Bijlage 1. Beleidsnota Ouderenbeleid 2025

B E L E I D S N O TA O U D E R E N B E L E I D 2 0 2 5

2

Inhoudsopgave Samenvatting5 1. Inleiding 

8

1.1

9

Leeswijzer 

2.

Evaluatie van voorgaand beleid

11

3.

Probleemstelling (Welke maatschappelijke vraagstukken spelen er?) 

16

3.1 3.2

16 16

4.

5.

Beleidsplan Sociaal Domein Wassenaar Bronnenonderzoek 

Maatschappelijke opgaven, doelen en effecten (Wat willen we bereiken?)

31

4.1 4.2

31 32

Maatschappelijke opgaven Doelen en effecten

Strategie en uitvoering (Hoe gaan we eraan werken?)

34

5.1 5.2

34 34

Uitgangspunten strategie Beleidsplan Sociaal Domein Wassenaar Aanpak van het Ouderenbeleid

6.

Indicatoren en monitoring

38

7.

Financiën en risico’s

41

7.1 7.2

41 41

8.

Overzicht kosten en dekking Mogelijke risico’s

Vervolg

43

Bijlage A. Overzicht en evaluatie van de kostenbesparende maatregelen Wmo

45

Bijlage B.

48

Citaten uit participatietraject

3

Beleidsnota Ouderenbeleid

4

Beleidsnota Ouderenbeleid

Samenvatting Voor u ligt de beleidsnota Ouderenbeleid van de gemeente Wassenaar. Deze beleidsnota geeft antwoord op de vragen ‘Wat willen we bereiken?’ en ‘Hoe gaan we eraan werken?’. We sluiten aan bij de genoemde visie en uitgangspunten van het Beleidsplan Sociaal Domein Wassenaar, dat in juni 2024 is vastgesteld door de gemeenteraad:

‘We vinden het belangrijk dat iedereen in ons dorp mee kan doen, van jong tot oud. We willen voorkomen dat een te vermijden onder­steunings-, hulp- of zorgvraag ontstaat en zetten in op preventie. Op het moment dat het nodig is, willen we dat er een passend aanbod is van informatie, advies, ondersteuning, hulp en zorg.’

Deze opgave heeft draagvlak nodig en daarom is een participatie­ traject opgezet om de opgave aan te vullen en te concretiseren, gericht op ouderen in Wassenaar. Naast het onderzoeken van bestaande (onderzoeks)literatuur en cijfers, is de richting van het Ouderenbeleid daarom voornamelijk bepaald door de inbreng van deze doelgroep. We richten ons niet alleen op de uitdagingen rondom de vergrijzing, maar ook op de kansen die deze biedt. De maat­ schappelijke waarde van ouderen is namelijk groot en dat is onder andere terug te zien in de kennis en ervaring die ouderen meenemen op de arbeids­markt en in vrijwilligerswerk.

Om inbreng op te halen zijn drie participatiesessies georganiseerd waarvoor breed is uitgenodigd om zo de ouderen van Wassenaar, hun eventuele mantelzorgers en betrokken maatschappelijke organisaties te bereiken. We hebben hen gevraagd mee te denken over de belang­ rijkste uitdagingen en opgaven die zij zien voor Wassenaar op het gebied van de vergrijzing. Daarnaast heeft de gemeente de opdracht gegeven aan een onafhankelijk onderzoeksbureau om de behoeften van de doelgroep op te halen door in gesprek te gaan met inwoners op straat. De opgehaalde informatie en inbreng vanuit het bronnenonderzoek en vanuit de diverse participatiesessies en gesprekken met de doelgroep, heeft geleid tot de formulering van een aantal overkoepe­ lende maatschappelijke opgaven. Voor Wassenaar betekent dit concreet dat we de komende jaren kiezen om aan de volgende maat­schappelijke opgaven te werken voor ouderen. 1. Levensloopbestendig wonen en leven. We staan voor de opgave om ervoor te zorgen dat er voldoende geschikte, betaalbare woningen beschikbaar zijn voor de ouderen in Wassenaar. Hierbij zijn een aantrekkelijke, toegankelijke en veilige fysieke leef­omge­ ving en het versterken van de sociale cohesie in de wijk van belang. 2. Gezond en vitaal ouder worden.

We staan voor de opgave om ervoor te zorgen dat alle ouderen, zowel inwoners met als zonder (onzichtbare) beperking, in Wassenaar zo gezond en vitaal moge­ lijk ouder worden. Het gaat hierbij niet alleen om het fysieke aspect van gezondheid, maar ook de sociale en financiële aspecten.

Beleidsnota Ouderenbeleid

5

S a m e nv a t t i n g

3. Beschikbaarheid en toegankelijkheid van informatie, advies, ondersteuning, hulp en zorg. We staan voor de opgave om ervoor te zorgen dat inwoners die daarop aangewezen zijn, de juiste informatie, advies, ondersteuning, hulp en zorg krijgen, op de juiste plek. Binnen deze opgave is extra aandacht nodig voor de mantelzorgers in Wassenaar, voor de beschikbare vervoers­ mogelijkheden voor ouderen, voor de vindbaarheid van informatie en voor de financiële situatie van inwoners. In deze nota staan de doelen en effecten uitgewerkt die bij deze opgaven horen. Ook staat omschreven hoe we hieraan gaan werken. Er wordt aansluiting gezocht bij onder andere het Sociaal Team Wassenaar, de Woonzorgvisie, de Omgevingsvisie, het uitvoerings­ programma Lokale Inclusieagenda, het Gezond en Actief Leven Akkoord en het Integraal Zorgakkoord. De concrete acties die bij deze aanpak horen, worden uitgewerkt in diverse uitvoeringsprogramma’s. Het realiseren van de opgaven en doelen uit het Ouderenbeleid zal plaatsvinden binnen de beschikbare middelen. Dit kunnen we doen door de accenten binnen bestaand beleid aan te laten sluiten op het Ouderenbeleid. De exacte kosten voor de uitvoering worden uitgewerkt in de desbetreffende uitvoeringsprogramma’s. Om te weten of we de gestelde doelen en maatschappelijke effecten bereiken, zetten we in op het versterken van de monitoring.

Eens per jaar zal hiervan een beknopt evaluatierapport worden opgesteld en worden gedeeld met de gemeenteraad.

6

Beleidsnota Ouderenbeleid

7

Beleidsnota Ouderenbeleid

1. Inleiding Voor u ligt de beleidsnota Ouderenbeleid van de gemeente Wassenaar. In Wassenaar is sprake van zogenaamde dubbele vergrijzing. Dit betekent dat de groep 65-plussers (ouderen) een relatief groter aandeel vormt van de samenleving en dat er sprake is van een stijgende levensverwachting1. Er ligt een grote maatschappelijke opgave om de gevolgen van de vergrijzing op te vangen en ouderen langer en gezond thuis te laten wonen. Niet alleen om te zorgen dat ouderen zo goed mogelijk mee kunnen doen in ons dorp, maar ook uit het oogpunt van de beheersing van kosten bij de in omvang toenemende doelgroep en omdat het aanbod van zorgpersoneel door de vergrijzing steeds schaarser wordt. Naast uitdagingen biedt de vergrijzing ook kansen. Zo zijn de kennis en ervaring die ouderen meebrengen bij hun inzet op de arbeidsmarkt of in vrijwilligerswerk, van grote waarde. We kunnen, door in te zetten op het activeren van ouderen om te (blijven) participeren in de samenleving, de kans op behoud van welbevinden in latere levensjaren verhogen. Dit vergroot het potentieel van deze vitale ouderen om een bijdrage aan de samen­leving te kunnen en willen (blijven) leveren. Door proactief in te spelen op deze kansen, kunnen we als samenleving de voordelen van vergrijzing benutten en tegelijkertijd de uitdagingen beter aanpakken.

8

De opgaven rondom vergrijzing doen een beroep op de zelfred­zaam­ heid van ouderen en mantelzorgers. Het is daarvoor gewenst om Wassenaars Ouderenbeleid te vormen met behulp van ouderen, mantelzorgers en maatschappelijke partners. 1

Bron: Centraal Bureau voor de Statistiek

Beleidsnota Ouderenbeleid

Deze beleidsnota geeft antwoord op de vragen ‘Wat willen we bereiken?’ en ‘Hoe gaan we eraan werken?’. We sluiten aan bij de genoemde visie en uitgangspunten van het Beleidsplan Sociaal Domein Wassenaar, dat in juni 2024 is vastgesteld door de gemeenteraad: ‘We vinden het belangrijk dat iedereen in ons dorp mee kan doen, van jong tot oud. We willen voorkomen dat een te vermijden ondersteunings-, hulp- of zorgvraag ontstaat en zetten in op preventie. Op het moment dat het nodig is, willen we dat er een passend aanbod is van informatie, advies, ondersteuning, hulp en zorg.’ Deze opgave heeft draagvlak nodig en daarom is een participatie­traject opgezet om de opgave aan te vullen en te concretiseren. Bij het participatietraject zijn zowel inwoners, hun eventuele mantel­zorgers als betrokken maatschappelijke organisaties bevraagd. Om zoveel mogelijk inwoners te bereiken, is een onafhankelijk onderzoeks­ bureau de straat op gegaan om ouderen te spreken.

