Elektromagnetische straling incl 5G Hoe verstandig en veilig om te gaan met draadloze technologie met respect voor mens, dier en natuur

ADVIESSTUK ELEKTROMAGNETISCHE STRALING INCLUSIEF 5G ‘HOE VERSTANDIG EN VEILIG OM TE GAAN MET DRAADLOZE TECHNOLOGIEËN, MET RESPECT VOOR MENS, DIER, EN PRIVACY’

Voorwoord Voor u ligt een document dat tot stand is gekomen in samenwerking met diverse experts, onderzoeksdeskundigen en inwoners van een Nederlandse gemeente. Het stuk dient als handleiding om samen met het College van B & W en de Gemeenteraad in de beeldvormende fase nader te onderzoeken welke maatregelen getroffen kunnen worden om de negatieve impact van de uitrol van 5G tot een minimum te beperken. Door enerzijds de uitrol van de 5G-technologie en de daarmee samenhangende toename aan stralingsbelasting en anderzijds de continue ontwikkeling van draadloze technologie zien wij de bezorgdheid van inwoners op diverse vlakken toenemen. Wij bieden aan om samen te werken in de uitvoer van de voorzorgsmaatregelen die getroffen kunnen worden. Diverse gemeenten, waaronder Bergen, Zeist, Wageningen, Amersfoort, Hilvarenbeek en Westland gingen u inmiddels voor. Bijvoorbeeld door het opstellen van lokaal antennebeleid (bijlage 1) en/of het indienen van een motie (bijlage 2).

Op basis van recentelijke terugkoppeling van inwoners, maar ook uit de jarenlange ervaring van diverse experts die onderzoek deden naar de impact van radiofrequente elektromagnetische velden, kunnen wij stellen dat er voldoende wetenschappelijk bewijs aan te leveren is van gezondheidsrisico’s voor zowel mens, dier en ook de natuur, als gevolg van het faciliteren en implementeren van steeds meer en steeds hogere frequenties draadloze technologie. Dit geldt overigens eveneens voor de eerdere generaties draadloze communicatie, te weten 2G™4G. Wij constateren ook dat de richtlijnen zoals uw gemeente die benoemt op haar website en waarvan gesteld wordt dat deze in lijn zijn met de van de VNG, hiertegen onvoldoende bescherming bieden. De reden hiervan is dat deze standpunten, waarvan gezegd wordt dat ze de lijn zijn met die van de Gezondheidsraad, geen accurate en een onvolledige weergave zijn van de actuele stand van de wetenschap (onderbouwing in hoofdstuk 6: ‘Achtergronddocument’- onderdeel 6.C).

Zo verwijst iedereen kruislings naar elkaar op basis van gedateerde gegevens en geven noch VNG, noch GGD (en dus evenmin gemeenten) een juiste invulling aan wat de Gezondheidsraad per september 2020 in het adviesrapport 5G en Gezondheid aan de regering heeft geadviseerd*1: blootstelling monitoren voor, tijdens en na de uitrol van 5G; meer onderzoek doen; de 26 GHzfrequentieband niet voor 5G in gebruik nemen en -”omdat niet uitgesloten kan worden dat ook blootstelling onder de nieuwste ICNIRP-norm de potentie heeft de gezondheid te schaden”- voorzorg toepassen en blootstellingen zo laag als redelijkerwijs mogelijk houden. (Meer informatie over ICNIRP in hoofdstuk 6: ‘Achtergronddocument’ - onderdeel 6.C: paragraaf 2, 6, 7, 10, 11 en 14). Zelfs de voorzitter van de commissie Elektromagnetische Velden van de Gezondheidsraad, prof. dr. ir. Hans Kromhout stelt:

2

“Het is best gek dat we een hele populatie blootstellen aan een technologie waarvan we nog niet hebben kunnen onderzoeken welke effecten dit heeft op de gezondheid”.

Daar de landelijke overheid door allerlei politieke redenen vooralsnog niet voorziet in onafhankelijk onderzoek en/of maatregelen om inwoners beter te beschermen, menen wij dat het aan de gemeente zelf is om zich op het ‘voorzorgsprincipe’ te beroepen en hierin haar verantwoordelijkheid naar haar inwoners en omgeving te nemen. Tevens zal de gemeente zich haar autonomie en eigen regie op het gebied van digitale veiligheid laten ontglippen als zij zich niet goed laat informeren over de implicaties die de plannen van de centrale overheid rondom ‘smart cities’ met zich meebrengen. Het ontwikkelen van een eigen visie op dit vlak is voor de waarborging van grondrechten van inwoners, haar bestuur en beider autonomie van essentieel belang daar de beslissingen die u nu als college neemt niet meer terug te draaien zijn als bepaalde technologie eenmaal ‘aangezet’ en in apps en processen geïntegreerd gaat worden. Wij snappen dat veel gemeenten momenteel overvraagd raken op de diverse onderdelen die de 5G-uitrol met zich meebrengt. Aangezien dit complexe materie betreft welke ook veel verschillende expertisegebieden raakt, is het moeilijk laveren tussen de mogelijkheden die 5G biedt en waar, ook ethisch gezien, voorzorg betracht dient te worden met de ingebruikname van deze technologie.

Echter, met de ambitieuze doelstellingen en aanverwante wet- en regelgeving die elkaar vanuit de centrale overheid zeer snel opvolgen, is het belangrijk om tóch lokaal pas op de plaats te maken om zodoende deze autonomie en regie te bewaren: foutieve beslissingen in dit kader kunnen vaak verstrekkende gevolgen hebben. Wij hopen met dit document de gemeente handvatten te geven om op de diverse onderdelen en impactgebieden zorgvuldig beleid en acties te kunnen helpen definiëren die gehoor gaan geven aan de, in onze ogen, gegronde bezorgdheid van inwoners.

3

INHOUD 1. Inleiding

5

2. Welke implicaties heeft de (nabije) digitale toekomst voor gemeenten?

5

3. Waarom het volgen van VNG-, GGD- en RIVM-standpunten geen uitkomst 8 meer biedt. 4. Gevolgen voor de gemeente

9

5. Beleidssuggesties: Het voorzorgsprincipe in de praktijk

16

6. Achtergronddocument bij Adviesstuk 5G

19

7. Bronnen

41

8. Bijlagen

48

4

1. Inleiding De ontwikkelingen op het gebied van de draadloze technologie gaan erg snel. Onze wereld wordt, zonder directe vraag vanuit de consument, steeds digitaler. Tevens wordt er steeds meer gebruik gemaakt van draadloze verbindingen. Met de komst van het Internet of Things (IoT) communiceren ook steeds meer apparaten draadloos met elkaar. Deze toename van het aantal draadloze toepassingen, de exponentiële toename hierdoor van dataverkeer en navenant energieverbruik hebben tot gevolg dat er steeds meer zendantennes en datacenters bij (moeten) komen, waardoor ook de hoeveelheid elektromagnetische straling steeds meer en steeds sneller toeneemt. Op dit moment zijn de gevolgen hiervan op mens, dier en natuur en onze privacy volledig onderbelicht. In de hoofdstukken 2 t/m 5 lichten wij dit nader toe. Hoofdstuk 6 dient daarbij als achtergronddocument waarin hetgeen wij in de eerdere hoofdstukken naar voren brengen nader onderbouwd wordt.

2. Welke implicaties heeft de (nabije) digitale toekomst voor gemeenten? Na 2G (GSM), 3G (UMTS) en 4G (LTE) is in 2020 de 5e generatie (5G) van draadloze zendtechnieken uitgerold. De Rijksoverheid wil eind 2023 de volgende 5Gfrequentie gaan veilen: 3,5 GHz. Rond 2025 moeten de Nederlandse gemeenten ‘omgetoverd’ zijn in ‘slimme steden’ (smart cities). Dit heeft tot gevolg dat gemeenten nu al te maken hebben met het aanleggen van de infrastructuur hiervoor (ondergrondse kabels en glasvezel) en de plaatsing van heel veel extra zendantennes en small cells (en bij sommige gemeenten grote datacenters) op gemeentegrond en in het straatmeubilair. 2.1

Wat is er nieuw?

