Bijlage 2 Koersdocument Duurzaam Waddinxveen dd 6-12-2021

Koers naar Duurzaam Waddinxveen (her)verbinden met de natuur

Versie: Datum:

1.0 08-12-2021

Inhoudsopgave 1 Voorwoord

4

2 Samenvatting

5

3 Over dit koersdocument

12

3.1 Aanleiding voor dit Koersdocument

12

3.2 Wat willen we bereiken met dit koersdocument?

14

3.3 Leeswijzer

14

4 Duurzaamheidskompas voor Waddinxveen

16

4.1 Wat zijn onze opgaven en wat zijn onze vereiste transities?

17

4.2 Kaders voor de uitvoering van de transities

19

5 De vier transities voor Waddinxveen 5.1 Circulaire economie

24 24

5.1.1 Opgave Circulaire Economie

24

5.1.2 Wat willen we bereiken?

25

5.1.3 Hoe pakken we het aan?

25

5.2 Energietransitie

26

5.2.1 Opgave Energietransitie

26

5.2.2 Wat willen we bereiken?

27

5.2.3 Hoe pakken we dat aan?

27

5.3 Klimaatadaptatie

29

5.3.1 Opgave klimaatadaptatie

29

5.3.2 Wat willen we bereiken?

31

5.3.3 Hoe pakken we het aan?

32

5.4 Biodiversiteitsherstel33 5.4.1 Opgave Biodiversiteit

34

5.4.2 Wat willen we bereiken?

35

5.4.3 Hoe pakken we het aan?

35

5.5 Samenvattend: de prioriteiten tot 2030

36

5.6 Wat is het effect van de 4 transities op het duurzaamheidskompas?

37

Koers voor duurzaam Waddinxveen 2022-2050

2 van 68

6 Wat betekent het voor jou? 6.1 Inwoner

41 41

6.1.1 Illustratieve schets van de mogelijke toekomst

41

6.1.2 Welke resultaten moeten we halen?

41

6.1.3 Wat moet er gebeuren?

44

6.1.4 Wat kan ik als inwoner zelf al doen?

45

6.2 Bedrijven en bedrijventerreinen

48

6.2.1 Illustratieve schets van de mogelijke toekomst

48

6.2.2 Welke resultaten moeten we halen?

48

6.2.3 Wat moet er gebeuren?

51

6.2.4 Wat kan ik als bedrijf of bedrijventerrein zelf al doen?

52

6.3 Gemeente als organisatie 

54

6.3.1 Illustratieve schets van de mogelijke toekomst

54

6.3.2 Welke resultaten moeten we halen?

54

6.3.3 Wat moet er gebeuren?

59

7 Participatie en communicatie

63

8 Raming kosten

65

Bijlage 1 Analyse score Waddinxveen in Duurzaamheidsindex 

Koers voor duurzaam Waddinxveen 2022-2050

68

3 van 68

1 Voorwoord “Door u weet ik wat ik later wil worden. Ik ga later kleine elektrische auto’s maken”, zegt een leerling uit groep 6 van de Rehobothschool na afloop van de les in de gang tegen mij. In de Week van de Duurzaamheid 2021 bezoek ik verschillende Waddinxveense basisscholen om met de kinderen in gesprek te gaan over duurzaamheid. Het zijn mooie gesprekken aan de hand van twee boeken: Plastic soep en Palmen op de noordpool. De leerlingen weten veel. De opwarming van de aarde, het verdwijnen van diersoorten, afval dat in de natuur terecht komt; het blijken onderwerpen die hen bezighouden. Ze hebben ook oplossingen. Op wereld-, landelijk en lokaal niveau. Technologische oplossingen en zaken die je kunt ombuigen door gedragsverandering. Eigenlijk zijn die bezoeken aan de scholen een mini-samenvatting van deze duurzaamheidskoers. In dit document bespreken we de opgave waar we in Waddinxveen voor staan. We zoomen in van hoog-over naar ons eigen dorp. De uitdagingen die voor ons liggen en hoe we die willen aanpakken. Ik zeg hier nadrukkelijk ‘we’, want deze koers kan de gemeente niet alleen gaan. Het is een gezamenlijke opgave voor inwoners, ondernemers en overheid. We zullen de handen ineen moeten slaan om de gezondheid van ons allemaal en de leefbaarheid van ons dorp voor de toekomst veilig te stellen.

