Rapport bestuurskracht onderzoek Wageningen - 21 augustus 2024
Tekst van het document
32
Wageningen op koers • © TwynstraGudde
Gemeente als partner in de regio (2) 4.4.2 Realiseert ambities Samen met haar partners is Wageningen in staat (regionale) ambities en doelen te realiseren.
Misschien had men met Wageningen Universiteit niet anders gekund, maar toch is het geen vanzelfsprekendheid dat Wageningen als relatief kleine gemeente een grote broek aantrekt.
Wageningen wordt gezien als een betrouwbare partner in de regio. Wageningen weet haar regionale ambities en doelen te realiseren door actief deel te nemen aan samenwerkingsverbanden, proactief te handelen in regionale vraagstukken en door consistent beleid te voeren, gericht op langetermijnsamenwerking en stabiliteit. Tegelijkertijd blijkt uit dit onderzoek niet welke concrete resultaten behaald worden, die bijdragen aan de realisatie van de ambities van Wageningen.
4.4.3. Werkt actief samen Wageningen zoekt actief samenwerking op voor het realiseren van haar ambities, opgaven en doelstellingen. Wageningen toont de bereidheid en het vermogen om actief samenwerking op te zoeken voor het realiseren van haar ambities, opgaven en doelstellingen. Door constructieve samenwerkingen met regionale en nationale partners, het actief deelnemen aan samenwerkingsverbanden als de Regio Foodvalley en de MGR, en de sterke samenwerking met de WUR en deelname in het netwerk van universiteitssteden, bevestigt Wageningen haar positie als een gemeente die effectief samenwerkingsvaardigheden inzet om haar doelen te bereiken.
Er wordt gestreefd naar een goede samenwerking met regiopartners. Zo is de WUR, met 13.000 studenten en 7.000 medewerkers, een belangrijke samenwerkingspartner van de gemeente Wageningen. Zeker als het gaat om het realiseren van haar ambities op het gebied van duurzaamheid, leefbaarheid en innovatie. Deze samenwerking draagt ook bij aan de versterking van de regionale positie van Wageningen. Op bestuurlijk niveau trekken de gemeente en de WUR samen op, bijvoorbeeld in de stadsagenda en bij uitbreiding van de campus.
Wageningen zoekt ook actief de samenwerking op voor projecten als Wageningen 45 en de versterking van de Grebbendijk. Bij het laatstgenoemde project werkt de gemeente samen met het waterschap en andere regionale partners. Ook dit project toont aan dat Wageningen bereid is om constructief mee te werken aan initiatieven die bredere regionale impact hebben.
De bestuurlijke samenwerking wordt geïllustreerd door de actieve betrokkenheid van Wageningen in regionale samenwerkingen, zoals de Regio Foodvalley. Wageningen positioneert zich als een belangrijke speler in deze regio, met bijzondere aandacht voor kennisinnovatie en duurzaamheid, zoals blijkt uit het Wageningse bod. In dat bod zet Wageningen haar toekomstige rol en bijdragen aan regionale ontwikkelingen uiteen.
33
Wageningen op koers • © TwynstraGudde
Gemeente als partner in de regio (3) 4.4.4 Zelfbeeld vs beeld van buiten Ook op dit vlak merken we dat de beelden intern en extern elkaar veelal bevestigen. Het beeld dat Wageningen
heeft geïnvesteerd in haar regionale betrokkenheid en zichtbaarheid wordt herkend. Wageningen wordt gezien als een waardevolle partner. Maar wel een partner die op meerdere borden schaakt en soms wel een hele grote broek aantrekt. Samenwerkingspartners ervaren daardoor dat het Wageningen niet altijd lukt om volledig gecommitteerd te zijn aan de verschillende samenwerkingsverbanden.
Gemeente als partner in de regio
Sterke punten - Zichtbaar. - Actief. - Betrouwbaar. Verbeterpunten - Inzet vertalen naar concrete resultaten. - Bewuster kiezen wat in welke regio te beleggen.
34
5. Tot slot In dit laatste hoofdstuk gaan we in op de onderzoeksvragen die niet direct de bestuurskracht van Wageningen betreffen, maar meer in de context van regionale ontwikkelingen gezien kunnen worden.
Een teken van kracht Het op eigen initiatief uitvoeren van een bestuurskrachtonderzoek is een teken van
Zo niet, dan bevelen wij aan om te blijven investeren in uw organisatie, de
kracht op zich. Er is lef voor nodig om jezelf de spiegel voor te houden, zeker als
ontwikkelingen in de regio te volgen en over drie tot vier jaar opnieuw een
ook derden wordt gevraagd om te reflecteren op jouw functioneren. Deze 360-
bestuurskrachtonderzoek uit te voeren.
gradenfeedbackmethode en dit bestuurskrachtonderzoek zijn daarmee onderdeel van het strategisch kwaliteitsbeleid van de gemeente.
