Rapport bestuurskracht onderzoek Wageningen - 21 augustus 2024
Tekst van het document
Wageningen op koers: navigeren tussen ambitie en realisatie Een evaluatie van de bestuurskracht van de gemeente Wageningen
Sharon Blair-Zuijderhoff Jop de Graaff Lars Ruiter 21 augustus 2024
Inhoudsopgave 1. Inleiding
3
2. Achtergrond
6
3. Conclusies en aanbevelingen
13
4. Analyse en bevindingen
18
5. Tot slot
35
Bijlagen 1. Normenkader. 2. Documenten.
3. Respondenten.
2
1. Inleiding In dit hoofdstuk lichten we de vraag van de gemeente Wageningen toe, evenals onze aanpak en werkwijze.
Reflecteren op bestuurskracht 1.1. Aanleiding en vragen
Tot slot is gevraagd om in te gaan op de volgende kenmerken van Wageningen
De gemeente Wageningen wil inzicht in haar vermogen om nu en in de toekomst
-
De bestuurscultuur.
aan haar wettelijke taken te kunnen voldoen en uitvoering te kunnen geven aan haar
-
Positionering in (regionale) samenwerking?
maatschappelijke opgaven en ambities. Oftewel, zij wil inzicht in haar bestuurskracht.
-
Sterktes en zwaktes van de organisatorische ontwikkelingen op het gebied van
Een bestuurskrachtige gemeente is onder meer in staat om op effectieve wijze
strategisch vermogen/maatschappelijke opgaven, dienstverlening, bedrijfsvoering,
samen te werken met partners, inwoners, organisaties en ondernemers. Ook beschikt
financiën en uitvoering.
zij over voldoende financiële middelen en een stabiele organisatie. Het onderzoek
-
Daily, Monthly Urban System.
naar de bestuurskracht van de gemeente Wageningen dient als een instrument om de bestuurlijke capaciteiten te evalueren en om te identificeren waar versterking
Om antwoord te kunnen geven op deze vragen, is een normenkader opgesteld. Het
nodig is. De aanleiding voor dit onderzoek is niet alleen de behoefte aan zelfinzicht
normenkader wordt op de volgende pagina behandeld.
en verbetering, maar ook de noodzaak om goed voorbereid te zijn op toekomstige bestuurlijke ontwikkelingen in de regio.
1.2. Normenkader Het onderzoek naar de bestuurskracht van Wageningen biedt een analyse van de
Onderzoeksvragen
huidige staat van de gemeente op verschillende bestuurlijke aspecten. Om antwoord
Aan de voorkant van het onderzoek zijn twee hoofdvragen geformuleerd:
te kunnen geven op de onderzoeksvragen, hanteren we een normenkader dat
1. Wat zijn de bestuurlijke en organisatorische kenmerken en ontwikkelingen van
Wageningen vanuit vier perspectieven benadert: als bestuur, als organisatie, als
Wageningen in de periode 2021-heden (sterktes en ontwikkelpunten)?
partner in de samenleving en als partner in de regio. Op de volgende pagina gaan
2. Maak een analyse van de samenwerkingskracht, met oog voor: -
De strategische positionering van Wageningen richting samenleving en regio.
-
Wat er nodig is om de bestuurskracht richting de toekomst te versterken.
we hier nader op in.
Aanvullend zijn twee deelvragen gesteld die betrekking hebben op: -
Trends en ontwikkelingen ten aanzien van gemeentelijke samenwerking, soort samenvoegingen en welke lessen er getrokken kunnen worden.
-
Vragen die in een eventuele vervolgfase beantwoord moeten worden en door wie. 4
Wageningen op koers • © TwynstraGudde
De vier rollen van een gemeente De gemeente als bestuur
In bijlage I is het volledige normenkader weergegeven. Het normenkader bestaat uit
Dit perspectief richt zich op het vermogen om te besturen en maatschappelijke doelen
veertien normen, onderverdeeld binnen de vier verschillende perspectieven van
te realiseren. Het houdt in dat de gemeente in staat moet zijn ambities en opgaven
bestuurskracht. In dit onderzoek wordt voor elke norm achtereenvolgens beschreven
te definiëren en te realiseren. Daarvoor kijken we naar de mate waarin er sprake is
hoe Wageningen er momenteel voor staat (zie hoofdstuk 4). Op basis daarvan zijn
van een vastgelegde langetermijnvisie en -ambitie, hoe wordt omgegaan met
conclusies en aanbevelingen geformuleerd die uitgangspunten bieden voor hoe
sturing en monitoring, in hoeverre wordt geprioriteerd, en de bestuurscultuur.
Wageningen in de toekomst haar bestuurskracht kan bestendigen.
De gemeente als organisatie
1.3. Werkwijze
Dit perspectief verwijst naar het functioneren van de ambtelijke organisatie. Het
De onderzoeksactiviteiten omvatten een documentanalyse en gesprekken met
omvat aspecten als uitvoeringskracht, financiële gezondheid, organisatie-
interne en externe stakeholders, om een zo volledig mogelijk beeld van de
ontwikkeling en aantrekkelijk werkgeverschap.
bestuurskracht te krijgen. De bevindingen uit dit onderzoek vormen de basis voor aanbevelingen voor de versterking van de bestuurskracht.
De gemeente als partner in de samenleving De gemeente moet een dienstverleningsstrategie hebben die aansluit bij diverse
1.4. Leeswijzer
bevolkingsgroepen, investeren in het lokale voorzieningenniveau en toegankelijk
Het rapport is als volgt opgebouwd: na deze inleiding volgt hoofdstuk 2, waarin we
zijn voor iedereen. De gemeente speelt een cruciale rol in het faciliteren van
enige achtergrondinformatie over Wageningen in beeld brengen. In hoofdstuk 3
inwoners, ondernemers en maatschappelijke instellingen en hun gemeenschappe-
gaan we in op onze conclusies, en in hoofdstuk 4 op onze analyse en bevindingen.
lijke opgaven. Ook betrekt zij inwoners actief bij de totstandkoming van beleid.
In hoofdstuk 5 ronden we af met een vooruitblik. Elk hoofdstuk is bedoeld om de lezer stap voor stap mee te nemen in de bevindingen en conclusies die ons onder-
De gemeente als partner in de regio
zoeksteam heeft getrokken op basis van zorgvuldige analyses en overleg met
Tot slot: dit perspectief verwijst naar de deelname in (bestuurlijke) netwerken en
betrokkenen.
samenwerkingsverbanden. De gemeente moet een betrouwbare en waardevolle samenwerkingspartner zijn in de regio en in staat zijn om kansen te benutten, haar belangen te behartigen en ambities en doelen te realiseren.
5
Wageningen op koers • © TwynstraGudde
2. Achtergrond In dit hoofdstuk gaan we in op de oorsprong van Wageningen en belichten we enkele belangrijke kenmerken van de gemeente en haar inwoners.
Een thuis voor wereldverbeteraars 2.1. Het DNA van Wageningen Wageningen - een stad, diep geworteld in landbouw, wetenschap en duurzaamheid - heeft een unieke identiteit die
haar op de kaart zet als een centrum van kennis en innovatie. Kenmerkend voor Wageningen is de Wageningen University & Research (WUR), bekend om haar onderzoek naar duurzame landbouwpraktijken en voedselzekerheid. Hier werken wetenschappers en studenten samen aan oplossingen voor de uitdagingen op het gebied van voedselvoorziening. Naast haar expertise in landbouwwetenschappen, staat Wageningen bekend om haar toewijding aan milieubescherming en duurzaamheid. Onderzoeksinstituten in de stad spelen een cruciale rol bij het ontwikkelen van technologieën en beleidsmaatregelen om de impact op het milieu te verminderen en natuurlijke hulpbronnen te behouden.
Wat Wageningen verder typeert, is haar levendige en diverse gemeenschap. De aanwezigheid van de universiteit trekt mensen van over de hele wereld aan, wat bijdraagt aan een dynamische en internationale sfeer. Deze culturele uitwisseling bevordert innovatie en samenwerking tussen verschillende disciplines en culturen. De stad biedt niet alleen een rijke wetenschappelijke omgeving, maar ook een hoge levenskwaliteit. Met een combinatie van stedelijke voorzieningen en groene ruimtes is Wageningen een aantrekkelijke plek om te wonen en te werken, waar gemeenschapszin en cultureel levendig bloeien. Kortom, Wageningen is meer dan een stad; het is een broedplaats van ideeën en oplossingen voor de uitdagingen van vandaag en morgen.
