Visie buitengebied Het land van Wageningen Wageningen in het land

Hartenseweg Overzicht instrumenten en rollen Instrument

Rol gemeente

Rol samenleving

Betrokken organisaties

Kleine wegen aantrekkelijk maken voor niet-gemotoriseerd verkeer.

Trekker

Adviseur

Aanliggende gemeentes Bedrijven langs wegen

Permanente monitoring autoaantallen op kleine wegen

Trekker

Afwegingskader (onderdeel visie)

Geen specifiek afwegingskader

Programma

Project

Onverhard pad op de Eng 67

Fietspad op de Eng

5

Visie op gebieden

Het buitengebied kent vele wisselende kwaliteiten. Er verandert veel in het buitengebied van Wageningen. In dit hoofdstuk beschrijven we per deelgebied wat de huidige en de gewenste situatie is en wat er voor nodig is om die gewenste situatie te bereiken. Daarbij kijken we naar behoud en versterking van de bestaande (kern)kwaliteiten, maar voegen we ook nieuwe kwaliteiten aan het gebied toe. De grootste veranderingen zijn het lopende project van de Binnenveldse Hooilanden, de ontwikkeling van de uiterwaarden in het plan Grebbedijk en de ontwikkeling van het transformatiegebied Nude-Binnenveld die met deze visie wordt opgestart.

5.1 Transformatiegebied Nude-Binnenveld In dit gebied bundelen we opgaven voor energie (zonnevelden), gezondheid (bevorderen van beweging), lokale natuurinclusieve voedselproductie, lokale recreatie en bevorderen biodiversiteit. Dit leidt tot een voorstel dat uiteindelijk een nieuw kleinschalig landschap oplevert. Let op: Dit is een voorstel voor een transformatie van een deel van ons buitengebied. Die verandering kunnen we alleen met vrijwillige medewerking van, en samen met, eigenaren realiseren. We hebben een achtergrondverhaal gemaakt waarin staat hoe voor dit voorstel de werking van de ruimtelijke ordening is. U kunt dit lezen in de bijlage grondeigendom, deze visie en de werking van de ruimtelijke ordening

Wat er speelt Het transformatiegebied bestaat uit drie deelgebieden die alle drie vooral landbouwgebied zijn en dicht bij de stad liggen. Er zijn echter ook verschillen. Het Binnenveld binnen het transformatiegebied is momenteel primair een landbouwgebied met weilanden. Door de openheid is het gebied zeer geschikt voor weidevogels. Het Bennekomse Veld ligt ten noorden van de campus en bestaat uit proefvelden van de universiteit. Het is ook leefgebied voor akkervogels, waaronder de patrijs en weidevogels met name kieviten. De wegen in beide gebieden worden vrij intensief gebruikt door fietsers en wandelaars. Dat is niet optimaal: er zijn conflicten met auto’s. Ook de Nude is een landbouwgebied. Dit gebied bestaat uit oeverwallen en de bodem is uitermate geschikt voor fruitteelt. Momenteel is er hier vooral akkerbouw, zijn er proefvelden en enkele boomgaarden. Er staan ook vrij veel woningen. Er zijn verschillende oost-west verbindingen, met de Lawickse Allee als belangrijkste verbinding. In noord-zuidrichting zijn er veel minder verbindingen. Langs de Grift en op de Grebbedijk is er veel fiets- en wandelverkeer. De overheersende kavelrichting is noord-zuid. De belangrijkste kwaliteiten van de huidige situatie zijn de groene landelijke sfeer, de openheid in het Binnenveld, de afwisseling tussen openheid en gesloten gebieden op de oeverwallenen en de nabijheid van de stad.

Minder goed gaat het met de kwaliteit van de natuur. Dat komt vooral door het agrarisch gebruik. De toegankelijkheid en mogelijkheden voor uitloop en recreatie kunnen beter. Op dit gebied liggen geen claims vanuit het natio-

Transformatiegebied nale en provinciale niveau. We kunnen doelen kiezen die we voor Wageningen belangrijk vinden. Wat zijn de ruimtevragen van Wageningen? • We zijn op zoek naar ruimte voor zonnepanelen. • We willen de mogelijkheden voor recreatief medegebruik in het gebied verbeteren om zo onder andere beweging voor onze inwoners te bevorderen. Daarvoor moeten er dicht bij de woonomgeving meer paden komen. • We willen de biodiversiteit bevorderen en daarvoor moet een gevarieerd landschap worden

