Document · PDF

Grenzen verleggen - Impactanalyse Wageningen

Overige evenementen 16 september 2025, gemeente WageningenBij agendapunt: Informatie informeel rondetafelgesprek Bestuurlijke toekomst van Wageningen11.030 woorden

Open het PDF bij iBabs ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Grenzen verleggen Analyse van de impact van schaalvergroting op organisatie, stad en regio

Sharon Blair-Zuijderhoff Lars Ruiter 15 juli 2025

Inhoudsopgave 1.

Inleiding

Samenvatting en aanbevelingen

- Aanleiding

- Samenvattend

- Aanpak

- Herindeling of niet: zorgvuldige afweging

- Leeswijzer

- Aanbevelingen

- Onderzoeksvragen Bijlagen 2.

De regio

1. Regio’s toegelicht:

- Het regionale speelveld

- De ontwikkeling van het speelveld

b. Gemeenten in de regio, kengetallen.

- Regionale effectiviteit

- Regiokeuze

Foodvalley, MGR, GMR nader toegelicht. Regionale samenwerking en congruentie.

2. Herindeling:

- Gevolgen regiokeuze

- Impact van een herindeling op de regio’s

b. Vergelijking Wageningen – Renkum. c.

Impact van een herindeling

Impact lichte samenvoeging versus reguliere herindeling. Samenvatting impact

3. Documenten en respondenten.

- Herindeling | Een introductie - Herindelingen | Lessons learned - De impact van een herindeling ▪ Impact op de stad ▪ Impact op beleid ▪ Impact op organisatie ▪ Impact op cultuur ▪ Impact op omgeving

Grenzen verleggen | Wageningen | Impactanalyse • © TwynstraGudde

1. Inleiding

Inleiding Grenzen. Sommige zijn getekend op kaarten, andere zitten in ons denken. De

Aanpak

gemeente Wageningen verlegt graag haar grenzen. Bijvoorbeeld door ambitieus te zijn,

Gelet op het bovenstaande vraagt de gemeente Wageningen ons in dit onderzoek

door boven haar gewichtsklasse te boxen en door samen te werken. Grenzen zijn er om

specifiek in te gaan op een aantal vragen rondom de regio en schaalvergroting (zie

overschreden te worden. Ook in dit rapport gaat het over het verleggen van grenzen,

volgende pagina). Op basis van documentenstudie, gesprekken met betrokken

gemeentegrenzen. Wat betekent het verleggen van grenzen voor de regio, de stad, de

partijen (gemeenteraad, college van B&W, managementteam (MT), opgaveleiders en

organisatie?

de provincie Gelderland) en onze eigen kennis en ervaring, komen we tot een beantwoording van de vragen.

Aanleiding Veel gemeenten zijn, als gevolg van het toegenomen takenpakket en afnemende

Leeswijzer

financiële middelen, op zoek naar een goede schaal om de dienstverlening voor

We gaan achtereenvolgens in op de regio’s waarin Wageningen actief is, inclusief de

inwoners op peil te houden. In de provincie Gelderland is deze vraag heel actueel.

keuzes die hierin gemaakt kunnen worden en de gevolgen daarvan (hoofdstuk 2).

Verschillende gemeenten in de provincie zijn actief aan de slag met hun bestuurlijke

Vervolgens lichten we in algemene zin een herindelings-proces toe; daarna gaan we

toekomst. Ook Renkum heeft uitgesproken op zoek te zijn naar een fusiepartner en

dieper in op de gevolgen van een herindeling met Renkum (hoofdstuk 3). Tot slot

heeft Wageningen benaderd met de vraag of zij een potentiële partner zou kunnen

vatten we het voorgaande samen en geven we een reflectie hierop (hoofdstuk 4).

zijn. Voordat Wageningen antwoord kan geven op deze vraag, hecht zij eraan meer inzicht te hebben in de impact van schaalvergroting op de organisatie, de stad en de regio. Deze impactanalyse vindt plaats als vervolg op het eerder uitgevoerde bestuurskrachtonderzoek. Een van de aan-bevelingen uit dit onderzoek was om als Wageningen expliciet en consistent te bepalen op welke gebieden in welke regio wordt samengewerkt. Een verdere verkenning van deze aanbeveling wordt nu aan deze impactanalyse gekoppeld, omdat schaalvergroting en regio-indeling communicerende vaten zijn.

Inleiding (2) Onderzoeksvragen

Voor de leesbaarheid van dit rapport hebben we uw onderzoeksvragen verdeeld over twee thema’s: regio en herindeling. Deze indeling komt overeen met de opzet van dit rapport. Regio •

Hoe ontwikkelt zich het speelveld in de omringende regio’s?

•

Op welke wijze kan Wageningen de komende jaren haar regionale effectiviteit versterken?

•

Moeten we onze focus op bepaalde thema’s wijzigen of zou een herijking van de regionale samenwerkingsoriëntatie helpen?

•

Welke gevolgen heeft het maken van een regiokeuze?

•

Wat betekent schaalvergroting voor onze regionale kracht?

Herindeling •

Hoe ziet een mogelijk herindelingstraject er mogelijk uit: in proces, tijd en inzet?

•

Welke herindelingsvarianten zijn er?

•

Wat zijn geleerde lessen van elders in het land?

•

In hoeverre is een herindelingsproces afhankelijk van de mate waarin we qua bestuurskracht en qua (bestuurs- en organisatie)cultuur verschillen van onze potentiële herindelingspartner?

•

Wat zijn mogelijke effecten op onze eigen ontwikkeling de komende jaren en op de arbeidsmarktpositionering, wanneer een verdere verkenning naar herindeling plaatsvindt?

Om tot een antwoord op de vraag van Renkum te komen, gaan we voor zowel regio als herindeling specifiek in op de impact van een herindeling met Renkum. We gebruiken hiervoor openbare documenten zoals eerdere (bestuurskracht)onderzoeken en financiële en beleidsdocumenten. In hoofdstuk 4 komen we tot slot tot beantwoording van de vraag: wat zijn eventuele randvoorwaarden om een volgende stap te kunnen zetten, wat willen we ten minste behouden?

Grenzen verleggen | Wageningen | Impactanalyse

2. De regio

Het regionale speelveld Wageningen ligt geografisch tussen meerdere regio’s in. In de praktijk betekent dit

Verder zien we dat Foodvalley toegang geeft tot de Haagse lobby en fondsen

dat zij deelneemt aan twee regio’s: de regio Foodvalley en de Modulaire Gemeen-

(bijvoorbeeld via Regiodeals) die Wageningen anders niet of minder zou hebben.

schappelijke Regeling voor het sociaal domein in Midden-Gelderland (MGR).

Op sociaal terrein is er geen Gemeenschappelijke Regeling tussen de Foodvalleygemeenten. Sommige gemeenten (zoals Ede en Barneveld) werken samen, maar

Regio Foodvalley

Wageningen neemt daar niet aan deel. Dit is een van de redenen dat Wageningen,

Wageningen maakt deel uit van Foodvalley, samen met Ede, Barneveld, Veenendaal,

voor bijvoorbeeld jeugdzorg, is aangehaakt bij de MGR.

Nijkerk, Renswoude, Rhenen en Scherpenzeel. Foodvalley is een interbestuurlijke samenwerking in het zuiden van Gelderland en het noordwesten van Utrecht, met

Modulaire Gemeenschappelijke Regeling (MGR )

als kernthema’s agrofood, economie, innovatie, leefomgeving en wonen. De samen-

Binnen de MGR werken elf gemeenten - Arnhem, Doesburg, Duiven, Lingewaard,

werking is formeel vastgelegd in een Gemeenschappelijke Regeling en kent een

Overbetuwe, Renkum, Rheden, Rozendaal, Wageningen, Westervoort en Zevenaar -

bestuur op basis van inwoneraantal.

samen op het gebied van het sociaal domein. Thema’s die het betreft zijn zorg, onderwijs en participatie. Deze samenwerking is geformaliseerd in een Modulaire

De aanwezigheid van de WUR (Wageningen University & Research)- een

Gemeenschappelijke Regeling (MGR) voor het sociaal domein. De MGR bestaat uit

wereldleidende kennisinstelling op het gebied van voedsel en duurzaamheid - in

zes modules en een beheerorganisatie. Wageningen heeft de taken op het gebied

Wageningen (Wageningen University & Research) draagt bij aan de zichtbaarheid

van inkoop belegd binnen deze samenwerking.

