Bijlage 3 Koersdocument Circulair Waddinxveen Circulair dd 6-12-2021
Tekst van het document
KOERSDOCUMENT
CIRCULAIR WADDINXVEEN Op weg naar een circulaire economie
NOVEMBER 2021
COLOFON IN OPDRACHT VAN: De Gemeente Waddinxveen
ONDERZOEKSTEAM Daniel Bieckmann Roos Bernson Jorrit Vervoordeldonk
GRAFISCH ONTWERP Svetlana Lezina Marta Sierra García
Met dank aan de lokale ondernemers en medewerkers voor hun bijdrage
2
CIRCULAIR WADDINXVEEN
INHOUDSOPGAVE Managementsamenvatting
4
01. INTRODUCTIE
8
02. CONTEXTANALYSE GEMEENTE WADDINXVEEN
14
03. CIRCULAIRE DOELEN
21
04. ACTIERICHTINGEN CIRCULAIR WADDINXVEEN
36
Bronnen
81
3
CIRCULAIR WADDINXVEEN
MANAGEMENTSAMENVATTING De Gemeente Waddinxveen wil de Duurzaamheidsvisie 2015-2025 herzien. Het document wat voor u ligt, beschrijft de koers richting een circulaire economie. Dit koersdocument zal worden gebruikt als input voor het nieuwe Koersdocument Duurzaamheid.
VISIE VOOR EEN CIRCULAIR WADDINXVEEN IN 2050 In 2050 is een circulaire economie de norm in Waddinxveen: van demontabele gebouwen van natuurlijke materialen tot het maken van waardevolle producten van overgebleven grondstoffen. De gemeente geeft het goede voorbeeld: ze koopt circulair in en ontwikkelt een circulaire gebouwde omgeving. Ze ondersteunt en stimuleert bewoners en ondernemers om zowel circulair als duurzaam te leven. Bewoners in Waddinxveen begrijpen circulariteit
De lineaire economie
en gebruiken circulaire principes in hun dagelijks leven. Bewoners gebruiken circulaire faciliteiten zoals Repair Café’s en kringloopwinkels om spullen van hoge kwaliteit her te gebruiken. Dit wordt hen vanaf jongs af aan al meegegeven via onderwijstrajecten waarin lokale circulaire initiatieven worden opgezet en ondersteund.
faciliterende en stimulerende rol in en zorgt voor een optimale samenwerking met ondernemers en andere koplopers.
Lokale ondernemers bieden een breed scala aan circulaire producten en stimuleren bewoners om voor duurzamere producten te kiezen. Ook de grotere maakindustrie in en rondom Waddinxveen draagt hieraan bij. Op de aanwezige vrije (bedrijventerrein) ruimte in Waddinxveen wil de gemeente zoveel mogelijk nieuwe bedrijven vestigen die expliciet functioneren volgens de waarden van een circulair economisch systeem, in balans met lokale en mondiale ecosystemen. Waddinxveen werkt intensief samen met haar lokale maakindustrie om tot circulaire verdienmodellen te komen. De gemeente neemt een
Aan de hand van de beleidsanalyse en inzichten uit de interviews met gemeentelijke werknemers en ondernemers zijn vijf focusthema’s gekozen:
De circulaire economie
een onhoudbaar systeem
N IKE RU
GE B
WEGGOOIEN
4
EN MM TE
PRODUCEREN
GE BR
CIRCULAIRE GEMEENTELIJKE ORGANISATIE
CIRCULAIRE GEBIEDSONTWIKKELING EN -BEHEER
CIRCULAIR ONDERNEMEN
CIRCULAIRE (GLAS)TUINBOUW
CIRCULAIR LEVEN EN CONSUMEREN
HER BE S
ONTGINNEN
EN MM TE
N KE UI
HER BE S
een systeem zonder afval
KERNTHEMA’S CIRCULAIR WADDINXVEEN 2050
CIRCULAIR WADDINXVEEN
DE GEMEENTELIJKE ROLLEN
KOERSEN
ACTIERICHTINGEN
De gemeente kan verschillende rollen innemen en instrumenten gebruiken om de transitie te versnellen. Bijvoorbeeld een faciliterende rol in het samenbrengen van belangrijke partijen. Hardere instrumenten zie je in het verplichten van circulaire ontwikkelingen in weten regelgeving.
Aan de hand van de achtergrondanalyse zijn per thema specifieke koersrichtingen geïdentificeerd die verder richting geven aan het circulaire beleid. Deze koersen zijn in het diagram hieronder weergegeven.
Interviews met medewerkers van gemeente Waddinxveen laten zien dat momenteel de rol van de gemeente faciliterend en ondersteunend is (visievorming en aanjagen). Dit koersdocument en het nieuwe Koersdocument Duurzaamheid leggen een strategische en politieke basis voor een circulaire economie in Waddinxveen. De gemeente neemt een actieve, faciliterende en stimulerende rol in om circulariteit met haar eigen beschikbare instrumenten en daarbuiten aan te jagen. Hierbij maakt ze waar mogelijk gebruik van de hardere instrumenten als stadsbeheer en wet- en regelgeving.
Duidelijke doelen geven richting aan beleid en een focus op de transitie naar een circulaire economie. De kennis over een circulaire economie staat nog aan het begin, daarom zou het goed zijn de richtingen flexibel te houden. Een eerste stap is gezet door voor elk van de thema’s en geformuleerde actierichtingen een reeks aan circulaire doelen op te stellen die een pad schetsen naar een circulaire economie in 2050.
Na verschillende analyses is een lijst met 36 actierichtingen opgesteld. Deze actierichtingen kunnen de gemeente Waddinxveen helpen in de transitie naar een circulaire economie. De actierichtingen worden bekeken vanuit de rol van gemeente Waddinxveen, maar focussen zich ook op andere belangrijke spelers als ondernemers, bewoners en publieke instellingen. De selectie van actierichtingen maakt gebruik van diverse instrumenten die gemeente Waddinxveen kan inzetten. Elke actierichting is ook gekoppeld aan een korte termijn (2023), middellange termijn (2025) of een langere termijn (2030).
VISIE
ROADMAPS EN STRATEGIEËN
AANJAGEN
BIJEENBRENGEN EN SAMENWERKEN
STADSBEHEER
STADSPLANNING
BEWUSTWORDING STIMULEREN
VERMOGENSBEHEER
CAPACITEIT OPBOUWEN
INKOOP
ECONOMISCHE DRIJFVEREN
FINANCIËLE ONDERSTEUNING
FISCALE MAATREGELEN
DOELEN
Koers 1:
Koers 2:
KENNIS & BELEID
INKOOP & AANBESTEDING
Koers 1:
Koers 2:
Koers 3:
GRONDSTOFUITWISSELING & HERGEBRUIK
REDUCTIE MILIEU-IMPACT MATERIALEN
REDUCTIE PRIMAIR GRONDSTOF GEBRUIK
Koers 1:
Koers 2:
Koers 3:
CIRCULAIRE VERDIENMODELLEN
HOOGWAARDIGE VERWERKING RESTSTROMEN
REDUCTIE IMPACT VAN MATERIALEN
REGULATIE
WET- EN REGELGEVING
Koers 1:
Koers 2:
Koers 3:
Koers 4:
GESLOTEN WATERKRINGLOPEN
KORTE KETENS EN DUURZAAM PRODUCTIESYSTEEM
VERWAARDING ORGANISCH AFVAL
REDUCTIE IMPACT MATERIALEN
Koers 1:
Koers 2:
Koers 3:
KENNIS & PARTICIPATIE
FACILITEITEN & INFRASTRUCTUUR
CIRCULAIRE CONSUMPTIE
5
CIRCULAIR WADDINXVEEN
ACTIERICHTINGEN (SAMENVATTING) GEMEENTELIJKE ORGANISATIE
GEBIEDSONTWIKKELING EN -BEHEER
CIRCULAIR ONDERNEMEN
1
Gemeentebreed kennistraject circulaire economie
9
Opstellen handboek circulaire gebiedsontwikkeling en -beheer
18
Opzetten sectorspecifieke afspraken omtrent duurzaamheidsaspecten (convenant)
2
Uitwerken circulaire verantwoordelijkheden per beleidsthema
10
Opstellen circulaire criteria in de GWW
19
Organiseren regionale innovatietafels
11
Circulair inkopen van maatschappelijk vastgoed
20
Aanbieden circulaire bedrijfsscan of ontwikkeltraject
12
Circular inkoop en beheer openbare ruimte
21
Vergroten inzicht in materiaalstromen lokale maakindustrie
13
Verplichten materialenpaspoort bij alle nieuwbouw
22
Stimuleren (online) deelplatform lokale bedrijventerreinen
14
Pilot & institutionalisering circulaire gebiedsontwikkeling De Dreef
23
Circulaire gronduitgifte voor nieuwe bedrijven
15
Maken circulaire prestatieafspraken met Woonpartners
24
Opstellen circulair gemeentelijk loket
3
Communicatiecampagne circulaire ambities
4
Inzicht verkrijgen in de voetafdruk en grondstofstromen van de eigen organisatie
5
Circulair inkopen in facilitair domein
6
Pilot Total Cost of Ownership (TCO) aankopen
7
Versterken regionale samenwerking omtrent circulaire economie
16
Pilot demontabele houtbouw
25
Uitbreiden circulaire arbeidsplaatsen voor mensen met afstand tot de Arbeidsmarkt
8
Verduurzamen publieke instellingen in Waddinxveen
17
Stimuleren lokaal circulair bouwcluster
26
Opzetten van regionale circulaire start-up incubator
6
CIRCULAIR WADDINXVEEN
CIRCULAIRE (GLAS) TUINBOUW 27
Lokale (glas)tuinbouwbedrijven ondersteunen met circulaire leertrajecten
28
Faciliteren innovatietafels circulaire (glas)tuinbouw
29
Pilot hoogwaardige verwerking organisch afval
30
Vergroten aanbod regionaal geproduceerd voedsel
CIRCULAIR LEVEN EN CONSUMEREN 31
Opleiden `Circulaire coaches`
32
Uitlichten circulaire initiatieven
33
Evalueren en stimuleren deelconcepten
34
Informatiecampagne circulaire levensstijl
35
Uitwerken raakvlak circulaire economie en beleid sociaal domein
36
Verbeteren stadsbrede infrastructuur voor lenen en hergebruik.