Groene zone rond de stadsrand 73

Hagen rond een boerderij in het Binnenveld

aangelegd dat niet puur agrarisch gebruikt wordt. • We willen meer ruimte maken voor lokale (natuurinclusieve) voedselproductie. Dat kan verschillende vormen aannemen. Een van de opties is de aanleg van voedselbossen. Deze ruimtevragen kunnen het beste een plekje krijgen in een tamelijk kleinschalig gebied. Dan kun je, vlak bij elkaar, verschillende plekken maken die elkaar niet in de weg zitten. Het ruimtelijk effect van nieuwe functies is in een kleinschalig landschap beperkter dan in een grootschalig open landschap. Door te kiezen voor een gelijkvormig principe van inpassen, met groene kamers, kun je voorkomen dat het een rommelzone wordt en kan het gebied een eenheid worden waarin verschillende functies met elkaar samenhangen. Het gebied Nude-Binnenveld heeft een geschiedenis van kleinschaligheid langs de randen en openheid in de kern. Op bijgevoegde kaart ziet u hoe dit er ongeveer 100 jaar geleden uitzag. Op deze kaart hebben we de hagen en bomen langs sloten van twee verschillende perioden bij elkaar opgeteld. Door deze kaarten samen te voegen in één beeld, ontstaat een heel duidelijk patroon waar zich in de loop van de tijd openheid en hagen zich bevonden. Dat kunnen we gebruiken als inspiratie voor een transformatie. In de Nude was deze kleinschaligheid overigens nog sterker want er waren behalve hagen ook veel boomgaarden.

Visie: een nieuw hagenlandschap voor verschillende beleidsdoelen Samen met grondeigenaren maken we in dit gebied een nieuw hagenlandschap waarin verschil-

Historische hagen Bron: Deze kaart is gemaakt op basis van de historische kaarten van topotijdreis.nl in de jaren 1900 en 1920. lende beleidsdoelen een plek krijgen. Het nieuwe landschap moet voldoende visuele kracht hebben, het moet robuust genoeg zijn, om de verschillende doelen goed in te passen. De energietransitie is de motor achter deze transformatie. Maar wij zien de transformatie vooral als een integrale ontwikkeling waarin naast energie de lokale biodiversiteit verhoogd wordt, er veel meer ruimte komt om te bewegen en er nieuwe duurzame voedselproductie op gang komt. Daarnaast realiseren we in dit gebied de noordelijk ecologische verbindingszone. Langs de stadrand en langs buurtschap de Oude Nude komt er een zone van 50 meter vanaf de tuingrens van de woningen waar geen zonnevelden

mogelijk zijn (groene rand). We zien ook accenten tussen de verschillende delen van deze zone. In de Nude zien we voedselproductie als een bindend thema. Dus onderhouden we hagen en hier en daar bomen. Er is ook ruimte voor een initiatief voor voedselbossen of een herenboerenproject. Daarnaast zijn er mogelijkheden voor de ontwikkeling van nieuwe natuur die financieel mogelijk gemaakt wordt met de bouw van tiny houses. In de randzone van het Binnenveld zien we een accent op natuur, watergebonden waar dat kan en ook als randzone van de Binnenveldse Hooilanden. Dus natuurlijke hagen, bomen alleen bij de stadsrand, en nog vrij veel grasland.

Principe van de transformatie Bron: LOSstadomland In het Bennekomse Veld zien we een concentratie van de hagen en akkerranden rond de ecologische verbindingszone. Beleid Hoe groot is het gebied en wat komt er?

Transformatiegebied Bron: LOSstadomland

Bruto is het transformatiegebied ruim 600 ha. Ongeveer 100 ha van dat gebied bestaat uit sloten, bouwvlakken, erven, wegen en gebouwen. Dus netto is het gebied ruim 500 ha. Wat kan er zoal in het gebied komen? • Veel verbindingen met de stad, ommetjes • Verbrede sloten in de nattere delen voor natuur en recreatie • Wandelpaden • Recreatieplekken, hangplekken • Verblijfsrecreatie (onder nader te bepalen voorwaarden, waaronder dat daarmee een bijdrage wordt geleverd aan natuurwaarde en biodiversiteit) • Proefvelden • Zonnevelden • Diverse vormen van duurzame voedselproductie • Voedselbossen, • Boomgaarden waaronder notenboomgaarden • Volkstuinen • Ecologische stapstenen, waaronder bosjes • Landbouwhagen • Natuurhagen • Tiny houses (in combinatie met nieuwe natuur) • Installatiegebouwtjes warmtetransitie • Ruime hergebruiksmogelijkheden in vrijkomende gebouwen binnen bestaande volumes

Al deze functies komen in een hagenlandschap te liggen. Tot 2030 komt er maximaal 70 ha zonneveld plus 35 ha landschappelijke inrichting (voor natuur, landschapsbeeld en recreatie). Het maximum is nodig als er geen windmolens vóór 2025 te vergunnen zijn. Als er windmolens vergund kunnen worden dan kan deze omvang dalen tot 50 ha zonneveld plus 25 ha landschappelijke inrichting tot 2030 In totaal gaat het dus om een verandering, inclusief landschappelijke inrichting, van 15% tot 21% van het netto oppervlak van dit gebied. Voor de overige veranderingen zijn er geen kwantitatieve doelen. Het transformatieproces De transformatie wordt door middel van ruimtelijke regels aangestuurd. Er komt dus geen totaalplan, en locaties liggen niet op voorhand vast. In hoofdstuk 4 zijn bij ‘energie’ de regels nauwkeurig beschreven.

75

De hagen Er zijn veel soorten hagen. In het buitengebied zie je vaak de ‘geklepelde haag’ om boomgaarden, de lagere meidoornhaag en de wat uitgegroeide landschappelijke heg. Voor ons doel zijn de hagen het liefst boven ooghoogte (maar kan anders worden vormgegeven waneer daar aanleiding toe is), dicht begroeid, gevarieerd en natuurlijk. Een haag heeft altijd onderhoud nodig.