En ervoor zorgen dat generaties die na ons komen ook een goed leven kunnen hebben. De warmtetransitie en de regionale energie strategie zijn voorbeelden van acties die we ondernemen om klimaatverandering tegen te gaan. Het afvalbrengstation vervangen we door een grondstoffenplein. Dat is een belangrijke stap op weg naar een volledig circulaire economie. Deze duurzaamheidskoers is een oproep tot actie. Hij staat vol plannen voor de komende jaren. Het jongetje dat later elektrische auto’s gaat maken heeft zijn koers bepaald. Nu zijn wij aan zet. Brigitte Leferink Wethouder klimaat en duurzaamheid

Koers voor duurzaam Waddinxveen 2022-2050

4 van 68

2 Samenvatting We lezen het dagelijks in de krant: de groeiende wereldbevolking en het snel toenemende verbruik van grondstoffen stellen ons voor enorme uitdagingen. Deze uitdagingen ontstaan doordat economische groei, verdeling van welvaart en de toenemende druk op onze ecosystemen niet in balans zijn. We leven op een ‘te grote voet’. De ontwikkeling van de mensheid is de afgelopen eeuw ten koste gegaan van natuur en milieu. Ook Waddinxveen wil bijdragen aan de omslag naar een samenleving die beter in balans is. We doen dit door te werken aan andere vormen van energie en warmte (de energietransitie, waaronder de warmtetransitie) en aan een overgang naar een circulaire economie. En door rekening te houden met de verandering van ons klimaat (klimaatadaptatie) en onze natuur te herstellen (biodiversiteitsherstel). Wat willen we met dit koersdocument bereiken? We willen de opgaven waar we voor staan kwantitatief inzichtelijk maken. Daarnaast willen we de wettelijke en (inter) nationale doelen vertalen naar wat we in Waddinxveen te doen hebben. En hoe we dat kunnen bereiken. We beschrijven de samenhang tussen de opgaven, de doelen, de tastbare resultaten, de uitvoering (op hoofdlijnen), wat iedereen zelf kan doen en de (gemeentelijke proces-) kosten van de uitvoering hiervan. Dit doen we op een integrale manier zodat de samenhang duidelijk wordt.

De duurzaamheidskoers komt uit de omgevingsvisie van Waddinxveen Deze ‘Koers naar Duurzaam Waddinxveen’ is gebaseerd op de omgevingsvisie1. De thema’s in de omgevingsvisie gaan over de vier veranderingen van deze duurzaamheidskoers. Deze duurzaamheidskoers is daarom ook te beschouwen als een nadere uitwerking van de omgevingsvisie.

Biodiversiteit

Energietransitie

Klimaatadaptatie Circulaire economie Energietransitie

Energietransitie Circulaire economie Ee lee n to fo ek m om ge vin stb g est

en

di

ge

Energietransitie Circulaire economie Klimaatadaptatie Biodiversiteit

Energietransitie Circulaire economie Klimaatadaptatie Biodiversiteit

1. Begin 2022 vast te stellen

Koers voor duurzaam Waddinxveen 2022-2050

5 van 68

De duurzaamheidskoers combineert het beleidskader sociaal domein, omgevingsvisie en onderliggende plannen Deze duurzaamheidskoers brengt omgevingsvisie, het beleid op het gebied van sociaal domein en diverse plannen en projecten op het gebied van duurzaamheid bij elkaar. Zo’n samenhang ontbrak tot nu toe. Als input voor dit koersdocument is ook het Koersdocument Circulaire Economie opgesteld. Beleidskader sociaal domein

Omgevingsvisie

Koersdocument Duurzaam Waddinxveen

Transitievisie Warmte

Regionale Energie strategie

Koersdocument Circulaire Economie

Gebiedspaspoort Klimaatadaptatie en Biodiversiteit

Groenstructuur en Groenbeleid

.........

