Elektromagnetische straling incl 5G Hoe verstandig en veilig om te gaan met draadloze technologie met respect voor mens, dier en natuur

De adviezen die het rapport vervolgens geeft, worden door de regering niet of slechts gedeeltelijk opgevolgd:

Advies 1 – Gezondheidsraad adviseert monitoring voor, tijdens en na* de uitrol. Wordt niet opgevolgd: Het effect van stapeling van frequenties (2G, 3G, 4G en 5G) en de effecten op de gezondheid en op flora en fauna worden niet gemonitord

Het Agentschap Telecom meet*8 de gemiddelde veldsterkten van zendervelden op locatie gedurende dertig minuten. Daarbij wordt echter niet gekeken naar de verschillen in veldsterkten (piekwaarden) die zich voordoen. Met de introductie van 5G is het aantal antennes in Nederland verdrievoudigd. De hoeveelheid dataverkeer zal al snel tien keer zo hoog zijn en zowel de minimale en maximale blootstellingsduur als de veldsterkten zullen sterk variëren. Daar komt nog bij dat de individuele blootstelling aan 5G-bundelantennes (beam-forming) niet gemeten kan worden omdat er geen meetprocedures voor ontwikkeld zijn. De apparatuur voor het meten van 2G t/m 4G is hiervoor ontoereikend. De blootstellingsrichtlijn voor 5G-bundelantennes is gesteld op 39,48 W/m2. Dat is maar liefst vier keer zo hoog als de 9,87 W/m2 die voor de broadcast-antennes geldt (meestal afgerond weergegeven als 10 W/m2, oftewel 10.000.000 microWatt/m2).

Advies 2 – Meer epidemiologisch en experimenteel onderzoek en scenario-studies uitvoeren. Wordt niet opgevolgd. Verwezen wordt naar het internationale epidemiologisch onderzoeksproject COSMOS en het WHO-onderzoek, beide met verwachte einddatum 2023. M.a.w. in de tussentijd is de uitrol van 5G een experiment waarin we geen geïnformeerde toestemming hebben kunnen gegeven. Frequenties worden regelmatig uitgebreid.

Advies 3 – 26 GHz voor 5G niet in gebruik nemen. Wordt niet opgevolgd.

Advies 4 – ICNIRP-richtlijnen volgen, voorzorg toepassen en blootstelling zo laag als redelijkerwijs mogelijk houden. Wordt gedeeltelijk opgevolgd. ICNIRP-richtlijnen zijn “in lijn met het huidige kabinetsbeleid”. Voorzorg toepassen en de blootstelling zo laag als redelijkerwijs mogelijk houden wordt niet opgevolgd. 26

C3. 5G: minder stralingsbelasting? Ondanks dat er in 2019 nog geen onderzoeken naar 5G waren gedaan en dat de commissie Elektromagnetische Velden van de Gezondheidsraad geen advies had uitgebracht over 5G, poneerden politici ook toen al regelmatig de stelling dat 5G enkel zou voortborduren op 3G en 4G en dat 5G zelfs een geringere stralingsbelasting zou genereren, o.a. omdat het in zogenaamde beamforming* wordt uitgezonden. De overall conclusie daarbij was ook toen al dat het met 5G allemaal wel mee zal vallen en dat bij 5G alleen de huid wat meer belast zal worden. *Beamforming is een nieuwe manier van data versturen via een op de individuele gebruiker gericht zendsignaal. 2G t/m 4G versturen data door middel van broadcastantennes met een gezamenlijk, wijd uiteenlopend, parasol-vormig signaal.

C4. 5G en de huid Onze huid is zeer belangrijk: het is het grootste orgaan van ons lichaam, met daarin onder meer zenuwcellen, bloedvaten en zweet- en talgklieren. De huid beschermt ons tegen bacteriën, virussen, schimmels en ultraviolette straling, zorgt voor warmteregulatie en aanmaak van vitamine D en heeft de functie van tastorgaan. Door de huidige stralingsbelasting van 3G, 4G en Wifi ervaren veel elektrogevoelige personen al huidproblemen, zoals permanente jeuk, pijn en verbrandingsverschijnselen. Bij invoeren van de hogere 5G frequenties wordt de indringdiepte van de straling in ons lichaam inderdaad kleiner. De reden voor dat kleiner worden is simpel: de straling wordt al in onze huid en vlak daaronder geabsorbeerd en dringt daarom niet zover door. Dat klinkt wellicht positief. Echter, bij een, vergeleken met 3G en 4G, 10x zo kleine indringdiepte van deze straling in ons lichaam, wordt de stralingsabsorptie in de huid, bij gelijkblijvende stralingsintensiteit, met diezelfde factor 10 verhoogd. Kortom: met de komst en verdere uitrol van 5G zal het aantal huidproblemen naar verwachting exponentieel toenemen. Tel daarbij op de algehele stralingsbelasting van de huidige 2G, 3G en 4G technologieën (die immers ook gewoon operationeel zullen blijven) en het zal duidelijk zijn dat de stralingsbelasting met de komst van 5G drastisch zal toenemen.

C5. Wetenschappers over 5G 5G Appeal In 2017 hebben 260 wetenschappers en artsen het 5G-appeal aangeboden aan de Europese Unie en opgeroepen tot een lagere blootstellingslimiet en een stop op 5G. “…totdat mogelijke gevaren voor de menselijke gezondheid en het milieu volledig zijn onderzocht door wetenschappers die onafhankelijk zijn van de industrie. 5G zal de blootstelling bovenop 2G, 3G, 4G en wifi, aanzienlijk verhogen. Elektromagnetische velden zijn bewezen schadelijk voor mens en milieu.” Dit appeal is inmiddels (anno 2022) door nog veel vele andere wetenschappers ondertekend. *9

27

“5G niet uitrollen voordat de gezondheidsrisico’s duidelijk zijn” „We moeten ogenblikkelijk stoppen met de ontwikkeling van een 5G-netwerk. In tegenstelling tot wat door overheden en telecombedrijven wordt beweerd, zijn er veel aanwijzingen voor serieuze gezondheidsrisico’s” aldus RUG-wetenschapper Inge-Willem Noordergraaf in december 2019. *10

C6. De ICNIRP-blootstellingsrichtlijn Ter onderbouwing van de vermeende veiligheid van straling en 5G refereert de overheid aan de in Nederland gehanteerde blootstellingsrichtlijn die ICNIRP in 1998 heeft aanbevolen. Daarbij beroept men zich op het gegeven dat de blootstellingslimiet in Nederland op een factor 10 (voor de beroepsbevolking) en een factor 50 (voor de algemene bevolking) onder de ICNIRP-richtlijn is vastgesteld. "Dat toont toch aan dat we voorzichtig zijn?" zo redeneert men in Den Haag. De ICNIRP-richtlijn is echter niet alleen sterk verouderd, het advies is bovendien uitsluitend gebaseerd op thermische effecten (opwarming) die tijdens of kort na blootstelling aan straling optreden. De ICNIRP-richtlijn is namelijk enkel vastgesteld na blootstellingstermijnen van 6 of 30 minuten. M.a.w.: lange-termijn effecten als gevolg van de 24 uur per dag stralende zendmasten, WiFi routers, DECT-telefoons, babyfoons en overige continu stralende zogenaamd 'slimme apparatuur' zijn bij het vaststellen van de in Nederland gehanteerde ICNIRPblootstellingsrichtlijn volkomen genegeerd. Daarbij komt dat de door EZK benoemde veiligheidsfactoren in geval van een op het lichaam gedragen smartphone, smart watch, ‘oortjes’, gehoorapparaten e.d. (tenzij uitgeschakeld) ruimschoots teniet worden gedaan.

In de handleiding van mobiele telefoons staat de veiligheidswaarschuwing om deze op minimale afstand van je lichaam te houden, omdat de limiet anders overschreden wordt. Bij de ICNIRP-blootstellingsrichtlijn wordt bovendien het standpunt ingenomen dat er boven de geadviseerde limiet enkel thermische effecten zouden optreden. De andere wetenschappelijke stroming die in duizenden peer-reviewed onderzoeken aantoont dat er tevens biologische gezondheidseffecten optreden zelfs ver beneden de ICNIRP-richtlijn wordt hiermee onterecht buiten beschouwing gelaten. Er bestaat dus een grote hoeveelheid wetenschappelijk onderzoek dat aangeeft dat 2G, 3G, 4G, wifi en dergelijke ernstige schadelijke effecten hebben, waarbij men ook dient te bedenken dat deze effecten zich niet alleen tot mensen beperken. Ook dieren, planten en insecten worden beïnvloed. Bacteriën verwerven als gevolg van straling een grotere resistentie tegen antibiotica en schimmels kunnen tot 600x meer gifstoffen verspreiden. Het effect dat de met 5G gepaard gaande nieuwe technologie op insecten kan hebben zou nog wel eens vele malen groter kunnen zijn dan bij 2 t/m 4G al het geval is. Meer daarover in onderdeel A - ‘Natuur & Erfgoedparels’.