In tegenstelling tot 4G maakt de 5G-technologie gebruik van ‘beamforming’: een rechtstreeks op de individuele gebruiker gerichte databundel (afb. 1). Daarnaast krijgen we met 5G te maken met millimetergolven. Dit zijn hogere in het microwave spectrum vallende frequenties (3,5 en 26 GHz). Niet alleen gebouwen, ook bomen vormen hierbij een obstakel en zullen om die reden mogelijk gekapt moeten worden.*2 Vanwege het korte bereik en de hinder als gevolg van gebouwen zullen, teneinde een volledige dekking te bereiken, heel veel kleine zendantennes (small cells) in het publieke domein geplaatst moeten worden: ongeveer om de 10 tot 250 meter. Deze zullen in onze directe leefomgeving geplaatst worden: op lantaarnpalen, verkeerslichten, bushokjes, reclame-zuilen etc. De Rijksoverheid heeft op 3 juli 2018 het Actieplan Digitale Connectiviteit gepubliceerd. Hierin valt o.a. te lezen dat gestreefd wordt naar een landelijke dekkingsgraad van minstens 98% in 2023 waarbij iedereen kan beschikken over een vaste verbinding van tenminste 100 Megabit per seconde (Mbps) en een grote meerderheid over 1 Gigabit per seconde (Gbps). Stralingsarme gebieden zullen daarmee tot het verleden behoren en blootstelling zal niet meer vermeden kunnen worden. 5

Afb.1- Stralingsdistributie van een stad o.b.v. ‘beamforming’

2.2

Welke impact heeft dit op een gezonde leefomgeving?

Er zijn steeds meer mensen (maar ook dieren en planten: zie hoofdstuk 6: ‘Achtergronddocument’ - onderdeel 6.A) die (ernstige) gezondheidsklachten ervaren door elektromagnetische straling van o.a. zendmasten, smartphones en wifi o.a. in en om het huis, op school, de werkplek én in publieke instellingen. Daarbij is het des te zorgelijker dat de maximale blootstellingsrichtlijn voor beamforming (nieuw met 5G) in maart 2020 verhoogd is van 61 naar 122 V/m (oftewel van 10.000.000 naar 40.000.000 microWatt/m2). Een verdubbeling (oftewel verviervoudiging) dus! In bijlage 3 treft u aan welke aandoeningen al zijn aangetoond op fracties van deze limieten. Centrale overheden van andere landen stelden niet voor niets lagere limieten in (bijlage 4) op basis van diverse onderzoeken die aantoonbare schade op al veel lagere blootstelling constateerden (zie hoofdstuk 6 ‘Achtergronddocument’ onderdeel 6.C: paragraaf 5, 6, 7, 10, 11, 13 en 18). Het Antennebureau stelde tijdens een presentatie in Zeist in februari 2020 dat dit komt omdat er in andere landen gewoonweg ‘andere politieke’ keuzes gemaakt worden. M.a.w.: daar waar de ‘politiek’ onder druk van de bevolking gedwongen wordt tot lagere blootstellingslimieten gelden blijkbaar andere interpretaties van wat ‘gezondheidsschade’ is.

Van de hogere 5G-frequenties (vanaf 26 GHz) weten we inmiddels dat deze grotendeels 1 tot 2 millimeter in huidweefsel doordringen. Aangezien de huid een metabolisch actief orgaan is met een zeer complexe structuur die vele orgaan-, endocriene en immunologische functies, zintuigen en receptoren, talloze zenuwuiteinden, cytokinen en andere regulerende verbindingen bevat, kan dit leiden tot allerlei biologische verstoringen waaronder DNA-schade. Dit komt bovenop de reeds van eerdere generaties (2G t/m 4G) onderzochte en ook bekende gezondheidsrisico’s, bijvoorbeeld als gevolg van verstoringen in het elektromagnetische veld van onze hersengolven, waardoor er veranderingen in de hersenactiviteit optreedt. Onderzoekers zeggen dat dit ziekten als Alzheimer, ALS en dementie zou verklaren. Biologische effecten worden wel gemeten (o.a. mutaties in DNA, verhoogde oxidatieve stress, verlaagde hemoglobinespiegels -eiwit in bloed dat zuurstof van de longen naar de rest van het lichaam vervoert- en schade aan lichaamscellen waaronder rode bloedcellen, hersenen, chromosomen en enzymen), 6

maar er wordt gesteld dat niet alle biologische effecten zich direct tot (ernstige) ziekten zullen ontwikkelen. Dit klopt wellicht voor de korte termijn maar dat komt omdat deze zich pas na langere blootstelling zullen manifesteren (denk aan bovengenoemde DNA-veranderingen en de verhoogde oxidatieve stress die een ‘marker’ voor vele chronische ziekten is, waaronder kanker). Er zijn echter vele biologische effecten die nu al geconstateerd worden en die als indicator kunnen dienen van wat er aan het veranderen is in het lichaam (afb. 2). We weten namelijk dat causaal verband is aangetoond tussen blootstelling aan elektromagnetische straling en bijvoorbeeld hoofdpijn, oorsuizen, concentratieproblemen, depressie, prikkelbaarheid etc. (zie hoofdstuk 6: ‘Achtergronddocument’ - onderdeel 6.C: paragraaf 15 t/m 18). Wereldwijd onderzoek van de WHO wijst uit dat 3% van de bevolking klachten ondervindt. Totdat de gevolgen van straling, bijvoorbeeld d.m.v. een bevolkingsonderzoek, onderzocht worden en dat wat we al wel weten een grotere bekendheid krijgt, zullen niet alleen patiënten maar ook veel eerstelijns artsen deze symptomen mogelijk niet aan straling toeschrijven.

Reden hiervoor is onder andere dat er tot op heden in het curriculum van Nederlandse artsenopleidingen opmerkelijk genoeg geen enkele aandacht aan dit onderwerp wordt besteed en er evenmin na- of bijscholing voor medici is op dit gebied.

Afb.2: Diagram of mechanisms linked to electromagnetic fields (EMF) exposure - Publication reference : Scientific committee on the Electromagnetic Fields - csif-cem.

7

Terwijl EMV toch een alomtegenwoordige gezondheidsbepalende omgevingsfactor vormen. In dit verband is ook de stelling van de voorzitter van de commissie Elektromagnetische Velden van de Gezondheidsraad prof. Kromhout veelzeggend: “Er worden alléén technische metingen uitgevoerd, in de buurt van 5G antennes. Er wordt geen blootstelling van individuen gemeten, geen toekomstscenario’s doorgerekend en geen gezondheidsrisico’s ingeschat. Dat moet anders. Je moet de industrie niet zomaar haar gang laten gaan.”

3. Waarom het volgen van VNG-, GGD- en RIVM-standpunten geen uitkomst meer biedt We hebben momenteel te maken met een discrepantie tussen ‘dat wat er al in de wetenschap bekend is’ en de acties van voorzorg die hieruit zouden moeten volgen vanuit de overheid en de diverse adviserende instanties. We zagen hierboven al dat het standpunt van de Nederlandse overheid (en dus van de aanverwante instellingen) om de maximale blootstelling aan te houden, gebaseerd is op een politieke keuze. Dit vinden we dan uiteraard ook terug in de communicatie op bijvoorbeeld de site van de VNG. Hier wordt namelijk naast alle voordelen die een digitale toekomst voor onze economie heeft verder niets gezegd over de mogelijke schade aan mens, dier en natuur. De VNG neemt zelf geen stelling in maar verwijst, als verlengstuk van EZK (zie voor het standpunt van dit ministerie hoofdstuk 6 ‘Achtergronddocument’ onderdeel 6.C: paragraaf 1) direct naar de site van het Kennisplatform EMV (een samenwerkingsverband van niet alleen RIVM en GGD maar ook TNO, Kema, Agentschap Telecom en ZonMw). U ziet door de samenstelling van dit platform al dat er een spanningsveld ontstaat tussen economische belangen en wetenschappelijke feiten.

Dit komt duidelijk naar voren in de standpunten die het Kennisplatform inneemt: Opwarming: “Velden met hogere frequenties kunnen leiden tot opwarming van lichaamsdelen, vergelijkbaar met wat een magnetron met voedsel doet. Dergelijke effecten treden pas op als de sterkte van het elektromagnetisch veld boven de blootstellingslimieten komt.” (...) “Bij blootstelling aan zendsignalen die lager zijn dan de blootstellingslimieten is in

wetenschappelijke onderzoek geen bewijs gevonden voor mogelijke gezondheidseffecten. In die onderzoeken is gekeken naar het mogelijk ontstaan van hersentumoren en schade aan het DNA. Ook is gekeken naar mogelijke effecten op zintuigen, hersenen, het zenuwstelsel, hart en bloedvaten, hormonen, het afweersysteem, de vruchtbaarheid en effecten tijdens de zwangerschap.”