Figuur 2: De plaats van het koersdocument Duurzaamheid ten opzichte van andere beleidsdocumenten

Een kompas voor de toekomst identificeert 4 transities In de eerste plaats biedt het koersdocument in hoofdstuk 4 een duurzaamheidskompas voor de toekomst. Met behulp van het kompas maken we een korte analyse van de huidige situatie. Er worden vier noodzakelijke veranderingen (transities) inzichtelijk gemaakt. Dit zijn de energietransitie, klimaatadaptatie, circulaire economie en biodiversiteit. Dit zijn ook de wettelijk en (inter)nationale bepaalde doelen. Een missie op de toekomst: circulair en groen Waddinxveen met schone energie We formuleren de missie van de duurzaamheidskoers. Waddinxveen wordt uiterlijk in 2050 een circulaire en groene gemeente met schone energie waarbij we gelijktijdig blijven doorwerken aan het behoud en versterken van een goede sociale basis. In 2030 zijn we op de helft van deze opgave en transitie. Twee manieren om de ambities waar te maken Wat we moeten doen om de ambities uit de missie te realiseren, kun je op twee manieren beschrijven. Eén invalshoek is die vanuit de vier transities. Die worden in hoofdstuk 5 beschreven door per transitie in te gaan op de opgave, de wettelijke nationale doelstellingen en de aanpak ervan op hoofdlijnen.

(binnen de grenzen van de donut): circulair , groen Waddinxveen met schone energie

Hoofdkoers

Opgaven

Maatschappelijke transitie

Strategische Doelen

Uitgangpunten

Hoe pakken we het aan

Klimaatverandering

Biodiversiteit

Grondstoffengebruik

Sociaal fundament behouden/versterken

Energietransitie

Klimaatadaptatie

Biodiversiteit herstel

Circulaire economie

Van 50% minder CO2 (2030) naar 0% CO2 in 2050

Van afremmen van de toename impact (2030) naar terugbrengen impact op huidig niveau (2050)

Van geen afname van biodiversiteit (2030) naar biodiversiteitherstel (2050)

Van 50% kringlopen gesloten in 2030, naar 100% kringlopen gesloten in 2050

Maatschappelijke transities| Bouwen aan beweging | Benut natuurlijke momenten| Integraal en inclusief | Act local, think global | Meten, weten en bijsturen

* Aardgasvrije woningen en gebouwen * Minder en schone km * Schone elektriciteit * Klimaatneutrale groei

* Meest kwetsbare situaties aanpakken * Samenwerken met gebiedspartners * Inbedden in processen en beleid

Koers voor duurzaam Waddinxveen 2022-2050

* Focus op icoonsoorten * Vergroten van natuur * Handhaving * Inbedden in processen en beleid

* Kennis, beleid * Reduceren impact (minder en andere grondstoffen * Circulaire verdienmodellen * Doelgroepen benadering

* Kompas als uitgangspunt voor beleid * Reguliere taken sociaal domein

6 van 68

Maar uiteindelijk komen de transities samen bij diverse doelgroepen in Waddinxveen: inwoners, ondernemers en de gemeente. Daarom vertalen we in hoofdstuk 6 alle transities naar de te behalen resultaten voor iedere doelgroep, de aanpak en een uitvoeringsagenda op hoofdlijnen. Deze beschrijving per doelgroep is de andere invalshoek. We sluiten het koersdocument af met een participatie paragraaf en een raming van de kosten tot 2030. Koersdocument beschrijft de puzzel Het koersdocument beschrijft wat we in gemeente Waddinxveen te doen hebben. Bijvoorbeeld: 2000 woningen aardgasvrij in 2030 omdat dat bijdraagt aan de CO2 reductie doelstellingen van de energietransitie. Het koersdocument draagt geen ‘voorgeschreven’ inhoudelijke oplossingen aan. Hoe we die CO2 terug (gaan) brengen, wordt (nader) uitgewerkt in onderliggende analyses zoals de Transitievisie Warmte (TVW) en de Regionale Energiestrategie. We bieden in hoofdstuk 6 wel een aanpak voor iedere doelgroep. Koersdocument nodigt iedereen uit om bij te dragen Het koersdocument biedt de puzzelstukjes die ingevuld moeten worden door iedereen in de samenleving. Bij de te behalen resultaten geven we aan welke bijdrage gemeente Waddinxveen gaat leveren en wat we daarin nog te doen hebben.

Participatie voor dit koersdocument steunt op eerdere participatie trajecten Dit koersdocument is mede gebaseerd op de omgevingsvisie (vast te stellen in 2022), de transitievisie warmte (vastgesteld in 2021), de regionale energiestrategie (vastgesteld in 2021) en de klimaatstress test en risico dialoog (uitgevoerd in 2019). In deze projecten heeft een uitgebreid participatie traject plaatsgevonden. De participatie voor dit koersdocument maakt hier gebruik van. Ook is specifieke input van een aantal maatschappelijke partners meegenomen, zoals vertegenwoordigers van het Duurzaamheidsplatform Waddinxveen van en voor ondernemers (DPW), Woonpartners Midden-Holland, WaddGroen, de energie coöperatie Waddinxveen en de Fairtrade werkgroep Waddinxveen.