Geklepelde haag in de Nude

Voor de smallere tussenruimtes zijn ‘boomgaardhagen’ heel geschikt. De hoogte kan variëren van twee tot vier meter, ze kunnen breder en smaller worden gemaakt en van verschillende soorten zijn. Op de foto hiernaast een geklepelde haag met daarachter een natuurlijke haag in de Nude. Te beschermen kernkwaliteiten Wat zijn de kwaliteiten van het gebied die we willen beschermen? Voor zonnevelden loopt dat via de regels, maar als er andere ontwikkelingen zijn die een bestemmingswijziging vragen, dan toetsen we op wat we willen beschermen. Te behouden zijn: • Verkavelingsmaat en richting • Bestaande sloten • Bestaande beplanting die hoort bij het oude landschap van hagen en boomgaarden . • Groene randzone van 50 meter vanaf de tuingrens van woningen in de stadsrand en de Oude Nude. • Onderdelen van de Grebbelinie (Rhenen)

Groene rand Oude Nude Bron: LOSstadomland

Landschappelijke haag in de Nude

Dit beeld is een van de denkbare uitkomsten bij 50 ha zonnevelden. Let op: met de regels kunnen ook heel andere beelden ontstaan. Maar altijd met veel hagen en ook altijd met tussenliggende velden. Bron: LOSstadomland

Sfeerbeeld transformatiegebied Bron: LOSstadomland

5.2 Kern Binnenveld Wat er speelt Dit is een open gebied langs de grift. Door de natte omstandigheden zijn hier veengronden ontstaan met waardevolle cultuurvolgende natuur.

De Grift Bron: Gemeente Wageningen

Kern Binnenveld

Open graslanden

In de Binnenveldse Hooilanden wordt het plan dat hiernaast wordt weergegeven gerealiseerd. (cursieven tekst van de site https:// Binnenveldsehooilanden.nl/ 300 hectare topnatuur In de Binnenveldse Hooilanden werken de natuurliefhebbers, boeren en terreinbeheerders samen met overheden aan de realisatie van nieuwe natuur tussen Wageningen, Ede, Veenendaal en Rhenen. De Binnenveldse Hooilanden wordt een uniek gebied van 250 - 300 hectare aaneengesloten topnatuur waar straks veel bijzondere soorten te zien zijn.

79

Het gebied maakt deel uit van het Gelderse Natuur Netwerk en het inliggende gebied Bennekomse Meent is onderdeel van het Natura2000-gebied Het Binnenveld. Staatsbosbeheer / Cooperatie Binnenveldse Hooilanden/ Stichting Mooi Binnenveld / Waterschap Vallei en Veluwe / provincie Gelderland / gemeente Ede / gemeente Wageningen Visie: effecten van herinrichting volgen Voor de komende jaren volgen we de effecten van de herinrichting met grote interesse. We zien een geleidelijke brede verandering in het landschap van het Binnenveld ontstaan. Tot voor kort was dit vooral een tamelijk open landschap met bomenlanen langs de wegen. Dit wordt stap voor stap een veel opener landschap, met de hagen van de transformatiezone aan de randen en een zeer open gebied in het centrum.

Schetsontwerp Binnenveldse Hooilanden Bron: https://Binnenveldsehooilanden.nl/wp-content/uploads/Plankaart-Binnenveld-DEF-9juni16groot.jpg

De hagen creëren een kleinschalig landschap als je erdoorheen loopt. Maar op de schaal van het Binnenveld, vanuit het centrum daarvan gezien, is het maar een ‘randje’ en heeft het een heel ander effect op de ruimtebeleving dan de bomenlanen. Die opzet geeft ruimte aan de huidige eisen. Vanuit de kern van het Binnenveld gezien is daarbij de ruimte voor weidevogels belangrijk. Vanuit de randen van het Binnenveld gezien gaat het om de combinatie van functies die we in de transformatiezone beschreven hebben.

Te beschermen kernkwaliteiten Wat zijn de kwaliteiten van het gebied die we willen beschermen? Hier toetsen we ontwikkelingen op als er een bestemmingswijziging nodig is. • Verkavelingsmaat en richting • Bestaande sloten • Openheid • Bestaande natuurgebieden • bestaande weilanden die niet in inrichtingsplan zitten • natuurgebied • weidevogelgebied

Beleid Nieuwe ontwikkelingen De herinrichting van de Binnenveldse Hooilanden is een grote en recente ontwikkeling. In aanvulling streven we naar het geleidelijk verminderen van het aantal grote bomen in dit gebied. Doorwerking van de thema’s Voor het hele Binnenveld starten we met het programma: aantrekkelijke wegen voor langzaam verkeer (zie bij dat thema). Het Binnenveld is de 4de locatie in volgorde voor het onderzoek naar windmolens. Maar als de buurgemeenten besluiten in het Binnenveld windmolens te plaatsen, dan werpt dit een ander licht op de voorkeursvolgorde. Dan kijken we of we gezamenlijk kunnen optrekken en kijken we ook aan de de Wageningse kant naar de mogelijkheden voor molens, ook als de andere voorkeurslocaties nog niet zijn afgevallen. Landschappelijke versterking weidevogels Bron: Gemeente Wageningen

Bij het vrijkomen van agrarische bebouwing zijn er beperkingen voor het hergebruik. Hier geld het principe rood voor rood. We sluiten verder aan bij het regionale VAB beleid.