B E L E I DS VO R M I N G Figuur 1 laat zien hoe deze beleidsnota Ouderenbeleid zich verhoudt tot het Beleidsplan Sociaal Domein Wassenaar en tot andere beleids­ plannen, beleidsnota’s en uitvoeringsprogramma’s. De beleidsnota Ouderenbeleid bevat een uitwerking van de genoemde visie uit het Beleidsplan Sociaal Domein Wassenaar, specifiek voor de doel­groep ouderen van 65 jaar en ouder. Deze nota richt zich op een levensloop­ gerichte aanpak, zodat zowel de ouderen van nu en van de toekomst worden geholpen. Diverse vraagstukken die voor ouderen spelen, kunnen ook voor jongere doelgroepen spelen. Daarom kiezen we ervoor om deze beleidsnota uit te werken in een integraal uitvoeringsprogramma rondom gezondheid en welzijn. Denk hierbij aan vraagstukken

Inleiding

rondom eenzaamheid, dementie, mantel­zorg­ondersteuning en respijtzorg. Het uitvoeringsprogramma geeft antwoord op de vraag ‘Wat gaan we concreet doen?’.

Integrale afstemming

Beleidsplan Sociaal Domein met overkoepelende visie op het Sociaal Domein

Beleidsplan met visie aangrenzend beleidsterrein

1.1

Leeswijzer Hoofdstuk 2 bevat een evaluatie van voorgaand beleid rondom ouderen. In hoofdstuk 3 wordt de probleemstelling behandeld (‘Welke maatschappelijke vraagstukken spelen er?’). Dit leidt tot de formulering van overkoepelende maatschappelijke opgaven rondom ouderen, met de bijbehorende doelen en effecten (‘Wat willen we bereiken?’). Dit is te lezen in hoofdstuk 4. Vervolgens wordt in hoofdstuk 5 de vertaling gemaakt naar de strategie en uitvoering (‘Hoe gaan we eraan werken?’). Hoofdstuk 6 behandelt de wijze van monitoring en de indicatoren. De beleidsnota sluit af met een financiële- en risicoparagraaf in hoofdstuk 7 en een beschrijving van het vervolgtraject in hoofdstuk 8.

Waaronder de Woonzorgvisie, de Omgevingsvisie en de Sportvisie. Beleidsnota onderwerp Sociaal Domein

Waaronder het minimabeleid, Wmo-beleid, jeugdbeleid en ouderenbeleid.

Uitvoeringsprogramma onderwerp Sociaal Domein

Beleidsnota en/of uitvoeringsprogramma aangrenzend beleidsterrein

Waaronder voor de thema’s gezondheid en welzijn, Sociaal Team Wassenaar, inclusie en onderwijs.

Waaronder het Integraal Veiligheidsbeleid en het subsidiebeleid.

Figuur 1. Visualisatie van de positie van de beleidsnota Ouderenbeleid.

9

Beleidsnota Ouderenbeleid

10

Beleidsnota Ouderenbeleid

2. Evaluatie van voorgaand beleid Voorafgaand aan deze beleidsnota Ouderenbeleid, is er geen specifiek beleid vastgesteld voor de doelgroep ouderen. De gemeente Wassenaar brengt hierin verandering door de afspraken over de doel­­groep ouderen zoals die zijn vastgelegd in het Beleidsplan Sociaal Domein Wassenaar. Zo zijn afspraken gemaakt voor het opstellen van beleids­­nota’s en uitvoerings­­programma’s, waaronder dit Ouderen­ beleid.

Ondanks dat dit het eerste specifieke Ouderenbeleid is, is er wel voorgaand en bestaand beleid dat zich mede heeft gericht en richt op de doelgroep ouderen. Dit hoofdstuk geeft een beknopte evaluatie van dit Wassenaarse beleid en bijbehorende maatregelen van de afgelopen jaren.

KOS T E N B E S PA R E N D E M A AT R EG E L E N W E T M A AT S CH A P P E L I J K E O N D E R S T EU N I N G ( W M O) De kosten voor de Wmo-voorzieningen zijn afgelopen jaren gestegen. De grootste kostenstijging in de Wmo is te verklaren door de invoering van het abonnementstarief in 2019. Het abonnementstarief is een lage eigen bijdrage, waardoor met name de midden- en hogere inkomens vaker een beroep doen op de Wmo-voorzieningen zoals de huishoudelijke ondersteuning of dure woningaanpassingen. Daar­ naast is de kostenstijging te verklaren doordat het oudere segment van de bevolking groeit. De groep 100-jarigen wordt steeds groter. Ook stijgen de kosten door de stijgende tarieven in de zorg.

Bij toepassing van de Wmo wordt geanticipeerd om de kosten te verlagen door zoveel mogelijk algemene en collectieve voor­zieningen te realiseren. Deze zijn vrij toegankelijk en goedkoper in gebruik dan een individuele Wmo-maatwerkvoorziening. In Wassenaar is een groot aantal voorzieningen voor ouderen die voorliggend zijn aan de individuele Wmo-maatwerkvoorzieningen. Denk hierbij aan collectief vervoer zoals de Regiotaxi, de bij-Bus en het Automaatje. Daarnaast zijn er buurtcentra en ontmoetingscentra met activiteiten die mede toegankelijk zijn voor ouderen. Het preventieve doel hiervan is dat ouderen actief en gezond blijven. Mogelijk kan hierdoor een deel van het gebruik voor de maatwerk­voorzieningen voorkomen en/of uitgesteld worden. Via het in oktober 2021 vastgestelde beleid van de Nota Kosten­ besparende maatregelen Wmo, zijn maatregelen getroffen op het vlak van voorlichting over prettig ouder worden (Zorgen voor Morgen), extra inzet om mantelzorgers te ontlasten, onderzoek naar de mogelijkheden voor een scootmobielpool, verbinden van welzijn met valpreventie en gezondheidsbevorderende activiteiten in buurtcentra. Een uitgebreide omschrijving van deze inzet is te vinden in bijlage A. De resultaten zijn dat de bijlage ‘Zorgen voor Morgen’ in De Wassenaarse Krant goed gelezen wordt en voortgezet is met tips en voorbeelden hoe ouderen gezond en prettig ouder worden.

Tevens is er een uitgebreide activiteitenkalender gerealiseerd.

11

Beleidsnota Ouderenbeleid

E v a l u a t i e v a n vo o r g a a n d b e l e i d

Daarnaast zijn er fittesten georganiseerd en is voorlichting gegeven over valpreventie. En er zijn diverse gezondheidsbevorderende activiteiten in de Buurtservicecentra opgezet. Verder zijn vrijwilligers ondersteund en zijn hun activiteiten gefaciliteerd. De activiteiten hebben bijgedragen aan de bewustwording bij deelnemers en vrijwilligers dat ontmoeting en een actieve leefstijl veel invloed hebben op de gezondheid. In 2023 en 2024 is er meer aandacht geweest voor mantelzorg­onder­ steuning via de Odensecafés en de groepsgesprekken met de mantel­ zorgers over o.a. respijtzorg. Het college heeft deze thema’s in het coalitieakkoord opgenomen. De scootmobielstallingen zijn naar tevredenheid gerealiseerd als een collectieve woningaanpassing.

O P R I CH T I N G S O C I A A L T E A M WA SS E N A A R De aanleiding voor het inrichten van een integrale toegang tot het Sociaal Domein, dat is vormgegeven in het Sociaal Team Wassenaar per september 2023, was de complexiteit van de ontwikkelingen in het Sociaal Domein. In 2021 kwam een aantal urgente ontwikkelingen samen met betrekking tot vindbaarheid van ondersteuning op basis van de Jeugdwet en de Wmo. De financiële overschrijdingen bij een beroep op de Jeugdwet maakten de noodzaak duidelijk van een stevige toegangsorganisatie voor jeugd. Hetzelfde gold voor de toegang tot de Wmo-voorzieningen, die uitgebreid moest worden met de samenwerking met welzijnswerkers en andere partners in het preventieve veld.

