedrijventerrein Maaldrift, Van Hallstraat en Verlengde Hoge Klei. • Plan van aanpak opstellen en uitvoeren verduurzamen bedrijven niet op bedrijventerrein. 7 Ondernemersdienstverlening Ambitie: “Bedrijven helpen bij het voorbereiden op de uitdagingen van de toekomst.” Dit leidt tot de volgende inzet: • Goede contacten met ondernemers en ondernemersverenigingen onderhouden • Ondernemers informeren over regelingen en subsidies die zowel landelijk, provinciaal als regionaal worden aangeboden • Kritisch kijken naar (extra) regelgeving voor ondernemers • Ondernemers informeren over de Omgevingswet

Samenwerking Om deze thema’s tot uitvoering te brengen is samenwerking met Ondernemend Wassenaar, BIZen, Centrummanagement en lokale ondernemers, pandeigenaren en regionale partners nodig. De Economische Visie biedt een raamwerk voor overleg met deze partners en zorgt ervoor dat economische belangen een prominente rol spelen bij de besluitvorming over verschillende locaties en projecten in Wassenaar.

7

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

8

1. Inleiding 1.1

Waarom nu een Economische Visie?

Aanleiding voor deze Economische Visie zijn twee actuele vraagstukken, te weten het ruimtelijk vraagstuk en de vergrijzing van de beroepsbevolking. Er is in Wassenaar en omgeving een ernstig tekort3 aan passende ruimte voor de uitbreiding of verplaatsing van economische activiteiten. Hieronder valt bedrijvigheid die essentieel is voor Wassenaar, zoals persoonlijke en zakelijke dienstverlening, grootschalige detailhandel, bouw- en installatiebedrijven en diverse zorginstellingen en -bedrijven. Voor deze bedrijven is het ruimtelijk vraagstuk gericht op uitbreidingsruimte. Het centrum is een belangrijke vestigingslocatie voor detailhandel, horeca en dienstverlening. Hier gaat het ruimtelijk vraagstuk om het bestrijden van leegstand en het verkleinen of opdelen van grote winkelpanden in kleinere units. Voor beide typen vestigingslocaties is in de toekomst een gerichte aanpak nodig om de lokale economie evenwichtig te kunnen laten groeien. Het bieden van ruimte aan diverse economische activiteiten is niet alleen nodig voor het behoud van de werkgelegenheid, het is ook een concreet instrument om de economische ontwikkeling in Wassenaar een toekomstperspectief te geven. Daarnaast heeft Wassenaar te maken met vergrijzing en wordt een afname van de beroepsbevolking verwacht.

Dit leidt tot een groeiend tekort aan lokale werknemers in veel sectoren, met name in servicegerichte sectoren zoals de detailhandel, horeca en zorg. Vacatures invullen in een vergrijzende omgeving is een uitdaging en gezocht moet worden naar oplossingen op de lange en korte termijn. In 2024 is de startnotitie voor deze Economische Visie opgesteld.

1.2

Doel van de visie

Het uitblijven van een lokale visie of agenda, die inspeelt op deze huidige en toekomstige ontwikkelingen, kan leiden tot verstoring van de lokale economische structuur die Wassenaar nu heeft. Het doel van deze Economische Visie is dan ook om richting te geven aan het economisch beleid van de gemeente Wassenaar voor de periode 2025 tot 2035. Deze Economische Visie richt zich op het vitaal en aantrekkelijk houden van het centrum en het vinden van ruimte voor lokale bedrijvigheid die niet in de nabijheid van wonen gevestigd kan zijn. Daar waar wonen en werken gecombineerd kan worden wordt dit gestimuleerd. Door kansen en perspectieven te bieden aan de gevestigde sectoren zoals Recreatie en Toerisme, detailhandel en horeca 3

Bron: Regionale Bedrijventerreinenvisie MRDH 2023 - 2030

en het Wassenaars vakmanschap, kan de visie bijdragen aan het versterken van de economie van Wassenaar in 2035 met een duidelijk profiel.

1.3

Leeswijzer

De visie start met een samenvatting van de belangrijkste kenmerken van de Wassenaarse economie in hoofdstuk  2. Daarnaast zijn in bijlage 2 de belangrijke economische sectoren meer in detail beschreven. De economische kenmerken van Wassenaar vormen samen met de beleidskaders de basis en het vertrekpunt van deze visie. In hoofdstuk 3 staat de kernambitie en dit geeft een overzicht van de benodigde inzet vanuit het economische beleid om de ambitie en opgaven te realiseren. Een belangrijke opgave is om voldoende ruimte voor economie te kunnen creëren in Wassenaar. Daarom is in bijlage 3 een ruimtelijke verkenning, met als doel inzicht te geven in de (on)mogelijkheden voor het creëren van ruimte voor de lokale economie opgenomen. In hoofdstuk 4 staat de uitvoeringsstrategie omschreven, Paragraaf 4.1 omschrijft de randvoorwaarden voor samenwerking, paragraaf 4.2 licht het uitvoeringsprogramma toe. In bijlage 6 is het uitvoeringsprogramma opgenomen. Deze visie is tot stand gekomen in samenwerking met de ondernemers in Wassenaar. Daarom is in bijlage 4 een verslag opgenomen van een peiling van de meningen van ondernemers tijdens een ondernemersavond.

Beleid Beleidskaders van de provincie Zuid-Holland, de Metropoolregio Rotterdam Den Haag en gemeentelijke visies zoals de Structuurvisie Wassenaar 2025 “Landgoed aan zee” en de “Visie Wassenaarse Slag 2025”, bieden de richtlijnen voor het realiseren van een toekomstbestendig en aantrekkelijk Wassenaar. Doelstellingen op het gebied van stimuleren duurzaamheid, bescherming van de natuur en cultuurhistorie, efficiënt ruimtegebruik en het behouden van economische veerkracht sluiten in de beleidskaders goed op elkaar aan. Deze visie dient als input voor de op te stellen omgevingsvisie.

Deze Economische Visie Wassenaar bouwt voort op de structuurvisie en dient als input voor de omgevingsvisie. Er zit een uitvoeringsprogramma bij, die concrete acties bevat om de (toekomstige) economische kansen van Wassenaar evenwichtig te kunnen benutten.

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

9

2. Kenmerken van de Wassenaarse economie In paragraaf 2.1 van dit hoofdstuk staat de economische kracht van Wassenaar kernachtig omschreven, oftewel wat is het economisch DNA van Wassenaar. In paragraaf 2.2 is de economische ontwikkeling van de afgelopen jaren beschreven, met aandacht voor trends op het gebied van demografie, werkgelegenheid, bedrijfsvestigingen en sectoren die kenmerkend zijn voor de economische structuur van Wassenaar. In bijlage 2 zijn uitgebreidere omschrijvingen van de sterke sectoren in Wassenaar opgenomen. In paragraaf 2.3 zijn de huidige sterke en zwakke punten van de economie van Wassenaar benoemt, maar wordt ook ingegaan op de toekomstige kansen en bedreigingen. Al deze informatie en analyses vormen de basis voor de ambitie en opgaven voor de periode tot 2035 die in de volgende hoofdstukken centraal staan.