Koers voor duurzaam Waddinxveen 2022-2050

7 van 68

Hieronder beschrijven we wat de transities betekenen voor de inwoners, de ondernemers en de gemeentelijke organisatie. Omdat de nationale doelen allemaal 2030 als eerste mijlpaal hebben en om het overzichtelijk en behapbaar te houden, focussen we hier op de termijn tot 2030. Wat betekent dit voor inwoners (tot 2030)

INWONERS - RESULTATEN TOT 2030 Klimaatadaptatie

Circulair leven

Energietransitie

Biodiversiteit

Ambities: • Meest urgente risico’s aangepakt. • Verwachte schadelast en effecten vlakken af.

Ambitie: • 50% kringlopen gesloten.

Ambitie: • 49% CO2 reductie.

Ambitie: • Stoppen van afname biodiversiteit.

Algemeen: • Alle inwoners van Waddinxveen klimaatbewust.

Algemeen: • Alle inwoners bekend met CE en handelingsperspectief.

Resultaten: • 600 woningen klimaatadaptief en waterrobuust. • Daling van 28% versteniging binnen privédomein.

Resultaten: • Restafval: 50kg. • 30% inwoners 2x per jaar naar repairshop.

Resultaten: • 2000 woningen aardgasvrij. • Energiebesparing bij 1200 woningen. • 15% particuliere daken belegd met zonnepanelen. • 2000 elektrische auto’s. • 175 eenheden deelmobiliteit.

Resultaten: 600 woningen ingericht voor biodiversiteit.

AANPAK EN ACTIELIJNEN Aanpak

Natuurlijke momenten benutten:

• • • •

Actielijnen

Energieke buurtaanpak:

Samenwerking partners Gemeente brede aanpak Gedragsverandereing Bouwen aan de beweging

• • • •

Buurten natuurlijk tempo Korte termijn – 2 startbuurten Middellange termijn Lange termijn

2040

2045

TIJDLIJN

Energieke buurtaanpak

2020

2025

2030

2035

Korte termijn (2 buurten, Bedrijventerrein en glastuinbouw). Middellange termijn (7 buurten). Natuurlijk tempo (8 buurten, 2 bedrijventerreinen). Lange termijn (6 buurten). Gemeentebrede aanpak. Samenwerking met Partners | Bouwen aan de beweging.

Koers voor duurzaam Waddinxveen 2022-2050

8 van 68

2050

Wat betekent dit voor ondernemers (tot 2030)

ONDERNEMERS - RESULTATEN TOT 2030 Klimaatadaptatie

Circulair ondernemen

Energietransitie

Biodiversiteit

Ambities: • Klimaatadaptief handelen. • Meest urgente risico’s aangepakt. • Verwachte schadelast en effecten vlakken af.

Ambitie: • Alle bedrijven bekend met CE. • 50% kringlopen gesloten.

Ambitie: • 49% CO2 reductie.

Ambitie: • Natuurinclusief handelen.

Resultaten: • Alle bedrijven klimaatbewust. • 1 bedrijventerrein klimaatbestendig en waterrobuust.

Resultaten: • 50% bedrijven heeft circulair verdienmodel. • 50% minder storten en verbranden afval.

Resultaten: • E-reductie GTB. • 15% E-besparing. • Distripark Doelwijk A12 aardgasvrij. • 0,435 TWh (1,567PJ) schone E-opwek in regio. • % naar rato van 1,5 miljoen minder zakelijke km.

Resultaten: • 100% bedrijven bewust van rol biodiversiteit. • 1 bedrijventerrein natuurinclusief ingericht.

Glastuinbouw • 50% plasticreductie. • 50% verwaarden organisch afval. • 50% kringlopen gesloten. • 50% minder wateronttrekking.