12

Hierdoor voldeed de toeleiding tot hulp en zorg niet meer; inwoners zagen soms door de bomen het bos niet meer en ondersteuners hadden niet de tijd, de taak of het vermogen om inwoners zorgvuldig bij de juiste ondersteuning te laten aankomen. Om dit aan te pakken

Beleidsnota Ouderenbeleid

is het Sociaal Team Wassenaar opgericht. Het is de toegang voor de toeleiding naar het juiste advies en de juiste informatie, onder­ steuning, hulp of zorg in het Sociaal Domein. Ook voor ouderen. Met deze integrale dienstverlening Sociaal Domein zorgen we voor de juiste zorg op het juiste moment door de juiste ondersteuner. De inwoners van Wassenaar merken dat ondersteuning meer wordt aangepast op maat van hun persoonlijke (gezins)situatie en aansluit op wat de inwoner zelf kan met behulp van zijn eigen netwerk. Voor de gemeente betekent het dat middelen die beschikbaar zijn effectiever worden ingezet. Op basis van het cliënttevredenheidsonderzoek Wmo, dat is uitgevoerd in 2024, weten we dat 14% van de respondenten inmiddels contact heeft gehad met het Sociaal Team Wassenaar. Van alle Wmo-respondenten die contact hebben gehad met een professioneel medewerker in het Sociaal Team, zegt 53% dat ze aanvullende voorlichting hebben gekregen over andere ondersteunings­mogelijk­heden dan een Wmovoorziening. 81% van deze Wmo-respondenten is tevreden over de aanvullende voorlichting en ondersteunings­mogelijk­heden. Dit zijn voorzieningen zoals onder andere de bij-Bus, het Automaatje, de dagactiviteiten bij o.a. Buurtservicecentra en de ontmoetingspunten en de vergoe­dingen krachtens de Zorgverzekeringswet.

INZET OP PREVENTIE De afgelopen jaren is vanuit diverse disciplines inzet gepleegd die (mede) gericht is op ouderen. Dit is onder andere gedaan vanuit het welzijnswerk, mede bekostigd met middelen van het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) en het Integraal Zorgakkoord (IZA). Met subsidie van de gemeente bieden de welzijnsorganisaties in Wassenaar ondersteuning aan, zoals activiteiten die mede zijn bedoeld voor ouderen. Zo zijn er verschillende ontmoetingsplekken,

Ev a l u a t i e v a n vo o r g a a n d b e l e i d

is er informatie en advies beschikbaar, wordt mantelzorgonder­ steuning geboden en worden inwoners proactief benaderd door middel van een huisbezoek als ze 75-plus zijn. Ook zijn er buurtcentra waar laagdrempelig ontmoeten wordt gefaciliteerd. Daarnaast heeft de gemeente in 2023 een plan van aanpak ingediend waarmee aanspraak werd gedaan op de Brede SPUK-regeling gekoppeld aan het GALA. Dit plan, voor de periode 2023-2026, bouwt voort op het eerdere lokale Sport- en Preventieakkoord en op beleids­ lijnen uit nota’s van het Sociaal Domein. Op deze manier onder­ schrijft de gemeente Wassenaar de doelstellingen van het GALA met als langetermijndoelstelling ‘Gezonde Generatie 2040’. Het uitgangspunt van het GALA is preventie en richt zich op alle leeftijden, maar er is ook aandacht voor initiatieven specifiek gericht op gezond ouder worden. Op basis van het GALA is er de afgelopen twee jaren gewerkt aan het versterken van de ketenaanpak rondom valpreventie. Door de inzet van de coördinator vanuit Fit in Wassenaar weten professionals elkaar steeds beter te vinden, wordt er actief gesignaleerd op mensen met een hoog valrisico en kunnen inwoners terecht bij valtrainingen en/of laagdrempelige beweeg­ groepen. Daarnaast is er aandacht voor het thema mantelzorg en is er een onderzoek uitgevoerd naar de behoefte van deze groep.

Op basis van die bevindingen kan beter worden aangesloten bij de vragen van mantelzorgers. Verdere thema’s die raken aan gezond ouder worden zijn eenzaamheid, het versterken van de sociale basis en welzijn op recept. Ook voor deze onderwerpen heeft de afgelopen twee jaren extra inzet plaatsgevonden met middelen van het GALA. Zo is er gewerkt aan het versterken van welzijnsactiviteiten in de buurtservicecentra en de ontmoetings­punten voor ouderen. De komende twee jaren zal deze integrale aanpak worden geëvalueerd en op effectieve wijze voortgezet.

Ook in de regio Haaglanden is er aandacht voor gezond ouder worden. Door de H5-gemeenten2, die samenwerkingspartners zijn bij het IZA, wordt gekeken hoe het Sociaal Domein en de zorgsector elkaar kunnen versterken. Er is een regionaal werkplan opgesteld waarin onderwerpen als dementie, eenzaamheid en versterking van de eerstelijnszorg als prioriteiten worden genoemd in Wassenaar. Daarnaast worden er actielijnen opgezet waarvan een er zich richt op langer thuis wonen. Tot dusver wordt er regionaal opgetrokken in het verspreiden van de informatiegidsen over dementie en zitten verdere projecten nog in de opstartfase.

SA M E N W E R K I N G M E T H E T F YS I E K E D O M E I N Vanuit het Sociaal Domein en het Fysieke Domein is op diverse punten rondom de doelgroep ouderen samengewerkt de afgelopen jaren. Hieronder volgen enkele voorbeelden.

• Er is samengewerkt bij het opstellen van de afspraken rondom woning­ toedelingen. Vanuit het Sociaal Domein is een bijdrage geleverd aan het uitbreiden van de criteria voor het verkrijgen van een urgentie­verklaring. Een sociaal-medische indicatie is nu opgenomen als een geldende reden voor het verkrijgen van een urgentieverklaring. • Collega’s vanuit het Sociaal Domein zijn incidenteel aan­gesloten bij het integrale afstemmingsoverleg waar bouw­plannen worden besproken. Waar een bouwplan of ruimtelijke ontwikkeling (Omgevingswet) vanuit het gezichtspunt van het Sociaal Domein aan zou moeten voldoen, wordt nog in kaart gebracht.

13 2

Dit omvat de gemeenten Den Haag, Leidschendam-Voorburg, Rijswijk, Wassenaar en Zoetermeer.

Beleidsnota Ouderenbeleid

E v a l u a t i e v a n vo o r g a a n d b e l e i d

• Een onderdeel van het GALA is de fysieke leefomgeving. Dit heeft een link met diverse andere onderdelen uit het GALA. Voor de planvorming voor deze onderdelen hebben beide domeinen samengewerkt. Zo is er gesproken over structurele inzet van de GGD in de gemeente Wassenaar inzake een gezonde leefomgeving. Die inzet zal waarschijnlijk het aansluiten bij het reguliere wekelijkse adviesoverleg van de gemeente bevatten. Daarnaast zal in onderlinge afstemming een deel van de beschikbare capaciteit worden ingezet binnen een drietal clusters van werkzaamheden: 1. initiatievenproces en omgevingstafel, 2. gebieds­ ontwikkeling en 3. gezondheid in omgevingsbeleid, dat inmiddels nader is uitgewerkt. • Vanuit het wijkmanagement is aandacht voor de leefomgeving van inwoners in de wijk. Wanneer het wijkmanagement signaleert dat er een aanpassing in de leefomgeving gewenst is, zoals een aanpassing voor de toegankelijkheid van stoepen, melden zij dit bij het Fysieke Domein.

Er kan worden geconcludeerd dat er is samengewerkt tussen het Sociaal en Fysieke Domein, maar dat dit geen structurele vorm heeft. Dit is een verbeterpunt voor de toekomst. De ontwikkeling van de Omgevingsvisie biedt hiervoor een goede kans. Bij de Omgevingsvisie worden namelijk ook sociale aspecten meegenomen bij de beoor­ deling van ruimtelijke plannen.

CO N CLUS I E

14

De afgelopen jaren heeft de gemeente Wassenaar versnipperde inzet gepleegd voor de doelgroep ouderen. Deze inzet was vooral curatief van aard en deels preventief van aard. Daarnaast valt op dat de samenwerking tussen het Sociaal Domein en het Fysieke Domein geen structurele vorm heeft.

Beleidsnota Ouderenbeleid

De ambitie is om richting een meer integrale, preventieve aanpak te gaan, waarbij activiteiten niet alleen op ouderen gericht zijn, maar ook een bredere doelgroep aanspreken. Daar willen we naartoe als gemeente omdat maatschappelijke vraagstukken niet op zichzelf staan, maar met elkaar samenhangen. Dat vraagt een structurele samenwerking tussen verschillende partijen en domeinen. De oprichting van het Sociaal Team Wassenaar en de samenwerking tussen partijen in het GALA en het IZA zijn een eerste stap in deze richting. Het versterken van de inzet van en de samenwerking tussen de centrale toegang tot het Sociaal Domein, het preventieve veld en andere domeinen, is daarom een uitgangspunt voor het Ouderen­ beleid.