Hoofdrol voor detailhandel en onderwijs en zorg De detailhandel draagt bij aan het onderscheidend karakter van Wassenaar, met een breed aanbod van winkels en een week- en themamarkt voor zowel de inwoners als bezoekers. Het onderwijs in Wassenaar heeft internationale aantrekkingskracht vanwege de internationale scholen zoals de American School of The Hague en The International School Wassenaar. Deze scholen bieden onderwijs van een hoog niveau, wat de regio extra aantrekkelijk maakt voor internationale gezinnen. De zorgsector speelt een belangrijke rol in Wassenaar, met zorginstellingen die bijdragen aan werkgelegenheid en levenskwaliteit voor en van de inwoners. Lokaal vakmanschap - mkb essentieel onderdeel

2.1

Economisch DNA

Exclusief woon- werkmilieu De gemeente Wassenaar is gelegen in de Metropoolregio Rotterdam Den Haag (MRDH), waarbinnen zij zich onderscheidt met een hoogwaardig woon- en werkmilieu, en naast de Leidse Regio. In totaal wonen er 3.770 internationals in Wassenaar. Zij bestaan uit werknemers, inkomensafhankelijke partners en kinderen. Daarnaast heeft Wassenaar met €50.300 het hoogste gemiddelde bruto jaarinkomen per inwoner van alle gemeenten in de provincie Zuid-Holland en daarmee een hoge koopkracht. Het landelijke en groene karakter van Wassenaar is te danken aan de ligging aan de kust en de unieke opeenvolging van landschappen. Het zijn de duinen, de horsten met villawijken en historische buitenplaatsen en een uitgestrekt veenweidegebied, die een aantrekkelijke leefomgeving bieden voor inwoners van Wassenaar. Wassenaar draagt alle waarden van het Nationaal Park Hollandse Duinen uit vanwege de unieke natuurwaarden met Natura 2000-gebieden en erfgoedwaarden die in hoge mate de identiteit van Wassenaar bepalen. Dorps, groen en cultuur gecombineerd Het dorpse karakter is onder andere terug te vinden in het centrum en in de omgang tussen bewoners en ondernemers en ondernemers onderling. Wassenaar heeft een sterke culturele uitstraling door de aanwezigheid van museum Voorlinden en historische bezienswaardigheden, zoals de Landgoederenzone.

Daarnaast vormen het strand en het duingebied langs de kust een onmisbaar onderdeel van het DNA van Wassenaar. Het Wassenaarse recreatiegebied is van hoge kwaliteit en trekt veel bezoekers, net als vakantie- en attractiepark Duinrell.

Daarnaast vormt het lokale midden- en kleinbedrijf (mkb) een essentieel onderdeel van de Wassenaarse economie. Het mkb zorgt voor een sterk ondernemersklimaat, met een breed scala aan lokaal dienstverlenende bedrijven. Dit sterke mkb-netwerk, met veel vakmanschap en lokale kennis, biedt veel werkgelegenheid en draagt bij aan de veerkracht van de lokale economie. Het mkb is voornamelijk gevestigd op de bedrijventerreinen Van Hallstraat, Maaldrift en Verlengde Hoge Klei. Het economisch DNA samengevat:

Het economisch DNA van Wassenaar is exclusief, groen en internationaal, met een gevarieerd aanbod van lokale bedrijven en instellingen die zorg dragen voor zowel de kwaliteit van het leven maar ook een belangrijke economische factor vormen voor Wassenaar.

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

2.2

Feiten en Cijfers

10

Cultuur, recreatie, gezondheids- en welzijnszorg, onderwijs en horeca

Sterke sectoren Sectorsamenstelling In figuur 2.1 is de sectorsamenstelling van de Wassenaarse economie geïllustreerd aan de hand van het aantal banen in de sectoren en het locatiequotiënt. Een locatiequotiënt is een manier om te meten hoe sterk een bepaalde sector aanwezig is in een regio in vergelijking met het nationale gemiddelde. Het laat zien of een sector relatief groter of kleiner is in een specifieke regio dan in het hele land. Een locatiequotiënt hoger dan 1 betekent dat de sector in die regio sterker vertegenwoordigd is dan gemiddeld, terwijl een quotiënt lager dan 1 aangeeft dat de sector daar minder groot is dan het nationale gemiddelde.

In Wassenaar zijn cultuur en recreatie, gezondheidsen welzijnszorg, onderwijs en horeca belangrijke, sterk aanwezige sectoren. Kleinere sectoren die relatief veel aanwezig zijn in de lokale economie zijn de financiële dienstverlening en de verhuur en handel van onroerend goed. Hoewel zakelijke dienstverlening en handel grote sectoren zijn (als naar het aantal arbeidsplaatsen wordt gekeken), heeft Wassenaar voor deze sectoren een lager locatiequotiënt, wat betekent dat ze relatief minder sterk vertegenwoordigd zijn in verhouding tot andere regio’s en gemeenten.

1.400 Gezondheids- en welzijnszorg 1.200 Handel

Aantal banen

1.000

Zakelijke dienstverlening

800

200

Horeca

Cultuur, recreatie, overige diensten

Openbaar bestuur en overheidsdiensten

600

400

Onderwijs

Nijverheid en energie Vervoer en transport Informatie en communicatie

Financiële dienstverlening

Verhuur en handel van onroerend goed

Landbouw, bosbouw en visserij

0 0,0

0,5

1,0

1,5

2,0

2,5

3,0

3,5

Locatiequotiënt Figuur 2.1 – Locatiequotiënten sectoren. Bron: Birch, 2024

Data in dit hoofdstuk is afkomstig van openbare data zoal Lisa, CBS, Primos. Veel van deze data is terug te vinden op Wassenaar in Cijfers - Wassenaar en Home | KVK Regiotool - Kamer van Koophandel waar de meest actuele data te vinden is over de inwoners en de Economie.

4

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025 Meeste bedrijfsvestigingen in sectoren advies en handel Het grootste aantal bedrijfsvestigingen in Wassenaar is te vinden in de sectoren advies en handel (zie figuur 2.2). Opvallend is dat de adviestak niet terugkomt als grote werkgever in Wassenaar (dit komt terug in figuur 2.8), een verklaring hiervoor kan zijn dat een groot aantal van deze vestigingen uit kleine (zzp) bedrijven bestaat. De kleinste sector, zowel in aantal vestigingen als in aantal banen is de land- en tuinbouw.