AANPAK EN ACTIELIJNEN Bedrijfsinnovatie als natuurlijke momenten benutten

Aanpak

Actielijnen

• • • • •

Informeren ODMH Informatie- en energiebesparingsplicht Bewustwording, kennis delen en faciliteren Ontwikkeltrajecten koplopers; coaches Expertise centra

Koers voor duurzaam Waddinxveen 2022-2050

Samenwerkingsverbanden behouden en uitbreiden

• • •

Samenwerking diverse partijen Samenwerking tussen (regionale) bedrijventerreinen Convenanten Plan per bedrijventerrein

9 van 68

TIJDLIJN

Samenwerking en faciliteren

Samenwerking en faciliteren

Energieke buurtaanpak

2020

2025

2030

2035

2040

2045

Uitvoeringsplan bedrijventerrein

Uitvoering plan

2050

Uitvoeringsagenda Economisch Koersdocument; aspect Duurzaamheid

Uitvoering plan Uitvoeringsplan bedrijventerrein

Uitvoeringsplan bedrijventerrein

Uitvoering plan

Handhaving Informatie- en energiebesparingsplicht

Publiek/Private Samenwerking en ondersteunend Serviceloket Transities Bedrijfsleven

Serviceloket Transities Bedrijfsleven

Warmte Samenwerking Oostland: bovenregionale restwarmte

Zon op Dak grote Daken in Waddinxveen

Aanvullende schonene energie opwek in Waddinxveen

GEMEENTE - RESULTATEN TOT 2030 Klimaatadaptatie

Circulair economie

Energietransitie

Biodiversiteit

Ambities: • Meest urgente risico’s aangepakt. • Verwachte schadelast en effecten vlakken af.

Ambitie: • 50% kringlopen gesloten.

Ambitie: • 49% CO2 reductie.

Ambitie: • Afname biodiversiteit tot stilstand brengen.

Resultaten: • Meest urgente openbare ruimte KA en WR aangepast. • Klimaatadaptief handelen ingebed in beleid en aanbestedingen.

Resultaten: • 50% circulaire inkoop. • Fairtrade en duurzaam voedsel in bedrijfsrestaurant. • Circulaire gebiedsontwikkeling en gronduitgifte. • Materialenpaspoort. • 70% demontabel bouwen. • Milieudruk verlagen MPG=0,5. • 100% betonafval hergebruikt. • 50% secundair of biobased materialen.

Resultaten: • Kantoren minimaal label C (2023). • Gemeentelijk vastgoed en scholen aardgasvrij, 100% schone energie. • Eigen voertuigen en Doelgroepenvervoer emissievrij (blijven). • Emissie medewerkers 50% gereduceerd. • 15% energiereductie. • 100% LED-verlichting openbare ruimte.

Resultaten: • Alle aanbestedingen natuur-inclusief. • Vergroten groenoppervlak RBVA = 45%. • minder verstening openbare ruimte. • minder invasieve uitheemse soorten. • Biodiversiteit in 100% van de bermen, watergangen en oevers (waar mogelijk).

Koers voor duurzaam Waddinxveen 2022-2050

10 van 68

AANPAK EN ACTIELIJNEN Aanpak

Verdieping inzicht en kennis

Opgaven niet groter door gemeente

Actielijnen

•

• •

Sociale impact risico’s adresseren

• •

Droogte biodiversiteit

• •

•

Koplopers engagen subsidies

Opgave niet groter

2025

•

2030

Beleid gebiedsontwikkeling en IBOR

• • •

Voortgang projecten Staat van de tranistie Actualisatie RES, TVW, Klimaatstress Test

2035

2040

2045

2050

Gebiedsontwikkeling op de juiste manier

Gebiedspaspoorten

Uitvoering KA en Bio OR Fase 1

Uitvoering KA en Bio OR Fase 2

Uitvoering KA en Bio OR Fase 3

M-Vastgoed aardgasvrij, natuurinclusief en klimaatadaptief Vervanging LED-openbare Ruimte

Bedrijfsvoering

Aanpak openbare ruimte en vastgoed

Negatieve effecten identificeren Beheersmaatregelen treffen

•

Legenda tijdlijn: TVW = Transitievisie Warmte KST = Klimaatstresstest en risicodialoog Rode Pijltje = staat van de transitie

2020

Onderzoek

•

Gebiedspaspoorten klimaatadaptatie en biodiversiteit Prioriteren en plannen uitvoeren

TIJDLIJN

Bedrijfsvoering: duurzaam voedsel, schone kilometers eigen medewerkers, doelgroepen vervoer

Onderzoek droogte Sociale risico’s uitwerken

TVW Monitoren

Monitoren en bijsturen

Gebiedspaspoorten

Duurzaamheidskompas als basis voor gemeentelijk beleid Aanvullend Beleid gebiedsontwikkeling, vastgoed, beheer openbare ruimte voor opaven circulaire econmoie, klimaatadaptatie, biodiversiteit Projecten stellen beleid bij gemeentelijke bedrijfsvoering duurzaam