In hoofdstuk 6: ‘Achtergronddocument’ - onderdeel 6.C: paragraaf 5, 7, 8, 10, 11 en 18 onderbouwen wij waarom deze beweringen op z’n minst onvolledig en op bepaalde punten zelfs absoluut incorrect zijn. Gemeenten zullen zich helaas vanuit een eigen autonomie moeten verdiepen in wat er allemaal al bekend is over de gevolgen van straling en de huidige ‘ontoereikende’ blootstellingslimiet. Gerenommeerde onderzoekers op dit gebied (zoals bijvoorbeeld Devra Davis van Environmental Health Trust - EHTrust)*3 strijden al jaren om de 8

veelheid aan wetenschappelijke onderzoeken in de politieke arena onder de aandacht te brengen en te wijzen op de grote schadelijke gezondheidseffecten en de (maatschappelijke) gevolgen die hieruit zullen volgen als er geen verantwoordelijkheid wordt genomen door landelijke en/of lokale bestuurders. Met het volgen van de VNG-lijn wordt, zoals gezegd, in essentie het standpunt van het Kennisplatform EMV gevolgd. Echter, zoals wij uiteen zullen zetten, druist dit standpunt direct in tegen een aantal belangrijke gemeentelijke doelstellingen. Wij zoomen hieronder in op een viertal speerpunten waarvan wij menen dat de 5Gimplementatie er invloed op heeft: A. Biodiversiteit B. Verduurzaming/Energietransitie: besparen van energie, warmte en water. C. Gezonde Leefomgeving D. Privacy: veiligheid van de fysieke (en digitale) leefomgeving.

ad A: Biodiversiteit Voor de goede orde en ter volledigheid: De risico’s van elektromagnetische velden voor flora en fauna worden door zowel de landelijke overheid als door instanties als ICNIRP, de Gezondheidsraad, het Kennisplatform EMV en dus ook de VNG volledig buiten beschouwing gelaten. Het ecosysteem is voor kritieke levensondersteunende informatie echter afhankelijk van de natuurlijke elektromagnetische velden van de aarde. Hoe schadelijk kunstmatige elektromagnetische velden (EMV) in dit opzicht zijn, blijkt onder andere uit de in 2021 gepubliceerde studie ‘Effects of non-ionizing electromagnetic fields on flora and fauna, Part 2 impacts: how species interact with natural and man-made EMF’.*4 Daarin worden talloze nadelige en synergetische effecten op zoogdieren, vogels, insecten, amfibieën, reptielen, microben en vele soorten flora benoemd. Het betreft zowel de oriëntatie en migratie, het foerageren, de voortplanting, paring, nestbouw, territoriaal onderhoud en verdediging als ook de vitaliteit, levensduur en overleving. Indien de gemeente de doelstelling heeft de biodiversiteit te verbeteren en als maat der dingen te classificeren maar tegelijkertijd beslissingen neemt die deze helpt ‘teniet te doen ‘, dan is de gemeente contraproductief bezig. In hoofdstuk 6: ‘Achtergronddocument’ - onderdeel 6.A staan tal van onderzoeken uit diverse jaren (o.a.

ook van RIVM zelf, reeds uit 2013: zie hoofdstuk 6: ‘Achtergronddocument’ onderdeel 6.A: paragraaf 5) waarin de negatieve impact van elektromagnetische velden op planten en dieren beschreven wordt. Recent onderzoek uit februari 2022 van de University of Washington en Johns Hopkins University, getiteld ‘5G Radiation Is Killing Animals And Wildlife’ toont aan dat zelfs zeer lage stralingsniveaus negatieve effecten hebben op de gezondheid van verschillende zoogdieren, vogels, bijen en zelfs microben.*5 9

Daarnaast kunt u in hoofdstuk 6: ‘Achtergronddocument’ - onderdeel 6.A: paragraaf 1 een beschrijving vinden van één van de meest uitgebreide nulmetingsonderzoeken ooit, al tussen 2000-2015 uitgevoerd in een ongerept natuurgebied in Australië, Mount Nardi met als conclusie:

“...that the effects of this technology and its application on Mt. Nardi over the last fifteen years, affect not only the top of the life chain species but they are devastating the fabric of the continuity of the World Heritage, causing genetic deterioration in an insidious, massive and ever escalating scale. To truly understand what these studies reveal is to stare into the abyss.”

Samenvattend en vrij vertaald is de uiterst alarmerende en niet mis te verstane conclusie van dit onderzoek dus dat de plaatsing van zendmasten op Mount Nardi gedurende de 15 onderzoek jaren een verwoestende impact heeft gehad en dat draadloze technologie een sluipmoordenaar is die genetische achteruitgang op een immer uitbreidende schaal veroorzaakt. adB: Verduurzaming/Energietransitie: besparen van energie & warmte en water Na de uitrol van 4G steeg het dataverbruik met 80%, vandaar dat er voor 5G ook naar hogere frequentie-banden moest worden uitgeweken. Met 5G wordt wederom een forse stijging in dataverkeer verwacht. Inherent aan meer dataverkeer is een hoger energieverbruik. Niet alleen vanwege de grotere hoeveelheden datatransmissie die 5G als nieuwe feature heeft maar ook door de plaatsing van minstens vijf keer meer antennes, die nodig zijn voor juiste dekking. Voor al deze extra zenders en 'small cells' is energie nodig, zo ook voor de opslagcapaciteit (datacenters en koeling) van de data die zij genereren. Ook de consument zal meer energie gaan verbruiken omdat de nieuwe generatie 5G-mobieltjes en alle apparaten van het Internet of Things (IoT) het verbruik alleen maar vergroten (door het aantal devices en de vergroting van data intensiteit). Meer energieverbruik betekent tegelijkertijd dus ook meer CO2-uitstoot.

Dit is slecht voor het klimaat en maakt de VN-duurzaamheidsdoelen onhaalbaar. Hier wordt echter liefst geen nadruk op gelegd. Maar de feiten wijzen inmiddels anders uit: Zo bleek het ‘luchtgekoelde’ Microsoft-datacenter in het Noord-Hollandse Wieringermeer voor het koelen van zijn servers in 2021 maar liefst 84 miljoen liter drinkwater verbruikt te hebben. Dat is ruim vier keer meer dan de 12 tot 20 miljoen liter water die Microsoft datzelfde jaar naar eigen zeggen verbruikt zou hebben.*6 Water- en energieverbruik en uitstoot van broeikasgassen, het is allemaal onlosmakelijk met elkaar verbonden. 5G als ‘groene verbinder’, zoals bijvoorbeeld KPN het graag voorspiegelt, is als we naar de omvangrijke infrastructuur kijken die voor een dergelijke technologie vereist is (waaronder datacentrales en de bijbehorende koelsystemen), feitelijk alleen een mooi marketingverhaal. Goed onderzoek naar het daadwerkelijke energie- en waterverbruik en dat vervolgens afzetten tegen de vermeende ‘besparingen’ wordt niet gedaan. Gezien de onlosmakelijke verweving van onderzoek en de benodigde financiering is het niet in het belang van de telecom-industrie om duidelijk te maken hoe niet-duurzaam de 10

draadloze technologie feitelijk is. Voor gemeenten is het wel belangrijk om te weten dat we, onder de streep, o.a. als gevolg van de toename van datatransmissie en -opslag, alleen maar meer energie (en water) gaan gebruiken. Alle duurzaamheidsverhalen over eventuele besparingen, omdat bijvoorbeeld lantaarnpalen, thermostaten en koelinstallaties uit zichzelf aan- of uitgaan ten spijt. Problemen rondom energie- en stroomtoevoer zullen alleen maar toenemen. Dat stroomnetwerken al jaren tegen hun maximale capaciteit aan zitten en bijvoorbeeld extra laadpunten voor elektrische auto’s nu al een probleem vormen, is bij dit alles een veeg teken. Voor artikelen en rapporten die dit alles onderschrijven verwijzen wij u graag naar hoofdstuk 6: ‘Achtergronddocument’ - onderdeel 6.B. ad C: Gezonde Leefomgeving Wanneer een gemeente stelt dat ‘een hoge leefkwaliteit’ voor haar inwoners een doel is. Een hoge leefkwaliteit betekent volgens de eigen nota o.a. een goede gezondheid en welzijn. Deze twee elementen zijn uiteraard het gevolg van een sterk en gezond fysiek alsook mentaal lichaam. Nu kennen wij allemaal voorbeelden waaruit blijkt dat mobiele technologie niet altijd een heel positieve invloed hierop heeft. Kinderen zitten bijvoorbeeld meer binnen en op hun telefoon dan dat ze gaan sporten of buiten spelen.