15

Beleidsnota Ouderenbeleid

3. Probleemstelling (Welke maatschappelijke vraagstukken spelen er?) En we hanteren de volgende visie: ‘Om te zorgen dat iedereen kan meedoen willen we voorkomen dat een vermijdbare onder­ steunings-, hulp- of zorgvraag ontstaat. We noemen dit preventie en dat gaat om het voorkomen van (het ervaren van) problemen. Dit kan bijvoorbeeld door sociale problemen (zoals eenzaamheid of financiële zorgen) vroegtijdig te signaleren en vroegtijdig informatie, advies en ondersteuning te bieden, zodat de problemen niet groter worden. Waar mogelijk is inzetten op normaliseren ook een wijze van preventie, waarbij wordt voorkomen dat een situatie onnodig wordt geproblematiseerd, gemedicaliseerd3 en geïndividualiseerd.’

De missie en visie van het Ouderenbeleid sluiten aan bij de genoemde strategie uit het Beleidsplan Sociaal Domein Wassenaar. Daarnaast baseren we de inhoud van dit Ouderenbeleid op een bronnen­onder­ zoek en op de uitkomsten van een participatietraject met de doel­ groep, hun eventuele mantelzorgers en betrokken maatschappe­lijke organi­saties. In het bronnenonderzoek zijn zowel de uitdagingen als de kansen rondom vergrijzing behandeld. Hieronder volgt een beknopte beschrijving van de missie en visie in het Beleidsplan Sociaal Domein Wassenaar, de uitkomsten van het bronnenonderzoek en de uitkomsten van het participatietraject.

3.1 Beleidsplan Sociaal Domein Wassenaar Het Beleidsplan Sociaal Domein Wassenaar schetst de visie voor het Sociaal Domein voor de komende jaren. Het Ouderenbeleid sluit hierop aan.

We hanteren de volgende missie: ‘Iedereen in ons dorp kan meedoen’.

3.2 Bronnenonderzoek 3.2.1 Wassenaar in cijfers De bevolkingsopbouw van Wassenaar speelt een belangrijke rol de komende jaren, zoals in figuur 2 te zien is 4. Het totaal aantal inwoners in Wassenaar op 1 januari 2024 is 27.100. Aan de ene kant zien we een grote vertegenwoordiging van jongeren tot 20 jaar. En aan de andere kant laat de bevolkingsopbouw een grote vertegen­ woordiging van ouderen zien, want 25,7% van de inwoners is 65 jaar of ouder. Dit is hoger dan het landelijk gemiddelde van 20,6%.

16 3 4

Beleidsnota Ouderenbeleid

Dit is het medisch behandelen van een probleem, wanneer dit niet nodig is. Bron: Centraal Bureau voor de Statistiek, 2024.

P r o b l e e m s t e l l i n g ( We l k e m a a t s c h a p p e l i j k e v r a ag s t u k k e n s p e l e n e r ? )

De levensverwachting van onze inwoners ligt hoger dan elders in de regio Haaglanden. De groep tussen deze jongeren en ouderen is relatief klein ten opzichte van het Nederlandse gemiddelde.

In figuur 4 is te zien hoe inwoners van 65 jaar en ouder zijn verspreid over de diverse buurten van Wassenaar. Hoe meer donkergroen de buurt is gekleurd, hoe hoger het percentage inwoners van 65 jaar en ouder. Wassenaar 2023

16,3%

15,2%

14,0%

29,4%

13,8%

15,8%

23,2%

40

60

11,5%

13,7%

2050

18,1% 0

20 Prognose bevolking

9,8%

19,4%

80

–14 jaar

Prognose bevolking 15–29 jaar

Prognose bevolking 30–44 jaar

Prognose bevolking 45–64 jaar

Prognose bevolking 65–74 jaar

Prognose bevolking 75 jaar en ouder

100%

Figuur 3. Bevolkingsopbouw naar leeftijdsklassen in 2023 en prognoses voor 2050. Figuur 2. Leeftijdssopbouw gemeente Wassenaar ten opzichte van het landelijk

Lichtgroen is prognose bevolking 65-74 jaar en geel is de prognose bevolking 75+ jaar5 .

gemiddelde, 2024.

De verwachting is dat het aantal ouderen de komende jaren zal stijgen. Figuur 3 geeft een beeld van de bevolkingsopbouw in de gemeente Wassenaar in het jaar 2023 en de prognoses voor het jaar 2050. Het laat zien dat de groep inwoners van 65 jaar en ouder in 2050 naar verwachting zal zijn toegenomen ten opzichte van het jaar 2023. Het aantal inwoners van 65 jaar en ouder zal dan naar verwachting zijn gestegen tot 29,2%.

17 5

Bron: ABF Research, via www.wassenaar.incijfers.nl, 2024.

Beleidsnota Ouderenbeleid

P r o b l e e m s t e l l i n g ( We l k e m a a t s c h a p p e l i j k e v r a ag s t u k k e n s p e l e n e r ? )

aantal inter­nationals 8 dat in Wassenaar woont. Een deel van deze groep inwoners is 65-plus.

3.2.2 Uitdagingen rondom vergrijzing De groep ouderen leeft langer, waardoor we een toename verwachten van het aantal chronisch zieken, inwoners met een beperking en revalidatie door valincidenten. Met aan de andere kant een tekort aan medisch en verzorgend personeel en de noodzaak voor mensen om langer thuis te blijven wonen, doordat het aanbod van intramurale zorg zeer beperkt is en blijft. Mensen leven dus langer, wonen langer zelfstandig thuis en maken daarbij steeds meer gebruik van beschikbare voorzieningen. Dit brengt diverse uitdagingen met zich mee. Wassenaar bereidt zich hierop voor.

Figuur 4. Verspreiding inwoners van 65+ en ouder over de gemeente6 .

Er zijn verschillende subgroepen te definiëren binnen de 65-plussers in Wassenaar. Van de totale Nederlandse bevolking had in 2022 zo’n 26% een herkomstland buiten Nederland. In Wassenaar had in 2022 ruim 38% van de bevolking een herkomstland buiten Nederland, waarbij de inwoners van het asielzoekerscentrum niet zijn mee­ gerekend7. Dit is onder andere te verklaren door het relatief grote

18 6 7

Bron: ABF Research, via www.wassenaar.incijfers.nl, 2024. Bron: Centraal Bureau voor de Statistiek.

Beleidsnota Ouderenbeleid

Wanneer we kijken naar landelijke en regionale cijfers en trends, zien we dat de volgende maatschappelijke vraagstukken aandacht vragen rondom de vergrijzing. Deze vraagstukken worden onder andere behandeld in het programma ‘Wonen, Ondersteuning en Zorg voor Ouderen’ (WOZO), het GALA en het IZA. Het is belangrijk dat we bij de uitvoering aansluiten bij de lijn die we vanuit Wassenaar rondom deze landelijke beleidsstukken hebben ingezet.

8

De gemeente Wassenaar hanteert de volgende definitie voor internationals, zoals omschreven in de Nota Internationals 2024: ‘Internationals is een verzamel­ term voor internationale kenniswerkers, diplo­matieke werknemers en de inkomens­afhanke­ lijke partners en kinderen van beide groepen. Internationale kenniswerkers zijn personen in loondienst bij een in Nederland gevestigde organisatie. Deze persoon heeft uitsluitend een buitenlandse nationaliteit. Daarbij verdient deze persoon meer dan een bepaald loonbedrag. Diplomatieke werknemers zijn personen die vanwege hun werk als diplomaat of consulair medewerker een geprivilegieerde status hebben. Inkomens­afhankelijke partners zijn personen met een niet-Nederlandse nationaliteit die niet economisch actief zijn en een geprivilegieer­de werknemer of een internationale kenniswerker als partner hebben. Inter­nationale kinderen zijn kinderen van kenniswerkers of geprivilegieer­den, zij kunnen een buiten­landse of Nederlandse nationaliteit hebben.’