C.7 Resolutie Raad van Europa: “Verlaag de blootstellingslimiet”*11 De Raad van Europa concludeerde al in 2011 – na een analyse van alle onderzoeken die er op dat moment waren gedaan – dat er voldoende bewijs van mogelijk schadelijke effecten is van elektromagnetische velden op fauna, flora en de mens. En dat lidstaten moeten handelen om zich te beschermen tegen mogelijk ernstige milieu- en gezondheidsrisico's. 28

Het betreft Resolutie 12608 - waarin de Raad oproept tot verlaging van de blootstellingslimiet tot 0,2 Volt per meter/100 microwatt per vierkante meter. Dit is ongeveer 100.000x (!) lager dan de huidige in Nederland gehanteerde ICNIRPblootstellingsrichtlijn.

C8. WHO - IARC Het kankeronderzoeksbureau van de WHO (IARC) heeft straling van elektromagnetische velden in 2011 ingedeeld in de categorie ‘mogelijk kankerverwekkend’, dezelfde categorie waarin gelode benzine en DDT zijn ingedeeld. *12 C9. The Lancet: “Het is tijd om de impact van de wereldwijde elektromagnetische vervuiling te beoordelen”*13 In het gerenommeerde medisch wetenschappelijke tijdschrift ‘The Lancet’ van dec 2018 staat een artikel over de gezondheidsrisico’s van de in razend tempo toenemende hoeveelheid straling van mobiele technologie, dat aan duidelijkheid niets te wensen overlaat: ‘ “Een groeiende berg aan wetenschappelijke bewijs suggereert dat langdurige blootstelling aan radiofrequente elektromagnetische straling tot ernstige biologische- en gezondheidseffecten leidt. (…) Bewijs van de effecten daarvan op het centrale zenuwstelsel, inclusief een gewijzigde neurologische ontwikkeling en het toegenomen risico op sommige neurodegeneratieve ziekten is een grote bron van zorg.”

C10. Nederlandse rechter stelt ICNIRP-blootstellingsrichtlijn aan de kaak*14 In een rechtszaak van een inwoner van Haarlo tegen de plaatsing van een zendmast, deed de rechter in december 2020 de volgende uitspraak: “Naar het oordeel van de rechtbank is het, alle argumenten onder verwijzing naar wetenschappelijke literatuur overziend, niet uitgesloten dat ook bij een veldsterkte die lager dan 1 V/m en dus ook in het geval van de eiseres, sprake is van verhoogde gezondheidsrisico’s.” Kortom: het is pertinent onmogelijk om de veiligheid van straling en met name van de nieuwe technologie die met 5G geïntroduceerd is en nog zal worden middels de ICNIRP- blootstellingsrichtlijn te garanderen.

C11. Wetenschappelijke verdeeldheid Bovenstaande feiten maken de "voorzichtigheid" die de regering in acht zegt te nemen door een factor 10 c.q.50 onder de door de ICNIRP geadviseerde blootstellingslimiet te gaan zitten, volledig irrelevant. Temeer daar er, naast de wetenschappelijke onderzoeken die concluderen dat er géén gezondheidsrisico's optreden, hoe langer hoe meer internationale wetenschappers, in onafhankelijke peer-reviewed onderzoeken, de noodklok luiden over de gezondheidsschade die kan ontstaan, ook ver beneden de huidige ICNIRP-richtlijn. Er is dus duidelijk sprake van verdeeldheid onder wetenschappers. Meer hierover bij onderdeel 11.

29

Biologische effecten die als voldoende wetenschappelijk bewezen aangemerkt worden zijn o.a. DNA-breuken, DNA-schade, verminderde vruchtbaarheid en effecten op de normale hersenfunctie (in vele wetenschappelijke onderzoeken is aangetoond dat zelfs bij de geringste blootstelling aan straling de bloed-hersenbarrière begint te lekken). Ter indicatie van het bestaan van wetenschappelijke verdeeldheid verwijzen wij graag naar het interview*15 waarin de toenmalig voorzitter van ICNIRP (Eric van Rongen*15a) door een Zweedse journaliste de vraag voorgelegd kreeg waarom de bevolking en beleidsmakers wel op ICNIRP zouden moeten vertrouwen en niet op de 220 wetenschappers die in 2015 het EMF-appeal hebben aangeboden aan de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) en de VN. In het appeal geven de wetenschappers aan dat via dier- en cel-studies genoeg bewijs is geleverd dat straling schadelijk is en dat het nodig is om voorzorgsmaatregelen te nemen en de bevolking beter te beschermen. Het antwoord van Van Rongen luidt: "Iedereen kan geloven wat hij wil geloven. Als die wetenschappers denken dat er genoeg bewijs is, dan is die conclusie hun verantwoordelijkheid. Wij trekken andere conclusies. En het is aan de mensen om te beslissen welke groep zij betrouwbaarder vinden en wat ze willen geloven".

Ook de uitspraken die de toenmalige ICNIRP-voorzitter Eric van Rongen tijdens het 5G werkoverleg van 3 juli 2019 in Den Haag deed zijn het vermelden waard: "Er zijn wel een aantal onderzoeken waarin aanwijzingen gevonden zijn dat dat [het risico op kanker] mogelijk het geval zou kunnen zijn, er zijn ook andere onderzoeken waarin dat soort effecten niet gevonden zijn (...)" en "ik ben het met de heer Schooneveld [spreker op het 5G werkoverleg namens het 5G appeal] eens dat er niet voldoende onderzoek [naar EHS, de aanduiding voor elektrogevoeligheid] gedaan is en dat meer onderzoek gewenst is. Je kan niet met 100% zekerheid uitsluiten dat er niet daadwerkelijk toch wel een oorzakelijk verband [tussen EHS en straling] zou kunnen zijn." C12. Het voorzorgsprincipe Het voorzorgsprincipe is een juridische en politieke richtlijn die bij wet is vastgelegd. Het voorzorgsprincipe houdt in dat nieuwe technologieën niet zonder voorzorgen mogen worden toegepast als ze mogelijk risico’s voor het milieu of de gezondheid opleveren, zelfs als wetenschappelijk onderzoek die risico’s (nog) niet met 100% zekerheid heeft vastgesteld. Hoewel de Nederlandse overheid van mening is dat het toepassen van het voorzorgsprincipe niet aan de orde zou zijn, is Nederland, conform artikel 191 van het Verdrag van Europa*16, wel degelijk verplicht om zich aan het voorzorgsprincipe te houden.

Dit wordt bevestigd door het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat, bij monde van het Antennebureau*17: “[het voorzorgsprincipe] moet worden toegepast als er sterke aanwijzingen zijn dat een ingreep, bijvoorbeeld het plaatsen van antenne-installaties, ernstige effecten heeft op het milieu of onze gezondheid.” C13. Voorzorgsmaatregelen internationaal*18 In veel landen, waaronder België, Frankrijk en Cyprus, zijn voorzorgsmaatregelen genomen om de bevolking en vooral kinderen en kwetsbare groepen te beschermen. Ook worden er veelal beduidend lagere blootstellingslimieten toegepast dan in Nederland. C14. Europese voorzorgsmaatregelen m.b.t. 5G:

30

- 12-02-2020, Zwitserland: Het Zwitserse milieuagentschap Bafu heeft alle kantonnale overheden eind januari gevraagd om uitstel op het in gebruik nemen van nieuwe 5Gzendmasten. Bafu heeft gezegd dat het nog geen universele criteria kan bieden zonder de impact van 5G-straling (op de gezondheid) verder te testen. - 31-01-2020, Slovenië: De uitrol van 5G is tijdelijk stopgezet i.v.m. mogelijke gezondheidsproblemen. Op 10 maart is er in het 'Slovenia National Council' (vergelijkbaar met onze Eerste Kamer) een volle dag besteed om deze problemen met specialisten te bespreken. - 20-01-2020, Italië: In 125 steden, waaronder Turijn, Bologna en Florence, zijn Stop 5G resoluties aangenomen om de invoering van 5G te voorkomen. Kortom: zowel het advies in de Resolutie van de Raad van Europa om de blootstellingslimiet te verlagen als ook het feit dat er duidelijk sprake is van wetenschappelijke verdeeldheid omtrent de gezondheidsrisico's van straling (zelfs ver onder de ICNIRP-blootstellingsrichtlijn) maakt de noodzaak om het voorzorgsprincipe officieel toe te passen des te dringender. Sterker nog, het voorzorgsprincipe had jaren geleden, bij de opkomst van de nieuwe mobiele technologieën al direct toegepast moeten worden!