Onze mentale gezondheid heeft te lijden onder de sociale druk van ‘fear of missing out’ en deel willen nemen aan de ideale digitale werelden. Steeds meer kinderen maar ook volwassenen lijden aan een informatie overload (met mentale aanverwante klachten) doordat ze continu ‘connected’ moeten zijn. De menselijke maat is steeds moeilijker vast te houden als deze door ‘artificial intelligence’ of systemen vervangen wordt. De kernboodschap is al sinds de jaren ‘80 dat alles er steeds ‘efficiënter en beter’ op wordt. Maar is dat wel zo? Waar volgens telecom reclames ons leven makkelijker, interessanter en efficiënter wordt gemaakt, zien we in de praktijk dus ook de keerzijde: die van een steeds individueler en sociaal afgesloten maatschappij. De inclusieve samenleving zal eerder afbrokkelen dan toenemen; sociale intermenselijke en fysieke contacten worden naar de achtergrond geschoven en de verharding die door toenemende digitalisering en dito communicatie volgt omdat mensen elkaar niet meer kunnen ‘vinden’ leidt dan weer tot diverse andere sociale en of financiële problemen welke op hun beurt zich als domino-effect door kunnen vertalen naar lichamelijke en psychische klachten. Helaas zien we de gevolgen hiervan elke dag weer.

Hoewel slechts een summiere opsomming, hebben we het hierboven alleen nog maar over de ‘indirecte’ gevolgen van een toenemend gebruik van mobile devices en apps die zich de afgelopen jaren een hoofdrol in ons leven hebben vergaard. De directe ‘gezondheidsgevolgen’ van deze in toenemende mate ‘geconnecteerde’ wereld (waarin steeds meer mensen ‘slimme’ accessoires continu en direct op of zelfs in het lichaam dragen) zitten hem o.a. in de straling (en met name de nietthermische effecten daarvan) die zowel 2 t/m 4G als de hogere 5G-frequenties uitzenden. Zo toonde recent onderzoek*6a bijvoorbeeld wederom het, al sinds 1988 in meerdere studies aangetoonde*6b, verband tussen EMV en het optreden van depressies aan (in dit geval bij blootstelling aan 4,9 GHz: o.a. de frequentie waar wifi en modems gebruik van maken). Naast de directe relatie tussen EMV en depressiviteit is er overigens eveneens een causaal verband te leggen tussen 11

bijvoorbeeld prikkelbaarheid en depressies als gevolg van slapeloosheid veroorzaakt door blootstelling aan blauw (LED-)licht.*6c Voorstanders van 5G zeggen dat er nog geen geaccepteerd wetenschappelijk mechanisme is vastgesteld op basis waarvan de non-thermische effecten van 5G vastgesteld kunnen worden. Dat om die reden berichten hierover ontkend kunnen worden en we 5G derhalve als veilig kunnen beschouwen, is natuurlijk een drogredenering. Het selectief negeren en/of defactualiseren (ontkennen, versluieren en verdachtmaken) van gevalideerde literatuur, onder meer door ICNIRP, is in onze optiek een ernstige vorm van misleiding. De conclusie zou moeten zijn dat er controverse bestaat over de veiligheid en dat voorzorg daarom geboden is (zie hoofdstuk 6: ‘Achtergronddocument’ - onderdeel 6.C: paragraaf 10 t/m 15). Dat er, ondanks de aanbeveling van de Gezondheidsraad uit 2020 om a) een onafhankelijk nulmeting onderzoek te doen, b) te blijven monitoren en c) de 26 GHz frequentie niet in gebruik te nemen, aan geen van deze punten gehoor is gegeven door het Kabinet, geeft al aan dat er weinig waarde wordt gehecht aan gezondheid gerelateerde feiten en er alleen in economisch en technisch opzicht naar mogelijkheden en kansen wordt gekeken.

Dat er bovendien tot op heden, zoals ook te lezen valt in het 5Gadviesrapport van de Gezondheidsraad, überhaupt nog geen goede meetmethode voor 5G is om ‘stralingsintensiteit’ en dus blootstellingsrisico ‘s goed te kunnen schatten en monitoren zou sowieso een reden moeten zijn om pas op de plaats te maken. De regering zou, net als in de chemische industrie ooit is gedaan (helaas pas na jarenlange incidenten en ernstige gezondheidsgevolgen), harde richtlijnen moeten opstellen als: No ‘onafhankelijke’ data - No market. Het is in dit kader misschien ook niet verrassend dat enkele landen om ons heen wél tot lagere blootstellingslimieten hebben besloten. Beschikken zij over andere wetenschappelijke data dan Nederland? Het antwoord is uiteraard nee, zij maken alleen andere (politieke) keuzes. ad D: Privacy: veiligheid van de fysieke (en digitale) leefomgeving Veiligheid wordt nu met name beschreven vanuit de fysieke omgeving, maar de digitale veiligheid van inwoners is evenzo belangrijk en wordt buiten beschouwing gelaten. Beeldvorming op welke gebieden deze digitale omgeving (veiligheid & privacy) straks onder druk komt te staan door koppeling van de fysieke en digitale wereld middels IoT (o.a ook door centrale wetgeving geleid) is van essentieel belang. Dit is géén toekomstmuziek maar nu al volop aan de orde.

Met 5G wordt een alsmaar toenemende hoeveelheid aan apparaten, systemen en accessoires aangesloten op het Internet of Things (IoT). Niet alleen binnenshuis maar ook in de publieke buitenruimte (afb. 4 en 5).

12

Afb. 4: Steeds meer Nederlanders gebruiken slimme apparaten en systemen - Bron: CBS - dec. 2022

Afb. 5: Steeds meer Nederlanders gebruiken slimme accessoires - Bron: CBS - dec. 2022

Al deze slimme apparaten, systemen en accessoires genereren data en zijn op afstand te bedienen, niet alleen door de gebruiker maar ook door de fabrikant of door kwaadwillenden. De afhankelijkheid van alle technologie zorgt voor een toename van de kwetsbaarheid van vitale processen van de maatschappij als gevolg van mogelijke verstoringen door hackers, stroomuitval of spionage. Slimme apparaten in huis, in de zorg, in het vervoer en bij de overheid worden risicovolle schakels die aangevallen kunnen worden. Cybercriminaliteit groeit al jaren exponentieel. Sinds 2019 neemt het aantal meldingen van ransomware toe (ransomware is een vorm van malware die bestanden of apparaten blokkeert en vervolgens een betaling van de gebruiker vereist om de toegang te herstellen). Begin 2020 ging het bijvoorbeeld goed mis bij een aantal grote overheidsinstellingen in Nederland. De Universiteit van Maastricht betaalde losgeld om haar gegijzelde computernetwerk (inclusief het back-up systeem) te bevrijden. Amsterdam, Rotterdam en andere gemeenten zagen zich genoodzaakt om servers uit te schakelen. Meer recent (december 2022) maken bronnen melding van de mogelijke 13

diefstal van gegevens van tienduizenden klanten bij Delta Mobiel en Caiway. De klantgegevens blijken uit de bestelomgeving te zijn ontvreemd, maar wie achter de diefstal zit en hoe de gegevens precies zijn gestolen, is niet bekend.*7 In de nacht van 5 op 6 december 2022 hebben cybercriminelen een aanval gepleegd op het Antwerpse gemeentelijke informaticasysteem.*7a Uit het onlangs gepubliceerde Fit for the Future-onderzoek van Vodafone Business*7b blijkt echter onder andere dat één derde van de 322 ondervraagde organisaties geen idee heeft wat te doen in geval van security-problemen als hacking, phishing, ransom- en malware. 16 procent geeft toe er niet veel over nagedacht te hebben en slechts 25 procent heeft een duidelijk plan en treft maatregelen. Met de nieuwe Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (WIV), beter bekend als de Sleepnetwet, hebben de AIVD en de MIVD sinds 2018 een vrijbrief gekregen om middels automatische systemen (Artificial Intelligence - AI) alles ongelimiteerd in de gaten te houden. Ze mogen conform die nieuwe wet ook hacken. Met 5G, de slimme stad en het IoT ontstaat er een walhalla voor de geheime diensten. Ze kunnen overal meekijken en zelfs ook ingrijpen. Op die manier vervagen de privacygrenzen en komt ons gehele leven in de handen van onzichtbare machten. Wat er met alle verzamelde data gebeurt, is voor het grootste deel onduidelijk.