en de toegang tot nationale netwerken. Tegelijk is Wageningen qua politieke kleur en stedelijk karakter uniek binnen de regio Foodvalley. Dit kan tot spanning leiden

Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen (GMR)

als het gaat om prioriteiten, maar toch wordt algemeen erkend dat er inhoudelijk

We noemen hier ook de GMR omdat dit samenwerkingsverband, net als de MGR,

een grote match is.

rondom Arnhem en Nijmegen is georganiseerd. Wageningen participeert nu niet in deze regio. De GMR omvat achttien gemeenten, voornamelijk in de regio Arnhem-

We constateren dat de ambities van Foodvalley, in elk geval op papier, in grote

Nijmegen, waaronder Renkum. Het accent ligt op mobiliteit, klimaat en economie.

mate overeenkomen met de ambities van Wageningen. De strategische koers

Binnen de GMR zijn de grote steden Arnhem en Nijmegen, met samen ruim 300.000

(Strategische Agenda Foodvalley 2020-2025) van Foodvalley is gestoeld op drie

inwoners, belangrijke spelers.

hoofdambities: een toekomstbestendige arbeidsmarkt, een duurzame leefomgeving en een sterk en circulair economisch ecosysteem.. De nieuwe Strategische Agenda is

Zie bijlage 1 voor een nader overzicht van de regio’s, inclusief deelnemende

in mei 2025 vastgesteld en beschrijft hoe ondernemers, onderwijs en overheid

gemeenten en inwonertallen.

willen inzetten op innovatie en een krachtige foodsector langs de twee lijnen toekomstbestendige economie en verantwoorde groei. Deze ambities komen overeen met de ambities van Wageningen

Grenzen verleggen | Wageningen | Impactanalyse • © TwynstraGudde

De ontwikkeling van het speelveld Hoe ontwikkelt zich het speelveld in de omringende regio’s?

Welke mogelijkheden zijn er, gelet op het regionale speelveld voor de

In de grotere omgeving zien we dat er gemeenten bezig zijn met hun bestuurlijke

bestuurlijke toekomst van Wageningen?

toekomst. De kans is groot dat de provincie Gelderland binnen een aantal jaar

Er ligt nu een vraag vanuit Renkum om de mogelijkheden van een herindeling te

aanzienlijk minder gemeenten telt. Op dit moment is er in elk geval beweging in

verkennen. Als Wageningen nu niet ingaat op de uitnodiging van Renkum, ‘mist zij

Renkum, Doesburg, Westervoort, Rheden en Brummen. Deze ontwikkelingen doen

dan de boot’? Kijkend naar de omgeving - en zonder dit met betreffende

zich vooral voor in de regio rondom Arnhem, wat inhoudt dat dit impact heeft op

gemeenten te hebben afgestemd - zijn er in theorie meer potentiële fusiepartners

de GMR. Hoe groot deze impact is op deze regio is de vraag. In elk geval zal het

voor Wageningen, met elk hun voor- en nadelen. De gemeente Ede heeft vele

aantal aan de GMR deelnemende gemeenten afnemen terwijl het totale inwonertal

kernen en een andere politieke kleur en bestuurscultuur. Er is echter wel sprake van

min of meer gelijkblijft. De schaalsprong van sommige nieuwe gemeenten heeft

goede samenwerking en de gemeenten hebben gemeenschappelijke belangen

mogelijk effect op de stemverhoudingen. Waarschijnlijk zou Wageningen in de

(denk aan de verbinding station-WUR) en zijn, als het gaat om samenwerkingen,

context van de GMR (overigens net zoals nu het geval zou zijn) tot de ‘midden-

het meest congruent. De gemeente Rhenen is klein en de ontstane schaalsprong

groep’ behoren, met een aantal andere gemeenten met een omvang van 40.000

zou beperkt zijn. Ook vraagt het meer in de Arhi-procedure omdat het een

tot 50.000 inwoners.

provinciegrensoverschrijdende herindeling zou betreffen. De Betuwse gemeenten liggen aan de andere kant van het water en hebben een hele andere politieke kleur

Tegelijkertijd zien we dat deze ontwikkelingen zich niet voordoen in de gemeenten

en cultuur. Een herindeling daarmee ligt niet voor de hand.

binnen de regio Foodvalley. Daaruit kan geconcludeerd worden dat de positie van Wageningen in de Foodvalley de komende jaren niet onder druk komt te staan:

Concluderend kan gesteld worden dat nu, en waarschijnlijk ook in de toekomst, het

Wageningen is en blijft een stevige partner.

niet zo is dat er veel voor de hand liggende herindelingspartners zijn voor Wageningen. Tegelijkertijd is het niet zo dat Wageningen alle routes afsnijdt als zij nu niet opteert voor een herindeling met Renkum. Bovendien zijn er andere

mogelijkheden dan herindeling om de positie van Wageningen te versterken, bijvoorbeeld intensivering of uitbreiding van samenwerking. Daarover meer in de volgende paragraaf.

Grenzen verleggen | Wageningen | Impactanalyse • © TwynstraGudde

Regionale effectiviteit Hoe kan Wageningen de komende jaren haar regionale effectiviteit versterken? Zouden we onze focus op bepaalde thema’s moeten wijzigen, of zou herijking van de regionale samenwerkingsoriëntatie helpen?’ In ideale omstandigheden werkt een (middelgrote) gemeente zoveel als mogelijk binnen een en dezelfde regio samen. Dit heeft voordelen op het gebied van regie en coördinatie, zichtbaarheid, het gevoel van betrouwbaarheid, het opbouwen van duurzame relaties en het elkaar ‘iets gunnen’, de regionale identiteit en integraliteit tussen beleidsdomeinen. Wageningen kan haar effectiviteit versterken door zich (meer) volledig te richten op één regio. Gelet op de kwetsbaarheden in Wageningen, zoals geconstateerd in het Bestuurskrachtonderzoek van 2024, is het daarnaast aan te bevelen om rondom een aantal inhoudelijke taken samenwerking op te bouwen of te intensiveren. Uit de interviews komt naar voren dat hier daadwerkelijk behoefte aan is, bijvoorbeeld als het gaat om een regionaal grondexploitatiebedrijf of een sterke inkooporganisatie. Maar ook voor andere taken waarin Wageningen kwetsbaar is, kan samenwerking op termijn meerwaarde bieden. Dit betekent dat Wageningen passief (zich voordoende kansen aangrijpen) en actief (kansen creëren) zal moeten voorsorteren op versterking van de samenwerking.

Kortom, idealiter zou Wageningen zoveel als mogelijk binnen één regio moeten samenwerken. Daarnaast zou ze in die regio op meer gebieden moeten samenwerken dan nu het geval is.

Regiokeuze Welke factoren spelen mee bij het maken van een keuze voor één regio? Als Wageningen wil kiezen voor één regio, dan vraagt dit om een zorgvuldige afweging. Daarbij spelen meerdere factoren een rol: •

Strategische oriëntatie. Welke regio sluit het beste aan qua ambities en doelen en in welke regio kan Wageningen haar ambities het beste realiseren?

•

Maatschappelijke oriëntatie. Welke regio sluit het beste aan bij de leefwereld van de inwoners en (maatschappelijke) organisaties als het gaat om bijvoorbeeld werk, onderwijs, voorzieningen, gezondheidszorg?

•

Economie en innovatie. Welke regio biedt de meeste kansen als het gaat om aspecten als groei, werkgelegenheid en innovatie?

•

Samenwerking. In welke regio is de samenwerking het meest constructief en effectief?

•

Identiteit. Welke regio heeft een identiteit die het beste aansluit bij of complementair is aan Wageningen?

Tabel 1. Wonen en werken (CBS) Gemeente

Werkt in Wageningen

Woont in Wageningen

Ede

3.100

2.500

Arnhem

1.100

1.000

Utrecht

500

1.100

Renkum

1.100

300

Figuur 1. Congruentie Op bovenstaande kaart (Regio atlas) is de congruentie van Wageningen (blauw) met buurgemeenten zichtbaar. De grootste congruentie heeft Wageningen met Ede en daarna met Barneveld, Scherpenzeel en Nijkerk.

Grenzen verleggen | Wageningen | Impactanalyse • © TwynstraGudde

Regiokeuze (2) Als Wageningen kiest voor één regio, welke zou dat dan moeten zijn?