P r o b l e e m s t e l l i n g ( We l k e m a a t s c h a p p e l i j k e v r a ag s t u k k e n s p e l e n e r ? )

D E M E N T I E E N R I S I CO ’ S O P O U D E R D O M S Z I E K T E N Door de vergrijzing zal het aantal mensen met andere ouderdom­ sziekten zoals artrose, gezichts- en gehoorstoornissen, de ziekte van Parkinson en dementie fors toenemen9. De kans op dementie neemt toe met de leeftijd. Boven de 90 jaar heeft maar liefst 40% van de mensen een vorm van dementie. Vanaf 65 jaar heeft 5% ernstige dementie en 15% lichte dementie. Vanaf 80 jaar heeft 25% van de mensen dementie. Dementie veroorzaakt veel ziektelast en heeft een grote impact, zowel op het leven van de patiënt als op het leven van zijn omgeving. De belangrijkste risico­ factoren voor het ontwikkelen van dementie zijn hoge bloed­druk, overgewicht, alcoholgebruik, suikerziekte, roken, verhoogd cholesterol, ongezonde voeding, weinig bewegen, weinig nieuwe dingen leren en weinig sociale contacten10.

scan geeft een beeld van de huidige situatie in de gemeente op het gebied van dementievriendelijkheid. In de scan worden diverse thema’s toegelicht met tips hoe deze aan te pakken. Deze thema’s zijn: omvang problematiek, beleids- en planvorming, structuur en afstemming, ontwikkeling van een dementievriendelijke gemeen­ schap, deskundigheidbevordering, ondersteuning mantelzorgers en respijtzorg en sinds 2024 ook wonen met dementie. In figuur 5 wordt weergegeven hoe Wassenaar in 2024 scoort op deze onderwerpen, ten opzichte van het landelijk gemiddelde en de eerdere scan van Wassenaar in 2021. Op beleids- en planvorming, ontwikkeling van een dementievriendelijke gemeenschap (‘DVG’ in figuur 5) en deskundigheidsbevordering wordt lager gescoord dan het landelijk gemiddelde.

Volgens de prognose van Alzheimer Nederland zijn er in 2025 rond de 740 ouderen met dementie in Wassenaar11,12 . In verhouding tot andere gemeenten in Nederland, woonden in 2022 in Wassenaar relatief veel mensen met dementie thuis13. Lokaal is nader onderzoek hiernaar nodig, omdat dit ook de doelgroep betreft van ouderen die verzorgd ‘thuis’ wonen in een van de particuliere Wassenaarse zorgvilla’s. Dit kan een vertekend beeld veroorzaken. In februari 2021 en augustus 2024 is er een dementiescan afgenomen bij de gemeente Wassenaar door Alzheimer Nederland. De dementie­ 9

Bron: ‘Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2018’, Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. 10 Bron: Alzheimer Nederland, via www.alzheimer-nederland.nl, 2024. 11 Bron: ‘Mensen met dementie per gemeente’, Alzheimer Nederland, 06-11-2023. 12 Relevant om te vermelden in het kader van aantal mensen met dementie is dat over de exacte aantallen veel gespeculeerd wordt. Dit komt omdat er een grote groep mensen wel symptomen van dementie ervaart maar nog geen diagnose heeft laten stellen. 13 Bron: ‘Factsheet dementie’, Vektis, 2022.

19

Beleidsnota Ouderenbeleid

P r o b l e e m s t e l l i n g ( We l k e m a a t s c h a p p e l i j k e v r a ag s t u k k e n s p e l e n e r ? )

Wassenaar op 13-08-2024

Wassenaar op 19-02-2021

Landelijk gemiddelde

Kennis omvang dementie

Wonenmet metdementie dementie Wonen

Beleids- en planvorming

Dagactiviteiten/ Respijtzorg

Structuur en Afstemming

Ondersteuning mantelzorgers

Ontwikkeling DVG

Deskundigheidsbevordering Figuur 5. Scores van Wassenaar in 2024 (roze) op de dementiescan t.o.v. landelijk

Ondanks dat Wassenaar een welvarende gemeente is, zijn de verschillen in Wassenaar groot. In Wassenaar blijkt de vermogens­ ongelijk­heid hoger te liggen dan landelijk (Wassenaar kent een Gini­ coëfficiënt14 van 0,81 ten opzichte van 0,76 landelijk). Er is een verband tussen een slechtere ervaren gezondheid en moeite hebben met rondkomen. Dit laat het belang van financiële gezondheid zien en sluit aan bij de blik op preventie uit het GALA. Deze preventie richt zich niet alleen op de fysieke en sociale aspecten van gezondheid, maar ook op de invloeden van achterliggende problematiek zoals bestaansonzekerheid, armoede en kansenongelijkheid. Met het GALA wordt ingezet op de doelgroep met grotere gezondheids­achter­ standen. De diversiteit van ouderen is groot. Er zijn diverse factoren die van invloed kunnen zijn op de gezondheid van ouderen, zoals verschillen in leefgewoonten, leefomstandigheden en genetische achtergrond. Daardoor is het mogelijk dat mensen van dezelfde leeftijd een andere ‘biologische leeftijd’ hebben15. Wel kan worden gesteld dat de kans op ziekten en beperkingen duidelijk toeneemt en de lichamelijke kwaliteit van leven afneemt vanaf 75 jaar16.

gemiddelde (oranje) en scores van Wassenaar in 2021 (blauw).

De uitkomsten en aanbevelingen van de dementiescan worden meegenomen in de uitvoeringsprogramma’s van deze nota, de Woonzorgvisie en de Lokale Inclusieagenda.

G E ZO N D H E I D, L E E F S T I J L E N G E ZO N D H E I DS VA A R D I G H E D E N

20

Inwoners van de gemeente Wassenaar zijn relatief gezond, zeker ten opzichte van Nederland als geheel. Over het algemeen steken de gezondheid, gezondheidsbeleving en het beweeggedrag positief af tegen het landelijk gemiddelde. De levensverwachting van onze inwoners ligt dan ook hoger dan elders in de regio Haaglanden.

Beleidsnota Ouderenbeleid

14 ‘De Ginicoëfficiënt is een maatstaf voor de inkomens- of vermogens­ongelijk­heid. De waarde van de Ginicoëfficiënt G ligt tussen 0 en 1. Bij een volkomen gelijke verdeling is G gelijk aan nul.’ Bron: Centraal Bureau voor de Statistiek. 15 Bron: ‘Cijfers en feiten ouderen in Nederland’, Rijksinstituut voor Volksgezond­ heid en Milieu. 16 Bron: ‘Cijfers en feiten ouderen in Nederland’, Rijksinstituut voor Volksgezond­ heid en Milieu, rapport ‘Gezond ouder worden in Nederland’, Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, 2011.

P r o b l e e m s t e l l i n g ( We l k e m a a t s c h a p p e l i j k e v r a ag s t u k k e n s p e l e n e r ? )

Er is een aantal specifieke risico’s die extra aandacht vragen in Wassenaar17:

• Hoog percentage (ernstig) overgewicht onder ouderen. 51% van de 65-plussers heeft overgewicht en 13% van de 65-plussers heeft ernstig overgewicht. Deze percentages liggen iets lager dan gemiddeld in Nederland. • Het aantal volwassenen dat bovenmatig drinkt, ligt hoger dan gemiddeld in Nederland. 5% van de 65-plussers is een zware drinker en 9% een overmatige drinker18. • Het percentage 65-plussers dat enige of grote moeite heeft met rond­ komen is 11,7%. Dat is iets hoger dan het landelijk gemiddelde van 10,9% en iets lager dan het gemiddelde van de regio Haaglanden van 14,1%19. • Het noordoostelijk deel van Wassenaar scoort lager dan het zuid­ westelijk deel als het gaat om scores rondom gezondheid, gezondheids­ beleving en beweeggedrag.

In het beleid van Wassenaar gaan we uit van positieve gezondheid20. Het gaat hierbij om de veerkracht van mensen in de manier waarop ze omgaan met gezondheidsproblemen. Er zijn verschillende 17 Bron: GGD Haaglanden, Startfoto GALA Wassenaar door JB Lorenz, Centraal Bureau voor de Statistiek, ‘Indicatie aantal mantelzorgers per gemeente’, MantelzorgNL, 2021, ‘Factsheet dementie’, Vektis, 2021 en ‘Mensen met dementie per gemeente’, Alzheimer Nederland, 06-11-2023. 18 Definitie van zware drinker: Percentage personen dat minstens 1 keer per week ten minste 4 (voor vrouwen) en 6 (voor mannen) glazen alcohol op één dag drinkt. Definitie van overmatige drinker: Percentage personen dat per week meer dan 14 (voor vrouwen) en 21 glazen (voor mannen) alcohol drinkt. 19 Bron: Corona Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2022, GGD Haaglanden. 20 Het Instituut voor Positieve Gezondheid hanteert de volgende definitie: ‘Positieve Gezondheid is een bredere kijk op gezondheid, uitgewerkt in zes dimensies. Met die bredere benadering draag je bij aan het vermogen van mensen om met de fysieke, emotionele en sociale uitdagingen in het leven om te gaan. Én om zo veel mogelijk eigen regie te voeren.’ Bron: Insitute for Positive Health, via www.iph.nl, 2024.

gezondheids­vaardig­heden die daarbij kunnen helpen. We hanteren de volgende definitie van gezondheidsvaardigheden, zoals omschreven door de Wereld­gezondheidsorganisatie (WHO) in 2014: ‘Cognitieve en sociale vaardigheden die men nodig heeft voor het verkrijgen, begrijpen en toepassen van informatie voor het bevorderen of behouden van een goede gezondheid.’ Ongeveer een op de vier Nederlanders (24,5%) heeft beperkte gezond­ heids­vaardigheden 21. Mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden maken meer gebruik van zorg en ervaren de kwaliteit van de zorg die ze krijgen als minder goed22 . Ouderen hebben meer dan jongeren te maken met gebrekkige gezondheidsvaardigheden. Dit komt omdat onder ouderen, migranten en laagopgeleiden de meeste laaggeletterdheid voorkomt 23. Als mensen laaggeletterd zijn, dan is ook de kans groter dat zij moeite hebben met digitale zaken. 42% van de ouderen mist basis­ kennis op het gebied van digitale vaardigheden24. Ouderen vragen relatief vaak om hulp bij het gebruik van hun digitale apparaten. Naast digitale vaardigheden, zijn ook fysieke vaardigheden zoals vaardigheden in het voorkomen van vallen belangrijk. Valongelukken zijn de meest voorkomende oorzaak van verwondingen bij mensen van 65 jaar of ouder25.