Burgers hebben onder deze omstandigheden geen menselijk lokaal ‘loket’ meer als hen iets overkomt. Een goed voorbeeld hiervan is de ongewenste situatie die begin 2022 in Apeldoorn ontstond, waarbij overal in het publieke domein witte kastjes aan lantaarnpalen werden opgehangen. Noch het uitvoerende bedrijf RadioLed, noch de Gemeente Apeldoorn (voorloper in de ontwikkeling tot ‘slimme stad’) kon of wilde duidelijkheid verschaffen over de aard of toedracht van dit project en de bestemming van het daarmee gepaard gaande dataverkeer. Het geeft niet veel vertrouwen als een overheidsorgaan geen antwoord kan en/of wil geven op de vraag welke data verzameld wordt en wat er met deze data gebeurt. Momenteel lopen technologie en datagebruik ‘vooruit’ op de beleidsmaking. Probleem daarmee is dat de put doorgaans pas gedempt wordt nadat het kalf verdronken is. We zitten inmiddels in een rijdende trein en het is wachten op een eerste ongeluk omdat iemand is vergeten voor slagbomen te zorgen. Als bijvoorbeeld camera’s worden geplaatst op lantaarnpalen om zogezegd verkeersdrukte te monitoren, dan kan die dezelfde functie ook worden gebruikt om middels automatische nummerplaatregistratie vast te stellen dat er een overtreding wordt begaan en, zonder enige mogelijkheid tot verweer, direct een boete van uw rekening af te schrijven.

De koppeling van persoonlijke of geanonimiseerde data aan één individu geeft overheden en bedrijven vrij spel. “Geanonimiseerde data van mensen kan nog steeds worden herleid tot individuele personen. Onderzoekers van de Université Catholique de Louvain kunnen je met een handvol kenmerken tot 99,98 procent accuraat identificeren.” * 8 De burger die overal ‘te volgen’ is en middels zijn handel en ‘data’-wandel sporen achterlaat, wordt, onafhankelijk van of er wel of geen wetgeving is, uiterst bestuur- en controleerbaar voor overheden en bedrijven. Want het hebben van wetgeving is één 14

aspect, maar de handhaving ervan en controle erop (en dus bescherming van grondrechten) is een tweede en daar rammelt het proces vaak. In een 5G-wereld bestaat namelijk geen privacy meer en verdwijnt ‘ethiek’ bedoeld of onbedoeld vaak naar de achtergrond. De menselijke maat wordt ‘wegbezuinigd’ en vervangen door geautomatiseerde processen. In plaats van voor de technologische vooruitgang te kiezen, zouden er publieke debatten moeten worden gevoerd over de wenselijkheid van een dergelijke geautomatiseerde controlestaat: wie gaat die besturen? Wie zit er mee te kijken en luisteren met onze levens? Dat is volledig duister voor de burger (en dit treft dus ook uzelf). Een ongekend omvangrijk en diep in ons leven ingrijpend digitaliseringsproject als 5G en het Internet of Things behoeft de instemming van de burger. Het Rathenau Instituut (een organisatie die zich bezighoudt met vraagstukken op het snijvlak van wetenschap, technologie en samenleving en die politiek, beleid en samenleving daarover informeert) riep de overheid al in 2018 op hierover een maatschappelijk debat met de bevolking te voeren. *8a Dit is echter nooit gebeurd. Het zou daarom wellicht een goed idee zijn om met de aanpalende gemeenten als Huizen, Blaricum, Laren maar ook nog regionaal draagvlak te creëren met betrekking tot het aspect ‘digitale veiligheid’.

Ter nadere onderbouwing van dit alles verwijzen wij u naar hoofdstuk 6: ‘Achtergronddocument’ - onderdeel 6. D.

5. Beleidssuggesties: ‘Het voorzorgsprincipe in de praktijk’ Het Kennisplatform EMV geeft op haar site de volgende definitie van het voorzorgsprincipe: “Als er wetenschappelijke onzekerheid is over de gezondheidseffecten van een (nieuwe) technologie, dan kan een persoon of een overheid uit voorzorgsmaatregelen nemen tegen de mogelijke (schadelijke) effecten. Deze maatregelen kunnen uiteenlopen van een vinger aan de pols houden tot beperkende maatregelen of een algeheel verbod op of vermijden van de betreffende technologie.”

Dat er op het gebied van de risico’s van elektromagnetische velden sprake is van ‘wetenschappelijke onzekerheid’ brengen wij in hoofdstuk 6: ‘Achtergronddocument’ - onderdeel 6.C: paragraaf 11 uitgebreid aan het licht. Er klinken dan ook al jaren, vanuit verschillende wetenschappelijke kanten, oproepen tot het invoeren van beleid op basis van voorzorg. Het is daarom op zijn minst opmerkelijk te noemen dat, gezien het hierboven gestelde, het Kennisplatform EMV geen noodzaak ziet om 5G te beperken en/of de ICNIRP-blootstellingsrichtlijn te herzien. Evenmin wordt geduid wat een ‘de vinger aan de pols houden’ eigenlijk inhoudt. Dat dit zelfde Kennisplatform Elektromagnetische Velden in 2012 een ‘kennisbrief’*9 voor artsen inzake patiënten met gezondheidsklachten als gevolg van 15

elektromagnetische velden publiceerde waarin onder andere gesteld wordt: “U kunt uitgaan van de drie mogelijke verklaringen die er zijn voor de gezondheidsklachten: De klachten worden veroorzaakt door elektromagnetische velden; de klachten hebben een psychische oorzaak; de klachten worden veroorzaakt door andere milieufactoren of ziekten. Een combinatie van bovenstaande factoren is ook mogelijk”, geeft op zijn minst te denken. Ook vanuit andere overheidsinstanties klinkt al jaren een oproep tot voorzorg. Zo nam bijvoorbeeld het Europees Parlement in 2009 al de resolutie Gezondheidsrisico’s in verband met elektromagnetische velden (EMV)*10 aan waarin de lidstaten o.a. geadviseerd wordt publieksvoorlichting te geven over de mogelijke gezondheidsrisico’s van straling. Dit is in Nederland in ieder geval niet gebeurd. Zoals het onderstaande schema laat zien, komen er daarnaast van instanties als de Raad van Europa, de European Parliamentary Research Service en de European Economic Social Committee signalen dat beleid op basis van voorzorg, waaronder de verlaging van de blootstellingslimiet, dringend is gewenst:

Wie roept op tot aanpassing

Raad van Europa resolutie 12608

gestelde MicroW /m2 Jaar Limiet Volt/m

waarom

Detail

2011

100

Boven deze norm bewezen gezondheidsschade

100.000 x lager dan huidige in NL gehanteerde norm

Overdag 1000 ‘s nachts 100

EMF-richtlijn naar de toenmalige stand van de wetenschap op basis van 308 studies Zie bron*11

European Academy for Environmental Medicine. 2016

0,2

Overdag 0,6 ‘s nachts 0,2

Voorzorgsprincipe, nader onderzoek en afzien van 26 GHz voor

2020

Niet uitgesloten dat de gestelde blootstellingsnorm de gezondheid kan schaden

2021

Voldoende bewijs dat 4506000 MHz kankerverwekkend is voor Uitrol 5G komt mensen en waarschijnlijk neer op een experiment op ook voortplanting & ontwikkeling schaadt incl. de bevolking. Geen studies foetus van mens en dier bekend van 24100 MHz *12

Zo laag als redelijkerwijs mogelijk Idem

Gezondheidsraad

European Parliamentary Research Service

European Economic Social Committee

2021

Niet vermeld

Aanbeveling ICNIRPnorm te herzien

Niet vermeld

5G

Wetenschappers over de hele wereld hebben bewijs geleverd van Voorzorgsprincipe gezondheidsschade en nader onderzoek *13

16

In dit kader is het wellicht goed te weten welke moties er al in andere gemeenten ingediend en aangenomen zijn met het verzoek om, alvorens 5G verder uit te rollen, tot een goed onderbouwde visie en duidelijk beleid te komen. In bijlage 2 treft u alle moties aan voor zover die ons bekend zijn. Op basis van de vier benoemde speerpunten geven wij hieronder een opsomming van mogelijkheden waarop het ‘voorzorgsprincipe’ vormgegeven zou kunnen worden. Hierbij zou niet alleen het verlagen en het herzien van de blootstellingslimiet op basis van wetenschappelijk vastgestelde biologische ontregelingen en nonthermische effecten op de mens en de natuur, maar ook het maken van een pas op de plaats met 5G naar onze mening centraal moeten staan. Voorzichtigheid nu is immers beter dan spijt achteraf.