7
CIRCULAIR WADDINXVEEN
HOOFDSTUK 01
HOOFDSTUK 02
HOOFDSTUK 03
HOOFDSTUK 04
CIRCULAIR WADDINXVEEN 8
01 INTRODUCTIE
HOOFDSTUK 01 HOOFDSTUK 02
01. INTRODUCTIE HOOFDSTUK 03
INPUT VOOR CIRCULAIR BELEID WADDINXVEEN Gemeente Waddinxveen erkent de nood om de economie anders in te richten en zet zich in voor een circulaire economie. In het nieuwe Economische Koersdocument wordt circulaire economie als een van de zeven focusthema’s benoemd die het beleid vormgeven.1 Daarnaast is gemeente Waddinxveen bezig met het vernieuwen van de Duurzaamheidsvisie2 tot een nieuw Koersdocument Duurzaamheid. Dit document focust op de thema´s circulaire economie, klimaatadaptatie, energietransitie en biodiversiteit.
9
CIRCULAIR WADDINXVEEN
HOOFDSTUK 04
Dit Koersdocument Circulair Waddinxveen dient als basis om de transitie naar een duurzame economie in de komende jaren vorm te geven. Daarnaast wordt het document gebruikt als input voor het nieuwe Koersdocument Duurzaamheid. Het Koersdocument Circulair Waddinxveen gebruikt bestaande inzichten en nieuwe lessen getrokken uit interviews en werksessies met lokale werknemers en bedrijven (hoofdstuk 2). Vervolgens stelt het document een serie aan concrete circulaire doelen voor, voor elk van de vijf thema´s (hoofdstuk 3). Tot slot worden concrete actierichtingen voorgesteld om op korte termijn stappen te gaan zetten in de transitie naar een circulaire economie (hoofdstuk 4).
PLANETAIRE GRENZEN
Ge div net er isc si h te
O S O LS IN D E ATM OSFEER
AER
O S O LS IN D E ATM OSFEER
Ge div net er isc si h te
RUIK
AER
HOOFDSTUK 02
Func divertionele site it
it
Fosfor
f Stiksto
f Stiksto
BIO SCCHHEE HHEEM BIC OC MIIS STSOTFOS MEENN FSTTRRO OM
RI U E Z REI R AN U E V RZ N E VE CEA OC
HOOFDSTUK 03
ZO
IK
Fosfor
N N G
ZO
E GE TWA E BR TG E TW UI EBR- AT K RU ER-
N N G
BIO DIV ER SIT EIT
BIO Funct DIVdi ione ERversit le SIT eit EIT
e
CHE VERON MISCH TRE E INIG ING
LANDGEB O
Grens van onzekerheid overschreden (hoog risico) Grens van onzekerheid overschreden (hoog risico)
Grens van onzekerheid bijna overschreden (groeiend risico)
Grens van onzekerheid bijna overschreden (groeiend risico) Onder de grens (veilig) Onder de grens (veilig) Grens nog niet gekwantificeerd Grens nog niet gekwantificeerd
Bron: Steffen et al. Planetary Boundaries: Guiding human development on a changing planet, Science, 16 januari 2015. Ontwerp: Globaia
Bron: Steffen et al. Planetary Boundaries: Guiding human development on a changing planet, Science, 16 januari 2015.
Ontwerp: Figuur 1: Globaia De planetaire grenzen opgesteld door het Stockholm Resilience Center. Bron: Steffen et al., Planetary Boundaries: Guiding human development on a changing planet, Science, 16 januari 2015. Ontwerp: Globaia.
10
CIRCULAIR WADDINXVEEN
HOOFDSTUK 04
Het is een grote uitdaging voor ons allen om ervoor te zorgen dat ons economisch systeem binnen de grenzen van de planeet blijft en bijdraagt aan haar leefbaarheid. Dit vraagt om een nieuwe manier van denken waarbij grondstoffen niet langer verloren gaan en we een economie ontwerpen die bijdraagt aan de veerkracht en draagkracht van onze planeet: een circulaire economie.
RUIK
Met betrekking tot de onderwerpen biodiversiteit en biochemische stofstromen hebben we al een grens van onzekerheid overschreden en is er hoog risico op definitieve schade. Voor andere onderwerpen, zoals landgebruik en klimaatverandering, naderen we deze definitieve grenzen.
LANDGEB
De mens gebruikt dus meer grondstoffen en energie dan de aarde kan geven. We winnen energie en grondstoffen uit eindige en fossiele bronnen, om ze vervolgens te verbruiken in plaats van ze te hergebruiken of te recyclen. Deze manier van consumeren van grondstoffen zet het ecologisch functioneren van de planeet onder druk. Het model van de ‘planetaire grenzen’ beschrijft negen belangrijke grenzen die niet overschreden mogen worden om het leven op aarde te beschermen.
ERING RAND E V AAT IM KL
it
E SCH ERI SF N MO OZO AT
De transitie naar een nieuwe, veerkrachtige economie is hoognodig. 1970 was het laatste jaar waarin de mens evenveel grondstoffen gebruikte als de planeet in één jaar kon aanvullen;3 de zogenoemde Earth Overshoot Day viel toen op 31 december. Sindsdien is valt deze dag steeds vroeger in het jaar: in 2019 verschoof Earth Overshoot Day al naar 29 juli en hadden we in december eigenlijk 1.75 aardes nodig om al onze grondstoffen te leveren.
e
E SCH ERI SF N MO OZO AT
DE LINEAIRE ECONOMIE: EEN ONHOUDBAAR SYSTEEM
Een veilige navigatieruimte voor mensen op aarde
HOOFDSTUK 01
CHE VERON MISCH TRE E INIG ING
A VER T A A IM KL
HOOFDSTUK 02
In een fundamenteel duurzame economie wordt gebruik gemaakt van herbruikbare energie en worden grondstoffen in de kringloop gehouden.
Een circulaire strategie is een middel tot een doel: minder materiaalgebruik en kwalitatief (her)gebruik van materialen om de druk op het ecologisch systeem te verlagen. Hierbij wordt rekening gehouden met een socio-economische basis voor iedereen.
Het gebruiken van circulaire criteria kan leiden tot een serie aan positieve impacts. De circulaire economie en minder grondstofgebruik is hierbij geen doel op zichzelf. Belangrijk is de druk op de planeet die dit gebruik veroorzaakt in de vorm van CO2-uitstoot, toxiciteit, gebruik van land en water, en de risico’s voor leveringszekerheid.4 Het verlies van grondstoffen heeft bovendien enorme economische nadelen en het terugwinnen van grondstoffen kan bijdragen aan nieuwe economische activiteit, innovatie en banen.5
De lineaire economie
De circulaire economie
een onhoudbaar systeem
N IKE RU
WEGGOOIEN
HOOFDSTUK 03
PRODUCEREN
GE BR
HER BE S
ONTGINNEN
EN MM TE
N KE UI
HER BE S
een systeem zonder afval
EN MM TE
De huidige economie wordt gekenmerkt door haar korte gebruik van grondstoffen. Ruwe materialen worden gewonnen, gebruikt en aan het eind van de levenscyclus zo afgedaan dat deze niet meer kwalitatief bruikbaar zijn (bijvoorbeeld door verbranding). De winning, productie, het gebruik en het einde van grondstoffen hebben hun eigen impact die bijdraagt aan het bereiken van de planetaire grenzen.
Producten en materialen worden zo ontworpen dat ze bij einde gebruik makkelijk hergebruikt of gerepareerd kunnen worden, om waardeverlies te verkleinen en grondstoffen zo efficiënt mogelijk te gebruiken.
HOOFDSTUK 01
NAAR EEN CIRCULAIRE ECONOMIE
GE B 11
CIRCULAIR WADDINXVEEN
HOOFDSTUK 04
Figuur 2: Van de lineaire economie naar de circulaire economie. Bron: Metabolic.
g laa on oz
Ver zur ing
GISCH PLAFOND ECOLO
erwijs Ond
Netwer ken
En e
Ge zo n
k S e ij l ge
e tig e n he id
tin g
In k o m en w en erk
H uis ve s
ve
ili g
ee
n re
Soc g eli i a l e jk h eid
c h t va
Gro ndc onve rsie
ke P o l it i e k a a r p s in
a rd i g e r u i m t e v o
ed Vr c h re ge
or d
em
s en
he
id
St
ing ekk r t t n ter-o Zoetwa
CIRCULAIR WADDINXVEEN
HOOFDSTUK 04
Figuur 3: Het donutmodel biedt een kader voor een fundamenteel duurzame economie, waarin wordt voldaan aan sociale basisbehoeften zonder de grens van de planeet te buiten te gaan. (Raworth, 2017).