•

Gevoelsmatig en ideologisch heeft Wageningen veel gemeen met Arnhem en

Om deze vraag te beantwoorden, gaan we kort in op de in de vorige paragraaf

Nijmegen, zeker rondom sociale thema’s. Tegelijkertijd is de identiteit van

genoemde factoren. Dit is geen diepgaande analyse; we hebben immers geen analyse

Wageningen, als het gaat om kennis, innovatie, duurzaamheid en food, mede door

gemaakt van het functioneren van de verschillende samenwerkingsverbanden.

de aanwezigheid van de WUR, sterk verweven met die van Foodvalley.

•

Als het gaat om strategische oriëntatie, dan constateren wij op basis van een

Concluderend

vergelijking van de Strategische Agenda Foodvalley en het coalitieakkoord van

Uit het voorgaande blijkt dat in beide regio’s kansen liggen voor Wageningen. Hoewel

Wageningen dat de ambities van Wageningen en van Foodvalley in grote mate

wij in een aantal gesprekken merkten dat er ook affiniteit is met MGR/GMR,

overeenkomen. Hoewel er gevoelsmatig, zo blijkt uit de gesprekken, ook veel

constateren wij dat er meer argumenten zijn om te kiezen voor Foodvalley, zeker als

overeenkomsten zijn met de GMR, zien we dat in de stukken minder terug.

het gaat om de opgebouwde positie en netwerken en maatschappelijke oriëntatie. Dit

De maatschappelijke oriëntatie van inwoners uit Wageningen is meer gericht op

sluit ook aan bij de beelden van de meeste van onze gesprekspartners, veelal

Ede dan op Arnhem-Nijmegen. Dit geldt zeker voor werk (zie tabel 1), maar ook

gebaseerd op praktijkervaring en behaalde resultaten. Overigens is dit geen keuze die

voor onderwijs, gezondheidszorg en opvang.

op de korte termijn geëffectueerd kan worden; in Foodvalley is gezamenlijke Inkoop

Beide regio’s bieden economisch gezien kansen. Foodvalley onderscheidt zich door

Jeugd en Wmo immers niet mogelijk. Overigens vinden we het belangrijk te vermelden

haar imago op het gebied van innovatie en kennis rondom food en agritech, met

dat een meer volledige keuze voor Foodvalley losstaat van de kwaliteit van de

een internationale uitstraling (mede dankzij de WUR). Het binnenhalen van de

samenwerking binnen de MGR: Wageningen is zeer tevreden over deze

Regiodeal is ook een mooi succes van en voor deze regio. De GMR heeft een brede

samenwerking.

economische basis als het gaat om health, techniek en dienstverlening en heeft ook •

voordeel van de kennisinstellingen in de regio.

Een bijzonder aandachtspunt in deze is de keuze van één regio als het gaat om IZA/

De samenwerking in zowel de MGR als Foodvalley verloopt nu constructief.

GALA. Daarover heeft het college besloten om - in afwachting van actuele (landelijke)

Wageningen wordt beschouwd als een stevige partner met een eigen inbreng.

ontwikkelingen - in twee regio’s te blijven samenwerken. Afhankelijk van wat

Wageningen neemt nu niet deel aan de GMR, dus daarover kunnen we geen

Wageningen besluit over samenwerking in de regio, is het verstandig de positie over

uitspraken doen. Op basis van de aantallen kunnen we constateren dat

IZA/GALA opnieuw te bezien. Als er toch voor gekozen wordt om in meerdere regio’s

Wageningen daar een bescheidenere rol zou spelen. Gelet op omvang, gehoord in

te blijven samenwerken, dan is het advies om dit bewust, consistent en gestructureerd

de gesprekken, zijn Nijmegen en Arnhem in de MGR bepalende partners.

te doen. Dat betekent heldere keuzes maken, hier transparant over zijn en dubbelingen voorkomen. Het advies om te kijken waar versterking van samenwerking kan bijdragen aan de realisatie van Wageningse ambities, blijft ook in dit scenario 11

overeind.

Grenzen verleggen | Wageningen | Impactanalyse • © TwynstraGudde

Gevolgen regiokeuze Welke gevolgen heeft het maken van een regiokeuze?

Gevolgen keuze voor GMR/MGR

Kiezen voor één regio is een ingrijpend besluit met potentieel vergaande gevolgen.

Ontvlechting uit de regio Foodvalley. Met ontvlechting gaan altijd frictiekosten

In deze paragraaf gaan we in op deze gevolgen. Daaraan voorafgaand is het goed

gepaard: personele kosten, herstructureringskosten, kosten voor reeds aan-

om nogmaals aan te geven dat Foodvalley geen breed samenwerkingsverband

gegane verplichtingen. De GR noemt geen bedragen; die worden op het

heeft voor het sociaal domein. Zo is er geen gezamenlijk verband voor de inkoop

moment van uittreden bepaald door het AB (zie ook de volgende pagina).

op het gebied van Jeugd en Wmo. De inkoop van Jeugd en Wmo is nu belegd bij

Ervaring leert dat deze kosten kunnen oplopen.

de MGR. Op dit moment (of op de korte termijn) is het dan ook geen optie om

volledig te oriënteren op Foodvalley.

ontvlechting uit Foodvalley-verbanden en aansluiting bij de GMR. -

Gevolgen keuze voor Foodvalley •

Opnieuw positie verwerven en nieuwe samenwerkingsrelaties en netwerken ontwikkelen.

Inkoop ontvlechten uit de MGR: dit is een complexe ontwikkeling, gelet op

Gelet op de wet van de aantallen, is de potentiële invloed minder.

lopende voorzieningen en contracten, die gefaseerd en over een langere

Blijvende aandacht voor meerdere regio’s omdat domeinen als gezondheid en

periode uitgespreid zal moeten plaatsvinden. Met ontvlechting gaan altijd

arbeidsmarkt verbonden blijven aan regio Foodvalley.

frictiekosten gepaard: personele kosten, herstructureringskosten, kosten voor

reeds aangegane verplichtingen. Uittreden uit de MGR betekent een maximale

Het risico dat de goede relatie met de WUR onder druk komt te staan vanwege de oriëntatie van de WUR.

uittreedsom van drie keer de jaarlijkse bijdrage van Wageningen (zie ook de

volgende pagina). •

Bredere heroriëntatie op het gebied van ruimte, klimaat en energie, inclusief

Mislopen van de (financiële) voordelen als gevolg van de Regiodeal die door Foodvalley is afgesloten.

Inrichten van een samenwerking voor taken in het sociaal domein in Foodvalley-verband, waarbij Wageningen de afweging moet maken of zij hierin een trekkende rol wil en kan vervullen.

•

Meer eenduidigheid in het brede sociaal domein door meer regionale congruentie tussen inkoop, Jeugd, Wmo, gezondheid en arbeidsmarkt.

•

Rondom sociaal beleid compromissen sluiten om op het niveau van Foodvalley samen te kunnen werken, gelet op verschillen in beleid en ideologie.

Grenzen verleggen | Wageningen | Impactanalyse • © TwynstraGudde

Gevolgen regiokeuze (2) Op basis van de GR Regio Foodvalley artikel 54, geldt bij een uittreding: •

Een opzegtermijn van ten minste twee kalenderjaren vanaf het moment dat het besluit tot uittreden aan het Dagelijks Bestuur is meegedeeld.

•

Dat een onafhankelijk registeraccountant een liquidatieplan opstelt. De in het liquidatieplan omschreven financiële verplichtingen zijn voor het uittredende college bindend. Een geschil over het liquidatieplan en de daarin omschreven financiële verplichtingen kan aan Gedeputeerde Staten worden voorgelegd.

•

Dat de kosten van het opstellen van het liquidatieplan voor rekening komen van de deelnemer die voornemens is uit te treden.

Op basis van de GR MGR, artikel 32, geldt bij een uittreding: •

Een opzegtermijn van één jaar, ingaande per 1 januari van het eerstvolgende kalenderjaar.

•

Dat de deelname aan een samenwerkingsmodule of submodule moet zijn beëindigd.

•

Een uittreedsom, gelijk aan maximaal driemaal de bijdrage die op grond van de kostenverdeelsleutel verschuldigd was aan de MGR. Als de werkelijke kosten lager uitvallen dan de maximale uittreedsom, wordt het verschil verrekend. Het aandeel van de uittredende deelnemer in de bestemmingsreserve wordt in mindering gebracht op de uittreedsom.