Indien dit wel het geval is, tot wat voor nieuwe gemeente wenst u als Wageningen te behoren; denk hierbij aan visie en ambitie? Welke potentiële partners passen bij
Dit onderzoek vond met name plaats omdat de gemeente Wageningen inzicht
de visie en ambitie van uw toekomstige gemeente? Aan welke voorwaarden dienen
wilde verkrijgen in haar eigen bestuurskracht. Maar ook om zo over informatie te
potentiële partners dan te voldoen? Het komen tot een afwegingskader, gebaseerd
beschikken die kan helpen bij het bepalen van hoe de gemeente zich verhoudt tot
op de kernwaarden, ambities en positie van de gemeente Wageningen, kan hierbij
ontwikkelingen in de regio. Uit dit onderzoek komt geen noodzaak tot schaal-
helpen. Bijkomende vragen die voor u relevant zijn: bent u bereid om voor een
vergroting op korte termijn naar voren. Dit laat onverlet de vraag: welke rol wil
periode van ongeveer 3 jaar uw ambities bij te stellen om zo een herindeling zorg-
Wageningen spelen als het gaat om regionale ontwikkelingen. En hoe wenst
vuldig te kunnen voorbereiden? Wat denkt u dat dit uw samenleving brengt? En op
Wageningen om te gaan met de vraag die voorligt of Wageningen openstaat voor
welke wijze en op welk moment wilt u uw samenleving betrekken bij deze vragen?
het verder verkennen van een samengaan met buurgemeente Renkum.
In dit laatste hoofdstuk gaan we in op de vragen uit uw onderzoeksvraag die niet direct betrekking hebben op de bestuurskracht van Wageningen maar wel samenhangen met deze regionale ontwikkelingen. Deze vragen hebben betrekking op de vragen die in een eventuele vervolgfase worden beantwoord, ontwikkelingen op het gebied van samenwerking en samenvoegingen, en lessons learned. Openstaande vragen Hoewel dit onderzoek inzicht geeft in de sterke en minder sterke aspecten van de
bestuurskracht van Wageningen, geeft het geen antwoord op de vraag: wat is de visie van de gemeente Wageningen op de regionale ontwikkelingen? Is er voor u als bestuur van Wageningen aanleiding om op korte(re) termijn te opteren voor schaalvergroting? 36
Wageningen op koers • © TwynstraGudde
Trends en ontwikkelingen Gemeentelijke samenwerking
Tegelijkertijd zien we dat meer informele samenwerkingsvormen wel aan populariteit winnen: meer opgavegericht samenwerken met partners met
De gemeente die alles kan
eenzelfde visie en ambitie.
In bestuurlijk Nederland zien we dat de opgaven nog steeds complexer worden en zich niet laten beperken door gemeentegrenzen. Opgaven vragen niet alleen om
Soorten samenvoegingen
een bovenlokale aanpak, maar ook om de inzet van kwaliteit en capaciteit.
Binnen het lokaal openbaar bestuur kennen we verschillende vormen van samen-
Gemeenten worden geacht om aan de ene kant de ‘basis op orde’ te hebben, ‘in
werking en samenvoeging. Zonder op alle mogelijke vormen in te gaan, gaat het
control’ te zijn en rechtmatig te handelen. Tegelijkertijd moeten zij creatief en
globaal om de volgende vormen:
participatief zijn. In staat zijn om los te laten en flexibel en wendbaar te zijn. Dit
-
alles goed voor elkaar kunnen krijgen, vraagt vaak om samenwerken of zelfs schaal
Samenwerking zonder dat daar een formeel juridisch construct aan ten grondslag ligt (bijvoorbeeld de Economic Board).
vergroten.
-
Samenwerking op basis van een formeel juridisch construct, zoals de WGR (bijvoorbeeld de Veiligheidsregio, GGD of Omgevingsdienst).