NB: Alvorens nader op de vier speerpunten in te gaan, willen wij u adviseren uw expertise m.b.t. het ‘dossier EMV’ aan te scherpen. Uit gesprekken zowel met inwoners (van verschillende gemeenten) als met vele andere bronnen merken wij namelijk dat zij in het contact met bestuurders nogal eens stuiten op een grote mate van onwetendheid waar het de risico’s en keerzijden van de hedendaagse draadloze technologieën betreft.

Beleidssuggesties algemeen: ● Bij twijfel niet oversteken! ● Kennis en dialoog: open een gesprek voor brede ‘Beeldvormingsfase’ met diverse industrie-onafhankelijke experts en inwoners. ● Pauzeer de uitrol (stop verdere upgrade van 5G), neem de tijd voor een zorgvuldig lokaal antenne- & small cell-beleid. ● Pas het voorzorgsprincipe toe op huidig plaatsingsbeleid (vergunningen) van antennes rondom scholen, kinderdagverblijven, ouderen instellingen, ziekenhuizen en natuurgebieden. ● Stel fondsen beschikbaar voor eigen onafhankelijk onderzoek en metingen naar gezondheidsrisico’s voor mens en negatieve effecten voor dieren en de natuur. ● Doe onderzoek in samenwerking met eerstelijns-artsen om in kaart te brengen welke somatisch onvoldoende lichamelijk verklaarbare klachten (SOLK) hun patiënten ervaren; welke klachten mogelijk samenhangen met blootstelling aan EMV en of bepaalde klachten vaker voorkomen bij patiënten die in de directe omgeving van antennes wonen. De Bredase huisarts Liesbeth Adriaansens waarschuwt haar patiënten al sinds 2009: “Elektrostress komt heel veel voor. In ieder geval volgens de schatting van de WHO zou het bij 3% van de bevolking voorkomen. Dat betekent in deze praktijk, van 3000 mensen, dat daar negentig mensen zijn die klachten hebben.” *14

17

6. Achtergronddocument Inleiding In dit hoofdstuk willen wij nader inzoomen op de vier benoemde speerpunten en op basis daarvan onderbouwen dat er feitelijke en wetenschappelijke argumenten en concrete bezwaren zijn om een pas op de plaats te maken met 5G en/of voor het voorzorgsprincipe te kiezen.

Punten die daarbij aan de orde komen zijn o.a.:

● ‘Waarom er op gebied van risico’s voor mensen, dieren en de natuur op zijn minst sprake is van ‘wetenschappelijke verdeeldheid’ en ‘twijfel’. (Onderdelen 6.A: ‘’’Biodiversiteit’ en 6.C: ‘Gezonde Leefomgeving’)

● ‘Hoe de inzet van de nieuwe 5G-technologieën bijdraagt aan het gestaag toenemen van energie- en waterverbruik van o.a. datacentrales maar ook van huishoudens’. (Onderdeel 6.B: ‘Verduurzaming/Energietransitie’)

● ‘Op welke manier onze privacy met de verdere uitrol van 5G in toenemende mate onder druk komen zal komen te staan’. (Onderdeel 6.D: ‘Privacy: veiligheid van de fysieke en digitale leefomgeving’)

18

6. A - Biodiversiteit

A1. Mount Nardi biodiversiteitsonderzoek – Australië*1 In de periode 2000 -2015 deed het team van botanicus Mark Broomhall onderzoek naar de gevolgen van de komst van 3G- en 4G-zendmasten voor flora en fauna in de Gondwana regenwouden van Oost-Australië (Mount Nardi). Het onderzoek werd voorafgegaan door een nulmeting waarvan de conclusie luidde dat de biodiversiteit in het Nardi-natuurreservaat toenam. Na de plaatsing van 3G-zendmasten (tussen 2000 en 2004) constateerde de onderzoekers een verminderde insecten-diversiteit in het gebied. Tussen 2006 en 2009 werden er verbeterde versies van 3G geïnstalleerd en vervolgens zagen de onderzoekers 27 vogelsoorten vertrekken uit het gebied. Tussen 2012 en 2013 werden er nieuwe 4G-zendmasten gebouwd. Direct daarna waren nog eens 49 vogelsoorten verdwenen en waren alle plaatselijk bekende vleermuissoorten schaars geworden. Ook verdwenen insecten, motten, vlinders, kikkers, padden en mierensoorten. Het eindresultaat van het onderzoek luidde: 1. VLEERMUIZEN:

3 soorten zeldzaam geworden/ verdwenen 2. VOGELS:

88 soorten zeldzaam geworden/ verdwenen 86 soorten vertonen onnatuurlijk gedrag 3. KIKKERS/ PADDEN: verdwenen 4. INSECTEN: 80-90% afname algemene insecten-populatie Motten, vlinders, mieren en bijen zeldzaam geworden Aangezien het gebied waaruit de dieren wegvluchtten zich in een straal van 3 km rondom de zendmasten bevond en de biodiversiteit en buiten die cirkel nog altijd toenam, konden de onderzoekers andere oorzaken uitsluiten. Eindconclusie van de onderzoekers “De plaatsing van zendmasten op Mount Nardi heeft over de afgelopen 15 jaren een verwoestende impact gehad. Draadloze technologie is een sluipmoordenaar. Zij veroorzaakt genetische achteruitgang op een immer uitbreidende schaal.” De resultaten van het onderzoek zijn aangeboden aan UNESCO.

A2. Onderzoeken naar de gevolgen voor insecten

19

Exposure of insects to radio-frequency electromagnetic fields from 2 to 120 GHz. Thielens A. et al. - 2018*2 Conclusie: de hogere 5G-frequenties zorgen voor opwarming van insecten waardoor veranderingen in gedrag en fysiologie en morphologie kunnen optreden. De wetenschappelijke analyse ‘Effect van elektromagnetische velden op insecten’*3 is in 2020, uitgevoerd door bioloog en milieuwetenschapper Alain Thill in opdracht van de milieuen consumentenorganisatie Diagnose-Funk eV, de NABU Baden-Württemberg en de Luxemburgse milieuorganisatie AKUT. Alain Thill is als Master of Science) verbonden aan de Universiteit van Freiburg waar hij onderzoek doet in Zoölogie, Plantkunde en Ecologie.

Conclusie: naast pesticiden en het verlies van leefgebieden, heeft ook straling van mobiele telefoons negatieve effecten op insecten.

A3. Onderzoek naar de gevolgen voor bijen “Bees, birds and mankind – destroying nature by electrosmog”:*4 Onderzoek uit 2009 waarin de Duitse bioloog Ulrich Warnke aantoont dat bijen die hebben blootgestaan aan kunstmatige elektromagnetische velden eerder geneigd zijn hun soortgenoten en kroost aan te vallen. Ook konden de bijen hun korf niet meer terugvinden. Ook trekvogels raakten elkaar kwijt in de nabijheid van zendmasten en bleken in wateren terecht te komen waar ze niet thuishoren. Zendmasten kunnen een bedreiging vormen voor honingbijen. De elektromagnetische golven verstoren de navigatie capaciteiten van werkbijen die nectar uit bloemen verzamelen om de bijenpopulatie te onderhouden. Als een zendmast in de buurt van een bijenkorf stond, konden de werkbijen niet terugkeren, aldus milieudeskundige Sainuddin Pattazhy in 2009. Daardoor bleef de koningin alleen achter met de eitjes en stortte de kolonie binnen tien dagen in, zo bleek uit het onderzoek*5 in de zuidelijke deelstaat Kerala. De Zwitserse bioloog Daniël Favre, adviseur voor bijenteelt en voormalig wetenschappelijk medewerker bij het Zwitsers Nationaal Laboratorium voor Biotechnologie, deed in 2009 onderzoek*6 naar het gedrag van bijen.

Favre plaatste twee mobiele telefoons boven een bijenkorf en na 25 tot 40 minuten lieten de bijen een reeks hoge piepjes horen: gevaar! In een vervolgonderzoek in 2012 toonde Favre hetzelfde aan. Document*7 met 11 pagina’s aan wetenschappelijke aanwijzingen dat niet-thermische, nietioniserende elektromagnetische velden, via verschillende mechanismen, een impact hebben op elk facet van het leven van bijen. Dit is een compilatie bijeengebracht ter onderbouwing van het hoofdstuk ‘Bijen’ uit het in 2019 gepubliceerde boek ‘Elektrisch Ecosysteem - alles werkt d.m.v. elektriciteit en magnetisme’.