7
Van oorsprong tot innovatie 2.2. Het ontstaan van Wageningen
2.4. Van landbouw tot baksteenfabricage
De oudste archeologische vondsten in Wageningen zijn 170.000 jaar oude vuur-
Tot diep in de 17e eeuw draaide de economie van Wageningen voornamelijk op
stenen werktuigen. De eerste schriftelijke vermelding van Wageningse namen
landbouw. Na 1672 bracht de tabaksteelt veel werkgelegenheid. De goed bemeste
dateert uit 838, waarin Thullere en Bracola worden genoemd, buurtschappen die
zandgronden rond Wageningen bleken ideaal voor tabak, waardoor de stad tot het
later de Benedenbuurt vormden. De stad zelf begon zich pas rond het jaar 1000 te
einde van de 18e eeuw opklom tot een van de rijkste steden van het Kwartier van
ontwikkelen met de bouw van een kapel op de Wageningse Berg. In de 12e eeuw
Veluwe. In de 19e eeuw nam de binnenlandse tabaksteelt echter af, de tabaks-
ontstond een nederzetting die in 1263 stadsrechten kreeg onder de naam
handelaren schakelden over op buitenlandse tabak en begonnen met de productie
Nijwageningen. De stad lag strategisch aan de Rijn, wat haar een belangrijke
van sigaren, wat tot in de jaren 70 van de 20e eeuw werk bood aan honderden
positie gaf. Echter, haar rol als grensvesting en concurrentie van steden zoals
arbeiders. Bekende sigarenmerken uit Wageningen waren Schimmelpenninck en
Arnhem belemmerden haar ontwikkeling tot een bloeiende handelsstad. In de 16e
Victor Hugo. Daarnaast was baksteenfabricage een belangrijke industrie, met de
eeuw werden het kasteel en de verdedigingswerken aanzienlijk versterkt, maar na
eerste fabriek gebouwd in 1837.
de Vrede van Munster in 1648 verloor Wageningen haar militaire betekenis. In
Op het hoogtepunt in
1672 gaf de stad zich zonder verzet over aan Franse troepen, wat het definitieve
1918 stonden er zes
einde betekende van Wageningen als vestingstad.
steenovens in de Wageningse uiterwaarden.
2.3. Oorlog en bevrijding
Ook de drukkerijsector
De Tweede Wereldoorlog begon voor Wageningen met de evacuatie van 14.000
groeide eind 19e eeuw,
inwoners op 10 mei 1940. Bij terugkomst troffen de inwoners een verwoest
mede door de oprichting
centrum aan, voornamelijk door beschietingen van eigen artillerie. De herbouw van
van de Rijkslandbouw-
het centrum begon direct en was voor een groot deel klaar in 1941. Tijdens de
school.
oorlogsjaren onderging de stad zware verwoestingen, onderdrukking en terreur. Op 5 mei 1945 vonden in hotel De Wereld de capitulatiegesprekken plaats tussen de geallieerde en Duitse legeraanvoerders, waardoor Wageningen bekend werd als Stad der Bevrijding. Tekening vesting Wageningen 1646 (bron: Gemeente Wageningen)
8
Wageningen op koers • © TwynstraGudde
Onderwijs, wetenschap en duurzaamheid 2.5. Wetenschap als economische troef
De stad huisvest meer dan 115 nationaliteiten, waaronder internationale studenten en
In 1876 werd de Rijks Landbouwschool geopend in Wageningen, wat uitgroeide tot
nieuwkomers, zoals vluchtelingen en statushouders. Deze diversiteit zien we ook terug
een veelzijdig opleidingsinstituut. Eind 19e eeuw bestond de school uit vier hoofd-
in de politieke besluitvorming, waarbij de belangen van een breed scala aan
richtingen, waarvan uiteindelijk alleen de Rijks Hogere Land-, Tuin- en Bosbouwschool
bevolkingsgroepen worden vertegenwoordigd.
overbleef. Deze school werd in 1918 verheven tot Landbouw Hogeschool en trok later ook wetenschappelijke instituten aan. De grote groei in agrarisch wetenschappelijk
Vanwege de sterke aanwezigheid van de WUR en de internationale reputatie van de
onderwijs en onderzoek vond vooral na de Tweede Wereldoorlog plaats, het aantal
stad op het gebied van landbouw en milieuwetenschappen, speelt duurzaamheid een
inwoners en studenten aan de Landbouwhogeschool groeide snel. Plannen om een
centrale rol in het beleid van de gemeente. Veel politieke partijen in de gemeenteraad
grote woonwijk in de uiterwaarden aan de Rijn te bouwen, werden door groeiend
hebben milieu en duurzaamheid hoog op de agenda staan. Initiatieven variëren van
milieubewustzijn gestopt. In plaats daarvan breidde Wageningen uit naar het noorden
het bevorderen van duurzame stedelijke ontwikkeling en openbaar vervoer tot het
en westen. Sinds 1945 is het aantal inwoners meer dan verdubbeld tot ruim 40.000 in
stimuleren van innovatie in landbouwtechnieken. Daarnaast staat de Wageningse
2024. De Landbouwschool werd een universiteit, nu bekend als WUR (Wageningen
politiek bekend om haar vooruitstrevende karakter op het gebied van sociaal beleid en
University & Research), een fusie tussen de Landbouw Universiteit en zelfstandige
de betrokkenheid van de inwoners daarbij. Het programma 'Samen Wageningen' is
wetenschappelijke instituten. De WUR speelt een belangrijke rol in de economie van
een goed voorbeeld van hoe de gemeente samenwerkt met haar inwoners om lokale
Wageningen, vooral bij het aantrekken van kennisintensieve bedrijven die zich met
vraagstukken aan te pakken. Ook het nieuwe inkomenszekerheidsbeleid laat zien hoe
voedsel en aanverwante zaken bezighouden. Hierdoor staat Wageningen tegen-
de Wageningse gemeenteraad een andere koers vaart in vergelijking met de landelijke
woordig bekend als 'City of Life Sciences’.
politiek en andere gemeenten.
2.6. Dynamische en diverse politiek De politiek van de gemeente Wageningen kent een dynamische en diverse samen-
Politieke samenstelling De gemeenteraad van Wageningen bestaat uit verschillende
stelling die de unieke demografie van de stad weerspiegelt. Wageningen staat bekend
politieke partijen die een breed spectrum van ideologieën
als een stad met een sterke academische invloed dankzij de WUR. Deze academische
vertegenwoordigen. De raad heeft 25 zetels, die momenteel
achtergrond heeft merkbaar invloed gehad op het politieke landschap van de stad, dat
worden bezet door een mix van nationale en lokale partijen.
vaak wordt gekenmerkt door een hoge mate van betrokkenheid en bewustzijn van
Traditioneel zien we in Wageningen sterke vertegenwoordiging van progressieve en linkse partijen. Ook lokale partijen die zich
milieukwesties. Daarnaast heeft ook het internationale karakter van Wageningen een
specifiek richten op de belangen van de stad en haar inwoners,
significante impact op de lokale politiek.
hebben een significante invloed. 9
Partij (2024)
Zetels
GroenLinks
8
Stadspartij
4
PvdA
4
D66
3
VVD
2
Connect Wageningen
2
ChristenUnie
1
CDA
1
Wageningen op koers • © TwynstraGudde
Verbonden in de regio 2.7. Wageningen in de regio Wageningen is betrokken bij 30 samenwerkingsverbanden. Op de congruentiekaart hiernaast is te zien hoeveel
samenwerkingsverbanden er zijn met andere gemeenten. Hoe donkerder de kleur, hoe meer samenwerkingsverbanden er bestaan tussen Wageningen en de betreffende gemeente. Er zijn aanzienlijk meer samenwerkingen met gemeenten ten noorden en ten oosten van Wageningen. In het noorden bevinden zich de gemeenten die deel uitmaken van de Regio Foodvalley. In het oosten liggen onder andere de gemeenten Renkum en Arnhem en de Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen (GMR). Regio Foodvalley Regio Foodvalley is een samenwerkingsverband van acht gemeenten in de Gelderse Vallei: Barneveld, Ede, Nijkerk, Rhenen, Renswoude, Scherpenzeel, Veenendaal en Wageningen. Sinds juli 2010 werken deze gemeenten samen binnen een gemeenschappelijke regeling, op diverse gebieden zoals landbouw, energietransitie, werkgelegenheid en ruimtelijke ontwikkeling. Een belangrijke pijler van de Regio Foodvalley is de zogenaamde triple-helixsamenwerking, waarin ondernemers, onderwijsinstellingen en de overheid samen streven naar een gezonde en duurzame regio. Deze samenwerking, ook bekend als de drie O’s, is gericht op het verbeteren van de leefomgeving en het stimuleren van economische activiteiten in de regio. Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen Ten oosten van Wageningen bevindt zich de Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen.