•

Bouwen aan de beweging

KST

Koers voor duurzaam Waddinxveen 2022-2050

TVW KST

TVW KST

TVW KST

TVW KST

11 van 68

KST

3 Over dit koersdocument We lezen het dagelijks in de krant: de groeiende wereldbevolking en het snel toenemende verbruik van grondstoffen stellen ons voor enorme uitdagingen. Deze uitdagingen ontstaan doordat economische groei, verdeling van welvaart en de toenemende druk op onze ecosystemen2 niet in balans zijn. We leven op een ‘te grote voet’. De ontwikkeling van de mensheid is de afgelopen eeuw ten koste gegaan van natuur en milieu. Toch is er ook goed nieuws. Duurzame innovaties en ontwikkelingen volgen elkaar snel op. Akkoorden op mondiaal, Europees en nationaal niveau om de uitstoot van CO2 terug te dringen worden massaal ondertekend. Ook de gemeente Waddinxveen wil bijdragen aan de omslag naar een samenleving die beter in balans is.

3.1 Aanleiding voor dit Koersdocument Groene Hart Rekenkameronderzoek Duurzaamheid (2020) als directe aanleiding In 2015 heeft Waddinxveen de eerste duurzaamheidsvisie vastgesteld. Die is in 2020 geëvalueerd door de Groene Hart Rekenkamer3. Het eindrapport van de Groene Hart Rekenkamer was kritisch op bijvoorbeeld de haalbaarheid van de huidige duurzaamheidsdoelen en de programmering. Gelijktijdig laat het rapport zien dat ook voortgang wordt geboekt. Het college van Burgemeester en Wethouders heeft de 7 aanbevelingen uit het rapport overgenomen en aangegeven de duurzaamheidsvisie te actualiseren. Duurzaamheidsvisie krijgt het karakter van een Koersdocument De afgelopen jaren zijn de klimaatwet (2019), het klimaatakkoord (2019), het Grondstoffenakkoord (2017) en de EU Biodiversiteitsstrategie (2022) opgesteld. Daarmee is de landelijke aandacht, kennisontwikkeling en urgentie op diverse onderwerpen in een stroomversnelling gekomen. In de reactie op het Groene Hart Rekenkamer onderzoek dat in 2020 is uitgevoerd, heeft het College van B&W in 2021 aangegeven de hoofdopgaven duidelijker te beschrijven. En ook de doelen weer minimaal in lijn te brengen met de wettelijke en landelijke kaders, zoals het klimaatakkoord en grondstoffenakkoord. Voor deze doelen wordt de ‘strategische’ aanpak op hoofdlijnen en de rol van alle betrokkenen en beschreven.

Dit wordt vervolgens vertaald in een lijst van projecten om de doelen te realiseren. Door de koppeling tussen de opgave en doelen en de aanpak en projecten hebben we de duurzaamheidsvisie hernoemd tot koersdocument. Het koersdocument vertaalt (inter)nationale doelen naar de opgave in Waddinxveen Het sluiten van akkoorden leidt niet automatisch tot een goede uitvoering. Het koersdocument Duurzaamheid vertaalt mondiaal, Europees en nationaal beleid naar wat we in Waddinxveen te doen hebben. Veel van deze doelen hebben 2050 als eindpunt. Daarom heeft dit koersdocument ook een tijdshorizon tot 2050. Het koersdocument is geen rekenkundige uitwerking De doelen en transities waar we als samenleving voor staan, werken we in dit koersdocument uit. We zien dagelijks om ons heen hoe complex transities zijn. Wij streven ernaar om haalbare resultaten in de tijd te formuleren. Echter, veranderingen met zoveel betrokkenen en doelgroepen zijn niet altijd vooraf goed meetbaar en voorspelbaar. Het behalen van resultaten is vaak ook nog eens sterk afhankelijk van lokale, regionale en (inter)nationale invloeden en de medewerking van partners, markt, inwoners en ondernemers. Tegelijkertijd is een uitdaging (ambitie) nodig om urgentie te creëren. Duurzaamheidskoers is verankerd in de omgevingsvisie Dit koersdocument vindt zijn basis in de (concept) omgevingsvisie van Waddinxveen4.