Vijf van deze innovatieve bedrijven zijn jonger dan 10 jaar, de overige 23 bedrijven zijn meer dan 10 jaar oud. Het feit dat Wassenaar 28 innovatieve bedrijven heeft, met een duidelijke nadruk op de ICT-sector, wijst op een relatief sterk innovatieklimaat in de gemeente. De aanwezigheid van zowel gevestigde bedrijven als jongere bedrijven suggereert een relatief dynamische omgeving.

Innovatief vermogen in ICT In Wassenaar zijn, volgens de Innovatiespotter (2024), 28 innovatieve bedrijven gevestigd. Binnen de verschillende innovatiethema’s – zoals Agrifood, Bouw, High Tech Systemen en Materialen en ICT– komt het ICT als innovatiethema het vaakst voor, zowel in het totale aantal bedrijven als onder de meest innovatieve bedrijven. De ICT-sector valt in figuur 2.2. onder de zakelijke dienstverlening.

Zakelijke diensten Gezondheid Detailhandel Bouw Overig ICT en media Cultuur, sport en recreatie Groothandel Horeca Persoonlijke dienstverlening Financiële instellingen Logistiek Industrie Land- en tuinbouw 0

200

400

600

Figuur 2.2 – Vestigingen naar sectoren. Bron: KVK juni 2025

11

800

1000

1200

1400

1600

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025 Beroepsbevolking en demografie Groot aandeel zzp’ers In Wassenaar is een relatief groot aantal zzp’ers aanwezig. Volgens cijfers van het CBS uit 2023 bestond toen 20% van de beroepsbevolking in Wassenaar uit zzp’ers. Vergeleken met andere gemeenten in Nederland is het aandeel zzp’ers in Wassenaar aanzienlijk hoger (zie figuur 2.3). Het is lastig om prognoses te maken over de ontwikkeling van het aantal zzp’ers voor de komende jaren gezien de aangepaste wetgeving voor schijnzelfstandigheid. De belastingdienst is vanaf 1 januari 2025 deze wetgeving gaan handhaven. Bedrijven en organisaties die mensen als zzp’er inhuren voor werk dat zij niet zelfstandig uitvoeren, kunnen een boete en naheffingen krijgen. In figuur 2.4. is af te lezen in welke branches de ZZP’ers werkzaam zijn. De ZZP’ers in Wassenaar werken voornamelijk in de Zakelijke dienstverlening. In Wassenaar werken ZZP’ers vaker in deze branche dan in omliggende steden en dorpen. De Gezondheid en Bouw branche zijn de daaropvolgende branches waar de meer ZZP’ers werken.

Figuur 2.3 – Overzicht locaties verdeling zzp’ers. Bron: CBS

Zakelijke diensten Gezondheid Overig Bouw Detailhandel Cultuur, sport en recreatie ICT en media Persoonlijke dienstverlening Groothandel Logistiek Horeca Industrie Financiele instellingen Land- en tuinbouw Energie, water en milieu 0

200

400

600

800

Figuur 2.4 – Overzicht verdeling zzp’ers per branche. Bron: Handelsregister KvK april 2025

1000

12

13

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025 Inwonersaantal groeit, beroepsbevolking stagneert Wassenaar telde 27.100 inwoners in 2024. Het inwonersaantal kent een lichte groei in de afgelopen jaren. Deze groei gaat eveneens gepaard met een vergrijzing, te zien aan het aandeel 65-plussers dat jaarlijks met gemiddeld 0,7 procent toeneemt. De beroepsbevolking is sinds 2022 nauwelijks gegroeid. De lichte groei van de bevolking zal voortzetten richting 2050 (zie figuur 2.6). De bevolking zal geleidelijk groeien van nu 27.000 naar 28.000 inwoners in 2035 en 29.000 in 2050. Dit wordt voornamelijk veroorzaakt door de woningbouwprognoses van de gemeente Wassenaar tot 2035 en verder. Daarbij is het de verwachting dat de grote groep 65-plussers ook zal groeien en dat heeft een belangrijke impact op de economie: de vraag naar diensten (detailhandel, horeca, persoonlijke dienstverlening, etc.) zal toenemen. Tegelijkertijd neemt de omvang van de beroepsbevolking in Wassenaar niet toe.

30,000 25,000 20,000 15,000 10,000 5,000 0 2019

2020

2021

19 jaar en jonger

2022

20-64 jaar

2023

2024

65 jaar en ouder

Figuur 2.5 – Verdeling beroepsbevolking Wassenaar. Bron: CBS

30,000 29,000

Opleidingsniveau en besteedbaar inkomen bovengemiddeld Het opleidingsniveau in Wassenaar is relatief hoog. Ongeveer 50 procent van de Wassenaarse bevolking was in 2023 hoogopgeleid (hbo, wo bachelor en wo master, doctor). Vergeleken met het Nederlandse gemiddelde van 33 procent is dit aanzienlijk meer. Daarnaast is ook het gemiddeld besteedbaar inkomen per huishouden per jaar ongeveer 73 procent hoger dan het gemiddelde van Nederland (2023).

28,000 27,000 26,000 25,000 24,000 23,000 2000 2005 2010 2015 2020 2025 2030 2035 2040 2045 2050

Internationale instellingen zorgen voor hoog aandeel internationale inwoners Wassenaar is een dorp met realtief veel internationale inwoners. In 2022 valt 14% van de Wassenaarders onder de definitie van International, dat zijn 3.770 inwoners. Zij kunnen verdeeld worden in internationale kenniswerkers met hun partners en kinderen en diplomatieke werknemers met partners en kinderen. Een groot deel van de kenniswerkers heeft een Engelstalige achtergrond. Sinds corona en Brexit groeit het aantal kenniswerkers dat in Wassenaar woont. Tussen 2020 en 2022 steeg het aantal met 7,4% 5. Dit hoog aantal Internationals is mede te danken aan het grote aantal internationale instellingen en onderwijs dat zich in Wassenaar en in de omliggende steden (Den Haag en Leiden) gevestigd heeft.