Grenzen verleggen | Wageningen | Impactanalyse

Impact van herindeling op positie in de regio Als Wageningen kiest voor een herindeling, zijn er in relatie tot de regio twee opties: haar

Ook op economisch vlak kan de combinatie van een kennisstad met omliggende platte-

partner is georiënteerd op dezelfde regio als Wageningen of haar partner is georiënteerd op

landsgemeenten aantrekkelijk zijn voor bepaalde bedrijven en sectoren, wat een positieve

een andere regio. In het tweede geval moeten de fusiepartners beslissen in welke regio’s en

uitwerking op de regio kan hebben. Tegelijkertijd leidt een uitbreiding van de regio Foodvalley met 30.000 inwoners niet direct tot een grootse impact. Omdat Renkum een andere regio-

regelingen de nieuwe gemeente participeert. De gevolgen van ontvlechting uit samen-

oriëntatie heeft dan Wageningen, betekent dit dat er ontvlochten moet worden. Renkum heeft

werkingsverbanden kunnen ingrijpend zijn, zoals hiervoor toegelicht. Dit staat overigens los

immers contracten, personeel en lopende programma’s in een andere regio.

van de impact die een ontvlechting daadwerkelijk heeft op een samenwerkingsverband. Oftewel: de feitelijke impact - kijkend naar omzet en inwonertallen - kan meevallen, terwijl de

Andersom geredeneerd: als de nieuwe gemeente zich niet aansluit bij Foodvalley, heeft dit

ontvlechtingskosten toch hoog kunnen zijn. Dit is afhankelijk van onder meer de afgesproken

negatieve impact op de omvang en de inhoud van deze samenwerking. We constateren

exit-afspraken en onderhandelingsuitkomsten.

immers dat Wageningen hier een stevige partner is, die een bijdrage levert aan de ambities en prioriteiten.

Wat betekent schaalvergroting voor onze regionale kracht? Als Wageningen kiest voor herindeling, dan ontstaat er een grotere gemeente. Als deze

Bij een herindeling met Renkum is er, ongeacht de regiokeuze voor de nieuwe gemeente, in

nieuwe gemeente kiest voor samenwerking in Foodvalley, kan Wageningen haar positie daar,

de praktijk sprake van een gespleten oriëntatie, omdat een deel van de nieuwe gemeente

als grotere gemeente, verder bestendigen. De nieuwe gemeente is een grotere speler in de

meer georiënteerd is op Arnhem-Nijmegen. Iemand uit Wageningen verwoordde dit scherp:

regio Foodvalley en daarbuiten.

“Wanneer Wageningen fuseert met Renkum ben je sowieso veroordeeld tot twee regio’s: Foodvalley én Arnhem-Nijmegen. Fuseren met Renkum leidt hoe dan ook tot een gesplitste

Ingeval van een herindeling met Renkum, zou de nieuwe gemeente met circa 75.000 inwoners

focus.” Dit kan resulteren in het langdurig participeren in twee regio’s met vergaderingen,

- na Ede - de tweede gemeente in Foodvalley zijn, groter dan bijvoorbeeld Veenendaal.

projecten en verplichtingen, wat inzet, bestuurlijke drukte en mogelijk tegenstrijdige

Daarnaast neemt de nieuwe gemeente een centralere positie in binnen Foodvalley. Beide fusiepartners liggen aan de zuidflank van die regio; gezamenlijk kunnen zij potentieel het

prioriteiten oplevert. Of - als de nieuwe gemeente daar niet voor kiest - in onvoldoende

evenwicht in de regionale besluitvorming iets meer richting het progressieve, sociale

aansluiting met een regio waar je inwoners op zijn georiënteerd.

zuidwesten verschuiven. Schaalvergroting kan ook leiden tot (enige) extra invloed en een sterkere lobby, waar beide fusiepartners van profiteren.

Kortom, schaalvergroting kan bijdragen aan de regionale kracht van Wageningen.

Tegelijkertijd leidt een herindeling met Renkum tot een gespleten oriëntatie, wat ook druk zal leggen op de kracht in één regio.

Grenzen verleggen | Wageningen | Impactanalyse • © TwynstraGudde

3. Impact van een herindeling

Herindeling | Een introductie Schaalvergroting als gevolg van een herindeling is wettelijk geregeld in de Wet arhi

Welke varianten van herindeling zijn er?

(oktober 1984). Een herindeling kan geïnitieerd worden door de betreffende

We kennen drie vormen van herindeling:

gemeenten (raden), door de provincie (GS) of door het Rijk (minister). Dit laatste is

•

inmiddels zeer ongebruikelijk.

Een grenscorrectie: wijziging van gemeentegrenzen maar geen opheffing of instelling van gemeenten.

• De Wet arhi regelt in ieder geval:

Een (reguliere) samenvoeging: betrokken gemeenten worden opgeheven en een nieuwe gemeente wordt ingesteld.

•

Wettelijke processtappen.

•

Harmonisatie beleid en regelingen.

andere gemeenten worden wel opgeheven en geïntegreerd in de niet opgeheven

•

Financieel toezicht.

gemeente.

•

Overgang rechten en plichten van huidige gemeenten naar nieuwe gemeente.

•

Rechtspositie personeel.

Hoe ziet een herindelingstraject in proces, tijd en inzet er mogelijk uit?

•

Herindelingsverkiezingen.

Een herindelingsproces is een ingrijpend en meerjarig proces. Van begin (intentie-

•

Een lichte samenvoeging: een van de gemeenten wordt niet opgeheven; de

verklaring) tot de start van de nieuwe gemeente duurt het proces 2,5 à 3 jaar. Daarnaast geeft het Beleidskader herindeling (maart 2019) aan waar het kabinet een

Doordat het proces bestaat uit diverse wettelijke termijnen en procedures en

voorgestelde herindeling op beoordeelt:

doordat er drie bestuurslagen betrokken zijn (gemeente, provincie, rijk), is versnellen

•

Draagvlak.

vrijwel onmogelijk. Of het een lichte of reguliere samenvoeging is, maakt voor de

•

Bestuurskracht.

duur van het proces niet uit.

•

Interne samenhang en nabijheid van bestuur.

•

Regionale samenhang.

Als Wageningen vóór de zomer van 2026 zou besluiten tot herindeling, dan is de eerst mogelijke start van een nieuwe gemeente 1 januari 2029. Rekening houdende met de verkiezingen lijkt 1 januari 2030 realistischer. In bijlage 2 treft u een nadere toelichting op het herindelingsproces, inclusief de juridische stappen. In tabel 2 op de volgende pagina zijn de gevolgen zichtbaar van (de timing van) een herindeling op de verkiezingen en zittingstermijn van de raad.

Grenzen verleggen | Wageningen | Impactanalyse • © TwynstraGudde

Herindeling | Een introductie (2) Tabel 2. Gevolgen herindeling op zittingsduur raad (kiesraad.nl)

In hoeverre is een herindelingsproces afhankelijk van de mate waarin we qua bestuurskracht en qua (bestuurs- en organisatie)cultuur verschillen van onze

Datum herindeling

Herindelingsverkiezing

Verkiezingen

Zittingsduur raad

1 januari 2027

November 2026

Maart 2030

3 jaar en 3 maanden

Hoe groter de verschillen tussen de fusiepartners, hoe complexer een herindelings-

1 januari 2028

November 2027

Maart 2034

6 jaar en 3 maanden

proces. Dit begint al bij het opstellen van het herindelingsontwerp; hierin beschrijf je

1 januari 2029

November 2028

Maart 2034

5 jaar en 3 maanden

1 januari 2030

November 2029

Maart 2034

4 jaar en 3 maanden

•

Harmonisatie van beleid en regelgeving.

3 jaar en 3 maanden

•

Integratie van besturen en bestuurlijke werkwijzen.

•

Integratie van organisatie.

•

Integratie van (ICT-)systemen.

•

Ontwikkeling van visie en dienstverleningsconcept.

1 januari 2031

November 2030

Maart 2034

potentiële herindelingspartner?

de visie van de nieuwe gemeente en de meerwaarde van de fusie. Het geldt verder bij uitstek voor een aantal specifieke onderdelen:

De benodigde inzet van bestuurlijke en ambtelijke capaciteit hangt af van allerlei factoren, waaronder het soort herindeling: een lichte samenvoeging is minder tijdsintensief dan een reguliere herindeling (maar nog steeds tijdsintensief). Een

Ook uit de geleerde lessen op de volgende pagina blijkt welke onderdelen inzet

herindeling vraagt veel afstemming en in het bijzonder vraagt de harmonisatie van

vragen en van invloed zijn op de omvang van de veranderopgave van een

beleid en regelgeving veel tijd en capaciteit. Zelfs bij een lichte samenvoeging,

herindeling.

waarbij niet alles opnieuw hoeft te worden vastgesteld, is het nodig om te inventariseren wat er wijzigt voor inwoners om daar tijdig naar te kunnen handelen. Een ander aspect wat veel tijd en inzet kost, is het integreren van data en systemen. Daarnaast is het investeren in integratie van culturen en werkwijzen van groot belang. Ervaring leert dat er de periode van voorbereiding tot de eerste paar jaar na de herindeling een onevenredig grote focus ligt op de interne organisatie. Dit gaat in meer of mindere mate ten koste van de externe ambities.