Naast Arnhem en Nijmegen nemen zestien andere gemeenten deel aan dit samenwerkingsverband, waaronder Wageningse buurgemeenten Renkum en Overbetuwe. Het samenwerkingsverband is sinds 2021 de opvolger van de Regio Arnhem-Nijmegen en richt zich op vijf opgaven. De GMR Arnhem-Nijmegen streeft naar het versterken van de regionale economie, het verbeteren van de bereikbaarheid, het bevorderen van duurzame ontwikkeling, het verbeteren van de leefkwaliteit en het versterken van de samenwerking tussen de deelnemende gemeenten.
10
Wageningen op koers • © TwynstraGudde
Profiel 2.8. Feiten en cijfers
Gezondheid
Wageningen is een middelgrote gemeente met 42.579 inwoners, vergelijkbaar qua
Wageningen heeft een gezonde bevolkingssamenstelling. Zo scoort Wageningen
omvang met veel van haar buurgemeenten. Wageningen maakt sinds de jaren 90
op diverse gezondheidsindicatoren aanzienlijk hoger dan andere grote gemeenten
een uitzonderlijk snelle bevolkingsgroei door.
en het landelijk gemiddelde. In 2023 is Wageningen uitgeroepen tot de sportiefste gemeente van Nederland (De Gelderlander, 2023).
Demografie Wageningen kenmerkt zich door een opvallende leeftijdsverdeling. De grijze druk, die het percentage inwoners van 65 jaar en ouder ten opzichte van het aantal
Gebruik van vervoersmiddelen 2017-2022
werkenden weergeeft, is hier opvallend laag in vergelijking met andere gemeenten. Dit betekent dat Wageningen relatief weinig 65-plussers heeft, in tegenstelling tot
het landelijk gemiddelde. Ook valt op dat de groene druk in Wageningen lager is dan in andere gemeenten, wat betekent dat er minder jongeren (0-19 jaar) zijn ten opzichte van volwassenen (20-64 jaar). Wageningen heeft als universiteitsstad het hoogste percentage studenten van Nederland, gemeten als deel van het totale aantal inwoners van de stad. Woningvoorraad Wageningen telt 18.560 woningen, waarvan 42,1% koopwoningen. Dit percentage ligt ongeveer 15% lager dan het landelijk gemiddelde en bijna 19% lager dan het gemiddelde in Gelderland. In de omliggende gemeenten is het aandeel koopwoningen ten opzichte van het totale aantal woningen zelfs hoger dan het Gelderse gemiddelde. Daarom heeft Wageningen, logischerwijs, naast het laagste
Bron: Dashboard mobiliteit gemeente Wageningen
percentage koopwoningen in verhouding tot haar buurgemeenten, een relatief groot aantal huurwoningen.
11
Wageningen op koers • © TwynstraGudde
Profiel (2) Uitgaande en ingaande pendel Woon-werkstromen Gemeente Wageningen 2021 Totaal aantal banen
20.600
Wonend in Wageningen
70%
Wonend elders
30%
Waar werken Wageningers? (2022) Regio
Banen
Overijssel (PV)
200
Flevoland (PV)
100
Gelderland (PV)
13.400
Utrecht (PV)
2.800
Noord-Holland (PV)
600
Zuid-Holland (PV)
600
Noord-Brabant (PV)
6.000
Limburg (PV) Totaal
100 23.800
Bron: CBS Statistiek Werkgelegenheid en Lonen
Woon-werkstromen Gemeente Wageningen 2021
Wie werken er in Wageningen? (2022) Regio
Banen
Fryslân (PV)
100
Drenthe (PV)
100
Overijssel (PV)
200
Flevoland (PV)
100
Gelderland (PV)
16.900
Utrecht (PV)
2.400
Noord-Holland (PV)
400
Zuid-Holland (PV)
500
Noord-Brabant (PV)
700
Limburg (PV)
200
Niet in te delen (PV)
200
Totaal Gemeente
21.800 Werkt in Wageningen
Woont in Wageningen
Ede
3.100
2.500
Arnhem
1.100
1.000
Utrecht
500
1.100
Renkum
1.100
300
12
Bron: MuConsult, op basis van CBS
Wageningen op koers • © TwynstraGudde
3. Conclusies en aanbevelingen In dit hoofdstuk beschrijven we achtereenvolgens onze conclusies en aanbevelingen op basis van onderzoek aan de hand van het normenkader.
Wageningen bokst boven haar klasse 3.1. Algemene conclusies Wij zijn van mening dat een deel van de kracht van Wageningen blijkt uit het feit dat
Wij waarderen de bestuurskracht van Wageningen met een ruim voldoende. Wij zien
de gemeente de afgelopen jaren verbeterpunten heeft geïdentificeerd, op het
voldoende argumenten om aan te nemen dat Wageningen ook de komende jaren haar
gebied van personeel, organisatie, cultuur en werkwijzen, en hierop gerichte
bestuurskracht kan handhaven. Er is immers op verschillende fronten geïnvesteerd om tot de
interventies heeft ingezet. Wageningen heeft visie, slagvaardigheid en wendbaarheid
huidige situatie te komen, waarin Wageningen het bijzonder goed doet voor een gemeente
getoond. Voorbeelden zijn het toevoegen van een leidinggevende laag, het
van haar omvang. Wageningen is een relatief kleine gemeente als het gaat om inwonertal en de grootte van de ambtelijke organisatie, maar speelt mee op het niveau van de grotere
versterken van de strategische capaciteit, het ontwikkelen van portfoliomanagement
(universiteits)steden. Echter, wij constateren dat de mogelijkheden om ook in de toekomst
en de zogenaamde schuurfeestjes als het om cultuur gaat. Zo is Wageningen erin
visie en ambities te (blijven) realiseren kwetsbaar zijn De vraag is of en hoe Wageningen dit
geslaagd zich te ontwikkelen naar een organisatie die in staat is haar positie te
kan vasthouden. Het maken van keuzes en het verbinden van ambitie en realisatie is hiervoor
versterken en binnen en buiten de gemeente een stevige partner te zijn. Oftewel,
noodzakelijk, onder meer gezien de huidige schaal van de gemeente.
Wageningen is erin geslaagd zich staande te houden in die zwaardere gewichtsklasse. Tegelijkertijd constateren we dat, ondanks alle investeringen, op specifieke
Wageningen onderscheidt zich door een unieke mix van eigenzinnigheid en wijsheid.
domeinen, de organisatie nog steeds kwetsbaar is. Het lukt maar beperkt om de
Deze eigenwijsheid wordt zowel herkend als gewaardeerd, net als de politieke en
regionale samenwerkingen effectief te benutten om concrete resultaten te behalen
culturele diversiteit van de gemeente. Wageningen staat bekend als de ‘luis in de
die bijdragen aan de ambities van Wageningen. De realisatiekracht van Wageningen
pels’ die een kritische maar constructieve rol speelt. Wageningen is een bolwerk
is niet altijd in evenwicht met de ambities.
binnen de regio, met een eigen politieke kleur. De opgaven waar Wageningen voor staat en de ambities die zij wenst te realiseren zijn niet typisch voor een gemeente
De wat zwakkere punten kunnen niet opgelost blijven worden met investeringen en
met een omvang van ruim 40.000 inwoners. Zo is Wageningen de kleinste
doorontwikkeling. Niet alleen financieel gezien maar ook omdat de omvang van de
universiteitsstad van Nederland en heeft ze grote ambities als het gaat om
gemeente van invloed is op de omvang van de organisatie. De doorontwikkeling van
duurzaamheid.
Wageningen is daarmee begrensd. Dit betekent dat het voor Wageningen van belang is om de komende periode te investeren in het verankeren van de groei en
Wageningen heeft een positief imago, bijvoorbeeld als het gaat om zichtbaarheid,
ontwikkeling van de afgelopen jaren. De focus verleggen van creëren naar realiseren.
omvang en als werkgever. Dit, samen met het constructieve samenspel tussen
Van groeien naar bestendigen. Dit vraagt om wendbaarheid én koersvastheid, en om
politiek, bestuur en organisatie en voldoende financiële draagkracht, maakt dat
een blijvend goed samenspel tussen raad, college en organisatie. Een samenspel
Wageningen in staat is (geweest) om te investeren in de kwaliteit en de kwantiteit
waarbinnen ieder zijn rol goed kan invullen.
van de organisatie, zowel als het gaat om formatie als om manieren van werken én de zichtbaarheid in de regio. Dit heeft ertoe geleid dat zij in staat is haar ambities (grotendeels) te realiseren.