C15. Waarschuwingssignalen vanuit de wetenschap Er zijn de afgelopen decennia vele duizenden onafhankelijke onderzoeken*19 verschenen waarin de schadelijke effecten van 2G, 3G, 4G en wifi zijn aangetoond. Daarbij is het van belang het rapport "Late lessen uit vroege waarschuwingssignalen”*20 te benoemen. In dit rapport heeft het Europees Milieuagentschap onderzocht of er ooit in de geschiedenis vals alarm geweest is over producten waarvan men beweerde dat ze schadelijk waren maar die naderhand onschadelijk bleken te zijn. Ze wilden ook weten of er bijgevolg nodeloze voorzorgsmaatregelen genomen zijn. De auteurs van het rapport hebben geen enkel dergelijk voorbeeld gevonden. In de hele geschiedenis van de industrie is het nooit voorgekomen dat artsen en wetenschappers jarenlang waarschuwden voor de gevaren van een product zonder dat het ook echt gevaarlijk was. C16. Epidemiologische onderzoeken: gezondheid gerelateerd aan de afstand tot een zendmast Het Naila onderzoek (Duitsland)*21 In het Duitse plaatsje Naila zijn 10 jaar lang (vanaf 1994) de kankergevallen geregistreerd nadat er een zendmast geplaatst werd. Er werden +/- 1000 inwoners geselecteerd en verdeeld in twee groepen: Groep A woont binnen 400 meter afstand van een GSM-zendmast en Groep B verder dan 400 meter er vandaan.

Resultaat: Tijdspanne 1994- 1999: 2,2 keer zoveel kans op kanker bij < 400 meter van antenne Tijdspanne 1999- 2004: 3,3 keer zoveel kans op kanker bij < 400 meter van antenne Navarro "Microgolf Syndroom" (Spanje 2001)*22 In Murcia, Spanje, is een gezondheidsonderzoek uitgevoerd om het 'microgolf syndroom' in de buurt van een basisstation voor mobiele telefoons te evalueren. De onderzochte effecten waren vermoeidheid, prikkelbaarheid, hoofdpijn, misselijkheid, verlies van eetlust, slapeloosheid, depressie, concentratiestoornissen, geheugenverlies, huidveranderingen, visuele- en auditieve disfunctie, duizeligheid, en veranderingen in bloedsomloop. 31

Groep 1: Gemiddeld vermogen van de straling (afstand zendmast < 150 m): 0,11 mW / m2 Groep 2: Gemiddelde vermogen van de straling (afstand zendmast > 250 m): 0,01 mW / cm2 Het vermogen van de straling werd gemeten in slaapkamer. Resultaat: Een significante correlatie tussen de gerapporteerde ernst van de symptomen en de gemeten vermogensdichtheid c.q. afstand tot de zendmast. Santini (Frankrijk 2002)*23 Via vragenlijsten zijn verschillende effecten gemeten bij 530 mensen die al dan niet in de nabijheid van een GSM-zendmasten wonen. Resultaat: Binnen een afstand van 300 meter: meer vermoeidheid Binnen een afstand van 200 meter: toename van hoofdpijn, verstoorde nachtrust e.a. Binnen een afstand van 100 meter: toename van geïrriteerdheid, geheugenverlies, duizeligheid, minder libido, misselijkheid, slaapstoornissen, en depressie Gepubliceerd in: Pathol Biol (Paris). 2002 Jul;50(6):369-73. Door: Santini R, Santini P, Danze JM, Le Ruz P, Seigne M.

Bron: https://www.norad4u.com/emf-science-studies/studies-lists/cellular-towers-health-cancer/

Israël (Nitenya 2004)*24 Dit onderzoek concludeert net als het Naila-onderzoek (zie hierboven) dat mensen die nabij een GSM zendmast wonen een sterk verhoogde kans op het krijgen van kanker hebben Resultaat: Indien woonachtig binnen 350 meter van een GSM/UTMS mast: 4x zoveel kans op kanker Dit onderzoek is uitgevoerd door: Ronni Wolf M.D., Danny Wolf M.D. (medical doctor) Gepubliceerd in: International Journal of Cancer Prevention, Volume 1, Number 2, april 2004 Dr. Gerd Oberfeld (Oostenrijk 2008)*25 32

Oberfeld e.a. deden onderzoek bij een "NTM- 450" zendmast in het dorp Hausmannstätten" Resultaat: Binnen 200m komt 5 - 8 keer zoveel kanker voor dan op 1200m afstand. Overige epidemiologische onderzoeken m.b.t. gezondheid en afstand tot zendmasten*26 Onderzoeken in Oostenrijk, Polen, Spanje, Egypte e.a. geven vergelijkbare resultaten: *Santini R et al. (2003): Survey study of people living in the vicinity of cellular phone base stations. *Schüz J et al. (2006): The "Mainzer EMF-Wachhund": results from a watchdog project on self-reported health complaints attributed to exposure to electromagnetic fields. *BergBeckhoff G et al. (2009): Mobile phone base stations and adverse health effects: phase 2 of a cross-sectional study with measured radio frequency electromagnetic fields. *Eger H et al. (2010): [Specific symptoms and radiation from mobile basis stations in Selbitz, Bavaria, Germany: evidence for a dose-effect relationship]. *Breckenkamp J et al. (2010): [Results of a cross-sectional study on the association of electromagnetic fields emitted from mobile phone base stations and health complaints]. *Mohler E et al. (2010): Effects of everyday radiofrequency electromagnetic-field exposure on sleep quality: a cross-sectional study. *Bortkiewicz A et al. (2012): Subjective complaints of people living near mobile phone base stations in Poland. *Kato Y et al.

(2012): Reported functional impairments of electrohypersensitive Japanese: A questionnaire survey. *Gomez-Perretta C et al. (2013): Subjective symptoms related to GSM radiation from mobile phone base stations: a cross-sectional study. *Hagström M et al. (2013): Electromagnetic hypersensitive Finns: Symptoms, perceived sources and treatments, a questionnaire study. + Een overzicht van 14 vergelijkbare studies*27

C17. Epidemiologische onderzoeken: gezondheid gerelateerd aan mobiel bellen*28 Lennart Hardel De verschillende artikelen die het afgelopen decennium door professor Lennart Hardell en zijn team zijn gepubliceerd, worden beschouwd als de best uitgevoerde onderzoeken. Hardell is hoogleraar oncologie en kanker-epidemiologie aan de Universiteit van Örebro, Zweden. Zijn onderzoek richt zich voornamelijk op risicofactoren in verband met kanker. Met zijn team deed hij diverse studies over het risico van hersentumoren bij gebruik van mobiele telefoons. Hardel nam 4000 mensen en vergeleek "het aantal hersentumoren" met de tijd dat ze met hun GSM hadden gebeld. Hieruit bleek een verhoogd tumorrisico. Publicaties * "Meta-analysis of long-term mobile phone use and the association with brain tumours" L. Hardell and coll. Int J Oncol. 2008 May;32(5):1097- 1103. * "Cellular phone use and risk of benign and malignant parotid gland tumors" S. Sadetski et coll. American Journal of Epidemiology, 167(4); 15 Feb 2008. * "Mobile phone use and risk of glioma in five north European countries" A. Lahkola and coll. Int J Cancer. 2007. 120(8):1769- 1775. * "Cell Phones and Risk of brain and acoustic nerve tumours: the French Interphone casecontrol study" M. Hours, E. Cardis and coll. Revue Epid. Santé Publique. 2007 Sept 10. * "Tumour risk associated with use of cellular telephones or cordless desktop 33

telephones" L Hardell, K Hansson Mild, M Carlberg, F Soderqvist. World J Surg Oncol. 2006; 4: 74. * "Use of cellular telephones and brain tumour risk in urban and rural areas" L Hardell, M Carlberg, and M Hansson. Occup Environ Med. 2005 June; 62(6): 390- 394 InterPhone Meta Studie (2000)*29 De Interphone-studie is een van de grootste epidemiologische onderzoeken naar de schadelijke gevolgen van mobiel bellen. Ze werd gecoördineerd door The International Agency for Cancer Research (IARC) en er namen dertien landen aan deel. Onderzoekers van over de hele wereld bogen zich over de resultaten die vanaf 2004 bekend werden gemaakt. De INTERPHONE-onderzoekers concludeerden dat er indicaties waren op een verhoogd risico op glioma, en iets minder op meningioma. Bij sterkere en langduriger bestraling aan een kant (ipsilateral) was er verhoogde kans op glioma en tumoren in de temporale kwab. Meta-analyse van 300 studies (1990- 2015) m.b.t. het gebruik van mobiele telefoon*29a Malka N. Halgamuge en haar team (Department of Electrical and Electronic Engineering, University of Melbourne, Australia) onderzochten de resultaten van 300 peer-reviewed publications. Ze identificeerden een aantal significante verschillen bij lage (niet thermische) straling door een mobiele telefoon.