A4. Onderzoeken naar de gevolgen voor bomen

20

Wetenschappelijk onderzoek*8 van de afdeling plantencelbiologie van de Universiteit van Wageningen en de gemeente Alphen aan den Rijn toonde in 2010 aan dat wifi en mobiele telefonie bomen ziek maakt. Aanleiding voor het onderzoek was dat gemeenteambtenaren in Alphen aan de Rijn bij één op de tien bomen van alle boomsoorten onverklaarbare afwijkingen aan de bast constateerden. (Het percentage zieke bomen was in 2015 zelfs gestegen van 10 procent naar 70 procent.) In diezelfde periode vond ook de grootste stijging in het gebruik van mobiele telefonie en draadloos internet plaats. In het onderzoek werden onder andere essen drie maanden lang blootgesteld aan zes wifiaccess-points op 50 tot 300 cm afstand, met frequenties tussen de 2412 en 2472 megahertz (MHz). De bladeren bleken een loodglans achtige kleur te krijgen, wat duidt op het afsterven van de boven- en onderepidermis van de bladeren. Ook werd verdroging, achterblijvende groei en bladsterfte vastgesteld. Dit laatste met name bij de bomen die het dichtst bij de stralingsbronnen stonden. De Duitse wetenschapper Helmut Breunig publiceerde in 2016 een uitgebreide observatiegids*9 waarin hij boomschade liet zien, veroorzaakt door basisstations voor mobiele telefonie.

Het in 2019 verschenen boek ‘Elektrisch Ecosysteem, alles werkt door middel van elektriciteit en magnetische’*10 van Sander Funneman meldt: “Bij een Letlands onderzoek uit 1999 werden dennennaalden en kegels verzameld van de toppen van oude pijnbomen op vier locaties in de buurt van de zendmast. Daarbij werd ook het stressgehalte in de bomen gemeten. De onderzoeksconclusie luidde: de straling leidt tot een versnelde harsproductie, genetische afwijkingen en een versneld verouderen van pijnbomen”. Elders in het boek schrijft Funneman: “In Noord-Amerika zijn de afgelopen halve eeuw talloze gevallen van espen afname geregistreerd en sinds 2004 is er in Colorado een enorme sterfte van jonge bomen waargenomen. Onderzoek hiernaar suggereert dat de hoogfrequente straling van zendmasten een sterk nadelig effect heeft op de groeisnelheid en de sterfte van de ratelpopulier”. Het boek maakt ook melding van een gedetailleerde lange termijnveldmonitoring die van 2008 tot 2015 In de Duitse steden Bamberg en Hallstad werd uitgevoerd: “Daarbij werden observaties en fotografische opnamen van ongebruikelijke of onverklaarbare schade aan de bomen gemaakt, naast metingen van elektromagnetische straling.

De metingen van de bomen bracht aanzienlijke verschillen aan het licht tussen de beschadigde kant van de boom die gericht was op een zendmast en de andere kant van de boom die niet naar de mast gekeerd was. De controlegroep bomen in stralingsarme gebieden die geen enkel visueel contact met een zendmast had, vertoonde geen schade.

Het in 2021 gepubliceerde boek ‘Straling Onder Toezicht – pilotproject Nulmeting Veluwe’*11, Van de Nederlandse biologe Saskia Bosman, beschrijft een onderzoek uit 1996 waarin geconstateerd wordt dat “microgolven een langdurige neerwaartse trend veroorzaken in de hoeveelheden calcium en zwavel in de bladeren van de beuk met trends die evenredig waren met de kracht van het radiozendstation”.

A5. Overzichtspagina’s m.b.t. de gevolgen voor flora en fauna

21

Het RIVM heeft in 2013 een analyse van 113 onderzoeken*12 gefinancierd. Het betrof onderzoeken naar de ecologische effecten van elektromagnetische velden. Conclusie: Twee derde van de studies lieten significante negatieve effecten zien bij zeer lage stralingsniveaus waarvan 50% bij dieren en 75% bij bomen en planten. Ook werden er verstoringen in de ontwikkeling en reproductie bij vogels en insecten waargenomen. Honderden wetenschappelijke publicaties (zie bijgevoegde links) over het effect van straling op natuur en dieren in het wild*13: * Amfibieën * Vleermuizen * Bijen en insecten * Vogels * Vissen en zeedieren * Zoogdieren * Planten en zaden * Reproductie * Reptielen * Bomen * Bacteriën en Schimmels. Vele wetenschappelijke publicities: Bees, butterflies and Wildlife: Research on Electromagnetic Fields and The Environment. *14 Overall-conclusie van biologen wereldwijd: “Draadloze elektromagnetische straling verstoort de natuurlijke elektromagnetische velden van de aarde en daarmee de navigatie en andere complexe cellulaire en biologische processen bij zoogdieren, vogels, vissen, insecten, bomen, planten, zaden, bacteriën en schimmels.” Emfs + Wildlife: 153 peer-viewed studies or articles reporting significant effects from EMF exposures on wildlife. *15

6. B - Verduurzaming/Energietransitie B1. Universiteit Utrecht: ‘5G heeft consequenties voor het milieu’*1 In 2016, dus ver voor de komst van 5G, waren datacenters al verantwoordelijk voor twee procent van de jaarlijkse wereldwijde uitstoot van broeikasgassen. Dit is drie keer zoveel als de Nederlandse Spoorwegen en zelfs meer dan de totale uitstoot van de luchtvaartsector. En uit gegevens van het CBS blijkt dat de levering van elektriciteit aan Nederlandse datacenters tussen 2017 en 2019 steeg van 1,6 naar 2,7 miljard kWh, een toename van 66 procent. Terwijl 5G op dat moment nog niet eens uitgerold was. B2. Telecomsector: ‘fors meer energieverbruik door 5G’*2 Telecomoperators voorzien dat de toekomstige vraag naar 5G-verbindingen leidt tot een fors hogere energierekening. Ze verwachten dat de energiekosten met 150 tot 170 procent zullen stijgen doordat 5G-netwerkapparatuur fors meer energie verbruikt. Dit blijkt in 2019 uit onderzoek van Vertiv, de Amerikaanse leverancier van apparatuur en diensten voor datacenters, in samenwerking met 451 Research. De onderzoekers verwachten dat de grootste toename plaatsvindt in macro-, node-, netwerk- en datacenter gebieden.

22

B3. Rapport: ‘1 uur smartphone-gebruik per dag produceert evenveel CO2 als VIER binnenlandse vluchten.’ - 2019*3

B4. Artikel: ‘How the Internet is killing the planet’*4 Academici waarschuwden in 2019 dat de internetexplosie en de toenemende connectiviteit via het internet der dingen en slimme apparaten de wereldwijde uitstoot tegen 2020 met 3,5 procent en tegen 2040 met 14 procent zouden kunnen verhogen. In een update van een collegiaal getoetste studie uit 2016 zegt de Zweedse onderzoeker Anders Andrae dat de stroomvraag van de ICT-industrie waarschijnlijk zal toenemen van 200-300 terawattuur (TWh) elektriciteit per jaar in 2017 tot 1.200-3.000 TWh in 2025. Alleen al datacenters kunnen 1,9 gigaton (Gt) aan CO2-uitstoot uitstoten, of 3,2 procent van het wereldwijde totaal. B5. TU-Delft: ‘Hoe geen energie te verspillen aan 5G’*5 Wijlen dr. Earl McCune, voorheen professor aan de TU Delft en gespecialiseerd in duurzame draadloze communicatiesystemen, stelde begin 2020 dat draadloze communicatiediensten verantwoordelijk zijn voor drie procent van de wereldwijde energievraag. McCune waarschuwde dat het mobiele dataverkeer binnen tien jaar maar liefst honderd tot tienduizend keer zo hoog zal zijn. “Het probleem is dat de communicatie-industrie zich vooral heeft gericht op het maximaliseren van het aantal data dat per seconde kan worden doorgegeven. Het was niet van belang of dit ook op een energie-efficiënte manier gebeurde”, aldus de professor. B6.