14
Wageningen op koers • © TwynstraGudde
Bestuurlijke en organisatorische kenmerken en ontwikkelingen 3.2. Bestuur: ambitieus en constructief
3.3. Organisatie: gepassioneerd en betrokken
Het algemene beeld is dat het bestuur van Wageningen daad-
We zien in Wageningen een organisatie met medewerkers waar
krachtig opereert en in staat is om stelling te nemen. Het bestuur is
iedereen trots op kan zijn. De betrokkenheid, bevlogenheid en
ambitieus en heeft haar visie en ambities vastgelegd in diverse
passie zijn opvallend. Ook kent de gemeente een organisatie waar
beleidsdocumenten. Haar ideologische standpunten zijn verankerd en ze weet
ruimte is voor ontwikkeling, innovatie en ambities en waar een sterke (door)start is
partners hieraan te verbinden. De strategieën om deze ambities te verwezenlijken
gemaakt met integraal en opgavegericht werken.
zijn beschreven. Desondanks is het niet altijd mogelijk om alle ambities volledig waar te maken. Dit is deels te wijten aan de hoge mate van ambitie, terwijl de
De medewerkers zijn net zo gedreven en ambitieus als hun bestuurders. Echter,
realisatiekracht soms achterblijft.
deze grote ambities leiden soms tot een verhoogde werkdruk, wat deels zichtbaar
N.B. Onder realisatiekracht verstaan we het vermogen om niet alleen taken uit te
wordt in het ziekteverzuim. Wageningen is een gemeente vol denkers, idealen en
voeren, maar ook om concrete resultaten te realiseren. Het vermogen om doelen om
ambities. De aanwezige grote ambities - in combinatie met een beperkte
te zetten in tastbare en gewenste veranderingen te bewerkstelligen.
uitvoeringscapaciteit - betekenen dat het soms moeilijk is om afspraken na te komen of de benodigde capaciteit in te zetten.
Ook samenwerkingspartners merken dat de gemeente moeite heeft om de gezamenlijke hoge ambities consequent te verwezenlijken. Om deze uitdaging het
In de afgelopen jaren heeft Wageningen geïnvesteerd in haar organisatie, onder
hoofd te bieden, zijn er interventies geïntroduceerd, zoals een termijnagenda en
andere door het programma 'fitte organisatie'. Deze investeringen hebben hun
portfoliomanagement, die de besluitvorming moeten vergemakkelijken.
vruchten afgeworpen in termen van kwaliteit, kwantiteit én aandacht voor zowel
Momenteel is het echter nog niet vanzelfsprekend dat deze instrumenten
persoonlijke als professionele ontwikkeling. Naast verbeteringen in formatie-
systematisch worden toegepast en keuzes expliciet worden gemaakt.
omvang en het vermogen om in de arbeidsmarkt als onderscheidend ‘merk’ relatief gemakkelijk goede mensen te vinden, zijn er ook vorderingen gemaakt op
Wageningen kent een constructieve bestuurscultuur met een sterke neiging tot het
het gebied van politieke sensitiviteit en feedbackcultuur. Desondanks blijft de
bereiken van consensus. Hoewel dit vaak bijdraagt aan harmonieuze besluit-
organisatie op specifieke onderdelen kwetsbaar.
vorming, kan het soms ook vertragend werken en ten koste gaan van het maken van scherpe en noodzakelijke keuzes. Zowel de collegeleden als de raadsleden tonen een hoge mate van betrokkenheid bij hun werkzaamheden.
.
15
Wageningen op koers • © TwynstraGudde
Strategische positionering richting samenleving en regio 3.4. Partner in de samenleving: uitnodigend en inclusief
3.5. Partner in de regio: zichtbaar en actief
Met haar aanpak rondom participatie streeft de gemeente
Wageningen profileert zich als een zichtbare, actieve en betrokken
Wageningen naar een evenwichtige en inclusieve participatie, waarbij
gemeente en neemt een stevige positie in binnen de regio(‘s). De
zowel inwoners als ondernemers betrokken zijn bij het vormgeven
gemeente wordt gewaardeerd om haar autonome visie en
van het gemeentelijk beleid. De gemeente zet zich actief in om haar inwoners te
constructieve houding aan diverse overlegtafels. Wageningen weet hiermee haar
betrekken bij het gemeentelijk beleid en besluitvorming. Er worden diverse
belangen vaak effectief te behartigen en speelt een belangrijke rol binnen de regio.
initiatieven genomen om te peilen wat er leeft onder de burgers. Door de beperkte
Tegelijkertijd zijn er enkele aandachtspunten. Wageningen maakt onvoldoende
schaalomvang van Wageningen is het soms moeilijk om de samenwerkingen en
strategische afwegingen over wat zij beide regio’s kan bieden en wat ze daaruit wil
netwerken adequaat vorm te geven en uit te voeren.
halen. Dit resulteert erin dat de strategische keuzes soms minder doordacht zijn, wat de effectiviteit van regionale samenwerkingen beperkt. En hoewel Wageningen over
Wat betreft de dienstverlening en het voorzieningenniveau, presteert de gemeente
het algemeen een stevige speler is in de regio en haar belangen goed weet te
Wageningen goed. De basisdiensten en -voorzieningen zijn op orde, wat bijdraagt
vertegenwoordigen, blijven de concrete resultaten van haar regionale inspanningen
aan de tevredenheid van de inwoners. Er is sprake van een degelijk georganiseerd
beperkt. Dit komt mede doordat de gemeente niet altijd strategisch kiest welke
netwerk van gemeentelijke diensten dat inspeelt op de behoeften van de
thema’s in welke samenwerkingsverbanden worden opgepakt. Hierdoor mist de
gemeenschap. De dienstverlening wordt op verschillende locaties in de gemeente
gemeente kansen om haar impact te maximaliseren en de synergiën binnen
aangeboden, zoals een Startpunt voor de verschillende wijken om burgers te kunnen
verschillende regionale initiatieven optimaal te benutten. De gemeente is al
helpen bij ondersteuningsvragen, of Burgerzaken dat aanwezig is op de WUR-
voornemens om jaarlijks een collegesessie te organiseren over samenwerkings-
campus om studenten te kunnen ondersteunen bij het inschrijven.
strategie, waarvan de eerste reeds heeft plaatsgevonden. Om haar regionale invloed verder te versterken, is het cruciaal dat Wageningen duidelijker definieert wat zij in
Bovendien wordt er continu gestreefd naar het verbeteren van deze dienstverlening,
elke regio wil bereiken en welke strategische prioriteiten zij stelt en helpt realiseren.
met toevoegingen van moderne technologieën en efficiëntere processen om de burgers nog beter van dienst te zijn.
16
Wageningen op koers • © TwynstraGudde
Aanbevelingen om bestuurskracht te versterken Voortbouwend op de conclusies formuleren wij een aantal aanbevelingen voor de
van vraagstukken. College en raad dienen niet alleen visies en strategieën vast te stellen,
gemeente Wageningen.
maar actief bij te dragen aan het stellen, bewaken en verwezenlijken van prioriteiten. Dit gaat verder dan het ‘stapelen’ van ambities. Er dient meer focus komen te liggen op het
1. Visie verbinden en vertalen
monitoren van resultaten. De kaderstellende rol van de raad eindigt niet bij het
Er bestaan diverse documenten waarin Wageningen vooruitblikt. Aan visie en ambitie
vaststellen van een visie. Gelet op het belang van het maken van keuzes zodat ambities
geen gebrek. De uitdaging ligt nu in het verbinden van deze visies en het vertalen ervan
ook worden gerealiseerd, is het noodzakelijk dat de raad kaders stelt die daadwerkelijk
naar praktische uitvoering binnen de beschikbare tijd en middelen. Het is cruciaal om
leiden tot actie en uitvoering, gericht op het behalen van gestelde doelen. De raad dient
prioriteiten te stellen en te kiezen voor specifieke, haalbare doelen in plaats van te
zich te richten op het verwerkelijken van ambities. Dit impliceert dat college en raad niet
proberen alles tegelijk te doen. Wageningen moet zich richten op het maken van
alleen binnen de gemeente maar ook in de regio een positie innemen, aanspreken en
strategische keuzes die ervoor zorgen dat de juiste zaken op de juiste manier worden
scherp houden bij het bewaken van prioriteiten, coalities smeden en politiek bedrijven
aangepakt, dus niet ‘en-en' maar ‘of-of. Dit vraagt om het vermijden van stapeling van
om de ambities te verwezenlijken. Maak daarbij gebruik van de raadsambassadeurs die
ambities en meer focus op uitvoering en resultaat.
en zorg voor verdere doorontwikkeling daarvan.