Dat betekent dat gemiddeld elke 5 minuten een 65-plusser slachtoffer van een valincident met letsel was dat 21 Bron: Willems, A.E.M., Heijmans, M., Brabers, A.E.M., Rademakers, J. Gezond­ heidsvaardigheden in Nederland: factsheet cijfers 2021 Utrecht: Nivel, 2022. 22 Bron: Berkman, N. D., Sheridan, S. L., Donahue, K. E., Halpern, D. J., & Crotty, K. (2011). Low health literacy and health outcomes: an updated systematic review. Ann Intern Med, 2011. 23 Bron: Factsheet ‘Laaggeletterdheid en beperkte gezondheidsvaardigheden’, Pharos, juni 2024. 24 Bron: Factsheet ‘Digitale vaardigheden’, Pharos, oktober 2022. 25 Bron: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, via www. loketgezondleven.nl, 2024.

Beleidsnota Ouderenbeleid

21

P r o b l e e m s t e l l i n g ( We l k e m a a t s c h a p p e l i j k e v r a ag s t u k k e n s p e l e n e r ? )

moest worden behandeld op een spoedeisende hulp. Valpreventie is het verminderen of voorkomen van valongelukken bij ouderen door risicofactoren te behandelen of aan te passen26. De landelijke overheid heeft een groot thema van valpreventie gemaakt door het thema op te nemen in het GALA en het IZA. Valongelukken kunnen voorkomen worden door voorlichting, training van ouderen op balans en kracht en een aanpassing van leefstijl.

M E E D O E N E N S O C I A L E CO N TAC T E N In Wassenaar voelt bijna 50% van de volwassenen zich eenzaam: 49% van de 65-plussers voelt zich eenzaam en 9% voelt zich (zeer) ernstig eenzaam 27. De ouderen zijn vaak het meest eenzaam omdat zij de meeste oorzaken van eenzaamheid ervaren, namelijk verlies­ ervaringen zoals het verlies van dierbaren, afgenomen mobiliteit, een kleiner wordend sociaal netwerk en verminderde gezondheid. Daarnaast zijn er aspecten van de veranderende samenleving die de ouderen eenzamer kan maken, zoals het verlies van de greep op het leven en van zinvolle taken na de pensionering28. Wassenaar heeft een hoog percentage huishoudens van alleenstaande 65-plussers (18,5% t.o.v. 13,4% landelijk) 29. Ook dit kan het risico op eenzaamheid vergroten. Verder kan een gebrek aan financiële middelen ook zorgen voor sociale isolatie en eenzaamheid, vanwege kosten die met bepaalde activiteiten gepaard gaan. Uit onderzoek is gebleken dat eenzaamheid effect heeft op de algehele gezondheid30. De belangrijkste invloeden van eenzaamheid zijn gericht op de verslechtering van het immuunsysteem, de verhoging van de stresservaring en het risico op dementie.

22

26 Bron: Zorginstituut Nederland, via www.zorginsituutnederlands.nl, 2024. 27 Bron: Gezondheidsmonitor GGD, 2020. 28 Bron: Zorg voor Beter, via www.zorgvoorbeter.nl, 2024. 29 Bron: Centraal Bureau voor de Statistiek. 30 Bron: Informatie over Volksgezondheid en Zorg, via www.vzinfo.nl, 2024.

Beleidsnota Ouderenbeleid

Een positief feit dat de maatschappelijke betrokkenheid van onze inwoners toont, is dat zo’n 27% van de 65-plussers in Wassenaar aan vrijwilligerswerk doet31. Zinvol vrijwilligerswerk kan eenzaamheid voorkomen en kan bijdragen aan zingeving.

L A N G E R T H U I S WO N E N We zien een tekort aan medisch en verzorgend personeel en de noodzaak voor mensen om langer thuis te blijven wonen, doordat het aanbod van intramurale zorg zeer beperkt is en blijft. Dit wordt versterkt door de vergrijzing en de krimpende beroepsbevolking. De ouderenzorg komt onder druk te staan. Het Rijk heeft het programma Wonen, Ondersteuning en Zorg voor Ouderen (WOZO) opgesteld met daarin verschillende maatregelen, initiatieven en projecten om ervoor te zorgen dat de ouderenzorg ook in de toekomst blijft passen bij wat ouderen willen en nodig hebben32 . Het programma heeft als motto: zelf als het kan, thuis als het kan en digitaal als het kan. Het is belangrijk dat we met de gemeentelijke uitvoering aansluiten bij deze aanpak. Deze uitgangs­punten betekenen een grote maatschappelijke transitie in de zorg voor de zorginstellingen, de (thuiswonende) ouderen zelf en de rol van de gemeente bij het aanbieden van zowel de preventieve ondersteuning als de aan­vullende ondersteuning aan patiënt en mantelzorgers. Daarnaast is het IZA opgesteld, met als doel de zorg voor de toe­ komst goed, toegankelijk en betaalbaar te houden. Er zijn afspraken tussen het Rijk, gemeenten, zorgverzekeraars en een groot aantal aan­bieders van zorg gemaakt. Het is belangrijk dat we met de gemeentelijke aanpak ook aansluiten bij het IZA.

31 Bron: Gezondheidsmonitor GGD, 2020. 32 Bron: Rapport Programma Wonen, Ondersteuning en Zorg voor Ouderen, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, 2022.

P r o b l e e m s t e l l i n g ( We l k e m a a t s c h a p p e l i j k e v r a ag s t u k k e n s p e l e n e r ? )

Een probleem bij het langer thuis moeten wonen, is het feit dat er onvoldoende (betaalbare) woningen beschikbaar zijn die geschikt zijn voor ouderen. We willen een levensloopbestendige manier van bouwen. Om iedereen een kans te geven op een geschikte woning en de doorstroming te bevorderen, kan bijvoorbeeld worden gestimu­ leerd dat ouderen grotere woningen inruilen voor kleinere gelijk­ vloerse woningen. De grotere woning komt dan beschikbaar voor gezinnen. Wassenaar kan op die manier de bevolkingssamenstelling verjongen. Daar komt bij dat het voor ouderen niet altijd financieel haalbaar is om in een grote woning te blijven, bijvoorbeeld vanwege hoge energiekosten. Wanneer de kosten te hoog worden, kan dit leiden tot zogenaamde ‘verkrotting’ van huizen en wijken. Het is belangrijk dat we op dit punt aansluiten bij de Wassenaarse Woon­ zorgvisie 33, die zich richt op de woonvraagstukken van Wassenaar, en op de Omgevingsvisie 34, die zich richt op de integrale langetermijn­ visie op de fysieke leefomgeving van Wassenaar.