12
HOOFDSTUK 03
s kh eeid
de
e vervuiling misch Che
ie rg
eid dh
Luchtverv uiling
Voeds el
HOOFDSTUK 02
r Wate
va nd e
ik sto fe nf os for ver zad iging
Aa nt
EN DISTRIBUTIEVE IEVE ECO T A NO ER N MI GE IAL FUNDAMENT C E E O R S
n ne ea oc
g tin as
it ite ers div bio
Onze uitdaging is ervoor te zorgen dat de economie binnen de cirkel van deze donut blijft, waardoor niemand tekort komt en we de grenzen van ons ecologisch systeem niet overschrijden.
Klimaatverandering
ring inde Verm
Naast aandacht voor de planetaire grenzen, willen we werken aan een economie die maatschappelijk geluk aanmoedigt. Het donutmodel biedt een kader voor het ontwerpen van een fundamenteel duurzame economie waarin we de balans zoeken tussen menselijke behoeften en de ecologische draagkracht van onze planeet.6 Het model geeft dit economisch systeem weer in de vorm van een donut. De binnenkant van de donut focust op toegankelijkheid: iedereen moeten toegang hebben tot de basis voor een gelukkig en zinvol leven, zoals voedsel, energie, een gezonde leefomgeving en sociaal contact. Helaas hebben wij als mens geen toegang tot oneindige grondstoffen die deze basisbehoefte mogelijk maken. De buitenkant van de donut geven daarom de ecologische grenzen van de aarde weer. Het model noemt hier thema’s als klimaatverandering, verzuring van de oceanen, luchtvervuiling en toegang tot drinkwater.
HOOFDSTUK 01
HET DONUTMODEL: SOCIAAL EN ECOLOGISCH WELZIJN
Nederland wil in 2050 volledig circulair zijn. Als tussenstap staat het doel om in 2030 50% minder primaire grondstoffen te gebruiken. De Rijksoverheid heeft in 2016 het Rijksbreed Programma Nederland Circulair 2050 ingezet om dit doel te beschrijven.7 In het Grondstoffenakkoord van 2017 zijn er daarna afspraken vastgelegd tussen de overheid en zo’n 180 partijen in Nederland om de transitie naar een circulaire economie te versnellen. Ook zijn vijf transitieagenda’s opgezet, die de nodige stappen vormgeven vanuit een sectoraanpak. Er is gekozen voor vijf sectoren en ketens die belangrijk zijn voor de economie maar ook het milieu belasten.
Steden vormen het kloppend hart van de samenleving: ze zijn het centrum van economische activiteit, creativiteit en biedt woongelegenheid voor het grootste deel van de bevolking. Steden zijn aanjagers van productiviteit en innovatie, maar ook van consumptie en emissies. Ze gebruiken slechts 3% van het aardoppervlak, maar consumeren meer dan 75% van de grondstoffen wereldwijd.8 In Nederland woont zelf meer dan 90% van onze bewoners in steden. Zo hebben steden de mogelijkheid, maar ook de verantwoordelijkheid om de leiding te nemen in de transitie naar een duurzame economie.
GEMEENTE WADDINXVEEN Waddinxveen is met ongeveer 30.000 inwoners een gemeente van gemiddelde grootte in Nederland. In vergelijking tot grote steden als Amsterdam en Rotterdam, heeft de gemeente Waddinxveen minder budget om circulaire innovatie te voeden. De kleinere bedrijfsvoering maakt het echter ook mogelijk sneller te handelen, en snel impact te maken. Een verandering van het gedachtegoed van een enkele medewerker kan tot een grote impact leiden. Uiteindelijk is de transitie naar een circulaire economie een verandering op systeemniveau die vanaf alle punten moet worden ingezet. Gemeente Waddinxveen pakt daarom haar verantwoordelijkheid om bij te dragen aan een duurzame, eerlijke maatschappij.
De vijf transitieagenda’s zijn:
HOOFDSTUK 02
DE ROL VAN STEDEN IN DE TRANSITIE
HOOFDSTUK 01
DE CIRCULAIRE ECONOMIE IN NEDERLAND
HOOFDSTUK 03
CIRCULAIR WADDINXVEEN
HOOFDSTUK 04
13
HOOFDSTUK 01
02
HOOFDSTUK 02
CONTEXTANALYSE GEMEENTE WADDINXVEEN
HOOFDSTUK 03
CIRCULAIR WADDINXVEEN
HOOFDSTUK 04
14
HOOFDSTUK 01
02. ACHTERGRONDANALYSE GEMEENTE WADDINXVEEN TOP 15 GROEIGEMEENTEN TOT 2035
Met haar ruim 30.000 inwoners (2021) is Waddinxveen een kleinstedelijke gemeente met een gevarieerde economie. Een ‘ondernemend dorp tussen de steden’. Waddinxveen is bezig met vraagstukken rondom stedelijke groei en ontwikkeling en heeft enkele onderwijs- en kennisinstellingen zoals de Bouwacademie en het Coenecoop College. De gemeente heeft daarnaast bedrijventerreinen en (glas) tuinbouw. Het economisch profiel van Waddinxveen (naar aantal bedrijfsvestigingen per sector) ligt in lijn met het gemiddelde van Nederland. Materiaalintensieve sectoren zoals maakindustrie, de bouw en (glas)tuinbouw zijn ook aanwezig binnen de gemeente.
Gemeente Waddinxveen is afgelopen jaren sterk gegroeid: het inwonersaantal nam in de periode 2016-2021 toe met 17%, en het aantal bedrijven in dezelfde periode zelfs met 42%.10 Het Centraal Planbureau voor de Statistiek (CBS) verwacht dat deze groei de komende jaren verder toeneemt
REGIONALE (GLAS)TUINBOUW In het westen van gemeente Waddinxveen ziet men veel (glas)tuinbouwkassen, als onderdeel van Nederlandse karakteristieke regionale (glas)tuinbouwsector. Regionaal lopen al onderzoeken naar de mogelijkheden voor circulaire economie in de (glas)tuinbouwsector.
WADDINXVEEN
Handel, vervoer en opslag
Zakelijke dienstverlening
Werkzaamheden in de bouw
Maak Industrie
Landbouw, bosbouw en visserij
Eet- en drinkgelegenheden
21,4% 19,6%
19,2% 21,9%
15,0% 11,8%
4,9% 4,3%
4,0% 4,4%
2,1% 4,1%
Percentage Waddinxveen Percentage Nederland
15
CIRCULAIR WADDINXVEEN
HOOFDSTUK 04
Figuur 4: Overzicht aantal vestigingen per NEDERLAND sector in gemeente Waddinxveen ten opzichte van het landelijk gemiddelde.
De gemeente staat dus in komende jaren voor een grote bouwopgave, wat samen gaat met grote materiaalstromen. Dit biedt kansen voor het inzetten van circulaire strategieën. Ook kan de gemeente circulaire criteria meenemen in de gronduitgifte van de reeds beschikbare bedrijventerreinruimte, om circulariteit van de terreinen te stimuleren.
HOOFDSTUK 03
Circulaire kansen zitten vooral in de grote hoeveelheden organisch afval, het plastic gebruik in de sector en de waterkringlopen voor de productie.9
Gemeente Waddinxveen is volgens de laatste voorspelling landelijk een van de top 15 van groeigemeenten tot 2035, met een verwachte bevolkingsgroei van 18%.
HOOFDSTUK 02
EEN KLEINSTEDELIJKE ECONOMIE
HOOFDSTUK 01
INZICHT IN REGIONALE MATERIAALSTROMEN De grootste materiaalstromen in regio West-Holland (provincie Noord-Holland en Zuid-Holland) zijn al in kaart gebracht. Enkele stromen hebben hierin veel impact, zowel op het gebied van grondstoffenconsumptie als reststromen.
HOOFDSTUK 02
RESTSTROMEN
Voedingswaren vormen een grote, constante stroom binnen de regio, en gaan daarnaast ook gepaard met een grote geassocieerde klimaatimpact. De regio kent een grote bouwopgave wat ook zorgt voor een grote materiaalvraag, voornamelijk naar mineralen en staal. Er is weinig inzicht in consumptiegoederen en geassocieerde impact.
In de gehele regio worden veel reststromen verbrand, en worden bouwmaterialen vaak nog laagwaardig gerecycled (“downcycling”). De regio produceert op grote schaal landbouwgoederen, grotendeels voor export naar het buitenland.
HOOFDSTUK 03
GRONDSTOFFENCONSUMPTIE
16
CIRCULAIR WADDINXVEEN
HOOFDSTUK 04
Op de volgende pagina worden de materiaalstromen door de regio West-Holland weergegeven in een Sankeydiagram. Hierin zien we de materiaalstromen door de regio weergegeven in lijnen: een dikkere lijn staat voor een grotere hoeveelheid materiaal. We lezen het diagram van links naar rechts en krijgen zo inzicht in welke materialen gebruikt worden, door wie, en wat er na gebruik met de materialen gebeurt.