2. Strategie voor slim samenwerken
Oftewel, het is cruciaal dat college en raad niet enkel strategisch denken, maar ook
Wageningen is actief in twee regio’s. Hoewel hier allerlei goede argumenten aan ten
doelgericht handelen om zo daadwerkelijke verandering en vooruitgang te
grondslag liggen, vraagt het toch om schaken op twee borden. Het kost tijd én energie,
bewerkstelligen voor de gemeente en haar inwoners. Raad en college dienen in
zowel ambtelijk als bestuurlijk. Hoewel een keuze voor één regio mogelijk een stap te ver
onderling overleg de praktische uitwerking hiervante bepalen.
is, is het wel belangrijk om meer strategisch en consistent te kiezen welke thema’s in welke regio worden belegd. Wageningen moet explicieter zijn over de meerwaarde van
4. Meten is weten
verschillende samenwerkingen en de mate waarin deze bijdragen aan haar ambities.
Van een andere orde is de aanbeveling om - voortbouwend op wat de gemeente nu al
Door te investeren in een heldere strategische visie en bewuste keuzes te maken, kan
doet – de vinger aan de pols te blijven houden. Als het gaat om personeel: verloop en
Wageningen haar positie versterken en tastbare resultaten behalen in de regionale
ziekteverzuim zijn een goede indicator voor het gewenst effect van de gepleegde
context,
interventies. Monitoring van resultaten en de effecten van beleid, projecten en programma’s helpt om keuzes te maken. De doorontwikkeling van portfoliomanagement
3. Versterking bestuurlijke driehoek
is daar ook ondersteunend aan.
Het is van belang om te erkennen dat alle partijen in de bestuurlijke driehoek een cruciale rol spelen als het gaat om de bestuurskracht, inclusief de realisatiekracht, van de gemeente Wageningen. Dit is des te belangrijker, gezien de toenemende complexiteit 17
Wageningen op koers • © TwynstraGudde
4. Bevindingen en analyse In dit hoofdstuk beschrijven we onze bevindingen aan de hand van de rollen van de gemeente en de normen, zoals beschreven in het normenkader. Dit doen we
op basis van de gesprekken en documenten. Deze bevindingen vormen de basis voor de conclusies en aanbevelingen in hoofdstuk 3.
Gemeente als bestuur 4.1.1. Langetermijnvisie
Een voorbeeld van zo’n tussenmijlpaal is dat “Wageningen in 2035 een degelijke
Wageningen heeft een duidelijk en eenduidig beeld van interne en externe
laadinfrastructuur heeft aangelegd, bestaande uit 700 publieke laadpunten die de
ontwikkelingen, en heeft haar ambities vastgelegd in een langetermijnvisie.
transitie naar elektrisch vervoer faciliteert. In 2040 is al het vervoer in Wageningen emissievrij.”
Op basis van de intern gevoerde gesprekken en de bestudeerde documenten, zien we dat Wageningen de afgelopen jaren steeds meer helder gedefinieerde ambities
4.1.2. Doelgericht
heeft geformuleerd en uitgewerkt in verschillende visiedocumenten, zoals de
De visie is vertaald in doelen en het bestuur ziet actief toe op de realisatie van doelen
Woonzorgvisie 2024-2034, de Routekaart Wageningen Klimaatneutraal 2030-2040
(sturing en monitoring).
en de visie op de bebouwde kom. Het college hecht veel waarde aan strategische planning en besluitvorming, gericht op een duurzame en inclusieve toekomst.
Per paragraaf uit het coalitieakkoord wordt aangegeven: wat de ambitie is, welke
activiteiten daarbij horen, wat de organisatie levert (output), wat het gewenste Wageningen heeft sinds 2022 een coalitieakkoord waarin onder meer aandacht is
maatschappelijk effect is (outcome), wie portefeuillehouder, ambtelijk opdracht-
voor inclusie, bestaanszekerheid, wonen en economie. Het accent ligt hierbij op
gever en ambtelijk trekker zijn, of de opdracht is vastgesteld, hoe zwaar de
externe ontwikkelingen, hoewel ook interne ontwikkelingen een plek hebben zoals
ambtelijke inzet is en of er raads- of collegebesluiten vereist zijn. Dit document
democratische vernieuwing en financiën. Het coalitieakkoord is zorgvuldig
houdt in feite de monitoring op politiek-bestuurlijke doelen bij.
opgebouwd en schetst constant een probleemstelling, gevolgd door ambitie, doelstellingen en gewenste resultaten. Hoewel het coalitieakkoord een zelfbindend
Monitoring vindt ook plaats met behulp van een midterm review. Deze vindt nu
akkoord is wat voor vier jaar geldt, wordt er verder vooruitgekeken dan 2026.
voor het eerst plaats. Daarbij wordt richting 2026 bekeken wat er tot nu toe is
Hoofdstuk 2 – waarin de klimaatadaptatie, energietransitie en biodiversiteit aan de
gedaan en wat er nog nodig is om de gestelde ambities te behalen, zodat waar
orde komen – is daar een goed voorbeeld van.
nodig kan worden bijgeschakeld. Ook wordt sinds kort de opvolging van moties gemonitord. Tot dit moment is niet altijd zichtbaar welke resultaten wel en niet zijn
De Routekaart Wageningen Klimaatneutraal 2030-2040 is een voorbeeld van
behaald. Er wordt niet consistent met voortgangsrapportages gewerkt, of
verschillende visiedocumenten waarin ambities en speerpunten voor de komende
gerapporteerd aan college en/of raad.
jaren zijn uitgewerkt. Deze routekaart bevat een helder uitgewerkt stappenplan met tussenmijlpalen om in 2050 tot een klimaatneutraal Wageningen te komen.
19
Wageningen op koers • © TwynstraGudde
Gemeente als bestuur (3) 4.1.5. Zelfbeeld versus beeld van buiten De interne en externe gesprekken versterken elkaar in het beeld van hoe de gemeente als bestuur functioneert.
Extern ziet men vooral het acteren, het optreden van bestuurders en managers. Dit beeld is de afgelopen jaren positiever geworden. Dit wordt ondersteund door het zelfbeeld. Ook het beeld dat Wageningen een ambitieuze gemeente is, die soms moeite heeft om haar eigen ambities bij te benen, leeft zowel binnen als buiten de organisatie. Gemeente als bestuur Sterke punten - Heldere visie en ambities, vertaald naar doelen en middelen. - Gestart met portfoliomanagement. - Gestart met midterm review. - Constructieve bestuurscultuur. Verbeterpunten - Ambities koppelen aan de uitvoeringskracht van de organisatie. - De spanning opzoeken in de bestuurlijke driehoek. - Keuzes maken: prioriteren.
20
Wageningen op koers • © TwynstraGudde
Gemeente als organisatie 4.2.1. Uitvoeringskracht
Organisatieontwikkeling
De ambtelijke organisatie beschikt over voldoende uitvoeringskracht om de
De gemeente Wageningen heeft geïnvesteerd in de ontwikkeling van mens en
gemeentelijke taken uit te voeren. N.B. Hieronder verstaan we de mogelijkheden van
organisatie, en daarmee in de versterking van de kwaliteit, kwantiteit en aandacht
een organisatie om beleid, projecten en opdrachten met succes en binnen de gestelde
voor persoonlijke en professionele ontwikkeling. Er zijn opgaveleiders aangesteld
tijd en middelen uit te voeren.
rondom maatschappelijke opgaven ter versterking van het strategisch vermogen. Er zijn door alle clusters actiegerichte clusterplannen geschreven. Ook worden de
De uitvoeringskracht van de gemeente wordt positief beïnvloed door de motivatie,
resultaten van de ZUS- (zelf doen, uitbesteden of samen doen) onderzoeken verder
bevlogenheid en professionaliteit van de medewerkers. Ook voor het bestuur is
opgepakt, onder meer in de vorm van de outsourcing van ICT. Ook is ingezet op
duidelijk dat dit succesfactoren voor de gemeente zijn. Dit heeft geresulteerd in
uitbreiding van de ambtelijke organisatie: sinds het coalitieakkoord zijn er 40 fte’s
investeringen in personeel en organisatie, zoals het aannemen van extra personeel
bijgekomen (waarvan 10 fte’s overhead). Deze inzet moet bijdragen aan een meer
en leidinggevenden, en interventies ten behoeve van het welzijn en de persoonlijke
efficiënte en effectieve organisatie, die beter in staat is om de uitdagingen van de
ontwikkeling van medewerkers (zie hierna en zie §4.2.2.). De effecten hiervan lijken
toekomst aan te gaan. De inzet op de twee strategische programma’s ‘Fitte
positief maar het vergt tijd voordat de volledige en concrete effecten van deze
organisatie’ en ‘Digitale organisatie’, heeft sterk bijgedragen aan focus en
maatregelen door de hele organisatie voelbaar zijn.
perspectief. Dit heeft ertoe geleid dat de gemeente in 2022 en 2024 is genomineerd als Beste Overheidsorganisatie.