T O EG A N K E L I J K H E I D De gemeente Wassenaar heeft in 2023 onderzoek laten uitvoeren naar de wensen rondom inclusie en toegankelijkheid in Wassenaar. Voor inclusie hanteert de gemeente de volgende definitie: het streven naar een samenleving waarin iedere persoon wordt opgenomen in de samenleving en daarom onbeperkt kan deelnemen35. Men heeft regie over hun eigen leven, iedereen wordt gelijk behandeld en er wordt niet gediscrimineerd. Ook heeft iedereen toegang tot dezelfde voorzieningen en diensten. En de gemeente hanteert de volgende definitie voor toegankelijkheid: toegankelijkheid in de breedste zin

33 De Woonzorgvisie van Wassenaar is nog in ontwikkeling en wordt naar verwachting in 2025 vastgesteld. 34 De Omgevingsvisie van Wassenaar is nog in ontwikkeling. 35 Bron: Kennisdossier ‘VN-verdrag inzake de rechten van personen met een beperking’, Vilans, 2016.

van het woord, van de mate van toegankelijkheid van de openbare ruimte tot de mate van de toegankelijkheid van websites36. Uit het onderzoek is onder andere naar voren gekomen dat het belangrijk is dat de woon- en leefomgeving van ouderen fysiek toegankelijk is. Hierbij kan worden gedacht aan nieuwe complexen en woningen die levensloopbestendig worden gebouwd, wat betekent dat ze toegankelijk zijn voor bewoners met een rollator en/of scootmobiel. Er moeten voldoende stallingsmogelijkheden zijn voor degene die afhankelijk zijn van een scootmobiel. Ook in de leefomgeving kan rekening worden gehouden met fysieke toeganke­ lijkheid. Denk hierbij bijvoorbeeld aan voldoende op- en afgangen op stoepen en toegankelijke voorzieningen in de buurt van woningen. De toegankelijkheid van voorzieningen zal worden meegenomen in het uitvoeringsprogramma Lokale Inclusieagenda37. Bij het bouwen van nieuwe voorzieningen wordt op voorhand gekeken naar de inclusiviteit en toegankelijkheid van voorzieningen. Bij bestaande voorzieningen zal dit aspect moeten wachten tot er sprake is van een renovatie of groot onderhoud.

36 Bron: Kennisdossier ‘VN-verdrag inzake de rechten van personen met een beperking’, Vilans, 2016 en het Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap, 2006. 37 Het uitvoeringsprogramma Lokale Inclusieagenda is nog in ontwikkeling. Naar verwachting zal dit stuk eind 2024 worden vastgesteld. Het is een wettelijke verplichting om een Lokale Inclusieagenda te hebben.

Beleidsnota Ouderenbeleid

23

M A N T E L ZO RG E N R E S P I J T ZO RG We hanteren de volgende definitie van mantelzorg van het Centraal Bureau voor de Statistiek: ‘Mantelzorg is zorg die iemand geeft aan een bekende uit zijn of haar omgeving, zoals een partner, kind of vriend, als deze persoon voor langere tijd ziek, hulpbehoevend of gehandicapt is. De mantelzorg kan bestaan uit het doen van het huishouden, wassen en aankleden, gezelschap houden, vervoer, geldzaken regelen enzovoort. Mantelzorg wordt niet betaald. Iemand is mantelzorger als de zorg al minimaal 3 maanden duurt, of zorg biedt voor minimaal 8 uur per week.’ En we hanteren de volgende definitie van respijtzorg van MantelzorgNL: ‘Respijtzorg is het tijdelijk overdragen van de zorg, zodat mantel­zorgers ook tijd hebben voor bijvoorbeeld werk, studie, gezin, familie, vrienden en ontspanning. Door respijtzorg kunnen mantelzorgers hun eigen leven beter in balans houden en de zorg voor hun naaste langer volhouden. Respijtzorg is een vorm van mantelzorgondersteuning.’

Mantelzorg is cruciaal bij de zorg voor ouderen. Respijtzorg voor de mantelzorger is nodig zodat de mantelzorger niet zelf uitvalt. In 2022 gaf 13,5% van de inwoners van 18 jaar en ouder in Wassenaar mantelzorg38. Gezien de vergrijzing is de verwachting dat het aantal mantelzorgers toeneemt. Dit betekent dat de druk op mantelzorgers de komende jaren flink zal toenemen. Uit landelijk onderzoek is gebleken dat vooral de kinderen en in het bijzonder de dochters van 80-plussers een groter risico hebben op zware overbelasting39. Omdat in Wassenaar het aantal 90-plussers hoger is dan gemiddeld in Nederland, zal deze groep groter zijn in Wassenaar.

24

38 Bron: Gemeentelijke Monitor Sociaal Domein Wassenaar, via www.waarstaatjegemeente.nl. 39 Bron: ‘Bijna 1 op de 10 dochters van 80-plussers zwaar belast door mantelzorg’, Centraal Bureau voor de Statistiek, 28-03-2024.

Beleidsnota Ouderenbeleid

P r o b l e e m s t e l l i n g ( We l k e m a a t s c h a p p e l i j k e v r a ag s t u k k e n s p e l e n e r ? )

De gemeente heeft behoeften van de Wassenaarse mantelzorgers in beeld gebracht door middel van een behoefteonderzoek dat in 2024 is uitgevoerd 40. Hieruit is gebleken dat zo’n 54% van de mantelzorgers de belasting ervaart als matig of zwaar. 29% geeft aan meer mantel­ zorgondersteuning te willen ontvangen, maar 28% weet niet goed waar men terecht kan voor deze ondersteuning. De mantelzorg­ ondersteuning die wordt ontvangen wordt over het algemeen positief ervaren, maar er zijn ook verbeterpunten genoemd, waaronder:

• het verbreden van de ondersteuning (deze is nu veelal gericht op ouderen en/of dementie); • het vergroten van de bekendheid over mogelijkheden voor mantelzorgondersteuning; • praktische adviezen, een luisterend oor en waardering voor de mantelzorger; • meer Wmo-ondersteuning voor de zorgvrager.

OUDERENMISHANDELING Bij ouderenmishandeling kan het niet alleen gaan om lichamelijke of psychische mishandeling, maar ook om verwaarlozing, financiële uitbuiting en seksueel misbruik van personen van 65 jaar en ouder41. Het kan voorkomen in huiselijke kring, maar ook in een zorg­ instelling.

40 Dit onderzoek is uitgevoerd door het onafhankelijke onderzoeksbureau Ipsos I&O. 41 Bron: Rijksoverheid, via www.rijksoverheid.nl.

Uit het rapport ‘Aard en omvang ouderenmishandeling’ uit 2018, blijkt dat 1 op de 20 thuiswonende 65-plussers ooit te maken krijgt met ouderenmishandeling42 . In 2020 is in Wassenaar 7,8% van de 65-plussers slachtoffer geweest van één of meerdere vormen van ouderenmishandeling43. Dit is hoger dan het landelijk gemiddelde van 5,8%. Meldingen over ouderenmishandeling, en andere vormen van huiselijk geweld, kunnen worden gedaan bij Veilig Thuis. Recentelijk zijn er ook in Wassenaar oplichters actief die ouderen financieel uitbuiten 44. Bepaalde risicofactoren bij de oudere kunnen de kans op ouderenmishandeling vergroten, zoals toenemende afhankelijkheid van zorg door lichamelijke of geestelijke achteruitgang, geweld in de familiegeschiedenis, ingrijpende voorvallen en isolement 45.

SA M E N VAT T I N G De erkenning dat het belangrijk is om in te zetten op het versterken van de volksgezondheid en zorg, wordt bevestigd door het landelijke rapport ‘Vooruitblik Volksgezondheid Toekomstverkenning 2024’46. Hierin blikt het RIVM vooruit op de ontwikkelingen in de volks­ gezondheid en de zorg. Zij concluderen dat we als land de volgende drie hoofdopgaven hebben, die aansluiten bij de situatie in Wassenaar.

42 Bron: Rapport ‘Aard en omvang ouderenmishandeling’, Regioplan, 25-05-2018. 43 Bron: Gezondheidsmeter 2020, GGD Haaglanden. 44 Bron: ‘Ouderen op grote schaal opgelicht door bende nepagenten, hoe bescherm je jezelf? 4 vragen aan de politie’, Eén Vandaag, 06-07-2024. 45 Bron: Factsheet ‘Ouderenmishandeling’, Movisie, 2020. 46 Bron: Rapport ‘Opgaven voor volksgezondheid en zorg op weg naar 2050, Vooruitblik Volksgezondheid Toekomstverkenning 2024’, Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu.

Beleidsnota Ouderenbeleid

25

P r o b l e e m s t e l l i n g ( We l k e m a a t s c h a p p e l i j k e v r a ag s t u k k e n s p e l e n e r ? )

1. De eerste opgave is het verbeteren van de gezondheid van alle Nederlanders. Leefstijl, zoals bewegen en gezonde voeding, heeft veel invloed op onze gezondheid. De omstandigheden waarin sommige mensen wonen, werken en leven kunnen ook zorgen voor een slechtere gezondheid. 2. De tweede opgave is het organiseren van goede zorg en ondersteuning. De verwachting is dat de vraag naar zorg zal toenemen en dat de vragen complexer worden, gezien de dubbele vergrijzing. 3. De derde opgave is het verbeteren van de gezondheid via de leefomgeving. Een groene en gezonde leefomgeving kan bijdragen aan de gezondheid en draagt ook bij aan klimaat­ adaptatie.

personen of het doel waarvoor de vrijwilliger zich inzet. Dit kan de sociale cohesie versterken. Naast de inzet van ouderen in de vorm van betaald werk of vrijwilligerswerk, dragen ouderen ook bij door zich in te zetten als oppas of als mantelzorger. Gezien het toenemend aantal ouderen, ligt het voor de hand dat de maatschappelijke bijdrage van deze groep ook toeneemt. Door in te zetten op het activeren van ouderen om te (blijven) participeren in de samenleving, verhoogt de kans op behoud van welbevinden in latere levensjaren 48. Hierdoor kan de fase waarin ouderen vitaal zijn langer aanhouden. Dit vergroot het potentieel van deze vitale ouderen om een bijdrage aan de samenleving te kunnen en willen (blijven) leveren. Via deze weg kan de druk op de samenleving worden verlicht. Dit benadrukt het belang van het investeren in de vitaliteit van ouderen, door bijvoorbeeld een divers aanbod van sociale, culturele en beweegactiviteiten voor alle groepen ouderen te bieden.