* In 746 studies van menselijke cellen werd in 45,3 % een significant effect gevonden * In menselijke spermacellen (gebaseerd op 19 publicaties) * In menselijke epitheel-cellen (gebaseerd op 89 publicaties) In dierstudies was het aantal hoger bijvoorbeeld: * Versnelde celgroei in ratten en muizen: significant verschil in 47.3% van de studies. * Versnelde celgroei in kip, konijn, varken e.a.: significant verschil in 74.4% van de studies. Gabriele Berg e.a. (2006)*30 Resultaat: Hersentumor glioma: 21% verhoging, meningioma 34% verhoging. American Journal of Epidemiology, Volume 164, Issue 6, 15 september 2006

C18. Artsen wereldwijd luiden de noodklok In 2002 verscheen het Freiburger Appell*31: een initiatief van een grote groep internationale medici, die in hun dagelijkse praktijk het verband tussen elektrosmog en een aantal ziektebeelden constateerden. In 2004 sloegen 130 Duitse kinderartsen alarm in het Bamberger Appèl*32: “De volksgezondheid komt zwaar in het geding door de steeds heftiger wordende straling” zo stelden In 2009 publiceerde Medisch Contact (vakblad voor Nederlandse artsen en gezondheidswerkers) een ingezonden brief*33 van twee Nederlandse artsen. In de brief werd zware kritiek geuit op de commissie Elektromagnetische Velden van de Gezondheidsraad. Datzelfde jaar waarschuwde huisarts Liesbeth Adriaansens*34 voor ‘elektrostress’, waarbij zij verwees naar de in 2009 door het Europees Parlement aangenomen resolutie ‘Gezondheidsrisico’s in verband met elektromagnetische velden’ (EMV) waarin EU-lidstaten o.a. geadviseerd wordt om burgers voorlichting te geven over de mogelijke gezondheidsrisico’s van straling. Tussen 2009 en 2017 schreven verschillende artsen en gezondheidsexperts in de VS en Canada vele brieven*35 aan scholen om te waarschuwen voor de risico’s van draadloze technologie voor kinderen. 34

In 2012 heeft de Oostenrijkse Artsen Kamer (ÖAK), de belangenorganisatie van Oostenrijkse artsen, een richtlijn*36 uitgegeven voor de diagnose en behandeling van gezondheidsklachten in verband met elektromagnetische velden. De richtlijn beveelt een blootstellingslimiet aan die 10.000 maal lager ligt dan de huidige blootstellingslimiet (die eveneens in Nederland gehanteerd wordt). Ook de landelijke organisatie van kinderartsen American Academy of Pediatrics (AAP)*37 riep in 2012 op om de blootstellingslimieten te herzien. “Kinderen worden onevenredig zwaar getroffen door alle blootstelling aan het milieu, inclusief straling van mobiele telefoons” aldus AAP-directeur dr. Robert Block. In 2016 richtte een groep Amerikaanse artsen en gezondheidsprofessionals de organisatie Physicians for Safe Technology*38 op o.a. met als doel om “acute en chronische ziekten te voorkomen door begrip te kweken voor het verband tussen de publieke, psychosociale en ecologische gezondheidseffecten van het gebruik van moderne technologie.” Eind 2017 stuurden ruim 180 wetenschappers en artsen uit 36 landen een oproep aan de EU*39, waarin zij waarschuwden voor de gezondheidsrisico’s van straling en opriepen om af te zien van 5G.

In 2019 ondertekenden meer dan 100.000 mensen en organisaties, waaronder vele artsen, wereldwijd het 5G-Space Appeal*40 waarin opgeroepen wordt om 5G op aarde en in de ruimte te stoppen. Datzelfde jaar richtte een aantal verontruste Belgische artsen het Hippocrates Appeal*41 op, waarin zij de verschillende overheden vragen “het voorzorgsprincipe toe te passen om de bevolking, in het bijzonder de meest kwetsbare groepen zoals zwangere vrouwen en kinderen, te beschermen.” In oktober 2019 gingen Duitse artsen zelfs de straat op*42 om te protesteren tegen 5G en om op te komen voor mensen die als gevolg van straling gezondheids-klachten ondervinden (zoals bijvoorbeeld tinnitus en hartritmestoornissen). In 2020 gaf de Nederlandse oncoloog Dr. van Tilburg*43 aan dat artsen meer open dienen te staan voor stralingsproblematiek. Op 6 april 2020 heeft een groep Duitse artsen en psychotherapeuten een open brief*44 gestuurd aan bondskanselier Angela Merkel. In de brief wordt aangegeven dat men een verband ziet tussen de blootstelling aan straling, immuundeficiëntie en wereldwijde epidemie, met daarbij een oproep om de wereldwijde blootstelling aan hoogfrequente straling drastisch te verminderen.

De Nederlandse Artsen Vereniging Integrale Geneeskunde (AVIG) heeft in mei 2020 een persbericht/brief*45 verstuurd waarin zij aangeeft zeer bezorgd te zijn over de uitrol van 5G en oproept 5G niet uit te rollen zolang er geen onafhankelijk bewijs is voor de veiligheid van 5Gstraling. In november 2020 publiceerden Zwitserse artsen voor milieubescherming (AefU) een rapport*46 waarin zij stelden: “De ontwikkeling van mobiele telefonie baart ons, artsen voor milieubescherming (AefU), zorgen. Onze “Werkgroep Elektromagnetische Velden en Gezondheid” volgt al jaren onderzoeken naar de invloed van niet-ioniserende straling (NIS) op de gezondheid. We onderhouden contacten met onderzoekers en autoriteiten.” Het in 2008 opgerichte AefU-project “Environmental Medical Advisory Network” pleit voor voorzorg, lagere grenswaarden, continu onderzoek en voorlichting over de risico’s van mobiele communicatie. Diezelfde maand hebben meer dan 3.500 medische experts en gezondheidswerkers wereldwijd*47 hun bezorgdheid geuit over de gezondheidseffecten van de toenemende blootstelling aan straling. In een persbericht verklaren zij dat zij zich met name zorgen maken over de straling van mobiele telefonie, wifi en 5G. Enkele risico’s die zij benoemen zijn: 35

kanker, cellulaire stress, toename van schadelijke vrije radicalen, DNA-schade, structurele en functionele veranderingen van het voortplantingssysteem, leer- en geheugenstoornissen en neurologische aandoeningen. Een delegatie van de Doctors Working Group on Digital Media*48 trok op 21 april 2021 met een groot spandoek en tekstborden naar het Ministerie van Sociale Zaken van BadenWürttemberg en overhandigde de minister een open brief over mobiele communicatie en gezondheid.De actie was een vervolg op de artsen-demonstratie van oktober 2019. N.a.v. die demonstratie vond een aantal gesprekken plaats met verschillende ministeries. Dat leverde helaas geen resultaat op. Daarom stuurde een groep Duitse artsen en psychotherapeuten in april 2020 een open brief aan bondskanselier Angela Merkel maar dat mocht helaas evenmin baten.

6. D – Privacy: veiligheid van de fysieke en digitale leefomgeving

D1. Rapport ‘Justitiële Verkenningen: Technologie, Cognitie en Justitie’ van Wetenschappelijk Onderzoekscentrum van het ministerie van Justitie*1 Citaat uit het in januari 2008 verschenen rapport: “Wij verwachten dat de volgende toepassingen op het gebied van monitoren en ingrijpen als technische werkelijkheid haalbaar zullen zijn in 2022: (...) traceren en volgen van individuen in stedelijke gebieden; individueel volgen en observeren van personen, een naadloze overdracht tussen systemen buitenshuis (GPS) en binnenshuis (cameratoezicht), en tussen publieke en private systemen; het koppelen van publieke en private informatiebronnen met het oog op een alomvattende analyse van iemands gedrag en zijn relaties met anderen; het preventief scannen van de gehele bevolking op aanleg voor crimineel gedrag; het transcranieel magnetisch stimuleren van bepaalde hersengebieden”.