5.3 De Wageningse Eng

N.B. De door de raad aangenomen versie van de visie op de Eng is leidend.

Wat er speelt

De Wageningse Eng is gelegen ten oosten van de stad Wageningen en is een eeuwenoud, kleinschalig cultuurlandschap. Door het aanwezige hoogteverschil als gevolg van de ligging op de flank van de stuwwal zijn er diverse vergezichten en is het panorama vanuit de verschillende randen van de Eng waardevol. Het landschap op de Wageningse Eng is een cultuurlandschap, een productief landschap met diverse ´opbrengsten´, van voedsel, hout tot recreatie. De huidige Eng wordt dan ook zeer gewaardeerd vanwege haar diversiteit aan kwaliteiten op het gebied van landschap, natuur en cultuurhistorie en op het gebied van recreatief medegebruik. Het gebied wordt daarom ook wel de ‘tuin van Wageningen’ genoemd.

Let op: Deze paragraaf over de Wageningse Eng bestaat grotendeels uit tekstfragmenten van de ‘Visie Wageningse eng’. Die delen zijn cursief geschreven De hele visie is te vinden op deze internet pagina https://www.wageningen.nl/inwoners/Projecten/ Omgevingswet/Gebiedsvisie_Wageningse_Eng

Naast de waarden als afwisseling in open en besloten zichtrelaties, ecologie, landschappelijk ensemble (bosrandzone, middengebied, houtwalgebied), cultuurhistorische en aardkundige waarden, welke in het huidige bestemmingsplan worden gewaarborgd, heeft de Eng óók een belangrijke functie voor de bewoners van Wageningen als recreatief uitloopgebied (ommetjes, tuinen e.d.). Het huidige bestemmingsplan heeft een behoudend karakter waardoor zeer beperkte ontwikkelingen mogelijk zijn. Nieuwe initiatieven kunnen niet worden toegestaan op grond van het bestemmingsplan, maar zouden wel een positieve bijdrage aan het gebied kunnen leveren. De urgentie voor deze visie als kader voor nieuwe ontwikkelingen is daarom groot.

De Wageningse Eng

De visie biedt het kader dat duidelijkheid geeft over wat we als gemeente in ruimtelijke zin wel en niet willen op de Eng. Vanwege de bijzondere kwaliteiten

van het gebied is het wenselijk een visie vast te stellen waarmee een kader geboden wordt voor toekomstige ontwikkelingen en afweging van initiatieven. Deze visie geeft daarom richting aan hoe we bestaande en toekomstige initiatieven en te behouden kwaliteiten van het gebied hand in hand kunnen laten gaan. Visie: behouden en versterken kernkwaliteiten Deze visie heeft tot doel: Het behouden en versterken van de kernkwaliteiten van de Eng en het stimuleren/ faciliteren van initiatieven die bijdragen aan deze kernkwaliteiten. Dit betekent richting geven en kaders meegeven aan mogelijke ruimtelijke ontwikkelingen én het behouden en herstellen van landschaps- en natuurwaarden, de instandhouding van de historische ontginningsstructuur, het behoud en versterken van natuurkwaliteit en het behoud van afwisseling in besloten kamers en openheid, zandpaden en reliëf en de mogelijkheid tot extensief recreatief medegebruik. Dit alles met ruimte voor bij de kernkwaliteiten passende gebruiksfuncties volgens de filosofie ‘behoud en versterking door ontwikkeling’.

Beleid Beleidskader (behouden én versterken) De te behouden en versterken kernkwaliteiten van de Wageningse Eng zijn: • een waardevol uniek landschap bestaande uit: reliëfrijk, afwisseling besloten kamers, openheid en zichtrelaties; • de cultuurhistorische waarden bestaande uit: historische verkaveling en wegenstructuur (zoals zandpaden, houtwalstructuren en • wildwal); • de ecologische waarden en biodiversiteit bestaande uit: unieke diversiteit aan verschillende soortgroe-

81

pen en biotopen; • de ‘tuin van Wageningen’ In contrast met de stedelijke bebouwing heersen hier de waarden relatieve rust, donkerte en stilte met diversiteit in kleinschalig • grondgebruik en recreatief medegebruik in een landschappelijke omgeving.