Deze opgaven zijn ook van toepassing op de ouderen van Wassenaar en sluiten aan bij de uitkomsten van het bronnenonderzoek.

3.2.3 Kansen rondom vergrijzing Ouderen leveren een belangrijke financiële bijdrage aan de Wassenaarse economie. Daarnaast zijn ouderen van groot maat­ schappelijk belang voor onze samenleving. Een deel van de 65-plussers maakt onderdeel uit van de beroepsbevolking. Steeds meer mensen werken door na het bereiken van de AOW-leeftijd. Oudere werk­­nemers brengen veel ervaring en deskundigheid met zich mee. Dit kunnen ze overdragen aan jongere generaties. Ook is een deel van de 65-plussers actief als vrijwilliger, bijvoorbeeld in de sport of politiek. Zoals eerder genoemd, doet zo’n 27% van de 65-plussers in Wassenaar aan vrijwilligers­werk 47. Deze inzet biedt niet alleen voordelen voor de vrijwilliger, maar ook voor de persoon,

Door proactief in te spelen op deze kansen, kunnen we als samen­ leving de voordelen van vergrijzing benutten en tegelijkertijd de uitdagingen beter aanpakken.

3.3

Participatietraject Het proces bij het opstellen van het Ouderenbeleid is minstens zo belangrijk als het formuleren van de inhoud. Om tot een goede en gedragen visie te komen is de inbreng van de ouderen van Wassenaar, hun mantelzorgers en betrokken maatschappelijke organisaties cruciaal. Naast het onderzoeken van bestaande (onderzoeks)

26 47 Bron: Gezondheidsmonitor GGD, 2020.

Beleidsnota Ouderenbeleid

48 Bron: Rapport ‘Investeren in vitale ouderen’, Sociaal en Cultureel Planbureau, maart 2024.

P r o b l e e m s t e l l i n g ( We l k e m a a t s c h a p p e l i j k e v r a ag s t u k k e n s p e l e n e r ? )

literatuur en cijfers, is de richting van het Ouderenbeleid daarom voornamelijk bepaald door de inbreng van deze doelgroep. Om inbreng op te halen zijn drie participatiesessies georganiseerd waarvoor breed is uitgenodigd om zo de ouderen van Wassenaar, hun eventuele mantelzorgers en betrokken maatschappelijke organisaties te bereiken. We hebben hen gevraagd mee te denken over de belang­ rijkste uitdagingen en opgaven die zij zien voor Wassenaar op het gebied van de vergrijzing. Daarnaast heeft de gemeente de opdracht gegeven aan een onafhankelijk onderzoeksbureau om de behoeften van de doelgroep op te halen door in gesprek te gaan met inwoners op straat.

U I T KO M S T E N E E R S T E T W E E PA RT I C I PAT I E S E SS I E S Tijdens de eerste twee participatiesessies is opgehaald welke maatschappelijke opgaven er zijn voor ouderen en wat de prioritering hiervan is. We zijn het gesprek aangegaan op basis van de maat­ schappelijke vraagstukken die naar voren zijn gekomen uit het bronnen­onderzoek. In de eerste sessie hebben de ruim 30 aan­ wezigen te kennen gegeven in hoeverre deze vraagstukken al dan niet spelen in Wassenaar en welke aanvullende vraagstukken er zijn. In de tweede sessie zijn de opgehaalde vraagstukken geprioriteerd en verder uitgediept door de ruim 20 aanwezigen. Dit heeft geleid tot de volgende belangrijkste vraagstukken, op volgorde van prioritering zoals aangegeven door de aanwezigen. 1. Wonen en fysieke leefomgeving: Een van de eerste behoeften van de ouderen is Wassenaar, is geschikte woningen. Het kan hierbij gaan om verschillende woonvormen, zoals bijvoorbeeld geclusterd wonen of kleinschalig wonen in hofjes. Het is belangrijk dat er wordt gewerkt aan levensloopbestendige woningen. Ook het sociale aspect speelt hierbij een rol. Zo kunnen gemengde woonvormen jong en oud met elkaar in

contact brengen. De wens is dat de regelgeving rondom wonen wordt vereenvoudigd en meer ruimte biedt voor nieuwe initiatieven. Het is daarnaast belangrijk dat de fysieke leefomgeving van ouderen fysiek toegankelijk is en uitnodigt tot bewegen. Ook is de nabijheid van voorzieningen en een gevoel van veiligheid in de fysieke leefomgeving belangrijk. 2. Meedoen en sociale contacten: Iedereen moet kunnen meedoen. Het belang van een sociaal netwerk en sociale contacten hiervoor is benadrukt. Dit versterkt de sociale cohesie, zorgt voor zingeving en kan helpen om eenzaamheid te voorkomen. Het vrijwilligerswerk speelt een belangrijke rol binnen de sociale netwerken. Er is behoefte aan uitnodigende en laagdrempelige activiteiten en ontmoetingsplekken. 3. Mantelzorgondersteuning: Het ondersteunen van mantel­ zorgers is aangegeven als een belangrijk thema voor de komende jaren, gezien de vergrijzing. Het gaat hierbij niet alleen om ouderen die mantelzorger zijn, maar ook om andere doelgroepen die mantelzorger zijn. De situatie van iedere mantel­zorger is anders. Het belang van respijtzorg en mantel­ zorgwaardering is genoemd. Daarnaast is de wens uit­ gesproken voor het versterken van de informatievoorziening en het vereen­voudigen van de regelgeving rondom mantelzorg. 4.

Leefstijl en gezondheidsvaardigheden: Het belang van vitaal ouder worden door preventieve inzet op leefstijl en gezond­ heidsvaardigheden is benadrukt. Het gaat hierbij onder andere om bewegen, voeding en cognitieve vaardigheden. Daarnaast is aandacht gevraagd voor het versterken van digitale vaardig­ heden van ouderen. Bij de inzet op leefstijl en gezondheids­ vaardigheden mag een beroep worden gedaan op zelf­ redzaamheid. En het is goed om aandacht te hebben voor het doorbreken van mogelijke taboes rondom ouder worden.

Beleidsnota Ouderenbeleid

27

P r o b l e e m s t e l l i n g ( We l k e m a a t s c h a p p e l i j k e v r a ag s t u k k e n s p e l e n e r ? )

5. Inclusie: Het is belangrijk dat alle ouderen, ook ouderen met een kwetsbaarheid of beperking, mee kunnen doen en dat Wassenaar een vriendelijke gemeente is voor alle ouderen. Het kan hierbij gaan om dementie, maar ook om andere (niet) zichtbare beperkingen. 6. (Medische) zorg: Er wordt aandacht gevraagd voor het beschikbaar houden van (medische) zorg, de toegankelijkheid hiervan en de nabijheid bij huis. Vroegsignalering kan worden versterkt. Ook wordt aandacht gevraagd voor de opvang van verwarde personen. 7. Informatievoorziening: Het is wenselijk dat de informatie­ voorziening in begrijpelijke taal plaatsvindt en laagdrempelig is. Dat betekent niet alleen digitale informatievoorziening, maar ook fysiek in de wijken. 8. Vervoersmogelijkheden: Er is behoefte aan diverse vervoers­ mogelijkheden en het verbeteren van de coördinatie van de bestaande vervoersinitiatieven. Daarnaast is er behoefte aan het verbeteren van de toegankelijkheid van het openbaar vervoer.

U I T KO M S T E N G E S P R E K K E N M E T I N WO N E R S Om deze opgehaalde inbreng te valideren en om verder te praten over hóe we aan deze opgaven kunnen werken, is – zoals eerder genoemd – een onafhankelijk onderzoeksbureau ingeschakeld. Onderzoeksbureau Muzus is diverse dagdelen het dorp in gegaan om ouderen aan te spreken en met hen in gesprek te gaan. Hierbij is ook de doelgroep van ongeveer 55-plus meegenomen omdat dit de ouderen zijn van de toekomst. In totaal zijn 32 gesprekken met inwoners gevoerd.