Bevolking

Prognose

Figuur 2.6 – Bevolkingsontwikkeling en prognose. Bron: Primos

60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% Laag

Midden

Figuur 2.7 – Opleidingsniveau. Bron: CBS, 2023

Hoog

14

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025 Banenontwikkeling Na dip in banengroei volgt toename Tussen 2013 en 2017 nam het aantal banen af in Wassenaar (zie figuur 2.8.1). Mogelijk heeft de financiële crisis hier langer doorgewerkt dan elders in Nederland. Sinds 2017 is er echter sprake van een constante groei van het aantal banen. Die groei is voornamelijk gerealiseerd door enkele belangrijke sectoren, zoals cultuur/recreatie, zorg en onderwijs (zie figuur 2.8.2). Banengroei zet door en veroorzaakt grotere inkomende pendel De verwachting is dat groei van het aantal banen zich in

de komende 10 jaar door zal zetten. Gelet op de gunstige koopkracht en de vraag naar verschillende diensten door de inwoners van Wassenaar is te verwachten dat de groei in het aantal banen toegerekend kan worden aan bedrijven in toerisme en recreatie, horeca en detailhandel en dorpsverzorgende dienstverlening. Bedrijven die al sterk vertegenwoordigd zijn in Wassenaar. Tegelijkertijd is het de verwachting dat door de vergrijzing de ontwikkeling van de beroepsbevolking niet of nauwelijks zal groeien. Dit betekent dat het groeiende aantal banen voor een grotere inkomende pendel zal gaan zorgen, willen bedrijven de vacatures gevuld krijgen. De bereikbaarheid (OV, fiets en auto) van Wassenaar is daarom een belangrijk aandachtspunt voor de economische ontwikkeling.

11,000 10,800 10,600 10,400 10,200 10,000 9,800 9,600 9,400 9,200 2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

600

800

1000

2023

Figuur 2.8.1 – Banenontwikkeling. Bron: LISA, 2023

Verhuur van roerende goederen en... Gezondheids- en welzijnszorg Groot- en detailhandel; reparatie van auto’s Advisering, onderzoek en overige specialistische zakelijke... Openbaar bestuur, overheidsdiensten en verplichte sociale... Onderwijs Logies-, maaltijd- en drankverstrekking Cultuur, sport en recreatie Bouwnijverheid Informatie en communicatie Overige dienstverlening Verhuur van en handel in onroerend goed Financiele instellingen Industrie Landbouw, bosbouw en visserij Winning en distributie van water;...

0

200

400

1200

1400

2020 2021 2022 2023

Figuur 2.8.2 – Ontwikkeling banen naar sectoren. Bron: LISA, 2023 5

Bron Nota Internationals in Wassenaar

1600

1800

2000

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

15

Brede welvaart

Brede welvaart en Economie

Hoge score op brede welvaart

Bedrijven leveren op vele manieren een belangrijke bijdrage aan de brede welvaart. Onder andere op het gebied van:

Met brede welvaart wordt de kwaliteit van leven gemeten aan de hand van 41 indicatoren verdeeld over verschillende thema’s die bijdragen aan het welzijn van mensen. Wassenaar scoort bovengemiddeld op de brede welvaartmonitor van CBS (2024) in verhouding tot zowel Nederland als de MRDH. Dit komt door een goed resultaat op de volgende thema’s. • In de categorie Arbeidsmarkt en vrijetijd scoort Wassenaar vooral goed op de indicatoren ‘bevolking met een startkwalificatie’ en ‘lage werkloosheid’. • Ook in de categorie Gezondheid scoort Wassenaar op alle indicatoren binnen dit thema bovengemiddeld. Wel is een lichte toename van inwoners met overgewicht te zien en de ervaren gezondheid heeft een dalende trend in de afgelopen jaren, maar de inwoners van Wassenaar hebben nog steeds een overwegend zeer goede gezondheid. • Als het gaat om Materiële welvaart, dan scoort Wassenaar zeer goed op het besteedbaar inkomen en het Bruto Binnenlands Product, het aantal geregistreerde problematische schulden ligt ruim onder het nationaal gemiddelde, maar is wel toegenomen in de afgelopen jaren. • Ook in de categorie Milieu scoort Wassenaar goed, met name op de hoeveelheid natuur per inwoner. • In de categorieën Sociaal (sociale contacten, vrijwilligerswerk) en Subjectief welzijn (tevreden zijn met het leven) volgt Wassenaar de landelijke en regionale trend.

Arbeidsmarkt en vrijetijd • Werkgelegenheid: Bedrijven zorgen voor banen, wat inkomenszekerheid en sociale participatie bevordert. • Samenwerking Onderwijs: Bedrijven bieden stageplaatsen en dragen bij aan kennisontwikkeling. Gezondheid • Gezondheid & Welzijn: Door sport toegankelijk te houden, bevorderen bedrijven indirect een gezonde levensstijl voor jong & oud. Materiële Welvaart • Lokale Economie: Bedrijven stimuleren de economische dynamiek, onder andere via inkoop bij lokale leveranciers, horeca en diensten. • Innovatiekracht: Bedrijven brengen vernieuwing in producten, diensten en processen die welvaart op de langere termijn versterken. Sociaal • Sociale cohesie en gemeenschapszin: Sportclubs zijn ontmoetingsplekken die sociale verbinding en inclusie versterken. Sponsorring door bedrijven ondersteunt deze verenigingen. Natuurlijk kapitaal • Milieu: Bedrijven kunnen bijdragen aan het behoud van natuurlijk kapitaal door efficiënter gebruik van hulpbronnen, afvalreductie, duurzame productontwikkeling, verantwoord inkopen, bescherming van biodiversiteit, transparantie in milieu-impact en het bevorderen van bewustwording onder klanten en medewerkers. Dit bevordert zowel de ecologische als de economische duurzaamheid op de lange termijn.

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

16

2.3 Krachten, zwaktes, kansen en bedreigingen Op basis van de economische kenmerken volgt in deze paragraaf een analyse van de belangrijkste (huidige) krachten en zwaktes van de Wassenaarse economie, maar ook van de kansen en bedreigingen die op de economie kunnen afkomen. In de Economische Visie wordt rekening gehouden met de huidige situatie maar ligt het accent op het benutten van de toekomstige kansen en het vinden van oplossingen voor de bedreigingen. Deze zijn samengevat in het onderstaande overzicht. Krachten • • • • •

Sterk imago voor recreanten en toeristen Dorpsverzorgende bedrijvigheid Groene werkomgeving Ligging binnen stedelijke regio Sterke organisatiegraad ondernemers

Zwaktes • • •

Ruimtegebrek voor ondernemers die willen uitbreiden Toekomstbeeld voor Van Hallstraat onduidelijk Bereikbaarheid en ontsluiting per auto en openbaar vervoer

Kansen • • • • • • • • • • •

Toenemende vrijetijd en koopkracht inwoners en bezoekers Groei binnenlands toerisme Uitbreiding bedrijventerrein Maaldrift Beter Benutten bedrijventerreinen Verduurzamen bedrijven en bedrijventerreinen Aantrekkelijke locaties voor kantoorhoudende bedrijven Combineren van wonen en werken Grote winkelpanden opsplitsen Toestaan beperken vloeroppervlakte per winkel Omgevingsbeleid provincie Zuid-Holland Subsidies en ambassadeurs detailhandel, duurzaamheid en bedrijventerreinen provincie Zuid-Holland