D2. “Elektriciteitsnet te hacken via 'slimme' meters’’*2 Slimme elektriciteitsnetwerken, hebben digitale energiemeters die hun meterstanden doorgeven via draadloos internet. Door kwetsbaarheden in hard- en software zijn de meters op afstand over te nemen. Sommige digitale elektriciteitsmeters hebben ook een mogelijkheid ingebouwd om de stroomlevering uit te schakelen. Bovendien kunnen die opgewekte stroomstoringen zich uitbreiden naar andere elektriciteitsnetwerken, Dat blijkt uit onderzoek van beveiligingsbedrijf IOACtive uit 2009.

36

D3. Rapport van het Korps Landelijke Politiediensten (KLPD) uit 2010: “Al jarenlang ernstige toename van cybercriminaliteit.”*3 Als oorzaken hiervan noemt het rapport de snelle technologische ontwikkeling van de maatschappij waardoor nieuwe aanvalsvectoren mogelijk zijn en het lage veiligheidsbewustzijn. D4. Hoogleraar Erasmus Universiteit: ‘Gevaar ligt op de loer in slimme stad’*4 Hoogleraar Sociologie, Liesbet van Zoonen verbonden aan de Erasmus Universiteit, benoemde al in 2017 de risico’s van de ‘slimme’ stad: “Het is een miljardenindustrie en de mogelijkheden zijn enorm. Maar wat willen we eigenlijk? Wat gebeurt er met al deze data die het oplevert? Het merendeel van de mensen heeft geen flauw idee. Ook bestuurders niet.” Omdat de technologie zich razendsnel ontwikkeld acht Van Zoonen bewustwording noodzakelijk: “Dit mag je niet overlaten aan softwarebedrijven. Anders gaan particulieren er met de data vandoor en zijn we onze stad kwijt. Dit is informatie die overheden nodig hebben om een stad aan te sturen.''

D5. Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC): “Sterke toename aan ransomware aanvallen”*5 In 2019 constateerde het NCSC wereldwijd een sterke toename in het aantal ransomwareaanvallen op met name multinationals, ziekenhuizen, gemeenten, fabrieken en ICTdienstverleners. Deze aanvallen legden de productie van deze organisaties soms helemaal stil, met enorme schade tot gevolg. Lees ook: “Toename van ransomware in 2019”*6

D6. Boris Johnson pleit voor ethische discussie m.b.t. de gevolgen van digitalisering*7 In een toespraak tijdens de UN General Assembly in 2019 riep de toenmalige premier Boris Johnson op tot een ethische discussie over de menselijke vrijheid in het digitale tijdperk: “We zijn op een keerpunt in de geschiedenis beland... U kunt geheimen bewaren voor uw vrienden, voor uw ouders, uw kinderen, uw arts - zelfs uw persoonlijke trainer - maar uw gedachten voor Google verbergen is lastig. Waar kun je je in de toekomst nog verbergen? Slimme steden zullen je volgen met sensoren, allemaal verbonden door het InternetderDingen.... Geen prullenbak blijft ongeleegd en er is altijd een plek voor uw elektrische auto. Maar deze technologie zou ook kunnen worden gebruikt om elke burger 24 uur per dag onder toezicht te houden. Data is de ruwe olie van de moderne economie. Wie moet deze nieuwe olievelden bezitten?.... We weten niet wie beslist hoe we die gegevens gaan gebruiken.”

D7. Belgische veiligheidsdiensten: “Wie 5G hackt, kan het hele land in chaos onder dompelen”*8 In België hebben veiligheidsdiensten begin 2020 opgeroepen tot strengere beschermingsmaatregelen voor het uitrollen van het 5G-netwerk.

37

D8. Universiteit Maastricht betaalde hackers kwart miljoen euro: ook back-up gekaapt*9 De Universiteit Maastricht (UM) heeft begin 2020 tussen de 200.000 en 300.000 euro betaald aan hackers die het universiteit systeem met gijzelsoftware hadden vergrendeld. Het bestuur van de universiteit zag zich genoodzaakt te betalen omdat ook de back-up gekaapt was.

D9. Man gearresteerd wegens aanbieden 12 miljard inlognamen en wachtwoorden*10 De politie heeft in januari 2020 een 22-jarige man uit Arnhem opgepakt op verdenking van het aanbieden van zo'n 12 miljard inlognamen en gestolen wachtwoorden. Gebruikers konden deze tegen betaling inzien en downloaden. De politie zegt zelden zo'n omvangrijke zaak te hebben onderzocht. D10. Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC) waarschuwt: maatregelen tegen lek bij softwarebedrijf werken niet altijd*11 De maatregelen die softwarebedrijf Citrix aan klanten heeft geadviseerd nadat een lek was aangetroffen, werken soms niet. Daarvoor waarschuwt het Nationaal Cyber Security Centrum van het ministerie van Justitie en Veiligheid in 2020. Organisaties zouden moeten overwegen om de software voorlopig helemaal uit te schakelen, adviseert het NCSC. Citrixsoftware wordt gebruikt om in te loggen op bedrijfssystemen, bijvoorbeeld door mensen die vanuit huis werken. Vorige maand bleek dat er een lek zit in de beveiliging en dat hackers dat kunnen gebruiken om bedrijfsnetwerken binnen te komen en te infecteren. Lees ook “Schiphol, Tweede Kamer en Amsterdam en Rotterdam zetten Citrix uit”*12 – 2020 D11. Autoriteit Persoonsgegevens (AP): “Datalekmeldingen blijven stijgen”*13 AP-vicevoorzitter Monique Verdier in 2020: “Gegevens van burgers kunnen bij de verkeerde partij terecht komen.

Door een verkeerd verstuurde e-mail of foutief geadresseerde post. Het kan bijvoorbeeld gaan over de wijziging van een sociale voorziening zoals jeugdzorg, WMO of gemeentelijke schuldhulpverlening. Wanneer deze post wordt ingezien door onbevoegden kan dat grote impact hebben op de betrokken personen.” Lees ook: “Aantal datalekken bij de gemeente stijgt fors”*14 - 2020 D12. NOS: “Cybercriminelen hadden toegang tot gegevens cliënten ggz-instelling”*15 - 2020 Bij de Gelderse ggz-instelling Pro Persona hebben cybercriminelen toegang gehad tot patiëntgegevens. De criminelen konden d.m.v. phishing kijken in de mailboxen van twee receptionistes, een logopedist en een activiteitenbegeleider. Daarin zaten persoonlijke gegevens van honderden cliënten, zoals personalia en diagnoses. D13. NOS: “Kamer wil Nationaal rapporteur internetcriminaliteit”*16 - 2020 Er moet een onafhankelijke instantie komen die zich gaat bezighouden met internetcriminaliteit en daarover rapporteert aan het kabinet. Dat wil een ruime meerderheid van de Tweede Kamer. "Cybercrime wordt nauwelijks erkend als probleem, slachtoffers worden niet geholpen. Er is hier iets fundamenteels aan de hand", stelt initiatiefnemer Van Toorenburg (CDA).

38

D14. De Morgen.be: “De gevaren van 5G: ‘Plots kan je zaken vanop afstand saboteren en een hele economie ontwrichten’”*17 - 2020 Volgens de VS kan het Chinese Huawei stiekem achterpoortjes in mobiele netwerken gebruiken, die bedoeld zijn voor afluister toepassingen van veiligheidsdiensten. En eerder deze week bleek dat de CIA eigenaar was van een bedrijf gespecialiseerd in versleuteling, waardoor de Amerikanen decennialang de versleutelde berichten van vriend en vijand konden lezen. Wie kunnen we onze 5G-netwerken toevertrouwen? D15. NOS: “Ook in Nederland gezichtsherkenning met omstreden programma Clearview”*18 - 2020 Politiekorpsen of overheidsinstanties hebben gebruik gemaakt van de omstreden gezichtsherkenningssoftware van het Amerikaanse bedrijf Clearview AI. Dat meldt Buzzfeed News op basis van een gelekte klantenlijst. Met de software van Clearview is het mogelijk om gezichten op camerabeelden van bijvoorbeeld beveiligingscamera's te vergelijken met foto's en filmpjes die het bedrijf op internet heeft verzameld. Op die manier kunnen namen en adressen gevonden worden van de gezochte persoon. Bedrijven als Facebook, Twitter en Google willen dat Clearview daarmee ophoudt omdat het tegen de voorwaarden van hun diensten ingaat. Clearview zegt dat het de software alleen aanbiedt aan wetshandhavers.