Grenzen verleggen | Wageningen | Impactanalyse • © TwynstraGudde

Herindelingen | Lessons learned Wat zijn geleerde lessen elders in het land? Algemeen •

De afstand tot het bestuur wordt na een herindeling als groter ervaren.

•

De opkomst bij verkiezingen neemt na herindelingen af.

Regio •

regie, visie en beleid. •

Gemeenteraad •

•

Externe partners hebben andere verwachtingen van een grotere gemeente op bovenregionaal niveau dan ze hadden van de kleinere voormalige gemeenten.

Als gevolg van de schaalsprong wijzigt het samenspel tussen raad, college en organisatie. Dit vraagt om andere werkwijzen, spelregels en houding en gedrag

Beleid

van alle betrokkenen.

•

De samenhang tussen de werkwijze van de raad en de invloed en inbreng van

Beleidsverschillen en/of -overeenkomsten zijn bepalend. Begin tijdig met een vergelijking en het bepalen (nieuwe) koers.

de samenleving (dorpen en kernen) verandert. Hiermee kun je experimenteren. •

Schaalvergroting kan leiden tot een sterkere positie maar vraagt ook om (meer)

•

De burgemeester heeft een belangrijke rol in het begeleiden van de raads-

Voor het beheer van de openbare ruimte zijn - zeker als er meer landelijk gebied bijkomt - een nieuwe visie en aanpak nodig.

processen die voortvloeien uit de schaalsprong: met meer mensen vergaderen

•

Breng tijdig financiële én andere risico’s in kaart en bewaak deze.

vraagt bijvoorbeeld een behoorlijke vergaderdiscipline om te voorkomen dat de

•

Neem ICT op tijd mee én formuleer tijdig een ICT-strategie.

vergaderingen te lang duren. •

Lokale partijen groeien na een herindeling.

Cultuur •

Dienstverlening • •

oog voor wat dit betekent voor houding en gedrag.

Bepalend voor (het succes van) het dienstverleningsconcept is de wijze waarop de gemeente toegankelijk én zichtbaar is voor haar inwoners en ondernemers.

Financiën

Het wordt op termijn mogelijk om zowel de dienstverlening van de gemeente

•

als de strategische inbreng in de contacten buiten te versterken. •

Een andere schaal vraagt ook iets van de bestuurders en de medewerkers. Heb

Wees expliciet en transparant over waar het herindelingsbudget voor bedoeld is en waar het aan uitgegeven is.

In de eerste periode na de herindeling ligt de aandacht van de ambtelijke

•

organisatie op het ‘in control’ komen. Dit kan ten koste gaan van de gemeente-

Houd voldoende rekening met kosten die worden gemaakt in het licht van de herindeling, ook na de herindelingsdatum.

lijke dienstverlening, waardoor hoge ambities niet (gelijk) gerealiseerd kunnen worden. Het kan minstens één raadsperiode duren voordat de organisatie op volle kracht vooruit kan. 18

Grenzen verleggen | Wageningen | Impactanalyse • © TwynstraGudde

De impact van een herindeling De impact van een herindeling verschilt per herindeling. Grofweg wordt de impact

In bijlage 2 is een overzicht opgenomen met kengetallen van regiogemeenten,

van een herindeling bepaald door de verschillen in omvang en door de verschillen en

waaronder Renkum. Op de volgende pagina’s maken we een meer kwalitatieve

overeenkomsten als het gaat om karakter, cultuur, beleid en ambities. Oftewel, als

vergelijking tussen Wageningen en Renkum. Vervolgens gaan we in op

Wageningen met een aanzienlijk grotere gemeente herindeelt, zal de impact voor

bovengenoemde invalshoeken.

Wageningen groter zijn. De kans dat Wageningen zich op onderdelen zal moeten aanpassen aan de grotere gemeente is immers groter. Als het om verschillen gaat

Wat zijn mogelijke effecten op onze eigen ontwikkeling de komende jaren en

geldt dat hoe groter de verschillen zijn, hoe meer aanpassingen gedaan moeten

arbeidsmarktpositionering wanneer een verdere verkenning naar herindeling

worden en hoe groter de impact. In feite kun je hieruit verschillende ‘typen’

plaatsvindt?

herindelingen destilleren. Gelet op de nu actuele vraag van Renkum, werken we de

De impact van een herindeling met Renkum op Wageningen brengen we in kaart

impactanalyse uit vanuit een vergelijking met Renkum, een gemeente die deels

aan de hand van vijf invalshoeken. Daarbij kijken we naar:

vergelijkbaar is qua inhoud en kleiner is qua omvang.

•

De stad.

•

Het beleid.

Lichte samenvoeging

•

De organisatie (inclusief werkgeverschap).

Als beide fusiepartners in omvang van elkaar verschillen, kan er sprake zijn van een

•

De cultuur.

lichte samenvoeging, waarbij een van de gemeenten niet wordt opgeheven.

•

De omgeving (inclusief arbeidsmarkt).

Concreet: als Wageningen samengaat met een kleinere gemeente, kan er voor een lichte samenvoeging worden gekozen. Hiermee moeten beide partners instemmen.

In bijlage 2 maken we een meer kwalitatieve vergelijking tussen Wageningen en

Wageningen fungeert in dit geval als gemeente die niet wordt opgeheven; haar

Renkum. Op de volgende pagina’s werken we dit uit aan de hand van de vijf

beleid en regelingen kunnen overeind blijven en de burgemeester, gemeente-

genoemde perspectieven.

secretaris en griffier worden niet van rechtswege ontslagen (onder meer). Gaat Wageningen daarentegen samen met een (aanzienlijk) grotere gemeente, dan kan er ook sprake zijn van een lichte samenvoeging, waarbij het bovenstaande voor de partner van Wageningen geldt. Nogmaals: dit kan alleen als beide partners hiermee instemmen. De impact van een lichte samenvoeging zal wat minder significant zijn dan bij een reguliere herindeling. Bijlage 2 geeft een globaal overzicht van de verschillen in impact tussen een lichte samenvoeging en een reguliere herindeling. 19

Grenzen verleggen | Wageningen | Impactanalyse • © TwynstraGudde

Impact op de stad Stad en kernen

Beleidsmatig vereist dit differentiatie: waar Wageningen nu al inzet op voorzieningen

De onderzochte fusie met Renkum zou betekenen dat Wageningen verandert van

voor langer zelfstandig wonen in haar wijken, zal de fusiegemeente die plannen

een compacte stadsgemeente met circa 42.000 inwoners in een gemeente met

moeten uitbreiden naar de Renkumse dorpen (denk aan voldoende zorginfra-

ongeveer 75.000 inwoners, verspreid over meerdere dorpen. Daarmee verandert de

structuur, openbaar vervoer en ontmoetingsplekken in alle kernen). Positief is dat

aard van de gemeente van één stad naar een meerkernige gemeente.

een grotere gemeente meer middelen en slagkracht kan hebben om zulke voorzieningen te realiseren. De nieuwe gemeente kan er bijvoorbeeld voor kiezen om

Identiteit

meerdere loketten te behouden om de nabijheid voor inwoners te garanderen.