Bedreigingen • • • • • • • • • •

Vergrijzing inwoners Wassenaar Krapte op de arbeidsmarkt Mismatch onderwijs & arbeidsmarkt Recreatieve druk op groene gebieden en cultuurlandschap Toenemende verkeersdruk Netcongestie Cybersecurity Winkelleegstand Krapte op de woningmarkt voor starters Omgevingsbeleid provincie Zuid Holland

Krachten

Zwaktes

Wassenaar heeft een aantal sterke punten die de gemeente aantrekkelijk maakt voor bedrijven. De economie is te omschrijven als een dorpsverzorgende economie met bedrijven die, zoals de term al aangeeft, diensten leveren aan de inwoners van Wassenaar. Denk hierbij aan de loodgieter, elektricien, hovenier, schilder en bedrijven die toeleveranciers zijn, kortom lokaal vakmanschap, maar denk ook aan de detailhandel en horeca. De ligging binnen de stedelijke regio is voor deze bedrijven een voordeel, omdat zij daardoor gemakkelijk hun verzorgingsgebied kunnen uitbreiden.

Wassenaar heeft drie bedrijventerreinen en geen zachte of harde plancapaciteit om deze bedrijventerreinen uit te breiden of elders een nieuw bedrijventerrein te ontwikkelen. Dat staat de groei van het reguliere (lokale) mkb en grootschalige detailhandel (tuin- en bouwcentra) in de weg en draagt niet bij aan een aantrekkelijk vestigingsklimaat.

Het imago van Wassenaar als dorp is ook één van de krachten: toeristen en recreanten weten Wassenaar te vinden. Deze groene omgeving is ook voor werknemers prettig om in te werken. Al is er op de bedrijventerreinen nog wel winst te behalen als het gaat om de hittestress. Doordat de ondernemers verenigd zijn in onder andere Ondernemend Wassenaar en BIZ-en wordt er onderling samengewerkt en worden de belangen vertegenwoordigd richting onder andere de gemeente. Deze combinatie maakt de lokale economie weerbaar en vitaal.

Ruimte bieden voor deze bedrijven is van belang om de werkgelegenheid te behouden en bovenal om deze bedrijven te behouden voor Wassenaar. Een ander knelpunt is de bereikbaarheid, met name per auto (voor zowel doorgaand verkeer als bestemmingsverkeer), maar ook per openbaar vervoer. Daarnaast is er momenteel onvoldoende zicht op het toekomstbeeld voor de Van Hallstraat, wat kan leiden tot onzekerheid en terughoudendheid bij ondernemers voor het doen van investeringen in hun pand of bedrijf.

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

17

Kansen

Bedreigingen

Een kans om de economie van Wassenaar te laten groeien is het creëren van ruimte voor ondernemers die willen uitbreiden of verhuizen en voor startende ondernemers. Dit zou kunnen door het bestaand bedrijventerrein Maaldrift aan twee kanten uit te breiden en in te zetten op het beter benutten van Maaldrift en de andere bedrijventerreinen. Tevens is het van belang, waar dit mogelijk is, om bij woningbouwontwikkelingen in Wassenaar in te zetten op de combinatie van wonen en werken. Daarnaast biedt Wassenaar aantrekkelijke locaties (statige panden met woonfunctie) die ook potentie hebben voor een kantoorfunctie.

Het is moeilijk voor ondernemers om geschikt personeel te vinden en te behouden. De oorzaak hiervan ligt voor een groot deel in de demografische kenmerken van Wassenaar, zoals de vergrijzing van de lokale bevolking en de krimpende beroepsbevolking. Maar de krapte op de arbeidsmarkt heeft ook te maken met de kwalitatieve mismatch op de arbeidsmarkt die optreedt als de kwaliteiten, wensen en het opleidingsniveau van de werkzoekenden niet aansluiten op de vraag van de werkgevers. Daarom is het voor bedrijven in Wassenaar van belang om een goede aansluiting met het onderwijs te houden voor zowel het aantrekken van stagiairs als de ontwikkeling van het eigen personeel. Tot slot zorgt het tekort aan starterswoningen in Wassenaar ervoor dat starters vertrekken uit de gemeente en ondernemers daardoor moeite hebben met het aantrekken van jonger, nieuw personeel.

Het verduurzamen van de huidige bedrijvigheid biedt niet alleen milieuwinst, maar kan ook economische voordelen opleveren. Zo leidt een pand met een hoger energielabel bijvoorbeeld tot lagere energiekosten en is deze meer waard bij verkoop. Daarnaast liggen er kansen voor het ontwikkelen van dienstverlening op het gebied van duurzaamheid. Om de leegstand van winkelpanden tegen te gaan is het opsplitsen van de grotere panden in meerdere kleine panden een kans. Net als het toestaan van een andere functie aan de achterzijde van een winkelpand, waarmee de vloeroppervlakte van de winkel wordt beperkt. Het is een trend dat kleinere panden meer gewild zijn. Dit draagt, naast het aanpakken van leegstand, tevens bij aan een divers winkelaanbod. Het omgevingsbeleid van provincie Zuid-Holland is zowel een kans als een bedreiging. De druk op de ruimte is groot, zowel wonen, werken als natuur vragen om, vaak dezelfde, ruimte. Binnen het omgevingsbeleid is opgenomen dat er alleen nog binnen de bestaande contouren ontwikkeld mag worden. Voor de groei van de economie is dit een bedreiging. Gemeenten mogen enkel nog bedrijventerreinen ontwikkelen binnen de gereserveerde ruimte.

Bestaande bedrijventerreinen worden sinds 2024 beschermd, dit betekent dat als een bedrijventerrein moet wijken voor bijvoorbeeld woningbouw, het aantal hectaren bedrijventerrein gecompenseerd moet worden en elders in de gemeente moet terugkomen. Zo wordt het aantal hectaren voor bedrijventerreinen beschermd. Dit was jaren terug anders en te vaak dat bedrijventerreinen opgeofferd werden om woningbouw mogelijk te maken. Provincie Zuid-Holland heeft naast het omgevingsbeleid ook beleid op het gebied van detailhandel, bedrijventerreinen en duurzaamheid. Door het inzetten van ambassadeurs en het verstrekken van subsidies op deze thema’s wil de provincie gemeenten en ondernemers ondersteunen bij de opgaven die er op die thema’s zijn. Met toenemende vrijetijd en koopkracht, met name bij ouderen, zal de vrijetijdseconomie in Wassenaar een verdere groei kennen in de komende 10 jaar. Daarnaast is het binnenlands toerisme sinds de coronapandemie sterk gegroeid. Verschillende bedrijven profiteren van deze groei. Het gaat hierbij niet alleen om de horeca, strandtenten en musea maar om ook bedrijven als de fietsverhuur of kanoverhuur.