Veel Amerikaanse politiekorpsen en de FBI gebruiken de software en ook de Amerikaanse immigratiedienst en het ministerie van justitie maken er gebruik van. Maar uit de gelekte klantenlijst blijkt dat Clearview ook actief op zoek was naar nieuwe klanten in het bedrijfsleven en de detailhandel. Zo hebben ook winkelketens, universiteiten en banken de software gebruikt. Dat ook Nederland de omstreden software heeft gebruikt was niet bekend. Ook is niet bekend om welke overheidsorganisaties en politiekorpsen het gaat en of ze alleen een proefperiode hebben gehad of dat ze betalende klanten zijn geworden. D16. NOS: ”Kabinet wil RIVM tijdelijk gebruik laten maken van zendmastgegevens”*19 2020 Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) mag als het aan het kabinet ligt maximaal een jaar lang gebruik gaan maken van geanonimiseerde gegevens van telecomzendmasten. Met de gegevens kan worden achterhaald of het in bepaalde gemeentes te druk is geweest en of de coronamaatregelen verscherpt moeten worden. Het kabinet heeft hiertoe in 2020 een noodwet gemaakt. D17. NOS: “MIVD-baas waarschuwt: telefoons en tablets van tafel bij vergaderingen”*20 - 2020 De hoogste baas van de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD) adviseert grote bedrijven niet meer te vergaderen met smartphones of tablets op tafel.

Volgens generaalmajoor Jan Swillens is er kans dat er door hackers wordt meegeluisterd als er bijvoorbeeld bedrijfsgeheimen worden besproken. D18. HP/De Tijd - “Welkom in de digi-dystopie”*21 - 2021 Sinds de coronacrisis speelt het leven van velen zich grotendeels online af. Daardoor zijn de nadelen van digitalisering zichtbaarder geworden. Ondertussen gebruiken de overheid en het bedrijfsleven steeds vaker digitale middelen om gedrag te beïnvloeden. Hoe wenselijk is dat eigenlijk? Is privacy straks alleen nog voor de rijken? ‘De Stasi in de DDR had nog geen tien procent van de informatie die Google over ons heeft. ’Professor Wijnand IJsselsteijn, hoogleraar mens- en techniek-interactie aan de Technische Universiteit Eindhoven ziet 39

‘zonder kritische reflectie’ ook risico’s in gedragsbeïnvloeding, zeker wanneer geavanceerde technologie daarbij komt kijken.

7. Bronnen Bronnen bij hoofdstuk 1 t/m 5 1. Adviesrapport 5G en Gezondheid - Gezondheidsraad - 2 september 2020 https://www.gezondheidsraad.nl/documenten/adviezen/2020/09/02/5g-en-gezondheid 2. Meeting the challenge of “Universal” coverage, reach and reliability in the coming 5G era Institute for communication system - 5G i Innovation Centre. University of Surrey https://www.surrey.ac.uk/sites/default/files/2018-03/white-paper-rural-5G-vision.pdf (pag. 4) 3. Environmental Health Trust - https://ehtrust.org/ 4. Effects of non-ionizing electromagnetic fields on flora and fauna, Part 2 impacts: how species interact with natural and man-made EMF. Part one: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34047144/ Part two: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34243228/ Part three: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34563106/ 5. University Of Washington And Johns Hopkins University Report: 5G Radiation Is Killing Animals And Wildlife https://humansbefree.com/2022/02/university-of-washington-and-johns-hopkins-university-report-5g-radiationiskilling-animals-and-wildlife.html 6. ‘Datacenter Microsoft in Wieringermeer slurpt veel meer water dan beloofd’ https://www.techzine.nl/nieuws/infrastructure/498069/microsoft-datacenter-wieringermeer-verbruikt-veelmeerwater-dan-beloofd/ https://www.rtlnieuws.nl/tech/artikel/5326566/datacenter-microsoft-hoger-verbruikdrinkwater-84-miljoen-liter 6a.

Effecten van radiofrequentieveld van 5G-communicatie op het ruimtelijke geheugen en emotionaliteit bij muizen https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09603123.2022.2149708 6b. Wilson BW, “Chronic exposure to ELF fields may induce depression”, Bioelectromagnetics 1988; 9: 195205 https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/bem.2250090211 Verkasalo PK, Kaprio J, Varjonen J, Romanov K, Heikkila K, Koskenvuo M, ''Magnetic fields of transmission lines and depression'', Am J Epidemiol 1997; 146: 1037-1045 https://academic.oup.com/aje/article/146/12/1037/111394 Zyss T, Dobrowolski JW, Krawczyk K, ''Neurotic disturbances, depression and anxiety disorders in the population living in the vicinity of overhead high-voltage transmission line 400 kV. Epidemiological pilot study'' Article in Polish, Med Pr 1997; 48: 495-505 https://europepmc.org/article/med/9501332 Zyss T, ''Epidemiological studies on neurotic disturbances, anxiety and depression disorders in a population living near an overhead high voltage transmission line (400 kV)'' Article in Polish, Psychiatr Pol 1999; 33: 535-551 https://europepmc.org/article/med/10786246 Savitz DA, Boyle CA, Holmgreen P, ”Prevalence of depression among electrical workers”, Am J Ind Med 1994; 25: 165-176 - 1994 40

https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ajim.4700250203 van Wijngaarden E, Savitz DA, Kleckner RC, Cai J, Loomis D, “Exposure to electromagnetic fields and suicide among electric utility workers: a nested case-control study”, Occup Environ Med 2000; 57: 258263 https://oem.bmj.com/content/57/4/258.short Baris D, Armstrong BG, Deadman J, Theriault G, ''A case cohort study of suicide in relation to exposure to electric and magnetic fields among electrical utility workers'', Occup Environ Med 1996; 53: 17-24 https://oem.bmj.com/content/53/1/17.short Berk M, Dodd S, Henry M, ”Do ambient electromagnetic fields affect behaviour? A demonstration of the relationship between geomagnetic storm activity and suicide”, Bioelectromagnetics 2006; 27: 151-155 https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/bem.20190 6c. Schermgebruik, blauw licht en slaap - RIVM https://www.rivm.nl/publicaties/schermgebruik-blauw-lichten-slaap 7. Datadiefstal bij DELTA Mobiel en Caiway Mobiel https://www.deltafiber.nl/nieuws/datadiefstal-bij-deltamobiel-en-caiway-mobiel/ 7a. Criminelen vallen Antwerpen aan: nog tot eind deze maand impact, hier en daar terug naar pen en papier - https://www.gva.be/cnt/dmf20221206_93471921 7b.

Nederlandse bedrijven nemen cybersecurity te weinig serieus: 'Ver-van-mijn-bedshow' https://www.deondernemer.nl/innovatie/cybersecurity/nederlandse-bedrijven-lakscybersecurityvodafone~4280438 8. Estimating the success of re-identifications in incomplete datasets using generative models https://www.nature.com/articles/s41467-019-10933-3 8a. Doelgericht digitaliseren Hoe Nederland werkt aan een digitale transitie waarin mensen en waarden centraal staan - Rathenau Instituut https://www.rathenau.nl/sites/default/files/201809/Doelgericht%20digitaliseren.pdf 9. Kennisbrief Platform Elektromagnetische Velden: Informatie voor artsen over elektrogevoeligheid https://www.kennisplatform.nl/informatie-voor-artsen-over-elektrogevoeligheid/?search_text=artsen 10. Europees Parlement: Resolutie Gezondheidsrisico’s in verband met elektromagnetische velden (EMV) https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/TA-6-2009-0216_NL.html?redirect 11. European Academy for Environmental Medicine. https://www.degruyter.com/view/j/reveh.2016.31.issue-3/reveh-2016-0011/reveh20160011.xmlhttp://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/Xref-XML2HTML-en.asp?fileid=13137&lang=en 12. European Parliamentary Research Service - 2021 https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/STUD/2021/690012/EPRS_STU(2021)690012_EN.pdf 13.