Drinkwater (352.000.000 m ) 3
Geen drinkwater (14.200.000 m3)
VOEDSEL
CO2-UITSTOOT*
DRINKWATER-FUNCTIES
Persoonlijke hygiene (169.000.000 m3) Toilet (102.000.000 m3) Was en afwas (51.400.000 m3) Overig (13.600.000 m3) Koken en drinken (8.690.000 m3) Land- en tuinbouw(7.960.000 m3)
CO2-uitstoot (49.000.000 ton)
WATER
Grijs water (234.000.000 m3) Zwart water (111.000.000 m3)
Dranken (1.320.000 ton)
Dierlijke producten (1.250.000 ton) Brood, graanproducten en aardappels (800.000 ton) Groente en fruit (634.000 ton) Overige producten (413.000 ton)
HUISHOUDENS
AFVAL
BEDRIJVIGHEID
BOUW- EN SLOOP
Verbranden (1.470.000 ton) Nuttige toepassing (805.000 ton) Downcycling (621.000 ton) Composteren (551.000 ton) Scheiden achteraf (322.000 ton) Storten (139.000 ton)
BOUW- EN SLOOPAFVAL
Beton (2.030.000 ton)
Beton (553.000 ton) Mineralen en puin (167.000 ton) Metalen (16.700 ton) Glas (3.210 ton) Hout (1.940 ton) Kunststoffen (416 ton) Papier & karton (112 ton) Overige (96 ton) Lijm en verf (52 ton)
PUBLIEKE SECTOR
BOUW EN SLOOP
LANDBOUWPRODUCTEN
Akkerbouw (2.270.000 ton)
LANDBOUW
Gras en groenvoedergewassen (2.090.000 ton)
ENERGIE
Glastuinbouw (892.000 ton) Bloemkwekerij (450.000 ton) Tuinbouw (351.000 ton) Kalium (uit mest) (44.300 ton) Stikstof (uit mest) (33.400 ton) Vlees (14.900 ton) Fosfaat (uit mest) (10.700 ton) Eieren (4.090 ton)
Elektriciteit (132.000 TJ) Hernieuwbare warmte (16.200 TJ) Warmte (6.560 TJ) Transportbrandstof (153.000 TJ) MOBILITEIT
HOOFDSTUK 03
Melk (2.620.000 ton)
Gas (373.000 TJ)
VEEVOER
HOOFDSTUK 02
INDUSTRIE
CONSUMPTIEGOEDEREN
Asfalt (430.000 ton) Puingranulaat (407.000 ton) Baksteen (160.000 ton) Zand (78.000 ton) Staal & Ijzer (58.400 ton) Gips (40.800 ton) Glas (27.500 ton) Keramiek (18.400 ton) Isolatie (16.700 ton) Hout (9.630 ton) Steen (4.380 ton) Overige metalen (4.040 ton) Overige (2.330 ton) Kunststoffen (1.550 ton) Koper (1.310 ton) Papier (1.260 ton) Aluminium (788 ton) Lijm en verf (244 ton)
END-OF-LIFE
Ongescheiden restafval (1.830.000 ton) Organisch (403.000 ton) Papier & karton (333.000 ton) Mineralen en puin (172.000 ton) Hout (142.000 ton) Glas (110.000 ton) PMD (59.900 ton) Textiel (29.300 ton) Metalen (25.200 ton) E-waste (25.000 ton) Kunststoffen (9.500 ton) Chemisch (11.300 ton) Overige (1.070 ton)
KUNSTSTOFFEN-FRACTIES LDPE & LLDPE (50.900 ton) PP (56.100 ton) Overige (56.100 ton) HDPE & MDPE (35.800 ton) PVC (29.100 ton) PUR (21.800 ton) PET (21.500 ton) PS & PS-E (19.500 ton)
Kunststoffen (291.000 ton) Textiel (125.000 ton) Papier (74.400 ton)
HOOFDSTUK 01
WATER
Gras (1.100.000 ton) Mais (528.000 ton) Andere (352.000 ton) Lignocellulose (190.000 ton) Granen (98.200 ton)
LEGENDA
AGRARISCHE GRONDSTOFFEN
onder 50.000 ton / 25.000 TJ / 10.000.000 m3
Stikstof (57.900 ton) Fosfaat (19.600 ton) Pesticiden (13.300 ton) Antibiotica (12 ton)
*Omlaag geschaald naar 50%
17
CIRCULAIR WADDINXVEEN
HOOFDSTUK 04
Figuur 5: Deze afbeelding toont de verschillende materiaal--, water- en energiestromen voor de regio West Holland (provincie Noord-Holland en provincie Zuid-Holland).
BEVINDINGEN INTERVIEWS De circulaire economie is steeds meer aanwezig binnen gemeente Waddinxveen. Afgelopen jaren is er in verschillende projecten aan de slag gegaan met circulaire concepten. Dit gebeurde nog voornamelijk op projectbasis en vanuit intrinsieke motivatie. Vanuit de interviews kwam naar voren dat een duidelijk beleidskader waarin circulaire ambities zijn vastgelegd nog ontbreekt. Circulaire economie wordt gezien als een onderwerp wat indien mogelijk kan worden meegenomen, maar wordt snel losgelaten indien het tot meerkosten leidt.
Reststromen
Economie
Sociaal domein
Team duurzaamheid
Binnen de gemeentelijke organisatie wordt aangegeven dat er een gebrek aan kennis op het gebied van circulaire economie is. Medewerkers weten niet hoe zij het onderwerp in hun eigen activiteiten mee kunnen nemen, en ontbreken aan de tijd, urgentie en middelen om deze kennis op eigen initiatief op te bouwen.
18
Onder bewoners in Waddinxveen is momenteel weinig bewustzijn rondom het onderwerp circulaire economie. Er valt winst te behalen om bewoners beter te betrekken bij en informeren over de transitie naar een circulaire economie.
CIRCULAIR WADDINXVEEN
HOOFDSTUK 04
Vastgoed
Verschillende bedrijven in Waddinxveen houden zich bezig met het onderwerp circulaire economie. Dit komt veelal vanuit intrinsieke motivatie om bij te dragen aan het welzijn van maatschappij en natuur, en wordt gestimuleerd door mogelijke verbeteringen van de concurrentiepositie nu en in de toekomst. Er is gering samenwerking tussen bedrijven en de gemeente of bedrijven onderling.
HOOFDSTUK 03
Inkoop
Met betrekking tot de bouwsector lopen er enkele projecten waarin circulaire economie een belangrijke plaats inneemt. Zo wordt in de bouw van de Sporthal gestuurd op een lage klimaatimpact van materialen en demontabiliteit, en worden er in gebiedsontwikkeling De Dreef circulaire criteria meegenomen.
HOOFDSTUK 02
Om dit koersdocument nauw aan te laten sluiten bij reeds lopende initiatieven, knelpunten en kansen is een reeks interviews gehouden met medewerkers van gemeente Waddinxveen. Hierin werd gezamenlijk geëvalueerd hoe het onderwerp van de circulaire economie afgelopen jaren naar voren is gekomen in ieders werkzaamheden en waar kansen liggen om stappen te zetten. Er is gesproken met mensen werkzaam op de volgende onderwerpen:
Daarnaast is gesproken met lokale ondernemers over hun activiteiten, ambities, behoeften en ervaring met circulair ondernemerschap.
HOOFDSTUK 01
OPHALEN INZICHTEN IN DE GEMEENTE
HOOFDSTUK 01
HANDELINGSPERSPECTIEF GEMEENTE WADDINXVEEN
AANJAGEN
STADSBEHEER
ECONOMISCHE DRIJFVEREN
REGULATIE
ROADMAPS EN STRATEGIEËN
BIJEENBRENGEN EN SAMENWERKEN
STADSPLANNING
FINANCIËLE ONDERSTEUNING
WET- EN REGELGEVING
BEWUSTWORDING STIMULEREN
VERMOGENSBEHEER
FISCALE MAATREGELEN
CAPACITEIT OPBOUWEN
INKOOP
HOOFDSTUK 03
Uit de interviews met medewerkers van gemeente Waddinxveen kwam naar voren dat momenteel voornamelijk ingezet wordt op de zachtere beleidsinstrumenten (visievorming en aanjagen). In dit koersdocument en het nieuwe Koersdocument Duurzaamheid wordt een strategisch en politiek fundament gelegd voor circulaire economie in Waddinxveen. Daarnaast kan in de komende jaren in toenemende mate gebruik worden gemaakt van de hardere beleidsinstrumenten (stadsbeheer, economische drijfveren en wet- en regelgeving) om circulaire ontwikkeling te stimuleren.
VISIE
HOOFDSTUK 02
De gemeente heeft verscheidene rollen die zij kan innemen om de transitie te versnellen, en heeft daarbij verschillende beleidsinstrumenten die ze kan toepassen (zie figuur hiernaast). Deze variëren van zachtere instrumenten waar de gemeente meer een faciliterende rol inneemt (bv. In het bijeenbrengen van relevante partijen) tot hardere beleidsinstrumenten (zoals het verplichten van circulaire ontwikkelingen in wet- en regelgeving). Een combinatie van verschillende instrumenten kan samen de complexe maatschappij in beweging zetten richting een circulaire economie.
Figuur 6: Beleidsinstrumenten voor de transitie naar een circulaire economie. Bron: Ellen MacArthur Foundation.
CIRCULAIR WADDINXVEEN
HOOFDSTUK 04
19
De transitie naar een circulaire economie moet gebeuren vanuit een integraal perspectief waarin in wordt gezet op de belangrijkste hefboompunten en lastenverschuiving wordt voorkomen. Uit de nationaal opgestelde transitieagenda’s, de regionale impactanalyse en de interviews met lokale stakeholders komen enkele sectoren van belang naar
voren. Enkele belangrijke sectoren die hierin worden benoemd zijn de bouwsector, maakindustrie en landbouw. De transitie naar een circulaire economie vraagt echter om integrale systeemverandering, waar ook de overheid zelf en inwoners een rol spelen. Gemeente Waddinxveen heeft verschillende mogelijkheden van sturing op verschillende groepen. Zo heeft de gemeente een sterke directe invloed op eigen bedrijfsvoering, alsook op dat van andere
publieke instellingen, en speelt ze richting bewoners een meer faciliterende en stimulerende rol. Om toe te werken naar een koersdocument, mét concreet handelingsperspectief, wordt het circulair beleid vormgegeven aan de hand van vijf categorieën als hiernaast weergegeven:
De gemeentelijke organisatie geeft het goede voorbeeld door met haar beleidsvoering en eigen inkoop te sturen op verminderde impact, circulaire initiatieven te stimuleren, en circulaire samenwerking aan te jagen.