Wageningen en Renkum verschillen in identiteit. Wageningen heeft een unieke identiteit als internationale kennisstad met de WUR. Renkum wil een “levendige en

Kernenbeleid

onderscheidende groen(blauw)e gemeente zijn met een goed ontsloten sociaal-

De stad Wageningen is niet langer de enige kern. Bestuurlijk gezien moet het nieuwe

economische structuur, waar het goed wonen, werken en recreëren is” (Strategische

gemeentebestuur maatwerk leveren per kern om de leefbaarheid en voorzieningen

Visie 2024). Een samensmelting vereist dat het nieuwe gemeentelijke imago zorg-

overal op peil te houden. Renkum heeft nu al de uitdaging om haar kernen tot één

vuldig gemanaged wordt om recht te doen aan beide gemeenten. Er bestaat een

geheel te smeden (Berenschot, 2022). Die opgave blijft ook na een fusie bestaan, op

risico dat het merk Wageningen verwatert doordat de aandacht en middelen over

grotere schaal. Dit vraagt dat er duidelijke afspraken worden gemaakt om elke kern

meer kernen verdeeld moeten worden, terwijl omgekeerd de Renkumse dorpen

evenredige aandacht en middelen te geven. Zo niet, dan bestaat het gevaar dat de

kunnen vrezen ondergesneeuwd te raken door de grotere stad.

fusie leidt tot ontevredenheid bij inwoners, doordat men een verlies aan eigen identiteit of aandacht voor de eigen leefomgeving voelt.

Voorzieningen Qua voorzieningen en leefomgeving zou de fusiegemeente een breder scala

Concluderend

omvatten: van stedelijke voorzieningen in Wageningen tot dorpse faciliteiten en

Voor Wageningen als stad biedt een fusie weinig directe meerwaarde. Het risico

uitgestrekte natuur in Renkum. Ruim de helft van het grondgebied van de gemeente

bestaat dat het karakter en imago van de gemeente Wageningen ‘verwateren’.

Renkum bestaat uit bos en natuur (Berenschot, 2022). Het nieuwe bestuur moet

Hoewel er voordeel valt te behalen in schaal, is het de vraag hoe lang deze schaal

rekening houden met uiteenlopende lokale behoeften. Wageningen kent stedelijke

‘groot genoeg’ is. De organisatie wint aan kracht, maar moet tegelijkertijd haar

wijken met veel studenten en internationals. Aan de andere kant heeft Renkum, als

aandacht verdelen over meerdere kernen.

één van de meest vergrijsde gemeenten van Nederland, te maken met veel ouderen, weinig jongeren en een hoog aantal eenpersoonshuishoudens (Berenschot, 2022). 20

Impact op beleid Beleidsambities Beide gemeenten brengen hun eigen beleidsambities en uitdagingen in bij een eventuele fusie. Wageningen heeft hoge ambities op terreinen als duurzaamheid, kennisinnovatie en internationale samenwerking. Renkum benoemt in haar Omgevingsvisie eveneens stevige doelen (bijvoorbeeld klimaatneutraal en klimaatadaptief in 2040) en zet in op het versterken van de leefbaarheid in de dorpen. Inhoudelijk liggen deze ambities deels in elkaars verlengde: beide hechten veel waarde aan duurzaamheid, een sterke leefomgeving en klimaat- en energietransities kunnen door de nieuwe gemeente wellicht krachtiger worden opgepakt.

structurele geldvragen zoveel mogelijk te beperken. Want onze middelen zijn nog steeds beperkt.’ Dit volgt op de Perspectiefnota 2024-2028 waarin het college schrijft: ‘. De voorstellen die in deze nota staan, hebben impact op onze inwoners en op de lokale voorzieningen.’ […] We worden tegen onze zin in steeds meer een uitvoeringsloket van Rijksbeleid en de ruimte voor gemeentelijk beleid is sterk beperkt.’ Uit de begroting 2024 blijkt dat Renkum onder meer heeft bezuinigd op het sociaal domein. De organisatie opereert binnen smalle financiële marges (Berenschot 2022 en presentatie bijeenkomst Toekomst Renkum 2024). Gemeentelijke herindelingen brengen aanzienlijke kosten en risico’s met zich mee, zeker op de korte termijn. Financieel en bestuurlijk gezien brengt een fusie flinke uitdagingen: de positie van Wageningen kan onder druk komen te staan. Dit betekent wat voor de beleidsambities. Beleidsdoelen kunnen door bundeling van ambities en middelen weliswaar krachtiger neergezet worden, maar tegelijkertijd is er mogelijk minder investeringsruimte.

Tegelijkertijd zijn er duidelijke verschillen in beleidsprioriteiten. Wageningen kijkt vanuit haar strategische agenda verder vooruit, bijvoorbeeld naar internationale profilering en ondersteuning van hoogwaardig onderwijs en onderzoek, terwijl Renkum vooral gericht is op het op orde brengen van de basis (financiën, interne organisatie) en het behoud van voorzieningen in de kernen. In een gefuseerde gemeente moet een nieuwe gezamenlijke strategische visie worden ontwikkeld om deze ambities op elkaar af te stemmen.

Concluderend Beleidsinhoudelijk kan een fusie enige inhoudelijke synergie bieden: beide gemeenten streven naar duurzaamheid en een sterke leefomgeving, wat in een samengaan mogelijk efficiënter of effectiever is te realiseren. Echter, documenten laten ook zien dat Wageningen en Renkum in tempo en focus uiteenlopen. Er bestaat een risico dat er in de eerste jaren onevenredig veel aandacht uitgaat naar het samenbrengen van de verschillen, waardoor Wageningens proactieve beleidsagenda vertraging oploopt. Omgekeerd moet worden voorkomen dat Renkumse lokale kwesties onderbelicht raken binnen het grotere geheel. De meerwaarde van de fusie op beleidsgebied is daarmee onzeker. Daar komen de financiële gevolgen nog bij: de fusie brengt frictiekosten met zich mee en Wageningen kan haar financiële uitgangspositie zien afzwakken door de druk van een herindeling.

Kijkend naar de omgevingsvisies van beide gemeenten is te zien dat er zeker overeenkomsten zijn, bijvoorbeeld als het gaat om duurzaamheid en vergroening, maar ook participatie. Er zijn ook verschillen; zo legt Wageningen meer nadruk op innovatie en aandacht voor kennis, onderwijs en onderzoek. Renkum legt de nadruk op het behoud van het landelijke karakter. Renkum heeft een sluitende meerjarenbegroting, maar beperkte financiële ruimte om knelpunten op te vangen. In de perspectiefnota 2025-2029 schrijft Renkum daarover: ‘Bij de (voorbereidingen op de) Begroting 2025 heeft u ingrijpende keuzes gemaakt. Daarmee is een financieel stabiele basis gelegd. [….] Daarbij proberen we

Impact op organisatie Organisatiekracht

Het samengaan van beide gemeenten biedt kansen én aandachtspunten.

Wageningen en Renkum verschillen in hun ambtelijke organisatiekracht.

Wageningen kan met haar sterkere organisatie de nieuwe gemeente een stevige

Wageningen beschikt over een relatief kleine maar professioneel functionerende

basis geven. De slag die Renkum nog aan het maken is, integraler en opgave-

organisatie. Uit het Bestuurskrachtonderzoek Wageningen (2024) blijkt dat de

gericht werken (Berenschot, 2022), is in Wageningen al gaande en kan als

gemeente de afgelopen jaren heeft geïnvesteerd in mens en organisatie, met

voorbeeld dienen. Veel van Renkums kwetsbaarheden - zoals het gebrek aan

programma’s als fitte organisatie en digitale organisatie. Dit heeft geleid tot

samenhang en modernisering - zouden in een groter, gecombineerd apparaat

versterking van de kwaliteit en capaciteit. Wageningen profileert zich als

aangepakt kunnen worden.

vooruitstrevende organisatie en was in 2022 en 2024 genomineerd als Beste Overheidsorganisatie. Tegelijk laat het onderzoek zien dat ook Wageningen

Werkgeverschap (en arbeidsmarkt)

kwetsbaarheden kent, voornamelijk door de beperkte schaal. Op een aantal

Een nieuwe, grotere gemeente kan aantrekkelijker zijn als werkgever op de over-

terreinen zijn er éénmansposten en is de formatie krap, bijvoorbeeld in domeinen

heidsarbeidsmarkt: met een grotere schaal en meer loopbaanperspectief is het

als vastgoed, cultuur en sport is de bezetting kwetsbaar.

eenvoudiger om talent aan te trekken en te behouden. Een kanttekening daarbij is dat Wageningen momenteel geen grote problemen kent om personeel aan te

Renkum kampt met interne spanningen en organisatorische kwetsbaarheden. Het

trekken. Op de korte termijn bestaat bij een herindeling het risico dat talent

Bestuurskrachtonderzoek Renkum (Berenschot, 2022) schetst een beeld van een

vertrekt als de fusieperiode onrustig is of voor te veel onzekerheid zorgt.

ambtelijke organisatie die onvoldoende samenhang vertoont en adaptiever moet worden. Men constateert een fragmentarisch beeld en te weinig consistent gebruik

Harmonisatie

van systemen. Er is werk aan de winkel om processen te verbeteren en te

Het samenvoegen van twee organisaties is een complex project. Er moeten

professionaliseren. Renkum heeft wel geïnvesteerd in moderne ICT- en bedrijfs-

gemeenschappelijke ICT-systemen komen, beleid en werkprocessen moeten

voeringssystemen, maar die worden nog niet consequent door de hele organisatie

worden geharmoniseerd en er wordt één set HR-regelingen gehanteerd. Zoals

benut. Kortom, waar Wageningen relatief hoogwaardig is georganiseerd, heeft

eerder genoemd, brengt dit aanvankelijk frictiekosten met zich mee: beide

Renkum een organisatie in ontwikkeling die behoefte heeft aan structurering en

organisaties zijn tijdelijk minder productief en medewerkers zijn veel tijd kwijt aan

modernisering.

afstemming en teamvorming. Hier ligt een risico als het gaat om de dienstverlening aan inwoners en het realiseren van ambities.