Het beschermen van natuurgebieden blijft de komende jaren een belangrijk thema. Wel komt de natuur verder onder druk te staan als gevolg van de vraag naar ruimte voor wonen, werken en recreëren. De toenemende verkeersdruk zal worden veroorzaakt door verschillende beoogde ontwikkelingen, zowel in Wassenaar (uitbreiding van Mobilisatiecomplex Maaldrift door Defensie) als daarbuiten (ontwikkeling van nieuwe woonwijk Valkenhorst door gemeente Katwijk), maar ook door de verwachting dat de inkomende pendel groter zal worden. In nagenoeg heel Nederland is netcongestie een uitdaging, zo ook in Wassenaar. De druk op het energienetwerk is een bedreiging voor ondernemen in Wassenaar. In Nederland ontstaan lokale oplossingen voor netcongestie, zoals gezamenlijke stroomaansluitingen, energiehubs en gedeelde batterijopslag. Zo kunnen ondernemers binnen de bestaande netcapaciteit hun energiebehoefte opvangen. Deze oplossingen vragen om een goede ruimtelijke inpassing zodat energie, ruimte en economie met elkaar in balans zijn. Voor Wassenaar is de winkelleegstand een bedreiging. Grote winkelketens gaan failliet en laten grote winkelpanden leeg achter. Ook blijft het aandeel online winkelen ten opzichte van fysiek winkelen stijgen, waardoor de detailhandel in winkelgebieden het zwaar blijft hebben.

Cyberaanvallen worden steeds geavanceerder en met de opkomst van generatieve AI worden constant nieuwe methoden ontwikkeld om bedrijven te hacken. Bedrijven moeten investeren in sterke cybersecurity-maatregelen om hun gegevens en systemen te beschermen tegen hackers.

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

18

3. Visie en Ambitie Visie

Inzet vanuit economisch beleid

Door het bieden van ruimte aan dorpsverzorgend ondernemerschap is de economie van Wassenaar gegroeid, is er meer werkgelegenheid, zijn er nieuwe lokale ondernemers gestart en is er sprake van een goed ondernemersklimaat. Wij werken samen met werkgevers en onderwijs aan een veerkrachtige arbeidsmarkt. Dit biedt perspectief voor iedereen in Wassenaar. In het winkelgebied gaat beleving, ontmoeten en ondernemerschap samen en doorbreken we de leegstand. Wassenaar is een aantrekkelijke bestemming voor dagrecreanten en toeristen. Vergrijzing is geen bedreiging maar een kans voor ondernemerschap bijvoorbeeld voor het introduceren van nieuwe vormen van zorg en welzijn. We bouwen aan een duurzame en circulaire toekomst waarin energie, economie en natuur in balans zijn. We hebben ruimte op bedrijventerreinen en elk bedrijf zit op de juiste plek.

Uit de vorige hoofdstukken blijkt dat de economie blijft groeien, maar ook met tal van veranderingen te maken heeft. Dit hoofdstuk geeft de inzet weer die nodig is vanuit het economisch domein. Deze inzet is uitgewerkt per sector, omdat iedere sector een specifieke aanpak vraagt. Daarbij worden ook enkele bedrijven van Wassenaar uitgelicht, omdat die een belangrijke plek innemen binnen hun sector, bijvoorbeeld vanwege een grote bekendheid, sterk imago, innovatie of vele bezoekers. Sector overstijgende thema’s zoals bereikbaarheid, wonen, natuur en cultuur worden in dit hoofdstuk buiten beschouwing gelaten maar zijn wel belangrijk voor de economie. De beleidsinzet voor deze thema’s is verwoord in andere vigerende beleidsdocumenten en visies.

Ambitie De ambtie is het versterken van de lokale economie en het lokale vestigingsklimaat richting 2035 en verder. Met het versterken van de gevestigde sectoren, waaronder Recreatie en Toerisme, detailhandel en horeca en het Wassenaars vakmanschap heeft de economie van Wassenaar in 2035 een duidelijk profiel. Het uitgangspunt is dat de bestaande ruimte voor bedrijvigheid behouden blijft. Er zal worden ingezet op het beter benutten van deze ruimte en daarnaast zal de haalbaarheid van uitbreidingsmogelijkheden van bedrijventerrein Maaldrift worden bepaald. Beide heeft als doel het creëren van meer ruimte voor economische activiteiten, binnen of aansluitend op de bestaande ruimte voor bedrijvigheid. Op deze manier blijft Wassenaar een aantrekkelijk, dynamisch en vitaal dorp om in te ondernemen, met voldoende werkgelegenheid zodat naast wonen ook werken in Wassenaar aantrekkelijk is.

Wassenaar kan worden gepositioneerd als de groene omgeving tussen de stedelijke regio’s Den Haag en Leiden, met een unieke woon- en werkomgeving die bijdraagt aan het internationale vestigingsklimaat. Daarbij wordt gestreefd naar het versterken van de lokale economie door het behoud van bestaande ruimte voor bedrijven en het creëren van gerichte ruimte voor diverse economische activiteiten binnen de bestaande gebieden. Dit alles met het doel Wassenaar aantrekkelijk te houden als een dynamisch en vitaal dorp om in te wonen en te werken.

Bedrijventerreinen en mkb

Toerisme en recreatie

Detailhandel en horeca

Internationale Dienstverlening

Arbeidsmarkt en onderwijs

Zorg

Duurzaamheid

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

3.1

Bedrijventerreinen en mkb De Bosrand

(Uitbreiding) Maaldrift Er liggen diverse onderzoeken (Metropoolregio Rotterdam – Den Haag, provincie Zuid-Holland) die aantonen dat de behoefte aan bedrijventerreinen veel groter is dan het aanbod in de regio. Voor Wassenaar geldt dat er, momenteel, helemaal geen aanbod is, terwijl er bedrijven zijn die willen uitbreiden. In de Noordrand zijn er bedrijven die idealiter zouden verplaatsen net als dat er bedrijven zijn die om te kunnen groeien moeten verhuizen. Kortom in Wassenaar is er op dit moment geen ruimte beschikbaar voor de ruimtevraag. Daarom is ten behoeve van deze visie een Ruimtelijke Verkenning (zie bijlage 3) uitgevoerd. In deze verkenning zijn meerdere locaties in Wassenaar onderzocht op haalbaarheid. De enige reële uitbreidingsmogelijkheid is de uitbreiding van het bedrijventerrein Maaldrift met c.a 1,3 hectare ten noorden van het bedrijventerrein (Trambaan) en c.a. 3,5 hectare ten zuiden (ABF-terrein). De Trambaan wordt al onderzocht binnen het project Gemeentewerf. Defensie gaat op zijn terrein Maaldrift uitbreiden, deze ontwikkeling kan koppelkansen opleveren onder andere op het gebied van de ontsluiting van het bedrijventerrein Maaldrift en de eventuele uitbreiding. Daarnaast kan er wellicht ruimte gecreëerd worden door het beter benutten van bestaande locaties (zie de Ruimtelijke Verkenning in bijlage 3).