HOOFDSTUK 02
CIRCULAIRE GEMEENTELIJKE ORGANISATIE
HOOFDSTUK 01
RAAMWERK CIRCULAIR BELEID
CIRCULAIRE GEBIEDSONTWIKKELING EN -BEHEER Gebouwen in Waddinxveen hebben een lage milieu-impact en zijn zo ontworpen dat materialen bij einde levensduur hoogwaardig hergebruikt kunnen worden. De openbare ruimte wordt circulair ingericht en beheerd met oog op levensduurverlenging, lage klimaatimpact en waardebehoud van grondstoffen.
Ondernemers in Waddinxveen sturen op een minimale impact van gebruikte materialen, wisselen hoogwaardig reststromen uit, en stimuleren circulaire business modellen zoals Product-as-a-Service. CIRCULAIRE (GLAS)TUINBOUW
HOOFDSTUK 03
CIRCULAIR ONDERNEMEN
De lokale (glas)tuinbouw minimaliseert de milieu-impact van gebruikte materialen en stuurt op hoogwaardige, lokale verwerking van de organische reststromen.
Bewoners zijn bewust van het concept circulaire economie, weten hoe hun eigen handelen hieraan kan bijdragen, en hebben de kennis en infrastructuur om circulair te handelen.
20
CIRCULAIR WADDINXVEEN
HOOFDSTUK 04
CIRCULAIR LEVEN EN CONSUMEREN
HOOFDSTUK 01
HOOFDSTUK 02
HOOFDSTUK 03
HOOFDSTUK 04
CIRCULAIR WADDINXVEEN 21
03 CIRCULAIRE DOELEN
HOOFDSTUK 01 HOOFDSTUK 02
INZETTEN OP HEFBOOMPUNTEN De transitie naar een circulaire economie kent vele kanten: het efficiënt inzetten van grondstoffen, het selecteren van andere grondstoffen en de effecten van dit grondstoffengebruik te verlagen. Dat maakt het stellen van een beknopte set doelen complex. Voor elk van de benoemde thema’s zijn koersrichtingen geselecteerd - richtingen die qua impact, en qua rol van de gemeente de transitie naar een circulaire economie in gang kunnen zetten. Deze koersrichtingen bouwen voort op de inzichten van achtergrondanalyse, waarin de belangrijkste inzichten zijn verwerkt van de contextanalyse, de transitie-agenda’s en interviews met lokale stakeholders. Ook wordt voortgebouwd op opgedane inzichten in andere projecten rondom circulair beleid.
HOOFDSTUK 03
03. CIRCULAIRE DOELEN
EEN (FLEXIBELE) STIP OP DE HORIZON HOOFDSTUK 04
Concrete doelen helpen bij het creëren van urgentie en bieden een aanknopingspunt om richting te geven aan beleid en activiteiten. Aangezien de transitie naar, en kennis over de circulaire economie nog aan het begin staat, is het aan te raden om de koersrichtingen flexibel in te richten, waarbij zowel de einddoelen als de stappen daar naartoe aangepast kunnen worden. Een eerste stap is gezet door voor elk van de thema’s en geformuleerde koersrichtingen een reeks aan circulaire doelen op te stellen die een pad schetsen naar een circulaire economie in 2050. Vanuit het circulaire programma ligt de focus momenteel grotendeels op de buitenkant van de donut: het sluiten van kringlopen en werken binnen de grenzen van de aarde. De binnenkant van de donut en sociaal-economische doelen worden vanuit andere programma´s aangevlogen. 22 CIRCULAIR WADDINXVEEN
Er zijn verschillende thema’s waar doelen op kunnen worden geformuleerd, waarbij het gaat om het zo efficiënt mogelijk inzetten van grondstoffen. In opdracht van de Rijksoverheid heeft het PBL in 2021 een rapport gepubliceerd waarin een aanzet wordt voor het opstellen van een dergelijk raamwerk.1
Veranderingen in het grondstoffengebruik kunnen een grote bijdrage hebben aan het tegengaan van grote maatschappelijke problemen als klimaatverandering en biodiversiteitsverlies. Concrete doelen voor een circulaire economie zijn echter nog in ontwikkeling.
Een set doelen is nodig om zowel het gebruik van grondstoffen (input, gebruik, verlies, substitutie) alsook de effecten van het grondstoffengebruik te vatten. Daarbij gaat het om doelen die zijn gericht op het efficiënter omgaan met grondstoffen (circulariteitsdoelen) en doelen die zijn gericht op de milieu- en sociaaleconomische effecten van grondstoffengebruik (effectdoelen).
HOOFDSTUK 01
RAAMWERK VOOR CIRCULAIRE DOELEN
HOOFDSTUK 02
BIODIVERSITEITSVERLIES
ENERGIE- EN KLIMAATBELEID
NATUURBELEID
CIRCULAIRE ECONOMIE
VERVUILING
LEVERINGSRISICO
LUCHT-, WATER- EN BODEMBELEID
HANDELBELEID
GRONDSTOFFEN
INPUT
GEBRUIK
VERLIES
SUBSTITUTIE
CIRCULAIR WADDINXVEEN
HOOFDSTUK 04
Figuur 7: Positionering circulaire economie ten opzichte van maatschappelijke opgaven en andere beleidsthema’s. Bron: Planbureau voor de Leefomgeving (PBL).
23
HOOFDSTUK 03
KLIMAATVERANDERING
HOOFDSTUK 01
CIRCULARITEITSDOELEN Voor de circulariteitsdoelen richten we ons op hoe we met onze grondstoffen omgaan. Daarbij kunnen doelen gesteld worden op: de input van grondstoffen: denk aan de doelstelling vanuit de Rijksoverheid om het gebruik van primaire minerale grondstoffen in 2030 te halveren, of door in te zetten op biobased grondstoffen.
HOOFDSTUK 02
het gebruik van grondstoffen: bijvoorbeeld via ontwerp voor hergebruik, demontabiliteit het verlies van grondstoffen: via het zo hoogwaardig mogelijk hergebruiken van grondstoffen.
EFFECTSDOELEN HOOFDSTUK 03
Ons grondstoffengebruik heeft grote effecten, zowel milieu-effecten mals sociaal-economische effecten. Denk aan de CO2-uitstoot gekoppeld aan productie van bijv. beton (cement) of staal, of het effect op landgebruik van papierproductie. Daarom is het zinvol om voor de keuze van de doelenset voor circulaire economiebeleid ook naar de effecten van het gebruik van grondstoffen, materialen en producten te kijken. In het figuur hiernaast zijn deze doelen weergegeven, met enkele Rijksdoelen als voorbeeld. Voor de gemeente Waddinxveen hebben we voor het Koersdocument ons vooral gericht op de milieu-effecten.
24
CIRCULAIR WADDINXVEEN
HOOFDSTUK 04
Figuur 8: Overzicht van relatie tussen circulaire strategieën en geassocieerde milieu-effecten. Bron: Planbureau voor de Leefomgeving (PBL).
De milieu-effecten van grondstoffengebruik worden onderverdeeld in verschillende aspecten. Grondstoffengebruik in producten veroorzaakt tot 45% van de CO2-uitstoot, waarvan ook 45% aangepakt kan worden door (ook met inzet van duurzame energie) de productiemethoden en het gebruik daarvan te veranderen.
HOOFDSTUK 01
SELECTIE IMPACTVOLLE PRODUCTGROEPEN
De grootste milieu-effecten zijn gekoppeld aan het gebruik van fossiele brandstoffen, de bouw, de aanleg van infrastructuur en voedselproductie (vooral dierlijke producten). Daarnaast zijn de milieu-effecten van consumptiegoederen aanzienlijk, zoals meubels, elektrische apparaten en kleding. We hebben per milieu-effect een aantal productgroepen geselecteerd om zo de grootste impacts van gemeente Waddinxveen aan te pakken.
HOOFDSTUK 02
Gebaseerd op de achtergrondanalyse, inzichten van het PBL-rapport over circulariteitsdoelen en milieu-effecten, hebben we voor elk van de gekozen thema’s prioritaire koersrichtingen opgesteld. De koersrichting beschrijft per thema hoe de transitie naar een circulaire economie versneld kan worden.
Zand & grind
Hoeveelheid
Beton
Risico op verzuring
Overige mineralen IJzer en staal
Broeikasgasemissies
Overige metalen
Landgebruik
HOOFDSTUK 03
Fossiel Kunststoffen
Waterverbruik
Hout en papier
Eutrofieringspotentieel
Plantaardige voedselproducten
Zoetwaterecotoxiciteit
Textiel (biotisch)
Dierlijke voedselproducten Overige materialen
Humane toxiciteit Terrestrische ecotoxiciteit 0
10
20
30
40
50
60
70
80
90
100
25
CIRCULAIR WADDINXVEEN
HOOFDSTUK 04
Figuur 9: Relatieve grondstoffenconsumptie in Nederland en de daaraan geassocieerde milieu-effecten, 2018 Bron: Planbureau voor de Leefomgeving (PBL).