Europees Economisch en Sociaal Comité - 2021 https://docs.google.com/document/d/1SSQd942iXZ0pyal30uPgm_HoNqLINRrg/edit?usp=sharing&ouid=101645 54 4928905202994&rtpof=true&sd=true 14. Huisarts waarschuwt voor straling https://www.youtube.com/watch?v=thtwbfADS4w

Bronnen bij hoofdstuk 6: 6.A - ‘Biodiversiteit’ 1. Mount Nardi biodiversiteitsonderzoek – Australië https://5gisnietoke.nl/feiten/pdf/Mt-Nardi-WildlifeReport-to-UNESCO-FINAL.pdf 2. Exposure of insects to radio-frequency electromagnetic fields from 2 to 120 GHz. Thielens A. et al. https://www.nature.com/articles/s41598-018-22271-3 3. ‘Effect van elektromagnetische velden op insecten’ - Alain Thill in opdracht van de milieu- en consumentenorganisatie Diagnose-Funk eV, de NABU Baden-Württemberg en de Luxemburgse milieuorganisatie AKUT.https://baden-wuerttemberg.nabu.de/news/2020/september/28682.html 4. “Bees, birds and mankind – destroying nature by electrosmog”:- Ulrich Warnke https://www.naturalscience.org/publications/brochure-bees-birds-mankind-destroying-nature-electrosmog/ 41

5. BNN Vara – Vroege Vogels – Zendmasten bedreigen bijen https://www.bnnvara.nl/vroegevogels/artikelen/zendmasten-bedreigen-bijen 6. Bijenstudies - Daniël Favre https://www.stopumts.nl/pdf/Daniel%20Favre%20Bijenstudie.pdf%20Bijenstudie.pdf 7. Compilatie ter onderbouwing van het hoofdstuk ‘Bijen’ uit ‘Elektrisch Ecosysteem - alles werkt d.m.v. elektriciteit en magnetisme’. www.elektrisch-ecosysteem.nl https://drive.google.com/file/d/1NydULtB53Akdo7BsqAUgC1RcHwoi86Wg/view?usp=sharing 8. Wetenschappelijk onderzoek van de afdeling plantencelbiologie van de Universiteit van Wageningen en de gemeente Alphen aan den Rijn https://www.youtube.com/watch?v=TAAd-x7dqAo 9. Observatiegids boomschade veroorzaakt door basisstations voor mobiele telefonie.- Helmut Breunig. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27552133/ 10. Elektrisch Ecosysteem - Sander Funnema www.elektrisch-ecosysteem.nl 11. Straling Onder Toezicht – pilotproject Nulmeting Veluwe - Saskia Bosman https://www.bravenewbooks.nl/shop/index.php/catalog/product/view/id/558699/s/straling-ondertoezichtpilotproject-nulmeting-veluwe-258059-www-bravenewbooks-nl/ 12. Literatuuronderzoek RIVM https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0160412012002334?via%3Dihub 13. Environmental and Wildlife-effects - overzichtspagina https://mdsafetech.org/environmental-and-wildlifeeffects/ 14.

Bees, butterflies and Wildlife: Research on Electromagnetic Fields and The Environment. https://ehtrust.org/science/bees-butterflies-wildlife-research-electromagnetic-fields-environment/ 15. Emfs + Wildlife: 153 peer-viewed studies or articles reporting significant effects from EMF exposures on wildlife. https://www.emfresearch.com/emf-wildlife/ 6.B - ‘Verduurzaming/Energietransitie’ 1. Universiteit Utrecht: ‘5G heeft consequenties voor het milieu’ https://www.sg.uu.nl/artikelen/2019/08/5gheeft-consequenties-voor-het-milieu 2. Telecomsector: ‘fors meer energie-verbruik door 5G’ https://www.vertiv.com/nl-emea/about/news-and-insights/news-releases/2019/mwc19-vertiv-and-451researchsurvey-reveals-more-than-90-percent-of-operators-fear-increasing-energy-costs-for-5g-and-edge/ 3. Rapport: ‘1 uur smartphone-gebruik per dag produceert evenveel CO2 als VIER binnenlandse vluchten.’ https://www.mirror.co.uk/tech/using-smartphone-hour-day-produces-14978164 4. Artikel: ‘How the Internet is killing the planet’ https://oilprice-com.translate.goog/Energy/EnergyGeneral/How-The-Internet-Is-Killing-ThePlanet.html?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=nl&_x_tr_hl=nl&_x_tr_pto=wapp 5. TU-Delft: ‘Hoe geen energiente verspillen aan 5G’ https://www.tudelft.nl/stories/articles/hoe-geen-energiete-verspillen-aan-5g/ 6.

EenVandaag – Avro/Tros:n‘Dat gezellige avondje netflixen vreet energie: het is tijd voor dataschaamte https://eenvandaag.avrotros.nl/item/dat-gezellige-avondje-netflixen-vreet-energie-het-is-tijd-voor-dataschaamte/ 7. Anatomy of an AI system - https://anatomyof.ai/ 8. Rapport Franse Hoge Raad voor Klimaat: ‘5G: een niet neutrale CO2-voetafdruk’ https://www-lemonde-fr.translate.goog/climat/article/2020/12/19/5g-une-empreinte-carbone-pas-neutre-alertelehaut-conseil-pour-le-climat_6063923_1652612.html?_x_tr_sl=fr&_x_tr_tl=nl&_x_tr_hl=nl&_x_tr_pto=wapp 9. Artikel: ‘5G wordt enorme energieslurper’ – De Andere Krant https://docs.google.com/document/d/1EGhc2GKcCPnESrZP9ac7K00arsv8yEqvLTCMa5RH-qE/edit?usp=sharing 6.C - ‘Gezonde Leefomgeving’ 1. Kamerlid Laura Bromet (GroenLinks): ,,Er is nog weinig onderzoek gedaan naar de effecten van 5G. We moeten de bezorgdheid van mensen serieus nemen en dit onderzoeken.'' https://www.ad.nl/tech/kamer-wil-eerst-stralingsonderzoek-dan-pas-5g-netwerk~ab567cd6/

42

2. EZK-staatssecretaris Mona Keijzer (CDA): “Uit een tussenevaluatie van een onderzoek dat al sinds 2006 loopt, blijkt dat dagelijkse blootstelling aan straling niet leidt tot permanente gezondheidsschade.” https://www.stopumts.nl/doc.php/Berichten%20Nederland/12481/Kabinet%20vindt%20nieuw%20onder 3. Voormalig Tweede Kamerlid Maurits von Martels (CDA): ''Er is nog zoveel onduidelijk. Ik wil dit nu echt onder de aandacht brengen. Er worden mensen ziek van straling, dat geloof ik.'' https://www.rtvoost.nl/nieuws/279676/maurits-von-martels-cda-stelt-kamervragen-overelektromagnetischestraling?o=1 4. Gezondheidsraad “Advies inzake de gevaren van microgolfstraling en de daaruit afgeleide aanvaardbare stralingsniveaus”. https://drive.google.com/file/d/1bgsD6VAHttwIpr6M8nMrbCI0SC46rIOO/view 5. Nota Nationaal Antennebeleid 2000 https://www.antennebureau.nl/documenten/beleidsnotas/2018/januari/26/nationaal-antennebeleid-2000 6. Gezondheidsraad: “Straling mobieltje minstens zo gevaarlijk als meeroken.” https://www.trouw.nl/nieuws/straling-mobieltje-minstens-zo-gevaarlijkalsmeeroken~bd224ced/?referer=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2F 7. Gezondheidsraad ‘Voorzorg met Rede’ https://www.gezondheidsraad.nl/documenten/adviezen/2008/09/26/voorzorg-met-rede 8. Metingen https://www.antennebureau.nl/straling-en-gezondheid/resultaten-metingenstraling-antennes. 9.

5G Appeal https://www.jrseco.com/wp-content/uploads/2017-09-13-Scientist-Appeal-5G-Moratorium.pdf 10. “5G niet uitrollen voordat de gezondheidsrisico’s duidelijk zijn” https://www.stopumts.nl/doc.php/Berichten%20Nederland/12348/telegraaf_5g_niet_uitrollen_voordat_de_gezon dheidsrisico%E2%80%99s_duidelijk_zijn 11. Resolutie Raad van Europa: “Verlaag de blootstellingslimiet” https://www.jrseco.com/wpcontent/uploads/Raad_van_Europa_12608_dangers_of_electromagnetic_fields.pdf 12. WHO - IARC https://www.iarc.fr/wp-content/uploads/2018/07/pr208_E.pdf 13. The Lancet: “Het is tijd om de impact van de wereldwijde elektromagnetische vervuiling te beoordelen” https://stralingsbewust.info/wp-content/uploads/2019/02/The-Lancet-Planetary-electromagneticpollutiondecember-2018.pdf 14. Nederlandse rechter stelt ICNIRP-blootstellingsrichtlijn aan de kaak https://uitspraken.rechtspraak.nl/#!/details?id=ECLI:NL:RBGEL:2020:6702&showbutton=true 15. Antwoord Eric van Rongen (ICNIRP) op de vraag: ‘Is straling van mobiel en wifi schadelijk?’ https://www.youtube.com/watch?v=P_JIu1okWCI (1:34 min.) 15a. Hoofdrolspelers in het veiligheidsvraagstuk EMV - Eric van Rongen https://www.wirelessinfo.nl/nieuws/eigen-nieuws/276-hoofdrolspelers-in-het-veiligheidsvraagstuk-emv-1-ericvanrongen 16.