De grote mate van bevlogenheid maakt echter ook dat ook medewerkers ambitieus zijn en niet altijd voldoende tegenwicht bieden aan bestuurlijke en politieke ambities. Hiervoor zijn politieke sensitiviteit, scenariodenken en het geven van feedback belangrijke competenties. Deze zijn niet altijd in voldoende mate aanwezig. Inmiddels zijn hiertoe interventies ingezet in de vorm van bijvoorbeeld ‘schuurfeesten’ en trainingen. Een ambitieuze gemeente vraagt daarnaast om voldoende capaciteit - kwalitatief en kwantitatief - om deze ambities te kunnen uitvoeren. Deze capaciteit is niet (altijd) in voldoende mate aanwezig, ondanks de gepleegde investeringen. Medewerkers geven daarnaast aan dat de verhouding tussen uitvoering en beleid, op een aantal beleidsterreinen wellicht uit balans is geraakt, door een te grote focus op beleid. 21
Wageningen op koers • © TwynstraGudde
Gemeente als organisatie Bezetting De personeelsbezetting in de gemeente Wageningen was op 30 juni 2024 96,6%, met een tekort van 8,79 fte’s op
een formatie van 374,83 fte’s. De inhuur vanwege langdurige ziekte is de afgelopen jaren aanzienlijk toegenomen, van € 492.093 in 2020 naar € 1.691.381 in 2023. In 2024 bedraagt de inhuur t/m Q3 €738.127, dat is €335.126 minder dan in 2023. Ziekteverzuim wordt naar alle waarschijnlijkheid veroorzaakt door verschillende factoren, zoals het aandachttekort voor medewerkers waarvan in het verleden sprake was, en ambitieuze medewerkers die de lat hoog leggen. Medewerkers van 54 jaar en ouder verzuimen minder vaak maar wel langer.
Een duidelijke analyse van deze oorzaken ontbreekt en het is nog te kort dag om te beoordelen of de gedane investeringen een positieve impact hebben op deze vraagstukken, al is er in 2024 een daling van het verzuim te zien. Wel is duidelijk dat op onderdelen de organisatie kwetsbaar blijft als gevolg van beperkte formatie, ziekte en/of eenmansposten. Voorbeelden hiervan zijn vastgoed, cultuur en sport.
22
Wageningen op koers
Gemeente als organisatie (2) 4.2.2. Menselijk kapitaal
4.2.3. Werkgeverschap en imago
De gemeente beschikt over een visie op haar menselijk kapitaal en de ontwikkeling
De gemeente staat bekend als aantrekkelijke werkgever met een sterk en positief
daarvan.
imago op de arbeidsmarkt. Dit heeft mede te maken met wat Wageningen doet op het gebied van duurzaamheid en innovatie. en de kans om bij te dragen aan
De gemeente heeft voor de periode 2023-2025 een Programmaplan Fitte
initiatieven die de leefbaarheid van de stad verbeteren.
Organisatie ontwikkeld. Daarin worden de inspanningen van de gemeente Wageningen beschreven om een 'fitte organisatie' te worden, waarbij aandacht is
Vanuit het Programmaplan Fitte Organisatie wordt ook expliciet gestuurd op goed
voor de fysieke en mentale gezondheid van medewerkers, werkgeluk en een goede
werkgeverschap. Met het programma wil Wageningen strategisch wervingsbeleid
werk-privébalans. Binnen het programma worden projecten en thema’s aan elkaar
ontwikkelen met als doel het inrichten van recruitment in de organisatie met
verbonden. Er is onder meer extra capaciteit aangetrokken en er wordt meer
aandacht voor procesoptimalisatie, gastvrijheid en identiteit (werkgeversmerk).
strategisch nagedacht over de toekomstige behoeften en de ontwikkeling van
Daarnaast heeft strategisch arbeidsmarktbeleid tot doel consistent te zijn in het
medewerkers. Er wordt ook gewerkt aan een breed diversiteits-, inclusie- en
uitdragen van wat Wageningen is, bijzonder maakt en waar Wageningen voor
gelijkwaardigheidsbeleid en een actief antidiscriminatiebeleid (daar ontbreekt het
staat.
nog aan). Op het gebied van sturing en structuur is in 2023 aantal interventies gepleegd om tegemoet te komen aan de wens tot meer aandacht voor persoon-
Verloop en vacatures
lijke en professionele ontwikkeling: van één leidinggevende op 47 medewerkers
Op 1 januari 2024 waren er 22 openstaande vacatures bij de gemeente
(en bij sommige teams zelfs één op de 60 of 80) naar 1 op 24.
Wageningen. Uit de gesprekken blijkt dat het voor de gemeente Wageningen relatief makkelijk is om nieuw personeel aan te trekken: vacatures kunnen nog goed worden ingevuld, uitzonderingen daargelaten. Wageningen is een populaire werkgever; er zijn gemiddeld 14 sollicitanten per vacature.
Uit programmaplan Fitte Organisatie 23
Wageningen op koers • © TwynstraGudde
Gemeente als organisatie (3) 4.2.2. Middelen Wageningen beschikt over voldoende middelen om haar opgaven te realiseren.
Het college ziet het wel als een uitdaging om de begroting 2026 en meerjarenraming 2027-2029 sluitend te krijgen, doordat er momenteel nog veel onzekerheid is over de te
Gezien de positieve resultaten van de afgelopen jaren en de aanwezige financiële ruimte
ontvangen bedragen van het Rijk. Er wordt in de informatienota een negatief financieel
in de toekomst, beschikt de gemeente over voldoende financiële middelen om haar
meerjarenperspectief geschetst voor de jaren 2024-2028, met een geraamd saldo van
opgaven te realiseren. In 2019 bevond Wageningen zich in financieel zwaar weer. De
respectievelijk € -0,15 mln, € -1,6 mln, € -6,4 mln, € -6,2 mln en € -5,8 mln. Deze bedragen
gemeente heeft sindsdien verschillende trajecten doorlopen om ruimte te vinden in de
zijn na mutaties van de meicirculaire 2024 en de voorjaarsbrief 2024. Het negatief saldo in
budgetten. Met de doorlichting van de begroting voor 2020 werd een aanzienlijke
2026 en in 2027 wordt veroorzaakt door ombuigingen op het gemeentefonds door het
verbetering gerealiseerd. De gemeente heeft de afgelopen vier jaar positieve financiële
Rijk.
resultaten gerapporteerd. De gemeente heeft zo significante stappen gezet om haar financiële slagkracht te verbeteren en - hoewel er onzekerheden zijn die alle gemeenten
In de periode 2025 t/m 2027 zijn de hoogste lasten begroot voor het programma
treffen - werkt Wageningen actief aan het monitoren van haar financiële positie. De
Wageningen sociaal (€ 297 mln). De hoogste lasten zijn daarbinnen begroot voor
gemeente gebruikt hiertoe verschillende instrumenten, zoals bestuursrapportages, de
armoedebestrijding en financiële zelfstandigheid (€ 59 mln), het programma Wageningen
meicirculaire, de investeringsagenda en de voorjaarsbrief.
fysiek (€ 129 mln) en het programma bestuur en organisatie (€ 104 mln).