Tot enkele jaren geleden was de zogenaamde ‘ambtelijke fusie’ een populair
-
Samenvoeging van een deel van de organisatie, zoals we zien bij bijvoorbeeld
instrument om kwetsbaarheid te verminderen maar bestuurlijke zelfstandigheid te
de samenwerking op het gebied van I&A en andere bedrijfsvoeringstaken (bijv.
behouden. De afgelopen jaren zien we echter dat deze fusieorganisaties worden
De Connectie).
ontvlochten en lokale besturen toch de voorkeur geven aan het hebben van een
-
‘eigen’ organisatie. Voorzichtig kunnen we hieruit de conclusie trekken dat de
Samenvoeging van de totale ambtelijke organisaties, oftewel een zogenaamde ‘ambtelijke fusie’ (bijv. 1stroom)
ambtelijke fusie, uitzonderingen daargelaten, niet de verwachte oplossing is voor
-
Herindeling, oftewel een ambtelijke én bestuurlijke fusie. Hierbij onderscheiden
het omgaan met complexer worden vraagstukken. Het fenomeen van ‘twee
we een reguliere en ‘lichte’ herindeling, alsook een opsplitsing. Bij een ‘lichte
kapiteins op een schip’ of ‘twee heren dienen’ is hierbij een factor. Bovendien, als
herindeling’ wordt een van de herindelende gemeenten niet opgeheven en
deelnemende gemeenten niet optimaal harmoniseren, vallen van tevoren
fungeert zij als ontvangende partij. Bij een opsplitsing wordt een gemeente
verwachte schaalvoordelen, veelal uit. Ook zien we dat deze ambtelijke fusies soms
gesplitst en samengevoegd met meerdere andere gemeenten. Per samen-
tot stand zijn gekomen om een ander scenario (bijvoorbeeld herindeling) te voor-
voeging kan er sprake zijn van een reguliere of lichte herindeling, of - in
komen. Zonder intrinsieke motivatie en een gezamenlijke opgave of ambitie is
voorkomende gevallen - van een grenscorrectie.
samenwerken moeilijk succesvol te maken.
37
Wageningen op koers • © TwynstraGudde
Lessons learned Zonder daar ten behoeve van dit bestuurskrachtonderzoek nu expliciet onderzoek
-
Een herindeling is een omvangrijk en ingrijpend proces; dit kan tot 3 jaar duren.
naar te hebben gedaan, kunnen wij op basis van kennis en ervaring enkele lessons
Gedurende deze periode is het nodig om ambities bij te stellen om de voorbe-
learned in de contact van samenwerking en samenvoeging weergeven.
reidingen zorgvuldig te kunnen treffen. -
-
Voor samenwerking of samenvoeging is het van belang dezelfde stip op de
lijke en ambtelijke organisatie zich nog moet ‘zetten’ en er is tijd nodig voordat
horizon te hebben, dezelfde ambitie. Het hebben van gezamenlijke opgaven
deze optimaal functioneert.
helpt hierbij. -
De eerste periode na een herindeling is een periode waarin de nieuwe bestuur-
-
Zeker gelet op de huidige de arbeidsmarkt, merken wij dat, bij ingrijpende
Ook merken wij dat bij dit type processen in gemeenteland relaties een rol
processen als een herindeling, het verloop binnen de betreffende organisaties
spelen. De relaties tussen de belangrijkste stakeholders hebben impact op het
toeneemt.
proces èn op het uiteindelijke resultaat.
-
Bij samenwerken of samengaan is het nodig om te beseffen dat het geven én nemen is. Partners moeten bereid zijn ook stukje autonomie in te leveren. Dit begint al bij aanvang van het proces. Eenduidige communicatie en werkwijzen bijvoorbeeld zijn van belang om bij samenleving en medewerkers vertrouwen te creëren.
-
In die gevallen dat er voor een vorm van samenvoeging wordt gekozen, is het belangrijk om de aansturing van die samenwerkingsorganisatie bij iemand te beleggen die het belang van die organisatie dient. Tijdens het proces is het ook goed om iemand te hebben die het belang van de nieuwe organisatie dient. Het zittende management heeft immers een primaire verantwoordelijkheid voor het going concern en het belang van de latende organisaties.
-
Een ambtelijke fusie is veelal alleen succesvol als er een gezamenlijk toekomstbeeld is, oftewel: als tussenstap op weg naar een bestuurlijke fusie.
38
Wageningen op koers • © TwynstraGudde
Bijlagen 1. Normenkader 2. Documenten
3. Respondenten
Bijlage 1 | Normenkader
De gemeente als bestuur
De gemeente als organisatie
De gemeente als partner in de samenleving
De ambtelijke organisatie beschikt over
Inwoners voelen zich uitgenodigd om met de
voldoende uitvoeringskracht om de
gemeente in gesprek te gaan en op andere
langetermijnvisie.
gemeentelijke taken uit te voeren.
manieren te participeren.
De visie is vertaald in doelen en het bestuur
De gemeente beschikt over een visie op haar
ziet actief toe op de realisatie van doelen
menselijk kapitaal en de ontwikkeling
(sturing en monitoring).
daarvan.