Impact op organisatie (2) Concluderend De impact op de organisatie is tweeledig. Kansrijk is dat Wageningen door een fusie een iets robuustere organisatie krijgt: groter van omvang en minder kwetsbaar op specialistische functies. Op de korte en de middellange termijn brengt de samenvoeging echter risico’s en nadelen met zich mee: productiviteitsverlies, interne onzekerheid (met kans op vertrek van goede mensen) en hoge implementatiekosten. Wageningen loopt daarmee het risico tijdelijk in te boeten aan organisatie- en realisatiekracht.

Grenzen verleggen | Wageningen | Impactanalyse

Impact op cultuur Bestuurscultuur

juist versterkt.

De bestuurscultuur verschilt tussen beide gemeenten. Wageningen kent een open, constructieve bestuurscultuur met relatief hoge ambities en constructieve

Gemeentecultuur

samenwerking. Renkum daarentegen heeft de afgelopen jaren geworsteld met de

Cultuur gaat ook over de manier waarop de gemeente omgaat met inwoners en

onderlinge verhoudingen in het bestuur. Het Bestuurskrachtonderzoek Renkum

partners. Wageningen staat bekend om haar actieve inwonersparticipatie en inter-

(Berenschot, 2022) laat zien dat er in 2021 een begin is gemaakt met het investeren

nationale evenementen (bijvoorbeeld de 5 mei-vieringen en de introductieperiodes

in een constructievere politiek-bestuurlijke samenwerking binnen Renkum. In een

voor studenten). Renkum heeft een cultuur met sterke lokale betrokkenheid via

fusie zouden deze twee bestuursculturen samengebracht moeten worden.

dorpsinitiatieven en herdenkingen, zoals de Airborne-herdenking in Oosterbeek.

Organisatiecultuur

Concluderend

Ook de organisatieculturen verschillen. Wageningen heeft intern al stappen gezet

Een fusie brengt kansen en risico’s mee als het gaat om de cultuur. De constructieve,

naar een moderne, opgavegerichte organisatiecultuur - denk aan het samenwerken

moderne en ambitieuze cultuur van Wageningen kan een goede invloed hebben op

aan maatschappelijke opgaven, het invoeren van strategische personeelsplanning en

de cultuur van de nieuwe organisatie en gemeente. Tegelijkertijd, kunnen cultuur-

het investeren in de ontwikkeling van medewerkers. Wageningen is ook trots op haar

verschillen ook taai zijn en leiden tot spanningen, ten koste van de productiviteit en

informele, kennisgedreven cultuur, bijvoorbeeld de aanwezigheid van jonge,

daarmee van de realisatie van ambities. De sterke punten van Wageningen, zoals de

internationale medewerkers en de korte lijnen met de WUR-community hebben veel

positieve bestuurscultuur en constructieve samenwerking tussen raad, college en

invloed op hoe de ambtelijke organisatie denkt en werkt.

organisatie, zouden bij een fusie kunnen afzwakken. De nieuwe gemeente zal de

De Renkumse organisatie is nog in ontwikkeling en werkt aan verdere

verschillende lokale culturen en tradities moeten blijven koesteren en faciliteren,

professionalisering en integraler werken (Berenschot, 2022). De gemeentelijke

zodat inwoners zich blijven herkennen in het bestuur.

organisatie is traditioneel ingericht en kent een complexe, hybride structuur waarin eigen uitvoering, samenwerking en uitbesteding naast elkaar bestaan. Een fusie kan op organisatiecultuur zowel positief als negatief uitpakken. Positief, omdat de best practices en energie van Wageningen de hele nieuwe organisatie kunnen inspireren. Negatief, omdat het ontwikkelen van een gezamenlijke cultuur een traag proces is en een fusie voor onzekerheid kan zorgen die oude patronen

Impact op omgeving Regionale positie

Ook op de arbeidsmarkt zien we dit terug: in het Bestuurskrachtonderzoek Renkum

Regionaal gezien kan een fusie de positie en invloed van Wageningen vergroten,

(Berenschot, 2022) staat dat een op de tien Renkumse banen in de toerismesector is

zeker in de regio Foodvalley zoals eerder genoemd. Provinciaal gezien neemt de

te vinden. Dat is een hoger percentage dan dat van alle referentiegemeenten waar

impact ook toe: waar Wageningen nu de vijftiende gemeente van Gelderland is qua

Renkum in het bestuurskrachtonderzoek mee wordt vergeleken.

inwonertal, behoort de nieuwe gemeente tot de subtop van grootste Gelderse gemeenten. Dit kan betekenen dat de provincie meer aandacht heeft voor de nieuwe

Mogelijk kunnen nieuwe bedrijven worden aangetrokken die op de combinatie

gemeente, bijvoorbeeld bij het toekennen van subsidies of in gebiedsagenda’s. Ook

afkomen. Voor de gemeentelijke organisatie zelf geldt (zoals eerder genoemd) dat zij

landelijk vergroot een fusie de slagkracht. Een grotere gemeente wordt serieuzer

als werkgever aantrekkelijker kan worden door de schaalvergroting. Dat heeft ook

genomen in diverse netwerken, zoals de VNG. Een grotere gemeente heeft veelal een

een regionaal effect: de nieuwe gemeente hoeft minder vaak een beroep te doen op

sterkere onderhandelingspositie richting Rijk en provincie voor extra middelen. De

schaarse externe specialisten die ook elders veelgevraagd zijn. Ook kan de fusie-

kanttekening die we hierbij moeten plaatsen is of de schaal van deze nieuwe

gemeente potentieel in regionale arbeidsmarktoverleggen (bijvoorbeeld over

gemeente zodanig veel groter is dat deze voordelen optimaal benut worden.

personeelstekorten in zorg of techniek) meer gewicht in de schaal leggen.

De nieuwe gemeente verenigt verschillende belangen: van zowel een kennisstad als een landelijke plattelandsgemeente, wat afbreuk kan doen aan het imago en de

Concluderend

zichtbaarheid.

In relatie tot de omgeving zijn de voordelen van een fusie het meest zichtbaar. Samengaan met Renkum betekent dat Wageningen een grotere speler is en meer

Arbeidsmarkt en economie

gewicht in de schaal legt bij regio, provincie en Rijk. Denk aan de eerdergenoemde

Door de fusie ontstaat een gemeente die zowel een hoogopgeleide populatie omvat

voordelen als het gaat om invloed, netwerk, lobby en aantrekkingskracht voor

(studenten, onderzoekers, startups in Wageningen) als naast de hoogopgeleide

werkgevers. Deze meerwaarde is tegelijkertijd ook relatief in verhouding tot de

inwoners ook meer lokaal georiënteerde arbeidskrachten en MKB-bedrijven in

schaal-sprong en hangt af van de kracht van bestuur en organisatie en de bereidheid

Renkum. De nieuwe gemeente wordt veelzijdiger: van bedrijventerreinen en

om met een heldere focus te werken. Gezien de eerder gesignaleerde risico’s op

kantoorlocaties in Wageningen tot ruimte voor toerisme en recreatie in Renkum.

bestuurlijk en organisatorisch gebied, is dit niet vanzelfsprekend. Dit vraagt iets van

Renkum heeft een sterk voorzieningenaanbod en profileert zich als toeristisch-

het (nieuwe) bestuur en de (nieuwe) organisatie.

recreatieve gemeente (Omgevingsvisie Renkum 2040).