Het voorzorgsprincipe conform artikel 191 van het Verdrag van Europa https://maxius.nl/verdragbetreffende-de-werking-van-de-europese-unie-rome-25-03-1957/artikel191 17. Antennebureau: “[het voorzorgsprincipe] moet worden toegepast als er sterke aanwijzingen zijn dat een ingreep, bijvoorbeeld het plaatsen van antenne-installaties, ernstige effecten heeft op het milieu of onze gezondheid.” https://www.antennebureau.nl/straling-en-gezondheid/het-voorzorgsprincipe 18. Compilatie voorzorgsmaatregelen internationaal. https://www.stopumts.nl/pdf/Compilatie-RF-straling-2021.pdf 19. Waarschuwingssignalen vanuit de wetenschap: overzichtspagina https://www.emf-portal.org/en 20. "Late lessen uit vroege waarschuwingssignalen” - Europees Milieuagentschap https://www.eea.europa.eu/publications/late-lessons-2 21. Naila onderzoek (Duitsland) http://www.baubiologie-regional.de/eine_news.php3?nNewsID=243 http://www.elektrosmog-messen.de/nailastudie-kurzfassung.pdf 22. Navarro "Microgolf Syndroom" (Spanje 2001) https://www.gezondheid-enstraling.nl/Epidemologischeeffecten.html 23. Santini (Frankrijk 2002) https://www.gezondheid-en-straling.nl/Epidemologische-effecten.html 43

24. Israël (Nitenya 2004) https://www.gezondheid-en-straling.nl/Epidemologische-effecten.html http://www.powerwatch.org.uk/news/20050207_israel.pdf 25. Dr. Gerd Oberfeld (Oostenrijk 2008) http://www.apdr.info/electrocontaminacion/Documentos/Investigacion/ESTUDOS%20EPIDEMIOLOXIDOS%20E %2 0ANTENAS/Graz_resumo_ingles.pdf 26. Overige epidemiologische onderzoeken m.b.t. gezondheid en afstand tot zendmasten: Oostenrijk, Polen, Spanje, Egypte e.a. geven vergelijkbare resultaten: * Santini R et al. (2003): Survey study of people living in the vicinity of cellular phone base stations. * Schüz J et al. (2006): The "Mainzer EMF-Wachhund": results from a watchdog project on self-reported health complaints attributed to exposure to electromagnetic fields. * Berg-Beckhoff G et al. (2009): Mobile phone base stations and adverse health effects: phase 2 of a cross-sectional study with measured radio frequency electromagnetic fields. * Eger H et al. (2010): [Specific symptoms and radiation from mobile basis stations in Selbitz, Bavaria, Germany: evidence for a dose-effect relationship]. * Breckenkamp J et al. (2010): [Results of a cross-sectional study on the association of electromagnetic fields emitted from mobile phone base stations and health complaints]. * Mohler E et al. (2010): Effects of everyday radiofrequency electromagnetic-field exposure on sleep quality: a cross-sectional study.

* Bortkiewicz A et al. (2012): Subjective complaints of people living near mobile phone base stations in Poland. * Kato Y et al. (2012): Reported functional impairments of electrohypersensitive Japanese: A questionnaire survey. * Gomez-Perretta C et al. (2013): Subjective symptoms related to GSM radiation from mobile phone base stations: a cross-sectional study. * Hagström M et al. (2013): Electromagnetic hypersensitive Finns: Symptoms, perceived sources and treatments, a questionnaire study. https://www.gezondheid-en-straling.nl/Epidemologische-effecten.html 27. overzicht van 14 vergelijkbare studies https://www.norad4u.com/emf-science-studies/studieslists/cellular-towers-health-cancer/ 28. Epidemiologische onderzoeken: gezondheid gerelateerd aan mobiel bellen * "Meta-analysis of long-term mobile phone use and the association with brain tumours" L. Hardell and coll. Int J Oncol. 2008 May;32(5):1097- 1103. * "Cellular phone use and risk of benign and malignant parotid gland tumors" S. Sadetski et coll. American Journal of Epidemiology, 167(4); 15 Feb 2008. * "Mobile phone use and risk of glioma in five north European countries" - A. Lahkola and coll. Int J Cancer. 2007. 120(8):1769- 1775. * "Cell Phones and Risk of brain and acoustic nerve tumours: the French Interphone case-control study" M. Hours, E. Cardis and coll. Revue Epid. Santé Publique. 2007 Sept 10.

* "Tumour risk associated with use of cellular telephones or cordless desktop telephones" L Hardell, K Hansson Mild, M Carlberg, F Soderqvist. World J Surg Oncol. 2006; 4: 74. * "Use of cellular telephones and brain tumour risk in urban and rural areas" L Hardell, M Carlberg, and M Hansson. Occup Environ Med. 2005 June; 62(6): 390- 394 https://www.gezondheid-enstraling.nl/Epidemologische-effecten.html 29. InterPhone Meta Studie (2000) https://www.iarc.who.int/wp-content/uploads/2018/07/pr200_E.pdf 29a. Meta-analyse van 300 studies (1990- 2015) m.b.t. het gebruik van mobiele telefoon Malka N. Halgamuge (Department of Electrical and Electronic Engineering, University of Melbourne, Australia) https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0013935120301195 30. Gabriele Berg e.a. 2006 https://academic.oup.com/aje/article/164/6/538/129926 31. Freiburger Appèl http://suniam.be/freiburger.pdf 32. Bamberger Appèl 44

https://www.stopumts.nl/doc.php/Verhalen/89/bamberger_appel_100+_kinderartsen_juli_2004 33. Medisch Contact (vakblad voor Nederlandse artsen en gezondheidswerkers) - ingezonden brief van twee Nederlandse artsen. https://www.stopumts.nl/doc.php/Berichten%20Nederland/3770/medisch_contact_artsen_schrijven_brief_ met_zware_kritiek_op_de_cie_emv_van_de_gezondheidsraad. 34. Huisarts Liesbeth Adriaansens waarschuwt voor ‘elektrostress’ https://www.youtube.com/watch?v=thtwbfADS4w 35. Brieven van artsen en gezondheidsexperts in de VS en Canada aan scholen om te waarschuwen voor de risico’s van draadloze technologie voor kinderen. https://ehtrust.org/letters-doctors-wifi-schools-celltowers/ 36. Richtlijn Oostenrijkse Artsen Kamer (ÖAK) voor de diagnose en behandeling van gezondheidsklachten in verband met elektromagnetische velden. 37. Oproep landelijke organisatie van kinderartsen American Academy of Pediatrics (AAP) om de blootstellingslimieten te herzien. https://healthland.time.com/2012/07/20/pediatricians-call-on-the-fcctoreconsider-cell-phone-radiation-standards/ 38. Physicians for Safe Technology - https://mdsafetech.org/about/ 39. EU-5G-Appeal https://www.jrseco.com/nl/eu-5g-appel-wetenschappers-waarschuwen-voormogelijkeernstige-gezondheidseffecten-van-5g/ 40. International Appeal to stop 5G on Earth and in Space https://www.5gspaceappeal.org/medical-doctors 41.

Hippocrates Electrosmog Appeal - https://nl.hippocrates-electrosmog-appeal.be/ 42. Ärzte protestieren gegen 5G-Mobilfunk https://www.stuttgarter-nachrichten.de/inhalt.demoamstaatsministerium-in-stuttgart-protest-gegen-5-g-in-weissen-arztkitteln.f964401b-85f9-4915a2364f3177597300.html 43. Oncoloog Dr. van Tilburg: ‘artsen dienen meer open te staan voor stralingsproblematiek’. https://www.youtube.com/watch?v=7x7qXthpU6E&feature=youtu.be 44. Open brief Duitse artsen en psychotherapeuten aan bondskanselier Angela Merkel. https://stralingsbewust.info/wp-content/uploads/Open-brief-aan-Angela-Merkel-Appell-corona-undmobilfunkaerzte-06-04-2020.pdf 45. Persbericht/brief Nederlandse Artsen Vereniging Integrale Geneeskunde (AVIG) https://avig.nl/2082142/ 46. Rapport Zwitserse artsen voor milieubescherming (AefU): “De ontwikkeling van mobiele telefonie baart ons, artsen voor milieubescherming (AefU), zorgen.” 47. Persbericht van meer dan 3.500 medische experts en gezondheidswerkers wereldwijd over de gezondheidseffecten van de toenemende blootstelling aan straling. https://phiremedical.org/wpcontent/uploads/2020/11/Press-Release-2020-Non-Ionising-Radiation-ConsensusStatement.pdf 48. Doctors Working Group on Digital Media overhandigt minister een open brief over mobiele communicatie en gezondheid.