MRDH heeft in 2024 een verkenning laten uitvoeren om de ruimte op het bestaande bedrijventerrein (Maaldrift 1 en 2) beter te benutten. De conclusie van deze verkenning is dat dit enerzijds kan door bedrijven die elders beter gevestigd zouden kunnen zijn (milieucategorie 1 en 2) op termijn te motiveren om te verhuizen naar gebieden waar alleen deze laag milieucategorie toegestaan is. Anderzijds is ook nagegaan of de nu beschikbare ruimte intensiever benut kan worden. Dat kan ook ruimtewinst opleveren. De conclusie uit de Ruimtelijke Verkenning is dat in de komende jaren maximaal c.a. 4,5 hectare voor bedrijvigheid beschikbaar komt als de uitbreiding van Maaldrift, aan beide zijden gerealiseerd wordt. Het uitgangspunt is dat bij de gronduitgifte zowel het publiek- als privaatrechtelijk instrumentarium goed wordt benut en gewerkt zal worden met simpele en relevante uitgiftecriteria, passend bij het Economisch DNA van Wassenaar; Lokaal ondernemerschap, dorpsverzorgend vakmanschap en duurzaam. Een ander uitgangspunt is dat de American School of The Hague (ASH) de beschiking moet blijven houden over voldoende sportfaciliteiten. Het tekort aan bedrijventerreinen doet zich ook in de buurgemeenten voor, zowel in de Haagse als de Leidse regio. Als daar een nieuw (regionaal) bedrijventerrein beschikbaar komt dan zou dat voor enkele Wassenaarse bedrijven ook een optie kunnen zijn.

Ruimte voor economie moet in de komende jaren op de agenda blijven staan bij de integrale ontwikkelingen en afwegingen in Wassenaar, bijvoorbeeld in het kader van het opstellen van de Omgevingsvisie en de uitwerking van de NOVEX Zuidelijke Randstand.

De Bosrand is in 1980 gestart in Wassenaar en uitgegroeid tot een toonaangevend familiebedrijf in de Nederlandse tuinbranche, met in totaal zes tuincentra, twee groothandels en eigen kwekerijen. Naast het brede assortiment en deskundig advies biedt De Bosrand een inspirerende winkelbeleving voor huis, tuin en dier met seizoensgebonden activiteiten, workshops en horeca, waarmee natuur, ontmoeting en educatie samenkomen. Op de locatie Wassenaar werken ruim 120 van de in totaal 600 medewerkers, waarmee De Bosrand een substantiële bijdrage levert aan de lokale werkgelegenheid. Het bedrijf vervult een unieke rol in de regio door niet alleen consumenten te bedienen via het tuincentrum, maar met de naastgelegen groothandel en kwekerij ook hoveniers, gemeenten en andere groengespecialiseerde bedrijven tot hun klanten te kunnen rekenen. Als expert in groen draagt De Bosrand actief bij aan het vergroenen en verduurzamen van de leefomgeving. De rol die de tuinbranche inneemt is van groot belang in Wassenaar, met haar groene kwaliteiten in een verstedelijkte regio, en voor het behalen van de duurzaamheidsdoelstellingen van de gemeente, zoals het bevorderen van biodiversiteit en het nemen van klimaatadaptieve maatregelen.

19

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025 Verlengde Hoge Klei De Verlengde Hoge Klei is een kleinschalig gebied dat bestemd is voor de vestiging van bedrijven van nijverheid, ambacht en handel. Veel bedrijven op de Verlengde Hoge Klei zijn familiebedrijven, met lokale werknemers en kennen hun oorsprong in Wassenaar zoals een logistiek bedrijf en een ijsmakerij. Het is een locatie waar bedrijven kunnen starten om daarna door te groeien. Dit is dan ook een terrein dat behouden moet blijven voor bedrijvigheid en waar gekeken zal gaan worden naar duurzaamheid en kwaliteit, zodat het ook in de toekomst prettig ondernemen is op deze locatie. Van Hallstraat Bedrijventerrein Van Hallstraat wordt op dit moment door uiteenlopende ondernemingen gebruikt. Dit wordt mogelijk gemaakt doordat het gebied een gemengde bestemming heeft. De gebruiksmogelijkheden volgens het geldende omgevingsplan zijn ruim:Bedrijven, ateliers, detailhandel in volumineuze goederen, dienstverlening, kantoren, maatschappelijke functies, fitness, sportschool en wonen (alleen op de verdieping). Een belangrijk vraagstuk voor deze locatie is het gebrek aan parkeermogelijkheden. Ook is de bereikbaarheid voor vrachtverkeer en de overlast die parkerende vrachtwagens opleveren voor de doorstroming van het verkeer een aandachtspunt.

De ondernemers van dit terrein geven aan dat het prettig ondernemen is, de centrale ligging in het dorp met diverse uitvalswegen zorgt voor een goede bereikbaarheid. Dat de Van Hallstraat er in de toekomst iets anders uit kan komen te zien vinden ze begrijpelijk, maar het terrein moet wel behouden blijven voor bedrijvigheid. Toekomstbestendige bedrijventerreinen Door de drie Wassenaarse bedrijventerreinen te optimaliseren - door uitbreiding, profilering, verduurzaming en efficiënt ruimtegebruik - ontstaat er een gezonde lokale economie, waarin de verschillende bedrijventerreinen elkaar aanvullen en allen bijdragen aan het dorpsverzorgende karakter. Het doel is om toekomstbestendige bedrijventerreinen te realiseren, met focus op het Wassenaars vakmanschap die bijdraagt aan de leefbaarheid van het dorp en inspeelt op de behoeften van de gemeenschap. Het past niet bij de aard, schaal en mogelijkheden van Wassenaar om een gespecialiseerde campus te faciliteren of samen te werken in een topsector. Wat is nodig De uitbreidingsvraag van het mkb en het vinden van geschikte ruimte vormen de komende jaren een van de grootste uitdagingen. De gevonden uitbreidingsmogelijkheden, zoals het ABF-terrein (of een gedeelte daarvan), verdienen daarom nader onderzoek.