4. Samenvatting en aanbevelingen

Samenvattend Wageningen is met circa 42.000 inwoners een middelgrote zelfstandige gemeente

Een leuke organisatie om voor te werken

in de regio Foodvalley, die zich kenmerkt door een uniek profiel. Ondanks haar

De huidige organisatie van Wageningen wordt als krachtig en wendbaar ervaren,

bescheiden schaal heeft Wageningen een hoog ambitieniveau en is zij in staat haar

met korte lijnen, een brede inzetbaarheid van medewerkers en een herkenbare,

belangen in regioverband goed te behartigen. Wageningen hecht belang aan

inclusieve organisatiecultuur. Er heerst zorg dat deze kwaliteiten onder druk komen

regionale samenwerking; deze draagt bij aan het realiseren van ambities. In dat

te staan bij een fusie met een andere organisatie, met een andere werkwijze en

licht wordt versterking van samenwerking binnen bestaande regioverbanden als

cultuur. Veel van de in de organisatie werkzame professionals hebben bewust voor

wenselijk gezien.

Wageningen gekozen van vanwege het politieke klimaat, de korte lijnen en de schaal.

Scharnierpunt tussen twee regio’s Historisch en geografisch bevindt Wageningen zich op het snijvlak van meerdere

De noodzaak van schaalvergroting

regio’s, wat zowel kansen als complexiteit met zich meebrengt. Wageningen

Binnen het lokale bestuur bestaat brede consensus dat Wageningen op dit

participeert in twee hoofdregio’s: economisch-ruimtelijk in de regio Foodvalley,

moment zelfstandig kan functioneren en daarvoor ook goed is toegerust. De

sociaal (inkoop) in de Modulaire Gemeenschappelijke Regeling Sociaal Domein

meeste bestuurlijke actoren die wij hebben gesproken beschouwen een

Centraal Gelderland (MGR). In de praktijk betekent dit dat Wageningen voor

herindeling met een kleinere buurgemeente niet als noodzakelijk. Tegelijkertijd

bijvoorbeeld de inkoop van Jeugdzorg en Wmo samenwerkt met de gemeenten in

zien sommigen het als een potentiële kans, die serieus moet worden overwogen.

de regio Arnhem, terwijl ze voor economische ontwikkeling, duurzaamheid en

Hoewel een fusie onder bepaalde omstandigheden denkbaar wordt geacht, heerst

ruimtelijke kwesties richting Foodvalley kijkt. Deze keuze heeft praktische

het gevoel dat dit alleen wenselijk is indien deze daadwerkelijk bijdraagt aan

(Foodvalley heeft geen GR op het gebied van het sociaal domein) en inhoudelijke

versterking van de bestuurlijke positie van de nieuwe gemeente, zonder verlies van

redenen (inhoudelijke aansluiting bij MGR). Op meerdere borden schaken vraagt

eigenheid. Er is terughoudendheid ten aanzien van fusies die geen substantiële

ook meer energie en aandacht. Daarnaast is er nog de GMR Arnhem-Nijmegen, de

schaalvergroting realiseren of die tot een verzwakte regionale positie leiden. De

equivalent van Foodvalley rondom Arnhem en Nijmegen. Wageningen participeert

meesten zijn van mening dat het behouden en versterken van de bestuurlijke

niet in deze regio, hoewel in enkele gesprekken wel naar voren kwam dat deze

identiteit, bestuurlijke nabijheid en bestuurskracht van belang zijn.

regio - inhoudelijk - veel overeenkomsten heeft met Wageningen.

Herindeling of niet: zorgvuldige afweging Wij constateren wij dat een herindeling met Renkum schaalvoordelen kan bieden

Onze reflectie

op onderdelen als bedrijfsvoering, beleid of inkoop, maar ook als het gaat om

Vanuit zowel bestuurlijk als organisatorisch perspectief is een herindeling (met

uitvoerings- en realisatiekracht en de positie in de regio, provinciaal en landelijk.

Renkum) niet vanzelfsprekend wenselijk. Er is nu sprake van een organisatie die

Daar staat tegenover dat een herindeling ook risico’s met zich meebrengt, zeker

zich stabiel doorontwikkelt, met een goede reputatie en een stevige regionale

een herindeling met een partner die qua bestuurskracht, de ontwikkeling van de

positie. Onze reflectie is daarom dat, hoewel een fusie Wageningen voordeel kan

organisatie, cultuur en financiële positie nog met een inhaalslag bezig is. Belangrijk

bieden, deze voordelen onvoldoende opwegen tegen de nadelen. Een herindeling

risico is dat de herindeling op de korte en de middellange termijn ten koste gaat

is een intensief en langdurig proces. Zoals geconstateerd, kan Wageningen haar

van de realisatie van de ambities en de dienstverlening van de (nieuwe) gemeente.

huidige niveau handhaven, maar wel door focus te hebben, en een herindeling

Daarnaast zijn er risico’s op de langere termijn als het gaat om het imago, de

betekent minder focus. Dat zal - meerjarige - gevolgen hebben voor de manier

identiteit en het karakter van Wageningen zoals we dat nu kennen.

waarop Wageningen nu acteert en functioneert. Wageningen kan haar ambities waarschijnlijk beter realiseren door zelfstandig te blijven en met behulp van

De keuze voor een herindeling vraagt een zorgvuldige afweging. In deze impact-

gerichte samenwerking haar impact vergroten.

analyse hebben we getracht de impact aan de hand van een aantal factoren nader te duiden. We hebben dat gedaan door te kijken naar de impact van een herindeling op stad, beleid, organisatie, cultuur en omgeving. Dit levert een gevarieerd en genuanceerd beeld op, met voor- en nadelen. De weging van deze voor- en nadelen speelt uiteraard een rol bij een uiteindelijke afweging. Weegt de identiteit van de stad meer of minder zwaar dan de robuustheid van de ambtelijke organisatie? In bijlage 2 geven we een beknopte samenvatting weer van de impact om te helpen bij deze afweging. Als de afweging leidt tot een keuze voor een herindeling is het goed om ook scherp te hebben onder welke voorwaarden een herindeling kan plaatsvinden. Hierover meer in de volgende paragraaf.

Aanbevelingen We realiseren ons dat ons advies een advies is en dat de keuze om te herindelen een politiek-bestuurlijk keuze is. We adviseren om, als Wageningen opteert voor een herindeling met Renkum, dit onder de volgende voorwaarden te doen. 1. Regiokeuze. Het is van belang dat Wageningen bepaalt in welke regio (of eventueel regio’s) zij wil samenwerken. De nieuwe gemeente volgt de keuze of keuzes van Wageningen. 2. Behoud van Wageningens identiteit en kernwaarden. Wageningen staat voor een progressieve bestuursstijl, duurzaamheid, sociale betrokkenheid en inclusiviteit, met een internationaal tintje (door de WUR en haar internationale studenten). Deze waarden moeten verankerd worden in het fusietraject, bijvoorbeeld door ze op te nemen in het herindelingsontwerp en –advies en/of borging in ambitieus klimaat- en sociaal beleid. 3. Een fusie met Renkum zou het karakter van een ‘lichte samenvoeging’ moeten hebben, waarbij de gemeentesecretaris, griffier en burgemeester, evenals het lokale beleid en de naam van de gemeente in stand blijven. In de praktijk zou dat verder kunnen betekenen dat de ambtelijke organisatie van Wageningen de kern wordt van de nieuwe organisatie, om stabiliteit te waarborgen. N.B. Hierover dienen beide partijen het eens te worden. 4. Het behoud van de naam Wageningen met name voor de externe zichtbaarheid en herkenbaarheid. 5.

Ongedeelde herindeling (géén splitsing van Renkum). De fusie moet betrekking hebben op de gehele gemeente Renkum. Dit omdat er eerder een theoretische optie was, waarbij Renkum in tweeën wordt gedeeld, waarbij in ieder geval de kern Renkum, zich aansluit bij Wageningen en in ieder geval Oosterbeek bij Arnhem. 6. Snel duidelijkheid over de positie van de medewerkers. De fusiepartners dienen vroeg in het proces, door het maken van bestuurlijke afspraken, afspraken te maken over de positie van medewerkers tijdens en na het proces. Te denken valt aan afspraken over werkgelegenheidsgarantie en het behoud van de rechtspositie.

Bijlagen 1. Regio’s toegelicht. 2. Herindeling.

1. Regio’s toegelicht a. Foodvalley, MGR en GMR nader toegelicht. b. Gemeenten in de regio | Kengetallen. c. Regionale samenwerking en congruentie.

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij iBabs is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/15850235/1