Deelgebieden De aard van de kernkwaliteiten is niet overal op de Eng hetzelfde. Daarom zijn er vier deelgebieden aangewezen met ieder weer eigen specifieke kwaliteiten per deelgebied passend binnen de kernkwaliteiten. Zie bijgevoegde kaart voor de ligging van de deelgebieden. Kenmerkende zichtlijnen en -vlakken dragen bij aan de kernkwaliteit van het landschap. De meest kenmerkende zijn op kaart gezet met als doel ze te behouden en versterken. Behoud en versterking door ontwikkeling Voor nieuwe wensen en ideeën biedt deze visie een kader om te komen tot een zorgvuldige afweging van de mate hoe bijgedragen wordt aan de kernkwaliteiten van de Eng. De grote uitdaging is om gewenste ontwikkelingen vooral te stimuleren en niet bij voorbaat onmogelijk te maken. Het gaat dan om mogelijkheden die passen bij de bestemming van de locatie en die een positieve bijdrage leveren aan de kernkwaliteiten van de Eng. Nieuwe elementen die de kernkwaliteiten van de Eng kunnen aantasten zijn daarom in principe niet mogelijk, tenzij actief wordt ingezet op kwaliteitsverbetering. In dat geval kan er een afweging worden gemaakt. Zo kan worden ingespeeld op de behoefte aan nieuwe functionele voorzieningen ten behoeve van een duurzame ontwikkeling van de Eng.

Kernkwaliteiten De Eng Bon: Visie Wageningse Eng, gemeente Wageningen

Doorwerking van de thema’s. Voor de Eng starten we in samenhang met het bos met het programma: aantrekkelijke wegen voor langzaam verkeer (zie bij dat thema). We onderzoeken de verbindingskwaliteit en bruikbaarheid van de stad-landverbindingen. Kleinschalige projecten voor zonne-energie zijn mogelijk als ze binnen het beleidskader voor de Eng passen. Dat is in

het open middengebied alleen op de erven. In het dynamische lint zijn er meer mogelijkheden. In de vorm van volkstuinen en diverse producenten draagt de Eng al bij aan kleinschalige lokale voedselproductie. De Eng kan ook in andere vormen bijdragen aan lokale en natuurinclusieve voedselproductie. Vanuit het programma biodiversiteitsplan ontwikkelen we aanvullende voorstellen voor de verhoging van de biodiversiteit.

Kleinschalig landschap 83

Landbouw Bron: Gemeente Wageningen

5.4 Randzone bos Wat er speelt Dit is een klein gebied met bijzondere kenmerken. Het ligt op de overgang van de Wageningse Eng naar het bos en heeft een landschap dat daarbij past: grotere ruimtes die met bomen omzoomd zijn. Bijzondere functies en onderdelen zijn: Landgoed de Dorskamp, Villa Sanoer en het sportpark en de wijngaard. Voor een aantal van deze functies is het maaiveld op een aantal plekken vergraven (zoals voor de sportvelden). Iets dat nu een bijzonder kenmerk is. Sportvoorzieningen zijn in het algemeen een goed startpunt voor bewegen, en in dit geval bij uitstek, vanwege de ligging op overgang van Eng naar bos. Visie: beweging stimuleren De randzone van het bos is goed zoals deze nu is. Bestaande functies waaronder sportcomplex en wijngaard passen hier prima. Hier kunnen we beweging verder stimuleren. Wel gelden daarbij de algemene doelen van slimme gerichte recreatie die we in dat hoofdstuk hebben aangegeven. Beleid Te beschermen kernkwaliteiten Wat zijn de kwaliteiten van het gebied die we willen beschermen? Wij toetsen ontwikkelingen hierop als er een bestemmingswijziging nodig is. • Ruimtelijke opbouw • Bestaande structurerende beplanting • Cultuurhistorische waarden van landgoederen/ villa’s

Vergraven delen in de bosrand Bron: AHN viewer kaartlagen ‘AHN3 maaiveld – blauw/groen/oranje (dynamische opmaak’ en ‘AHN3 maaiveld - hillshade’

Overgang tussen de Eng en het bos 85

Kleine kamers tussen de begroeiing

5.5 De Wageningse Berg/bos Wat er speelt De Wageningse Berg is een unieke locatie in Nederland. Het hoogteverschil van de stuwwal aan de zuidzijde en het contrast tussen de berg en het rivierenland is nergens in Nederland zo sterk te beleven als hier. Het uitzicht vanaf Hotel-Restaurant De Wageningsche Berg en de uitzichtpunten in het arboretum Belmonte (net buiten ons plangebied) moet iedereen een keer gezien hebben!

Ook vanuit het oogpunt van cultuurhistorie is het een uniek gebied: denk dan aan het bos op het einde van de stuwwal (zie ook cultuurhistorische waardenkaart), zeer hoog gewaardeerde archeologische waarde (beschermd) ter plaatse van de tien grafheuvels, het Oranje-Nassau Oord (voorheen koninklijk paleis, verwoest in WOII). Omdat de verschillende landgoederen lanen hadden, zien we die lanen terug in het bosgebied. Voor een deel, en periodiek, is het naast de stad een rustige plek waar men bijzondere natuur vindt: een Natura 2000-gebied (Veluwe), het hele bos is een stiltegebied en vrijwel niet bewoond. De nulmeting biodiversiteit laat zien dat er veel bijzondere soorten leven. Ook is het gebied onderdeel van de Renkumse Poort die de Nederrijn verbindt met de Veluwe. Het gebied is goed toegankelijk voor recreatie: door de vele bijzondere plekken en uitzichtpunten wandelen mensen hier graag. Er zijn veel bijzondere plekken zoals Stadion de Wageningse Berg, landgoed Oostereng (en Oostereng Arboretum), landgoed Oranje-Nassau Oord, de pleisterplaats Nol in ’t Bosch. De stuwwal is belangrijk voor het aanleveren van (kwel)water aan de Renkumse beek en de waterwinning.