De gemeente is op basis van haar visie en
De gemeente Wageningen is een
Wageningen is in staat om het
doelen in staat om scherpe keuzes te maken
aantrekkelijke werkgever met een sterk imago
voorzieningenniveau en de dienstverlening op
(prioriteren).
op de arbeidsmarkt.
peil te houden of daarin te investeren.
Wageningen heeft een duidelijk en eenduidig
beeld van interne en externe ontwikkelingen, en heeft haar ambities vastgelegd in een
De gemeente als partner in de regio Wageningen is een stevige speler in de regio (regio’s) en weet haar belangen daar te behartigen.
De gemeente betreft inwoners actief bij
Samen met haar partners is Wageningen in
relevante beleidsontwikkeling en uitvoerende
staat (regionale) ambities en doelen te
activiteiten, en koppelt terug wat zij met input
realiseren.
heeft gedaan.
Wageningen zoekt actief samenwerking op voor het realiseren van haar ambities, opgaven en doelstellingen.
Bestuurscultuur: raad, college en organisatie werken onderling en met elkaar zodanig
Wageningen beschikt over voldoende
samen dat het bijdraagt aan de realisatie van
middelen om haar opgaven te realiseren.
de doelen en achterliggende ambities.
40
Wageningen op koers • © TwynstraGudde
Bijlage 2 | Documenten •
Coalitieakkoord 2022-2026.
•
Portfolio bestuurlijk programma 2024.
•
Quick Scan Lokale Democratie 2024.
•
Rapport Grondzaken en vastgoed 2024.
•
Routekaart Wageningen Klimaatneutraal 2030-2040.
•
Sociaal Jaarverslag 2023.
•
Sterk bestuur scan Wageningen 2015.
•
Trendrapport Gemeente Wageningen.
•
Verslaglegging strategiesessies.
•
Verschillende beleidsdocumenten.
•
Verschillende opgaveplannen.
•
Verschillende P&C-documenten.
•
Verschillende programmaplannen.
•
Visie Economie Wageningen (concept).
•
Wageningse Bod 2024.
•
Woonzorgvisie 2024-2034.
41
Bijlage 3 | Respondenten Intern • College van B&W gemeente Wageningen.
•
COA, bestuurslid en locatiemanager.
•
Marin, President van Maritiem Research Instituut Nederland.
•
Presidium gemeente Wageningen.
•
Ministerie van Justitie en Veiligheid, directeur-generaal.
•
Gemeentesecretaris/algemeen directeur gemeente Wageningen.
•
MGR Centraal Gelderland, directeur. OddV, directeur. Platform duurzaam Wageningen, voorzitter.
•
Opgaveleiders maatschappelijke opgaven gemeente Wageningen.
•
•
Programmaleiders gemeente Wageningen.
•
•
Griffier gemeente Wageningen.
•
Organisatieadviseur gemeente Wageningen.
•
OR gemeente Wageningen.
•
MT.
Extern • Renkum, burgemeester, gemeentesecretaris en bestuursadviseur. •
Rhenen, gemeentesecretaris.
•
Ede, burgemeester en gemeentesecretaris.
•
Arnhem, burgemeester en gemeentesecretaris.
•
Overbetuwe, burgemeester en loco/interim-gemeentesecretaris.
•
Veenendaal, burgemeester en gemeentesecretaris.
•
Provincie, gedeputeerde.
•
Wageningen 45, voorzitter.
•
De Woningstichting, directeur-bestuurder.
•
Idealis, directeur-bestuurder.
•
Wageningen University en Research, lid Raad van Bestuur
•
Solidez, directeur-bestuurder.
•
Waterschap Vallei en Veluwe, dijkgraaf en beleidsadviseur.
•
Welsaam, penvoerder. 42
Wageningen op koers • © TwynstraGudde
Werken met TwynstraGudde betekent samen maatschappelijke transities
werkend krijgen. Met advies, management en opleidingen helpen we mensen en organisaties bij duurzame veranderingen. Denk aan energie en klimaat, wonen, veiligheid, landbouw, mobiliteit, zorg en onderwijs. Onze kracht ligt in daadkracht. In het creëren van oplossingen die werkbaar zijn én werkbaar blijven. Samen met onze opdrachtgevers - en alle belanghebbenden
daaromheen - werken we aan een samenleving die schoon, veilig, gezond en weerbaar is. Zo maken we blijvend impact op morgen. Sharon Blair-Zuijderhoff
Jop de Graaff
sbr@tg.nl
jgr@tg.nl
Alle intellectuele eigendomsrechten met betrekking tot deze presentatie berusten bij TwynstraGudde. Niets uit deze presentatie mag worden verveelvoudigd of openbaar gemaakt zonder schriftelijke toestemming van TwynstraGudde.