20

Het ABF-terrein is heeft nu de bestemming sport. In de gemeente zijn drie zogenoemde ‘hotspots’ sportparken waar sport en bewegen samenkomen. Dit zijn de sportparken aan de Dr. Mansveltkade, Kerkehout en De Roggewoning. In de Sportvisie 2025 – 2035 is opgenomen dat zij in 2035 toekomstbesteding, duurzaam, multifunctioneler met meerdere sport- en beweegvormen en openbaar toegankelijk zijn. Tevens is opgenomen dat voor Sportpark Kerkehout de gemeente denkt aan het transformeren van een voetbalveld naar een gecombineerd rugbyclub/voetbalveld voor de Wassenaar Warriors, zodat zij een tweede rugbyveld krijgen. Het ABF-terrein is geen hotspot en wordt gebruikt door de American School of The Hague (ASH). Sport is een belangrijk onderdeel van hun curriculum. De ASH maakt gebruik van een eigen voetbalveld en dus van het ABF-Terrein, welke beide in het verlengde van de school gesitueerd zijn. Bij een transformatie van het ABF-terrein naar bedrijventerrein, is een noodzakelijke randvoorwaarde dat de school voldoende sportruimte overhoudt om sport en bewegingsonderwijs te kunnen bieden. De gemeente zal samen met de ASH kijken naar de mogelijkheden en alternatieven. Naast uitbreiding is het essentieel om bestaande bedrijventerreinen optimaal te benutten, te verduurzamen en een toekomstvisie te ontwikkelen voor de Van Hallstraat.

In deze toekomstvisie zal er niet alleen aandacht worden besteed aan het beter benutten en verduurzamen van de Van Hallstraat, maar zullen ook de gebruiksfuncties worden herzien en zal worden onderzocht welke mogelijkheden er zijn om de stedenbouwkundige uitstraling en de verkeerssituatie te verbeteren. Deze ambities kunnen alleen worden gerealiseerd met een sterke samenwerking tussen ondernemers. Het is daarom belangrijk om de BIZ Maaldrift elke vijf jaar te verlengen. Voor andere terreinen is het wenselijk om de professionalisering van de samenwerking te verkennen en actief te ondersteunen. ................................................................................ Inzet: 1. De mogelijkheden van de “Beter Benutten Analyse” van Maaldrift verder verkennen en bespreken met pandeigenaren 2. Toekomstplan Van Hallstraat maken, waarbij het uitgangspunt is dat de Van Hallstraat behouden wordt voor bedrijvigheid passend binnen een woonomgeving 3. Samenwerking BIZ Maaldrift voortzetten door deze elke 5 jaar te verlengen. 4. De procedure tot wijziging van het vigerende omgevingsplan starten voor de uitbreiding van Maaldrift voor de locatie ABF-terrein (of een gedeelte daarvan).

ECONOMISCHE VISIE WASSENAAR - 2025

3.2

Recreatie en Toerisme

Wassenaar is op het gebied van Recreatie en Toerisme onderscheidend in de regio. Met een divers aanbod van cultuur, zoals de Warenar, recreatie en natuur is er voor zowel bezoekers als inwoners van Wassenaar voldoende te beleven. Recreatie en toerisme hebben een veelzijdige betekenis, het is zowel economisch (in de vorm van werkgelegenheid en bestedingen) van belang als sociaalmaatschappelijk (ontmoeting en verbinding) en voor het algemene welzijn (gezondheid van lichaam en geest). Groei verwacht De komende jaren is een forse groei van het toeristisch bezoek te verwachten, wat een kans is voor de economie en werkgelegenheid in Wassenaar, maar een grote druk op de recreatie- en natuurgebieden geeft. Het internationale toerisme naar Nederland groeit al jaren sterk. De groei is deels toe te kennen aan de Aziatische toestroom van toeristen. Ook toerisme uit Duitsland, België en het Verenigd Koninkrijk blijft groeien. Tot 2035 is de verwachting dat het toerisme zich meer dan voorheen zal verspreiden over het land, onder meer naar de Haagse regio (bron: NBTC), waar Wassenaar deel vanuit maakt. Daarnaast groeit ook het binnenlands toerisme. Steeds meer Nederlanders kiezen voor een korte vakantie in eigen land met een groene en culturele bestemming. Voor Wassenaar kan dit betekenen dat het aantal bezoekers bij toeristisch bedrijven en musea groeit.

Promotie Wassenaar Op dit moment is de promotie van de toeristische en recreatieve bestemmingen van Wassenaar ondergebracht bij de “Streek van Verrassingen”. Dit is een regionale samenwerking tussen Leiden, Katwijk, Oegstgeest, Warmond, Wassenaar en Voorschoten, waarbij Leiden&Partners de penvoerder is. Met Streek van Verrassingen worden zowel bezoekers als bewoners van de regio geïnspireerd om deze te bezoeken. Daarmee wordt bijgedragen aan het spreiden van bezoekers over de regio. Daarnaast lopen er nog diverse lokale acties om tot betere afstemming te komen van ontwikkelingen en activiteiten op het gebied van Recreatie en Toerisme en wordt er samengewerkt aan evenementen en marketing. Die lopende zaken, bijvoorbeeld het opzetten van een Netwerk Vrijetijdseconomie, dienen onveranderd te worden voortgezet. Een heldere agenda voor de komende jaren zal leiden tot effectievere inzet van menskracht en middelen. De gemeente wil samen met de ondernemers komen tot goede afspraken over gebiedspromotie en de evenementenkalender. De VVV heeft op dit moment een plek in het gebouw van de Bibliotheek, ook met deze partijen wordt de toekomst verkend.

21

De groeiende sector komt niet alleen ten goede aan de direct betrokken bedrijven maar heeft een bredere impact op de lokale economie. Het streven is het economische nut van het toerisme ook voor andere sectoren, zoals de detailhandel en de horeca te vergroten. Wat is nodig? ................................................................................ Om Recreatie en Toerisme te laten doorontwikkelen in de aankomende jaren, hoeft het ‘toeristisch product’ van Wassenaar niet aangepast te worden. De aanwezigheid van verschillende soorten toeristische verblijfsaccommodaties en musea en dag-attracties in combinatie met de ligging aan zee en in het duingebied, waar al een hoge recreatiedruk is, biedt een voldoende basis. Naast deze relatief grote publiekstrekkers is in Wassenaar een aantal kleinere toeristische bestemmingen aanwezig, zoals de Atlantikwall en een aantal landgoederen, waaronder Koninklijk Landgoed De Horsten. De aandacht zal vooral gericht zijn op promotie van de kleinere publiekstrekkers, wat zal zorgen voor een spreiding van de bezoekers over de gemeente. Het centrum wordt hierbij gezien als een belangrijke schakel die bezoekers weet te boeien en binden.