De Wageningse Berg/bos

De huidige staat van de natuur is goed, zoals uit de gemeentelijke nulmeting blijkt. Onderdeel van de aanwijzing als Natura 2000 (Veluwe)-gebied zijn voorstellen voor versterking (maakt deel uit van de beschrijving). Er komt een plan om de verbindingen voor natuur met het dal van de Renkumse beek en de uiterwaarden te verbeteren.

In het gebied liggen woningen en andere voorzieningen als Oranje Nassau’s Oord en Nol in het Bosch. Provinciale richtlijnen geven maximale bebouwingspercentages aan in dit gebied. Voor recreatie zijn er beperkingen voor ontwikkeling vanwege de natuur. De recreatieve verbindingen met de stad kunnen beter.

Wandelpaden in het bos 87

Oranje-Nassau Oord

Oranjelaan

Cultureelerfgoed en recreatie bosgebied Bron: De grens van het bosgebied is afkomstig uit de plankaart. De recreatieve routes zijn een vertaling van de strava heatmap. De kaartlaag ‘Landgoederen NSW begrenzing’ is afkomstig van de provincie Gelderland:. De grafheuvels zijn een selectie uit de kaartlaag ‘Rijksmonumenten’ uit de atlas leefomgeving

Waterwingebied

Strava wandelkaart Bron: Strava World Heatmap https://www.strava.com/ heatmap#15.15/5.70018/51.99752/hot/run

Visie: versterking natuur, slimme gerichte recreatie Zoals we in de strategie hebben aangegeven, zoeken we voor de Wageningse Berg ‘verbinding op doelen met andere overheden’. We onderschrijven het natuurbelang, willen ook dat de biodiversiteit er nog verder versterkt wordt en zoeken daarbinnen naar ruimte voor ‘gebruik door inwoners uit de stad’. Samen met de partners willen we, op basis van de Natura 2000-doelen en ons natuurkader (kernfunctie, verbindingsfunctie en volledigheid van ecosystemen), scenario’s ontwikkelen waarin de biodiversiteit maximaal vergroot kan worden. Voor recreatie hebben we het concept slimme gerichte recreatie in deze visie ingebracht. Slim, gericht en dynamisch gebruik van het gebied met de laagst mogelijke impact op de natuur en het hoogst mogelijke bewegings- en belevingsrendement. Bestaande functies en voorzieningen moeten duurzaam worden ingepast. Dat houdt in dat ontwikkeling wel kan maar dat de totale impact op natuur niet groter mag worden dan deze met de huidige rechten is. Kansen om de impact op natuur door de ontwikkeling te verkleinen moeten onderzocht worden en zullen in de maatwerkafweging worden meegewogen. Beleid Doorwerking van de thema’s. Er zijn verschillende thema’s die doorwerken in dit gebied. We noemen de belangrijkste. • Programma biodiversiteit. Op zoek naar scenario’s voor verhoging biodiversiteit’.

• Delen en verzamelen natuurdata en gebiedsdata. Voor slimme gerichte recreatie is gedetailleerde gebiedsinformatie een noodzakelijke basis. Slimme gerichte recreatie wordt effectiever naarmate er beter bekend is waar de kwetsbare natuur op welk moment zit. Maar deze data kunnen niet altijd vrijelijk gedeeld worden zonder negatieve effecten. Dat moet zich ontwikkelen. • Bewegen: we zetten niet in op extra voorzieningen voor recreatie, we werken met de voorzieningen die er zijn. • Voor de Wageningse Berg starten we in samenhang met de Eng met het programma: Aantrekkelijke wegen voor langzaam verkeer (zie bij dat thema). • Zon op de Keijenberg (voormalige vuilstortplaats) (9 ha) zijn momenteel plannen in voorbereiding. • Windmolens: het bos is de laatste locatie die onderzocht wordt als alle andere locaties zijn afgevallen. Te beschermen kernkwaliteiten Wat zijn de kwaliteiten van het gebied die we willen beschermen? Wij toetsen ontwikkelingen hierop als er een bestemmingswijziging nodig is. • Alle bestaande openbare recreatievoorzieningen (paden, parkeerplaatsen, zoneringen) • Aardkundige waarden • Grafheuvels, landgoederen en onderdelen van landgoederen • Lanen die onderdeel uitmaken van de landgoederen • Stadion en context • Arboretum Oostereng • Diverse natuurwaarden • Huidig stilteniveau