EenVandaag Avro/Tros: ‘Dat gezellige avondje netflixen vreet energie: het is tijd voor data-schaamte’ - 2020*6 “Met woorden als 'de cloud' en 'de virtuele wereld' wekt de tech-sector graag de indruk dat zij geen vervuilende en verspillende industrie is, maar een schone nieuwe groene wereld creëert. In werkelijkheid leggen de bedrijven op grote schaal beslag op grondstoffen, hulpmiddelen en vooral energie. Op de website ‘Anatomy of an AI system*7 laat Stikker zien hoe dit in zijn werk gaat. "Er is geen grens aan de hoeveelheid data die deze bedrijven willen verzamelen, versturen en opslaan. Als het energiegebruik van de sector in het huidige tempo blijft groeien, worden Apple, Amazon, Google en Facebook de grootste energieslurpers van het komende decennium. Dat brengt al onze klimaatdoelen en de hele energietransitie in gevaar. Als we dan denken: laat maar gaan, dan zijn we gewoon te laat." B7. Rapport Franse Hoge Raad voor Klimaat: ‘5G: een niet neutrale CO2-voetafdruk’’*8 De Franse Hoge Raad voor Klimaat, een onafhankelijk overheidsadviesorgaan bestaande uit deskundigen met technische en economische expertise op het gebied van klimaatwetenschap, waarschuwde in 2020 in een rapport dat de uitrol van 5G-technologie kan leiden tot een sterke toename van het stroomverbruik en de uitstoot van broeikasgassen. B8.

Artikel: ‘5G wordt enorme energieslurper’ – De Andere Krant - 2022*9 Volgens Ericsson zal het wereldwijde maandelijkse mobiele datagebruik in 2026 vijf keer zo hoog zijn als in 2020. ING voorziet dat het dataverkeer in 2030 op jaarbasis twintig keer 23

hoger zal liggen dan in 2018. En dat terwijl exploitanten van datacentrales in 2018 al aan de bel trokken over een dreigend stroomtekort als gevolg van het groeiend aantal datacentrales. Iets wat hoogspanningsnetbeheerder Tennet al in 2007 aan zag komen. China beschikt momenteel over het grootste commerciële 5G-netwerk ter wereld. Volgens een rapport van milieu-organisatie Greenpeace, verschenen in 2021, is China ook het land met de hoogste uitstoot van broeikasgassen. Als gevolg van het 5G-netwerk zal het totale jaarlijkse stroomverbruik voor mobiele communicatie in China de komende jaren naar verwachting met 488 procent toenemen, stelt het rapport. In 2035 zou dit neerkomen op ongeveer 296,5 miljard kilowattuur. Dat is evenveel als het jaarlijkse energieverbruik van heel Spanje.

6.C - Gezonde Leefomgeving

C1. EZK vindt nader onderzoek voorafgaand aan de landelijke 5G-uitrol niet nodig

In de zomer van 2019, vóór de komst van 5G, drong de Tweede Kamer aan op een onafhankelijk onderzoek door de Gezondheidsraad. Kamerlid Laura Bromet (GroenLinks): ,”Er is nog weinig onderzoek gedaan naar de effecten van 5G. We moeten de bezorgdheid van mensen serieus nemen en dit onderzoeken.”*1

De destijds verantwoordelijke, gewezen EZK-staatssecretaris Mona Keijzer (CDA) achtte dit aanvankelijk niet nodig: “Uit een tussenevaluatie van een onderzoek dat al sinds 2006 loopt, blijkt dat dagelijkse blootstelling aan straling niet leidt tot permanente gezondheidsschade.”*2 Een tweede verzoek vanuit de Tweede Kamer volgde eind 2019. Dat werd wel ingewilligd en op 2 september 2020 publiceerde de Gezondheidsraad het adviesrapport ‘5G en Gezondheid’ (zie hieronder bij punt 2). Let wel: de landelijke uitrol van 5G was op dat moment al gerealiseerd. In het rapport wordt onder andere opgeroepen tot voorzorg. Daarnaast wordt gemeld dat gezondheidseffecten als kanker, verminderde mannelijke vruchtbaarheid, slechtere zwangerschapsuitkomsten, geboorteafwijkingen en veranderingen in elektrische activiteit in de hersenen ‘waarschijnlijk’ zijn. Het rapport is van oktober 2020 tot februari 2021 drie keer geagendeerd ter bespreking in de Tweede Kamer, maar dat is evenzovele keren uitgesteld. Bovendien heeft EZK besloten de adviezen van de Gezondheidsraad naast zich neer te leggen. Kortom: de Nederlandse overheid heeft het verantwoord geacht om 5G uit te rollen zonder dat er (zowel nationaal als internationaal) onderzoek was verricht naar de veiligheid c.q. schadelijkheid ervan en zonder dat de Nederlandse Gezondheidsraad een advies aan de regering had uitgebracht over 5G.

Algemeen landelijk politiek beleid m.b.t. EMV/5G

24

Hoewel het adviesrapport ‘5G en Gezondheid’ oproept tot voorzorg en, waar het onder andere gaat over een ziekte als kanker, zelfs spreekt van ‘waarschijnlijk’, en er wereldwijd vele tienduizenden onafhankelijke, wetenschappelijke kwaliteitsstudies zijn die op gezondheidsrisico’s wijzen, is er binnen het ministerie van VWS geen enkele bewindspersoon met de aan elektromagnetische velden (EMV) gerelateerde gezondheidsrisico’s in de portefeuille. “‘Samen gezond, fit en veerkrachtig’. Onder dit motto zet het ministerie van VWS zich in voor de gezondheid en kwaliteit van leven van alle Nederlanders” zo beschrijft de VWS-website de missie van het ministerie. Toch stuurt VWS burgers met zorgen over en/of gezondheidsklachten als gevolg van straling van EMV structureel door naar het ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK). Sinds 2017 hebben verschillende politici Kamervragen gesteld en moties ingediend over EMV. Zo trok voormalig Tweede Kamerlid Maurits von Martels (CDA) in 2017 aan de bel. In een interview met RTV-Oost in 2017 liet hij weten: ''Er is nog zoveel onduidelijk. Ik wil dit nu echt onder de aandacht brengen. Er worden mensen ziek van straling, dat geloof ik.''*3 Daarna, in 2019, volgden Laura Bromet (GroenLinks), Joba van den Berg (CDA) en Lammert van Raan (PvdD). En in 2020 en 2021 Thierry Baudet (FvD) en Chris Stoffer (SGP).

De rode draad in de reacties vanuit EZK: “geen wetenschappelijk bewijs van gezondheidseffecten” en “veilig zolang de limiet niet wordt overschreden.” C2. Gezondheidsraad In december 1975 publiceerde de Gezondheidsraad het rapport “Advies inzake de gevaren van microgolfstraling en de daaruit afgeleide aanvaardbare stralingsniveaus”. Het rapport was samengesteld op verzoek van de toenmalige minister en de staatssecretaris van Volksgezondheid en Milieuhygiëne. Conclusie: biologische, niet-thermische veranderingen bij lage stralingsbelasting en vele mogelijke gezondheidseffecten in cellen, bloed, hersenen, chromosomen en enzymen. *4 In de Nota Nationaal Antennebeleid 2000 meldde de Gezondheidsraad op pag. 23: “Er is op dit moment in Nederland geen wettelijke mogelijkheid om plaatsing van antennes (en daarmee ook van basisstations) op grond van gezondheidsoverwegingen te reguleren. De Commissie beveelt aan dat hierin wordt voorzien, bijvoorbeeld door wijziging van de Telecommunicatiewet of de Wet Milieubeheer.”*5 In 2003 stelde de Gezondheidsraad vast dat elektromagnetische stralingen, die door gsm- en UMTS-installaties worden uitgezonden gevaarlijk zijn voor de gezondheid.

*6 Bovendien schreef de Gezondheidsraad in 2008 dat het voorzorgsprincipe gehanteerd moet worden wanneer er sprake is van een plausibel risico en dat er sprake is van een plausibel risico “...als ten minste enkele erkende experts op het betreffende vakgebied zich zorgen maken over die dreiging.”*7 In het adviesrapport 5G en Gezondheid van 2 september 2020 laat de Gezondheidsraad het volgende weten: “De commissie kan geen antwoord geven op de vraag of blootstelling aan 5G-frequenties daadwerkelijk gezondheidsrisico’s oplevert” omdat het nog niet bekend is wat de feitelijke blootstelling aan radiofrequente elektromagnetische velden is omdat 5G nog maar deels in gebruik is genomen. In de samenvatting van het rapport wordt gemeld 25

• • •

Invloed 5G-frequenties op gezondheid deels nog niet onderzocht Daadwerkelijke gezondheidsrisico’s van 5G niet bekend Samenhang tussen 5G-frequenties en gezondheidsschade niet aangetoond, maar voor een aantal ziekten niet uit te sluiten: kanker, verminderde mannelijke vruchtbaarheid, slechtere zwangerschapsuitkomsten en geboorteafwijkingen.