HOOFDSTUK 01
CIRCULAIRE GEMEENTELIJKE ORGANISATIE INZICHTEN VANUIT ANALYSE
Koers 2:
KENNIS & BELEID
INKOOP & AANBESTEDING
Gemeente Waddinxveen zet in op het verwerven van circulaire kennis binnen de gemeentelijke organisatie, en het verankeren van circulaire ambities in concreet beleid en processen.
Binnen de eigen gemeentelijke bedrijfsvoering kan gemeente Waddinxveen sturen op circulariteit. In het beleid voor alle uitgaven wordt gestuurd op minimaal grondstoffengebruik en een positieve maatschappelijke bijdrage.
GRONDSTOFFENGEBRUIK EN MILIEU-EFFECTEN De gemeentelijke organisatie heeft invloed op instroom (via eigen inkoop, vastgoed, beheer en facilitaire aanbestedingen) en gebruik (via beheer en onderhoud). Qua impactvolle productgroepen kan de gemeentelijke organisatie zich richten op de bouw (via eigen vastgoed en aanbesteding), en inkoop (materialen in de openbare ruimte, dierlijke producten via gemeentelijke catering, papier, meubels, elektrische apparaten en kleding (textiel). Energie en mobiliteit hebben ook een hoge klimaatvoetafdruk, maar zijn opgenomen in energietransitie-aanpak.
HOOFDSTUK 02
Ook al is de circulaire economie een groeiend thema binnen de gemeentelijke organisatie, er is een leeft een sterke behoefte aan verankering in beleid. De gemeente wil graag meer circulaire kennis krijgen om invulling te geven aan circulaire ambities. Vanuit de gemeente wordt er al gewerkt aan duurzaam inkopen. Toch liggen er nog veel kansen voor circulariteit.
Koers 1:
TOP 3 IMPACTVOLLE PRODUCTGROEPEN GEMEENTELIJKE ORGANISATIE
HOOFDSTUK 03
• Bouw en beheer (vastgoed en openbare ruimte) • Facilitaire aanbestedingen • Meubilair
Relevante gemeentelijke instrumenten Bewustwording stimuleren
Capaciteit opbouwen
26
Vermogensbeheer
Inkoop
CIRCULAIR WADDINXVEEN
HOOFDSTUK 04
Roadmaps en strategieën
CIRCULAIRE DOELEN: CIRCULAIRE GEMEENTELIJKE ORGANISATIE
2020
KOERS 1:
Kennis & beleid
2030
2040
2050
Vanaf 2023 neemt elk beleidsveld binnen gemeente Waddinxveen de circulaire economie op in hun strategie a.d.h.v. het Koersdocument Circulaire Economie Waddinxveen.
HOOFDSTUK 02
In 2023 zijn medewerkers van Gemeente Waddinxveen bekend met de implicaties van circulaire economie.
KOERS 2:
Eigen bedrijfsvoering
HOOFDSTUK 01
DOELEN: CIRCULAIRE GEMEENTELIJKE ORGANISATIE
Vanaf 2023 wordt binnen het Gemeentehuis uitsluitend duurzaam voedsel aangeboden.*
In 2025 koopt gemeente Waddinxveen 50% circulair in.
In 2030 is de gemeentelijke organisatie 100% CO2-neutraal.
In 2040 wordt binnen gemeente Waddinxveen 80% minder primaire grondstoffen gebruikt.
In 2030 wordt door de gemeentelijke organisatie 50% minder primaire grondstoffen gebruikt.
HOOFDSTUK 03
Vanaf 2023 moeten alle bouwuitvragen van de gemeente verplicht 100% circulair.
In 2024 heeft gemeente Waddinxveen inzicht in haar eigen materiaal-stromen en geassocieerde milieu-impact.
In 2030 is de inkoop van de gemeentelijk organisatie 100% circulair.
* Binnen contractuele kaders.
CIRCULAIR WADDINXVEEN
HOOFDSTUK 04
27
HOOFDSTUK 01
CIRCULAIRE GEBIEDSONTWIKKELING EN -BEHEER INZICHTEN VANUIT ANALYSE
GRONDSTOFFENGEBRUIK EN MILIEU-EFFECTEN
REDUCTIE GRONDSTOFFENGEBRUIK
GRONDSTOFUITWISSELING & HERGEBRUIK
De bouwsector is een grootgebruiker van materialen, middels woningbouw en de bouw en het beheer van de openbare ruimte. Om toe te werken naar een circulaire economie zet gemeente Waddinxveen met lokale partijen in op een reductie van de consumptie van primaire grondstoffen.
In een circulaire bouwsector worden materialen bij einde gebruik kwalitatief opgevangen, verwerkt en uitgewisseld. Hiervoor zijn circulaire processen, kennis, coordinatie, en infrastructuur nodig.
Koers 3:
TOP 3 IMPACTVOLLE PRODUCTGROEPEN CIRCULAIR BOUWEN
STUREN OP VERLAAGDE IMPACT Gemeente Waddinxveen stelt doelen op voor de milieuprestatie van gebouwen om de sectorimpact te verkleinen. De bouwsector zal zo circulaire, secundaire material verkiezen boven impactvolle, primaire materialen als staal en beton.
• Beton • Staal en ijzer • Isolatiemateriaal
HOOFDSTUK 03
De bouw veroorzaakt een belangrijk deel van de CO2-impact (via metalen en beton) en grondstoffengebruik (zand, grind en beton). De sector kan een grote slag slaan door te focussen op het gebruik (waardebehoud, ontwerpen voor hergebruik via o.a. demontabiliteit) en gebruik van bouwmaterialen met lage milieu-impact (o.a. via MPG-score).
Koers 2:
HOOFDSTUK 02
Momenteel experimenteert gemeente Waddinxveen op projectbasis met het stimuleren van circulaire richtlijnen in de bouw. De gemeente kan het primair materiaalgebruik echter verder verminderen en de milieu-impact binnen de bouw verlagen. Soms mist er kennis over circulaire bouw om te sturen op de belangrijkste aandachtspunten. Toch kan de gemeente een rol spelen in het circulair uitvragen van bouwprojecten, het aanjagen van circulaire bouw, en het faciliteren van de benodigde infrastructuur om materiaalruil mogelijk te maken.
Koers 1:
Relevante gemeentelijke instrumenten Bijeenbrengen en samenwerken
Stadsplanning
28
Vermogensbeheer
Wet- en regelgeving
CIRCULAIR WADDINXVEEN
HOOFDSTUK 04
Roadmaps en strategieën
HOOFDSTUK 01
DOELEN: CIRCULAIRE GEBIEDSONTWIKKELING EN -BEHEER CIRCULAIRE DOELEN: CIRCULAIRE GEBIEDSONTWIKKELING & -BEHEER
2020
KOERS 1:
Vanaf 2023 heeft Waddinxveen inzicht in de bouw- en sloopplannen in de gemeente voor de komende 10 jaar en de geassocieerde materialen.
Vanaf 2026 is de fysieke infrastructuur aanwezig voor lokaal hergebruik van secundaire materialen, zoals een bouwhub.
Vanaf 2023 worden alle nieuwe gebouwen en projecten in de openbare ruimte met een materialenpaspoort geleverd
KOERS 2:
Reductie milieu-impact materialen
Vanaf 2021 geldt een landelijk verplichte MPG-score van 0,8 voor nieuwbouw van woningen.
Vanaf 2025 geldt mogelijk een verplichte MPG-score van 0,6 voor alle nieuwe woningbouw.
KOERS 3:
Reductie primair grondstofgebruik
In 2030 wordt 100% van het betonafval hoogwaardig hergebruikt.
2050
In 2035 wordt 100% van de gebouwen in Waddinxveen vollledig demontabel gebouwd.
In 2030 wordt minstens 70% van de gebouwen e/o woningen in Waddinxveen demontabel gebouwd.
Vanaf 2030 geldt mogelijk een landelijk verplichte MPG-score van 0,5 voor alle nieuwe woningbouw.
In 2050 is er 95% reductie van de broeikasgasuitstoot ten opzichte van 1990.
In 2030 is de broeikastuitstoot gereduceerd tot 49% t.o.v. 1990.
In 2030 wordt in de bouw minstens 50% secundair of bio-based materiaal gebruikt.
In 2050 wordt in de bouw voor 100% secundair of bio-based materiaal gebruikt.
CIRCULAIR WADDINXVEEN
HOOFDSTUK 04
29
In 2040 wordt in de bouw minstens 80% secundair of bio-based materiaal gebruikt.
HOOFDSTUK 03
In 2023 gebruikt Waddinxveen circulaire criteria voor inkoop, aanbesteding en circulaire gronduitgifte voor 100% van de bouw- en infrastructuur-, en gebiedsontwikkeling projecten en in de openbare ruimte.
2040
HOOFDSTUK 02
Grondstofuitwis seling & hergebruik
2030
HOOFDSTUK 01
CIRCULAIR ONDERNEMEN INZICHTEN VANUIT ANALYSE
GRONDSTOFFENGEBRUIK EN MILIEU-EFFECTEN
Koers 2:
CIRCULAIRE VERDIENMODELLEN
HOOGWAARDIGE VERWERKING RESTSTROMEN
Voor een circulaire economie moeten we een andere invulling geven aan productie en consumptie. Met circulaire verdienmodellen zoals ‘pay per use’, ‘koop en terugkoop’ of product-as-a-service kunnen ondernemers geld verdienen en impact maken.