89

De uiterwaarden

5.6 Uiterwaarden Wat er speelt Voor het grootste deel van dit gebied wordt momenteel een plan gemaakt: het project ‘Grebbedijk’ Van de projectsite https://grebbedijk.com/ de volgende tekst, cursief geschreven. De Grebbedijk, tussen Wageningen en Rhenen, beschermt 250.000 bewoners van de Gelderse Vallei tegen het water van de Nederrijn. Als de dijk doorbreekt loopt een groot gebied, met steden als Veenendaal en Amersfoort, onder water. De dijk moet worden versterkt. Samen met de bewoners, ondernemers, belangenverenigingen en geïnteresseerden slaan provincie Utrecht, provincie Gelderland, Staatsbosbeheer, Rijkswaterstaat, gemeente Wageningen en Waterschap Vallei en Veluwe de handen ineen om de versterkingsopgave uit te voeren en andere ambities voor het gebied in kaart te brengen. En: Naast de dijkversterkingsopgave hebben natuuropgaven en gebiedsambities een plek gekregen in het voorkeursalternatief. Met dit voorkeursalternatief realiseren we naar verwachting eind 2024 een veilige en beleefbare Grebbedijk én nieuw natuurgebied. Visie We nemen hier de volledige tekst voor de uiterwaarden over uit het VKA (pagina 19 en 20 van de adviesnota VKA). Dit is tevens een goede toelichting op de kaart hiernaast. https://grebbedijk.com/images/downloads/VKA/ Adviesnota-VKA.pdf

Voorkeurs alternatief Grebbedijk Bron: Gemeente Wageningen Voorkeursalternatief uiterwaarden Met het voorkeursalternatief voor de uiterwaarden worden de doelen voor natuurontwikkeling en verschillende gebiedsambities gerealiseerd. Bij elkaar is dat een aanzienlijke impuls voor de natuur, maar ook voor de recreatie en cultuurhistorie in het gebied. Met name recreatie wordt vaak gecombineerd met de andere opgaven en ambities. Het thema duurzaamheid komt op twee manieren terug, namelijk in de wijze van uitvoering van de werkzaamheden en door het realiseren van ambities op dit vlak.

Natuur Op basis van het Natura2000 beheerplan Rijntakken, en de eerdere afspraken over de realisatie van natuur (NURG) wordt in het voorkeursalternatief de kwaliteit van de bestaande natuurgebieden vergroot en worden terreinen, die nu nog als landbouwgebied worden gebruikt, omgevormd naar natuur. Met het voorkeursalternatief wordt een volgende stap gezet tot het realiseren van een aaneengesloten natuurlijkgebied: • Extensief beheerd natuurlijk grasland in de Driehoek. In dit gebied wordt het beheer aange-

Graslanden Bron: Gemeente Wageningen 91

Bosrand bij de uiterwaarden

past (ca 19 ha). Daarmee ontstaat een geschikt habitat voor de kwartelkoning. Voor deze soort is in Natura2000 beheerplan Rijntakken een uitbreidingsdoelstelling geformuleerd, die deels in dit gebied kan worden gerealiseerd. Het gebied wordt geschikt geacht omdat de soort al regelmatig voorkomt in de Bovenste Polder. • Voor het gebied ten westen van de Nude (Plasserwaard) is de voorkeur om riviernatuur te realiseren in aansluiting op het al aanwezige ooibos bij de haven en het natuurgebied de Blauwe Kamer. De oude geul ter hoogte van de Plasserwaard, die in de vorm van de huidige sloot nog zichtbaar is, wordt “gereactiveerd”. In de Plasserwaard ontstaat een grote natuureenheid die met natuurlijke begrazing kan worden beheerd en waarmee voldaan wordt aan de doelstellingen vanuit het Gelders Natuurnetwerk (GNN) en de Nadere Uitwerking Rivierengebied (NURG). Op de locatie van een bestaande watergang wordt een geul gerealiseerd met een variabele breedte (5 20 meter). Er worden moeras en rietoevers van 30 50 meter breed aangelegd. Lokaal kan ooibos ontstaan, mits dit geen opstuwing op de rivier veroorzaakt. De geul is benedenstrooms aangetakt en aan de bovenstroomse zijde eindigt de geul bij het bestaande ooibos. Hierdoor wordt verstoring van het leefgebied van de porseleinhoen vermeden.

Ook wordt de stenen oeverbestorting langs de Rijn ter plaatse van drie kribvakken (deels) verwijderd om natuurvriendelijke oevers aan te leggen. De geul en de natuurvriendelijke oevers dragen bij aan het bereiken van de ecologische doelstelling vanuit de Kaderrichtlijn Water (KRW). • Vlakbij het gebouw van de watersportvereniging VADA komt een kleine ecologische verbindingszone (EVZ) die voor wild een verbinding vormt tussen de Plasserwaard en de Bovenste Polder.

De exacte contouren van deze EVZ worden in de planuitwerking verder uitgewerkt. • Aanleg poelen voor kamsalamanders in de Bovenste Polder. Bij de Veerweg, aan de voet van de Wageningse Berg worden enkele poelen voor kamsalamanders aangelegd. • Uitbreiding areaal ooibos. In de Plasserwaard wordt ten westen van de steenfabriek het areaal zachthoutooibos uitgebreid met ca 7 ha. • In de Bovenste Polder wordt een overstromingsmoeras gerealiseerd ten behoeve van de porseleinhoen. Hiervoor is een zoekgebied aangewezen Recreatie Aan de stadszijde van de Driehoek, bij het huidige bedrijventerrein, wordt een waterplas gerealiseerd. Hiermee wordt voorzien in een grote behoefte aan veilig zwemwater in Wageningen. Voor een goede ontsluiting van de waterplas zal de Pabstendam anders ingericht gaan worden. Het vrachtverkeer, vooral afkomstig van betoncentrale Bruil, wordt gescheiden van het overige verkeer. Langs het Havenkanaal in de Driehoek wordt een panoramazicht gerealiseerd. Dit punt geeft zicht op de rivier en het ingerichte natuurgebied. Energietransitie Om een bijdrage te leveren aan de klimaatdoelstelling van Parijs kan het winnen van energie uit duurzame bronnen een belangrijke bijdrage leveren. De dijkversterking biedt kansen voor het realiseren van een systeem met thermische energie uit oppervlaktewater (TEO).