Financiële positie 2023-2028
Digitale organisatie
Wageningen heeft de begroting voor het jaar 2023 afgesloten met een positief saldo van
Ook Informatie en Automatisering (I&A) zijn essentiële middelen bij de uitvoering van
€13,9 mln. Het financiële beeld van de begroting 2024 en de meerjarenraming 2025-2027
taken: om efficiënter te werken, data en informatie veilig en toegankelijk te beheren en
voldoet aan het provinciaal toezichtskader. Uit de programmabegroting 2024 blijkt ook
effectieve communicatie en samenwerking binnen en buiten de organisatie te
dat het weerstandsvermogen aan de gestelde grenswaarden voldoet en toereikend is om
ondersteunen. De gemeente heeft ook het streven om deze middelen door te
de totale risico’s af te dekken, ook in meerjarenperspectief. Dat betekent dat Wageningen
ontwikkelen, passend bij de ontwikkelingen buiten en aansluitend bij de ontwikkeling van
in staat is financiële middelen vrij te maken om substantiële tegenvallers op te vangen,
de organisatie. Zij heeft daartoe een programma digitale organisatie opgezet dat o.a. het
zonder dat dit betekent dat het beleid direct veranderd moet worden. De gemeente heeft
borgen van de kwaliteit en de continuïteit van de I&A tot doel heeft.
dus voldoende weerstandsvermogen.
In de informatienota van het college van 24 juni 2024, waarin het college de samenhang tussen de P&C-documenten van 2024 ter bespreking en besluitvorming aan de raad voorlegt, geeft het college aan dat de verwachting is dat er een sluitende begroting 2025 kan worden aangeboden. Het begrotingsjaar 2025 wordt gezien als een zogenaamd tussenjaar, waarvoor geen Kadernota wordt opgesteld.
24
Wageningen op koers • © TwynstraGudde
Gemeente als organisatie (4) 4.2.5. Zelfbeeld versus beeld van buiten Het positieve imago van Wageningen strekt zich ook uit tot de organisatie, in die zin dat Wageningen een goed imago op de arbeidsmarkt heeft. Dat blijkt onder meer uit het feit dat er bij vacatures nog iets te kiezen valt. Het beeld van een gezonde organisatie wordt verder versterkt door de gezonde financiële positie. Intern ervaren medewerkers en management de positieve effecten van de investeringen in de organisatie op het gebied van formatie, strategische kracht en meer management.
Gemeente als organisatie Sterke punten - Geïnvesteerd in kwaliteit en kwantiteit. - Aandacht voor persoonlijke en professionele ontwikkeling. - Goed imago op de arbeidsmarkt. - Monitoring/dashboarding van organisatieontwikkeling.
Verbeterpunten - Ziekteverzuim. - Uitvoeringskracht in relatie tot de ambities. - Kwetsbaarheid op specifieke taakgebieden.
25
Gemeente als partner in de samenleving 4.3.1. Toegankelijkheid
Alle online participatie bij beleidsprojecten en -trajecten verloopt via
Inwoners voelen zich uitgenodigd om met de gemeente in gesprek te gaan en om op
stemvan.wageningen.nl
andere manieren te participeren.
Op deze manier probeert de gemeente diverse doelgroepen te bereiken, te betrekken en te informeren bij het beleidsproces.
De gemeente staat open voor initiatieven vanuit de samenleving en moedigt inwoners en maatschappelijke partners aan om met de gemeente in gesprek te
Naast de hiervoor genoemde instrumenten, zet de gemeente in op groepen
gaan. De gemeente organiseert regelmatig discussieavonden en politieke markten
inwoners die taken van de gemeente willen en kunnen overnemen, zoals bij het
waar inwoners hun ideeën en zorgen kunnen uiten. In de gemeente Wageningen
‘Uitdaagrecht’. Dit recht geeft inwoners de mogelijkheid om gemeentelijke taken
wordt veel gedaan om de inwoners te betrekken bij het gemeentelijk beleid en de
over te nemen als zij denken dat ze deze beter kunnen uitvoeren. De gemeente
besluitvorming. Sterker nog, de mate van participatie wordt soms eerder als te veel
Wageningen ziet zichzelf in dit proces als ‘afweger van het algemene belang’.
dan te weinig ervaren. De gemeente is actief bezig met het ophalen van wat er
Hierbij zet de gemeente in op het creëren van duidelijkheid over het proces, het
leeft onder haar inwoners, toont begrip voor hun zorgen en handelt daar naar. Zo
verschaffen van helderheid over de mate waarin inwoners kunnen meepraten of
heeft de gemeente bijvoorbeeld participatieavonden georganiseerd over de ‘visie
meebeslissen, en het bieden van transparantie over hoe de belangen worden
buitengebied’ en over de nieuwbouwwijk op de oude universiteitscampus, De
meegewogen.
Dreijen. Partners geven wel aan soms een vast aanspreekpunt binnen de gemeente te missen.
Verder is in het coalitieakkoord benoemd dat de huidige coalitie gaat experimenteren met nieuwe vormen van democratische besluitvorming, zoals een
4.3.2. Participatie
burgerberaad en een gebiedsgerichte aanpak met wijkagenda’s en wijkbudgetten.
De gemeente betrekt inwoners actief bij relevante beleidsontwikkeling en
Inmiddels is op voordracht van de Raadswerkgroep Democratische Kwaliteit een
uitvoerende activiteiten, en koppelt terug wat zij met input heeft gedaan.
raadsvoorstel aangenomen om aan de slag te gaan met een Inwonerberaad op het gebied van 'mobiliteitstransitie'. Dit wordt nu verder uitgewerkt in een plan van
De gemeente zet in op het combineren van online en offline participatie om een zo
aanpak. Ook is afgesproken dat eind 2025 een stadsbrede participatievisie wordt
breed mogelijke betrokkenheid te realiseren. Via de Stem van Wageningen worden
opgeleverd.
inwoners geïnformeerd én actief betrokken bij de beleidsvorming en besluitvorming. Het digitale platform Stem van Wageningen telde in 2023 ruim 1.300 geregistreerde deelnemers (2022: 1.200). 26
Wageningen op koers • © TwynstraGudde
Partner in de samenleving (2) Ook zoekt Wageningen actief de samenwerking op met ondernemers uit de gemeente. Zo werkt de gemeente samen met het Wagenings Ondernemers Contact (WOC), een belangenbehartigingsorganisatie waar bijna 200
Wageningse bedrijven lid van zijn. Het WOC vertegenwoordigt het Wageningse bedrijfsleven in overleg met organisaties als de gemeente, de provincie en de WUR. Zo werken de gemeente en het WOC samen in Wageningen Werkt Duurzaam, een energiebesparingsproject om bedrijven te ondersteunen bij het verduurzamen van hun pand. Daarnaast zijn bedrijven uit het centrum vertegenwoordigd in Stichting Ondernemersfonds Wageningen SOW. In het coalitieakkoord heeft Wageningen de ambitie uitgesproken om met de SOW het profiel van Wageningen te versterken. Quick scan Lokale Democratie
Begin 2024 is er door Democratie in Actie een Quick Scan Lokale Democratie uitgevoerd voor de gemeente Wageningen. In deze quick scan is onder andere aan inwoners gevraagd hoe zij aankijken tegen het functioneren van het democratische samenspel in hun gemeente. Uit de resultaten komt naar voren dat 31,8% (score van de 5 stellingen) van de bevraagde inwoners een positief antwoord gaf op stellingen met betrekking tot participatie. Deze score is gelijk aan de gemeenten die eerder hebben deelgenomen aan deze Quick Scan. In de Quick Scan zijn drie prioriteiten meegegeven aan de gemeente Wageningen om burgerparticipatie te verbeteren: •
Inwoners laten meebeslissen over wat er in hun buurt of wijk gebeurt.
•
Inwoners laten meedenken over uitdagingen als wonen, armoede, zorg, veiligheid en klimaat.
•
Contact leggen met inwoners die zich niet uit zichzelf laten horen.
27
Wageningen op koers • © TwynstraGudde
Gemeente als partner in de samenleving (3) 4.3.3. Dienstverlening
Uit deze jaarstukken blijkt ook dat de gemeente in 2023 stappen heeft gezet om
Wageningen is in staat om het voorzieningenniveau en de dienstverlening op peil te
de transparantie (wat onderdeel is van het dienstverleningsconcept) te vergroten.
houden of daarin te investeren.