De maakindustrie in zowel Waddinxveen als de regio kan grondstoffen uitwisselen/ Zo zorgt de sector voor een hogere waarde van beschikbare grondstoffen en verkleint de impact van het productiesysteem.
Koers 3:
REDUCTIE IMPACT VAN MATERIALEN Door te sturen op materialen met een kleinere klimaatimpact, zoals biobased materialen of secundaire materialen, kan de huidige maakindustrie bijdragen aan een economie die in balans is met het ecologisch systeem van de aarde.
TOP 3 IMPACTVOLLE PRODUCTGROEPEN CIRCULAIR ONDERNEMEN
• Metalen (maakindustrie) • Kunststoffen • Textiel
HOOFDSTUK 03
Het ondernemerschap in Waddinxveen omvat een groot aantal sectoren. Qua grondstoffengebruik loopt de maakindustrie voorop. Door middel van circulaire verdienmodellen (terugnemen van producten, product-as-a-service) kan de sector materiaalgebruik verminderen en veel impact behalen. Door bedrijfsafval te verminderen kunnen ondernemers en bedrijven ook verlies van grondstoffen terugdringen.
HOOFDSTUK 02
Gemeente Waddinxveen kent lokale ondernemers met de ambitie zich te ontwikkelen op het gebied van circulariteit. Ondernemers hebben echter weinig middelen en tijd om hiernaar te handelen. Kennis omtrent de grootste impacts en nieuwe mogelijke circulaire verdienmodellen kan de transitie stimuleren. Daarnaast missen individuele partijen het overzicht om samenwerkingen aan te gaan op het gebied van grondstofuitwisseling.
Koers 1:
Relevante gemeentelijke instrumenten Bewustwording stimuleren
Capaciteit opbouwen
Financiële ondersteuning
30
Fiscale maatregelen
Wet- en regelgeving
CIRCULAIR WADDINXVEEN
HOOFDSTUK 04
Bijeenbrengen en samenwerken
HOOFDSTUK 01
DOELEN: CIRCULAIR ONDERNEMEN CIRCULAIRE DOELEN: CIRCULAIR ONDERNEMEN
2020
KOERS 1:
KOERS 2:
Hoogwaardige verwerking reststromen
KOERS 3:
Reductie impact materialen
De gemeente heeft in 2023 minimaal 3 projecten opgestart met ondernemers op het gebied van circulair ondernemen.
In 2025 weet 100% van de Waddinxveense ondernemers wat de circulaire economie is.
In 2024 heeft gemeente Waddinxveen en betrokken partijen inzicht in de grootste reststromen van de lokale maakindustrie (circulair.biz).
2040
2050
In 2040 heeft 80% van de ondernemers een circulair verdienmodel.
In 2050 heeft 100% van de ondernemers in Waddinxveen een circulair verdienmodel.
In 2030 is verbranding en storten van afval van bedrijven in Waddinxveen afgenomen met 50% t.o.v. 2023.
In 2040 is de verbranding of het storten van afval van bedrijven in Waddinxveen afgenomen met 80% t.o.v. 2023.
In 2050 is de verbranding of het storten van afval van bedrijven in Waddinxveen afgenomen met 100% t.o.v. 2023.
In 2040 wordt binnen gemeente Waddinxveen 80% minder primaire grondstoffen gebruikt.
In 2050 is er 95% reductie van de nationale broeikasgasuitstoot ten opzichte van 1990.
In 2030 wordt binnen gemeente Waddinxveen 50% minder primaire grondstoffen gebruikt. In 2030 is er 49% reductie van de nationale broeikasgasuitstoot ten opzichte van 1990.
CIRCULAIR WADDINXVEEN
HOOFDSTUK 04
31
HOOFDSTUK 03
In 2030 heeft 50% van de ondernemers in Waddinxveen een circulair verdienmodel.
HOOFDSTUK 02
Circulaire verdienmodellen
2030
HOOFDSTUK 01
CIRCULAIRE (GLAS)TUINBOUW INZICHTEN VANUIT ANALYSE
De (glas)tuinbouw heeft grote impact op het land- en waterverbruik en de CO 2-uitstoot. Ook de grondstoffenconsumptie door middel van verpakkings- en gebruiksmaterialen in de landbouw kan worden teruggedrongen.
GESLOTEN WATERKRINGLOPEN
KORTE KETENS EN DUURZAAM PRODUCTIESYSTEEM
In een circulair systeem vindt geen onttrekking van grondwater plaats, en wordt optimaal gebruik gemaakt van lokaal beschikbaar water uit regenval.
Om de impact van logistiek te verminderen wordt ingezet op een minimale afstand tussen producent en afnemer. Dit vraagt om coördinatie tussen vraag en aanbod.
Koers 3:
Koers 4:
VERWAARDING ORGANISCH AFVAL
REDUCTIE IMPACT MATERIALEN
De (glas)tuinbouw produceert veel organisch afval, voornamelijk in de vorm van stammen, bladeren, en in mindere mate afgekeurd voedsel. Dit organisch afval kan op een zo hoogwaardig mogelijk manier worden verwerkt, waarbij plantinhoudstoffen hoogwaardig worden teruggewonnen en mogelijk worden gebruikt als input voor biobased materialen.
Momenteel worden grote hoeveelheid plastic gebruikt in de (glas)tuinbouw. Door het gebruik van deze materialen onnodig te maken, of te vervangen door bioplastics of andere materialen kan de impact van de (glas)tuinbouw worden gereduceerd.
Relevante gemeentelijke instrumenten Bewustwording stimuleren
Capaciteit opbouwen
Financiële ondersteuning
32
• Plantaardige voedselproducten • Organisch afval • Plastic verpakkingsmateriaal
CIRCULAIR WADDINXVEEN
HOOFDSTUK 04
Bijeenbrengen en samenwerken
TOP 3 IMPACTVOLLE PRODUCTGROEPEN (GLAS)TUINBOUW
HOOFDSTUK 03
GRONDSTOFFENGEBRUIK EN MILIEU-EFFECTEN
Koers 2:
HOOFDSTUK 02
De (glas)tuinbouwsector is karakteristiek voor de economie van Waddinxveen en de regio. De sector focust op plantengroei en voedselproductie. Verduurzaming van de (glas)tuinbouw gebeurt dan ook op regionaal niveau. Greenport WestHolland heeft al onderzoek gedaan naar circulaire kansen. Uit het onderzoek blijkt dat organische restromen en consumptie van plastic belangrijke aandachtspunten zijn. Ook toont de regionale materiaalstroomanalyse een groot watergebruik door de (glas)tuinbouwsector. In Nederland is er bovendien meer aandacht voor kortere productieketens om de lokale economie te prikkelen en de impact van het voedselsysteem te verminderen.
Koers 1:
HOOFDSTUK 01
DOELEN: CIRCULAIRE (GLAS)TUINBOUW CIRCULAIRE DOELEN: “GLASTUINBOUW”
2020
2030
KOERS 1:
KOERS 3:
Verwaarding organisch afval
Reductie impact materialen
In 2025 heeft 100% van de bedrijven met meer dan 50 werknemers ondersteuning ontvangen in de vorm van een Circo-track.
In 2030 wordt minstens 40% van het (glas)tuinbouwvoedsel in Waddinxveen afgenomen van regionale producenten.
In 2025 wordt door minimaal 3 bedrijven hoogwaardig organische reststromen uit de (glas)tuinbouw verwaard.
In 2030 wordt minstens 50% van de organische reststromen uit de (glas)tuinbouw hoogwaardig verwerkt, waarbij plantinhoudstoffen hoogwaardig worden teruggewonnen.
In 2023 De gemeente heeft in 2023 minimaal 2 projecten opgestart met ondernemers op het gebied van circulair ondernemen.
In 2040 wordt minstens 60% van het (glas)tuinbouwvoedsel in Waddinxveen afgenomen van regionale producenten.
In 2030 is het gebruik van niet-recyclebaar verpakkings- en plasticmateriaal in de (glas)tuinbouw verminderd met 50% t.o.v. 2021. In 2030 wordt binnen gemeente Waddinxveen 50% minder primaire grondstoffen gebruik.
In 2050 wordt 100% van de organische reststromen uit de (glas)tuinbouw hoogwaardig verwerkt, waarbij plantinhoudstoffen hoogwaardig worden teruggewonnen.
In 2040 is het gebruik van niet-recyclebaar verpakkings- en plasticmateriaal in de (glas)tuinbouw verminderd met 80% t.o.v. 2021. In 2040 wordt binnen gemeente Waddinxveen 80% minder primaire grondstoffen gebruikt.
In 2050 is 100% van bedrijven in Waddinxveen onderdeel van een circulaire waardeketen.
CIRCULAIR WADDINXVEEN
HOOFDSTUK 04
33
In 2050 wordt minstens 80% van het (glas)tuinbouwvoedsel in Waddinxveen afgenomen van regionale producenten.
HOOFDSTUK 03
KOERS 4:
In 2050 zijn waterkringlopen voor 100% gesloten, en vindt regionaal netto 100% minder ontrekking van grondwater plaats.
HOOFDSTUK 02
Korte ketens en duurzaam productiesysteem
2050
In 2030 zijn waterkringlopen voor 50% gesloten, en vindt regionaal netto 50% minder ontrekking van grondwater plaats.
Gesloten waterkringlopen
KOERS 2:
2040
HOOFDSTUK 01
CIRCULAIR LEVEN EN CONSUMEREN INZICHTEN VANUIT ANALYSE
GRONDSTOFFENGEBRUIK EN MILIEU-EFFECTEN
KENNIS & PARTICIPATIE
FACILITEITEN & INFRASTRUCTUUR
De transitie naar een circulaire economie vraagt om een nieuwe inrichting en gebruik van ruimte, en nieuwe samenwerkingsstructuren tussen producenten, gebruikers en verwerkers van producten en grondstoffen. Om een nieuw, inclusief systeem te bouwen, moet de gemeente bewoners meenemen in en informeren over de uitdaging.