In het VKA zijn no regret maatregelen opgenomen, waardoor TEO op termijn realiseerbaar wordt. Voor TEO is het van belang dat er rekening wordt gehouden met toekomstige leidingen door de dijk, bijvoorbeeld door nu al een ‘loze leiding’ de dijk bij de Nude te laten doorkruisen.

Cultuurhistorie Bij de aansluiting op de Grebbeberg wordt het cultuurhistorische monument “het Hoornwerk” in oorspronkelijke vorm teruggebracht conform de hoogte uit 1785. Het gaat om een verhoging van circa 2 meter en het steiler maken van de taluds’ Beleid Doorwerking van de thema’s Er zijn verschillende thema’s die doorwerken in dit gebied. We noemen de belangrijkste: • Programma biodiversiteit. Op zoek naar scenario’s voor verhoging biodiversiteit. • Programma biodiversiteit. Delen en verzamelen natuurdata en gebiedsdata. Voor slimme gerichte recreatie is gedetailleerde gebiedsinformatie een noodzakelijke basis. Slimme gerichte recreatie wordt effectiever naarmate er beter bekend is waar de kwetsbare natuur op welk moment zit. Maar deze data kunnen niet altijd vrijelijk gedeeld worden zonder negatieve effecten. Dat moet zich ontwikkelen. • Programma, aantrekkelijke wegen voor langzaam (zie bij dat thema). • Windmolens: rond de haven is de tweede locatie die wij onderzoeken voor windmolens.

93

6

Uitvoeringsprogramma

6.1 Uitvoeringsprogramma

INSTRUMENT

PARTIJEN EN ROLLEN

Type

Naam

Gemeente

Afwegingskader

Beleidskader biodiversiteitsversterking Uitnodigingskader veldopstellingen zon Ruimtelijke inpassing duurzame warmteoplossingen Biodiversiteitsplan

Beoordelaar

Omgevings programma

Project

Samenleving

Betrokken organisaties

Beoordelaar

Initiatiefnemer

Beoordelaar en initiatiefnemer Trekker

Adviseur

Diverse ‘groene’ groepen, SLG en ANV.

‘Iedereen naar buiten’ Omgevingsdata beschikbaar stellen en toepassingen stimuleren Onderzoek windmolenlocaties Voedselstrategie 2020-2030 Kleine wegen aantrekkelijk maken voor niet-gemotoriseerd verkeer. Overleg en scenario-ontwikkeling versterken biodiversiteit natuurnetwerk Plan voor en begeleiding van extra tak noordelijke verbindingszone. Verder uitwerken/herdefiniëren huidige tak noordelijke ecologische verbindingszone Inspiratiesite volledige ecosystemen Ruimtelijk kader tiny houses

Partner Partner

Partner Partner

Sociaal domein gemeente maatschappelijke partijen. Data-genererende partijen.

Trekker Partner Trekker

Adviseur Partner Adviseur

Diverse partners in de voedselketen. Aanliggende gemeentes en bedrijven langs wegen.

Trekker

Samen met gemeente Ede en grondeigenaren.

Trekker

Grondeigenaren als partner Adviseur

Partner

Partner

Initiatiefnemers

Trekker

Adviseur

Diverse ‘groene’ groepen, SLG en ANV, Tiny House Wageningen, Test Lab en Natuurverdubbelaars.

Oprichten landschapsfonds Verbeteren stad-land verbindingen

Trekker Trekker/partner

Partner Adviseur/partner

Pilot energietuinen

Beoordelaar voor de regels Partner voor de inrichting Trekker

Initiatiefnemer

Permanente monitoring autoaantallen op kleine wegen

Partner

Grote eigenaren/beheerders kerngebieden en andere overheden die verantwoordelijk zijn voor natuurbeleid

SLG en ANV.

Sociaal domein gemeente maatschappelijke partijen bewoners buitengebied De Nieuwe Nu

GEBIEDEN Transformatiegebied NudeBinnenveld

Kern Binnenveld

De Wageningse Eng

Randzone bos

De Wageningse Berg/bos

Uiterwaarden

97

LOS stadomland B.V. Postbus 142 5201 AC ‘s Hertogenbosch Nieuwe Linie 1-3 5264 PJ te Vught Tel: 073 - 7113770 info@losstadomland.nl www.losstadomland.nl

Visie buitengebied: Het land van Wageningen, Wageningen in het land Het land van Wageningen, Wageningen in het land