Zo is gewerkt aan randvoorwaarden van zaakgericht werken, heeft de implementatie van de Wet open overheid plaatsgevonden en is er toegewerkt naar een
De gemeente Wageningen staat midden in de samenleving. De omvang van haar
aanzet tot servicenormen. Punt van aandacht is wel het bijbenen van de voort-
dienstverlening is in de afgelopen jaren toegenomen. Ze heeft Wageningen meer
schrijdende digitalisering op het gebied van dienstverlening en de bijpassende
taken gekregen en de interactie tussen inwoners, de gemeente en haar (keten-)
infrastructuur hiervoor.
partners is steeds diverser en omvangrijker geworden. In 2021 heeft het college van de gemeente Wageningen een dienstverleningsconcept vastgesteld. Hierin
Inclusie- en antidiscriminatiebeleid
worden onder andere vijf leidende principes en negen thema’s uitgelicht die de
Raadsbreed wil men aan de slag met integraal beleid voor de stad als het gaat om
basis vormen voor het verbeteren van hun dienstverlening. Op de volgende pagina
inclusie. Het beleid voor diversiteit en inclusie is nu nog versnipperd: er is onder
staat het dienstverleningsconcept opgenomen.
andere sprake van een lokale inclusieagenda voor het VN-verdrag, Regenboogbeleid, en er is een werkgroep - bestaande uit inwoners - aan de slag met
Uit de Quick scan Lokale Democratie van 2024 komt naar voren dat inwoners in
discriminatie op basis van afkomst. In het coalitieakkoord staat benoemd dat er
beperkte mate tevreden zijn over de wijze waarop en de mate waarin de gemeente
een integraal DIG- en antidiscriminatiebeleid én een uitvoeringsplan moeten
communiceert richting haar inwoners. Ongeveer 30% van de respondenten geeft
komen voor de gemeentelijke organisatie, waarbij expliciet aandacht is voor de
aan dat de gemeente ‘luistert naar inwoners’ en dat de gemeente ‘besluiten
werkgeversrol, werkomgeving en dienstverlening van de gemeente.
uitlegt.’ Slechts 17% van de inwoners geeft aan dat de gemeente ‘inwoners vraagt hoe tevreden ze zijn over besluiten.’
In 2023 is daarvoor een onafhankelijk DIG-onderzoek uitgevoerd, is het adviesdocument dat daaruit is voortgekomen besproken in het MT en de raad, en is er
Dienstverlening is ook onderdeel van het gemeentelijke Programma Bestuur en
een beleidsmedewerker DIG aangesteld. In 2024 wordt dit traject verder
Organisatie. Daarin staat als ambities dat de gemeente minimaal een 7 scoort op
uitgebouwd en voortgezet.
de klanttevredenheidsonderzoeken naar dienstverlening. In 2023 vond een klanttevredenheidsonderzoek plaats ten behoeve van de Meldingen Openbare Ruimte. Uit de jaarstukken van 2023 komt naar voren dat de gemeente een 7,9 scoort.
28
Wageningen op koers • © TwynstraGudde
29
Wageningen op koers • © TwynstraGudde
Partner in de samenleving (3) Voorzieningen Het voorzieningenniveau in Wageningen is in beeld gebracht in de Conceptvisie Bebouwde kom. Een kaartje van de
gemeente maakt, aan de hand van iconen, inzichtelijk welke voorzieningen in welke wijk aanwezig zijn. Ook zijn (geprioriteerde) zoekgebieden aangewezen voor het toevoegen van voorzieningen en daarmee wordt voorgesorteerd op de realisatie van voorzieningen in alle wijken, zodat de beweging naar langer zelfstandig wonen maximaal kan worden gefaciliteerd. In de Conceptvisie Bebouwde kom wordt vervolgens per deelgebied beschreven wat er moet worden bereikt. Daarmee lijkt er (op termijn) een goede dekking over de gemeente te zijn van voorzieningen die het langer zelfstandig wonen faciliteren. Op onderdelen is investering in voorzieningen wenselijk, als voorbeeld kan het zwembad worden genoemd.
Daarnaast werkt Wageningen nauw samen met lokale organisaties en partners om de voorzieningen in de stad aan te laten sluiten op de behoeften van de inwoners. Dit blijkt uit bijvoorbeeld de samenwerking met woningcorporaties en andere maatschappelijke partners om te zorgen voor passende huisvesting en andere voorzieningen. Zorg en wonen In de woonzorgvisie van de gemeente zijn enkele knelpunten geïdentificeerd. Uit de visie komt onder andere naar voren dat er onvoldoende zorggeschikte woningen zijn in verband met de beslissing van het Rijk om de verpleeghuiscapaciteit te bevriezen. En zijn er onvoldoende geclusterde woonvormen om het gat tussen zelfstandig wonen en wonen in een instelling te dichten. Ook neemt de beschikbaarheid van zorgpersoneel af. Ook zijn er in bepaalde wijken onvoldoende voorzieningen om het langer zelfstandig wonen voldoende te faciliteren. Met de inspanningen die voortvloeien uit de gestelde ambities in de woonzorgvisie, komt Wageningen met oplossingen voor de geïdentificeerde knelpunten. Voorbeelden daarvan zijn het verkennen van ‘aanpasbaar bouwen’, huiseigenaren stimuleren hun woningen levensloopgeschikt(er) te maken en woon(zorg)variaties tussen zelfstandig en intramuraal wonen realiseren.
30
Wageningen op koers
Partner in de samenleving (4) 4.3.4 Zelfbeeld vs beeld van buiten
Zowel intern als extern is men van mening dat Wageningen actief met participatie aan de slag is, toegankelijk is en open staat voor inbreng vanuit de samenleving. De respondenten zijn het ook eens dat Wageningen dit eerder teveel dan te weinig doet. Met name extern is men van mening dat Wageningen intenties en toezeggingen gedaan ‘in participatie’ niet altijd waar kan maken. Als het gaat om de dienstverlening en het voorzieningenniveau constateren wij weinig tot geen verschil tussen het zelfbeeld en het beeld van buiten.
Gemeente als partner in de samenleving Sterke punten - Toegankelijk. - Weet wat er leeft. - Veel participatie. Verbeterpunten - Toezeggingen kunnen niet altijd worden waargemaakt. - Bijbenen voortschrijdende digitalisering en innovatie op het gebied van dienstverlening.
31
Wageningen op koers • © TwynstraGudde
Gemeente als partner in de regio 4.4.1. Stevige speler
Extern bestaat het beeld dat het bestuur van Wageningen goed voorbereid is in
Wageningen is een stevige speler in de regio(’s) en weet haar belangen daar te
regionale verbanden en over kennis van zaken beschikt. Ambtelijk is er soms
behartigen.
minder capaciteit beschikbaar. Ondanks uitdagingen op het gebied van ambtelijke capaciteit toont Wageningen een duidelijke bereidheid en vermogen om haar
De gemeente werkt constructief samen met regionale partners, speelt een actieve
positie in de regio te versterken en haar belangen daar te behartigen. De keerzijde
rol in samenwerkingsverbanden als de Regio Foodvalley en de MGR, en heeft een
van deze medaille is dat de Wageningse zichtbaarheid niet altijd in verhouding
sterke samenwerking met de WUR die bijdraagt aan haar regionale invloed.
staat tot haar schaalomvang en dat partners dit in een enkel geval zien als ‘arrogantie’. Ook vraagt de regionale betrokkenheid vrij veel capaciteit. Uit
De Regio Foodvalley focust zich op de agrifoodsector, een belangrijk thema voor
gesprekken met samenwerkingspartners komt naar voren dat het, ook door
Wageningen, en helpt de stad om haar economische en academische belangen te
beperkte ambtelijke capaciteit, voor Wageningen soms lastig is om volledig
behartigen. Wageningen is immers de stad die de WUR huisvest. Door samen te
gecommitteerd te zijn aan de verschillende samenwerkingsverbanden waarin zij
werken met andere gemeenten en organisaties, kan Wageningen invloed
een rol speelt. En voor partners is het zeker niet altijd duidelijk wat Wageningen
uitoefenen op regionale plannen, wat weer ten goede komt aan lokale projecten
waar komt halen en brengen.
en innovatie. Deze aanpak versterkt niet alleen Wageningen in haar positie; het ondersteunt ook de groei van de hele regio. Daarnaast werkt Wageningen nauw samen met omliggende gemeenten en regionale instanties via het regionale mobiliteitsfonds en de Veiligheids- en Gezondheidsregio Gelderland Midden. Deze samenwerkingen geven Wageningen een stem in belangrijke zaken, zoals infrastructuur, gezondheid en veiligheid. Het is een slimme manier om zowel de eigen belangen te behartigen als bij te dragen aan het oplossen van grotere regionale problemen. Door deze actieve rol zorgt Wageningen ervoor dat ze een sleutelspeler is in de regio en bouwt ze mee aan een sterkere gemeenschappelijke toekomst.