Ook de fysieke infrastructuur moet veranderen om circulair gedrag te stimuleren, bijvoorbeeld in de vorm van materiaalbank en afvalscheidingsbakken. Gemeente Waddinxveen kan ervoor zorgen dat deze infrastructuur aanwezig en toegankelijk is voor haar inwoners.
Koers 3:
TOP 3 IMPACTVOLLE PRODUCTGROEPEN CIRCULAIR LEVEN EN CONSUMEREN
CIRCULAIRE CONSUMPTIE Bewoners zijn met hun gedrag direct en indirect verantwoordelijk voor klimaatimpact, een zogeheten ‘ecologische voetafdruk’. Ze kunnen circulariteit stimuleren in hun dagelijks leven door circulair te consumeren: minder, met minder impact, en met kwalitatief hergebruik van producten en materialen na het gebruik.
• Consumptiegoederen (bv. electronica) • Voedsel (voornamelijk vlees- en zuivelproducten) • Textiel
HOOFDSTUK 03
De consumptie van inwoners heeft grote impact op zowel ons grondstoffengebruik als de ecologische voetafdruk. Wereldwijde ketens zijn betrokken bij deze aspecten, waardoor de gemeente niet altijd betrokken kan zijn. Door te zorgen dat producten hun waarde behouden kunnen we afval verminderen.
Koers 2:
HOOFDSTUK 02
In gemeente Waddinxveen is momenteel weinig contact met bewoners over de circulaire economie. Er bestaan enkele circulaire initiatieven, zoals het Repair Cafe, maar deze zijn niet goed zichtbaar. Er liggen kansen om circulariteit te stimuleren vanuit Sociaal Domein in woonzorginitiatieven en het combineren van ontmoeting met circulariteit.
Koers 1:
Relevante gemeentelijke instrumenten Bewustwording stimuleren
Capaciteit opbouwen
Stadsplanning
34
Fiscale maatregelen
Wet- en regelgeving
CIRCULAIR WADDINXVEEN
HOOFDSTUK 04
Bijeenbrengen en samenwerken
CIRCULAIRE DOELEN: “CIRCULAIR LEVEN & CONSUMEREN”
2020
KOERS 1:
KOERS 2:
Faciliteiten en infrastructuur
In 2023 is circulaire economie actief onderdeel van het nieuwe participatieplatform van Waddinxveen.
In 2025 weet 100% van de inwoners van Waddinxveen wat circulaire economie is en hoe zij met hun eigen gedrag kunnen bijdragen aan de transitie.
In 2030 maakt 25% van de bewoners halfjaarlijks gebruik van de lokale repaircafes of materialenbanken.
Duurzaamheid is in 2025 structureel opgenomen in het schoolcurriculum bij minimaal 50% van de scholen.
In 2030 maakt 25% van de bewoners halfjaarlijks gebruik van de lokale repaircafes of materialenbanken.
2040
2050
HOOFDSTUK 02
Kennis en participatie
2030
HOOFDSTUK 01
DOELEN: CIRCULAIR LEVEN EN CONSUMEREN
Waddinxveen heeft in 2025 minstens 175 deelvoertuigen met minstens 1200 gebruikers.
Circulaire consumptie
In 2025 is het scheidingspercentage van inwoners gestegen naar 80% en recycling is verhoogd naar 90%.
In 2030 is de ecologische voetafdruk van bewoners afgenomen met 50% t.o.v. 2021. In 2030 is verswater-consumptie door huishoudens afgenomen met 40% t.o.v. 2021, en vindt er regionaal netto 50% minder onttrekking van grondwater plaats. In 2030 wordt binnen gemeente Waddinxveen 50% minder primaire grondstoffen gebruikt.
In 2050 wordt binnen gemeente Waddinxveen 100% minder primaire grondstoffen gebruikt.
In 2050 is verswater-consumptie door huishoudens afgenomen met 80% t.o.v. 2021, en vindt er regionaal netto 100% minder onttrekking van grondwater plaats.
CIRCULAIR WADDINXVEEN
HOOFDSTUK 04
35
In 2050 gebruiken bewoners in Waddinxveen uitsluitend circulaire producten.
In 2040 is de ecologische voetafdruk van bewoners met 80% afgenomen t.o.v. 2021.
HOOFDSTUK 03
KOERS 3:
HOOFDSTUK 01 HOOFDSTUK 02 HOOFDSTUK 03
04
CIRCULAIR WADDINXVEEN
HOOFDSTUK 04
ACTIERICHTINGEN CIRCULAIR WADDINXVEEN
HOOFDSTUK 01
CIRCULAIR WADDINXVEEN In 2050 is circulaire economie de norm in Waddinxveen: van demontabele gebouwen van bio-based materialen tot aan opwaardering van reststromen tot waardevolle producten door lokale grondstofverwerkers.
HOOFDSTUK 02
De gemeente geeft het goede voorbeeld: ze koopt circulair in, ontwikkelt een circulaire gebouwde omgeving, en neemt een ondersteunende, stimulerende rol in met betrekking tot haar bewoners en ondernemers. Bewoners in Waddinxveen zijn bekend met circulariteit en passen circulaire principes toe in hun dagelijks leven. Ze gebruiken vernieuwende circulaire faciliteiten zoals repair cafés en kringloopwinkels om spullen van hoge kwaliteit in circulatie te houden. Dit wordt hen vanaf jongs af aan al meegegeven via onderwijstrajecten waarin lokale circulaire initiatieven worden opgezet en ondersteund.
HOOFDSTUK 03
Lokale ondernemers bieden een breed scala aan circulaire producten aan en stimuleren bewoners om voor duurzamere producten te kiezen. Ook de grotere maakindustrie in en rondom Waddinxveen draagt hieraan bij. Op de aanwezige (bedrijventerrein)ruimte in Waddinxveen zijn sinds 2022 enkel bedrijven gevestigd die expliciet functioneren volgens de waarden van een circulair economisch systeem, in balans met lokale en mondiale ecosystemen. Waddinxveen werkt intensief samen met haar lokale maakindustrie om tot circulaire verdienmodellen te komen. De gemeente heeft een faciliterende, aanjagende rol in een optimale samenwerking met koplopers en andere ondernemers.
HOOFDSTUK 04
CIRCULAIR WADDINXVEEN
HOOFDSTUK 01
ACTIERICHTINGEN GEMEENTE WADDINXVEEN STAPPEN ZETTEN RICHTING CIRCULAIRE ECONOMIE van gemeente Waddinxveen, maar richten zich op de verschillende partijen binnen de gemeente (bv. ondernemers, bewoners, publieke instellingen). In selectie van de actierichtingen is gestuurd op een divers gebruik van de verschillende instrumenten die gemeente Waddinxveen tot haar beschikking heeft.
AANJAGEN
STADSBEHEER
ECONOMISCHE DRIJFVEREN
REGULATIE
ROADMAPS EN STRATEGIEËN
BIJEENBRENGEN EN SAMENWERKEN
STADSPLANNING
FINANCIËLE ONDERSTEUNING
WET- EN REGELGEVING
BEWUSTWORDING STIMULEREN
VERMOGENSBEHEER
FISCALE MAATREGELEN
Tot slot is voor elk van de actierichtingen een indicatie gegeven of de interventie haalbaar is op de korte termijn (2023), de middellange termijn (2025) of de lange termijn (2030).
CIRCULAIR WADDINXVEEN CAPACITEIT OPBOUWEN
INKOOP
HOOFDSTUK 04
VISIE
HOOFDSTUK 03
Voor elke interventie is een indicatie gegeven van de belangrijkste gemeentelijke instrumenten die met de interventie worden ingezet.
HOOFDSTUK 02
Aan de hand van de voorgaande analyse is een lijst met 36 actierichtingen opgesteld, waarmee gemeente Waddinxveen in de komende jaren concreet stappen kan gaan zetten richting een circulaire economie. Deze actierichtingen zijn geformuleerd vanuit het handelingsperspectief
HOOFDSTUK 01
CIRCULAIRE GEMEENTELIJKE ORGANISATIE
HOOFDSTUK 02
In 2030 staat de circulaire economie centraal binnen de eigen gemeentelijke organisatie en vormt het een integraal raamwerk waarbinnen economische, sociale en ecologische afwegingen worden gemaakt. Het raamwerk wordt vertaald naar circulair handelen door middel van circulaire doelen, kennisuitwisseling en duidelijk eigenaarschap onder Waddinxveense ambtenaren. Gemeente Waddinxveen geeft het goede voorbeeld middels eigen inkoop, afvalscheiding en het (ver)bouwen van haar eigen vastgoed. Op ruimtelijk gebied focust de Gemeente Waddinxveen zich op een reeks circulaire icoonprojecten en gebiedsontwikkelingen, volgend op de succesvolle ontwikkeling van de circulaire sporthal.
HOOFDSTUK 03
39
CIRCULAIR WADDINXVEEN
HOOFDSTUK 04
Foto: TekstUeel - communicatie
HOOFDSTUK 01
CIRCULAIRE GEMEENTELIJKE ORGANISATIE 1 ACTIERICHTING
GEMEENTEBREED KENNISTRAJECT CIRCULAIRE ECONOMIE HOOFDSTUK 02