Het motto ‘Waddinxveen; bruggen bouwen richting de toekomst’ wordt in de omgevingsvisie verder uitgewerkt langs drie thema’s: ‘Veelzijdig polderlandschap’, ‘Goed leven tussen stad en land’ en ‘Innovatieve knoop aan de Gouwe’. Deze thema’s gaan in op de leefomgeving, de samenleving en het ondernemerschap. Elk thema beschrijft belangrijke ambities voor de hele gemeente. Duurzaamheid is voor nagenoeg iedere thema het uitgangspunt zoals in figuur 1 aangegeven. In dit koersdocument gaan we in hoofdstuk 4 eerst nader in op de onderbouwing hiervan.

2. Een ecosysteem bestaat uit alle levende dieren en planten die in een bepaald gebied voorkomen, samen met de lucht, water en bodem) en de wisselwerkingen tussen beide 3. Groene Hart Rekenkameronderzoek Duurzaamheid (2020) 4. Omgevingsvisie Waddinxveen (2022)

Koers voor duurzaam Waddinxveen 2022-2050

12 van 68

Biodiversiteit

Energietransitie

Klimaatadaptatie

Circulaire economie Energietransitie

Energietransitie Circulaire economie Ee lee n to fo ek m om ge vin stb g est

Energietransitie

en

Figuur 1: De inbedding van de 4 duurzaamheidstransities in de omgevingsvisie

Circulaire economie Klimaatadaptatie Biodiversiteit

di

ge

Energietransitie Circulaire economie Klimaatadaptatie Biodiversiteit

De duurzaamheidskoers verbindt de omgevingsvisie en onderliggend beleid Deze duurzaamheidskoers brengt omgevingsvisie, het beleid op het gebied van sociaal domein en diverse plannen en projecten op het gebied van duurzaamheid bij elkaar. Zo’n samenhang ontbreekt tot nu toe. Zo zijn in 2021 de Transitievisie Warmte en de Regionale Energiestrategie opgesteld en vastgesteld door de gemeenteraad. Deze beleidsdocumenten geven op een meer detailniveau invulling aan de koers die we in dit Koersdocument Duurzaamheid beschrijven.

Beleidskader sociaal domein

Omgevingsvisie

Koersdocument Duurzaam Waddinxveen

Transitievisie Warmte

Regionale Energie strategie

Koersdocument Circulaire Economie

Gebiedspaspoort Klimaatadaptatie en Biodiversiteit

Groenstructuur en Groenbeleid

.........

Figuur 2: De plaats van het koersdocument Duurzaamheid ten opzichte van andere beleidsdocumenten

Koers voor duurzaam Waddinxveen 2022-2050

13 van 68

3.2 Wat willen we bereiken met dit koersdocument? Met dit koersdocument willen we het volgende bereiken. • • • • • • • • •

We geven een aanzet voor een duurzaamheidskompas waarmee bestaande en nieuwe initiatieven en beleid vormgegeven kan worden in de richting van een duurzame samenleving We geven een integraal en samenhangend overzicht van de vraagstukken waaraan Waddinxveen de grootste bijdrage kan leveren We geven de samenhang weer tussen de omgevingsvisie en onderliggende beleidsdocumenten voor duurzaamheid We beschrijven ‘slechts’ de puzzel: wat heeft iedereen (inwoners, ondernemers en gemeentelijke organisatie) te doen; en niet alleen wat de gemeentelijke organisatie te doen heeft We werken vanuit ‘de opgave’; we maken deze zo veel mogelijk kwantitatief inzichtelijk voor Waddinxveen We vvertalen wettelijke en (inter)nationale doelen en kaders naar tastbare te behalen resultaten in Waddinxveen; we zetten die resultaten als eerste verdeling uit in de tijd over de gehele transitieperiode tot 2050 We formuleren de kaders die beschrijven hoe we tegen deze transities aankijken We willen de opgave en doelen koppelen aan een uitvoeringsagenda op hoofdlijnen We koppelen de uitvoeringsagenda op hoofdlijnen aan de globale proceskosten die we als gemeente daarvoor moeten gaan maken.

En tot slot: het is een oproep tot actie. We nodigen ieder uit om zijn of haar bijdrage te doen.

3.3 Leeswijzer Dit koersdocument is hierna opgebouwd uit vier hoofdstukken. In hoofdstuk 4 beschrijven we een duurzaamheidskompas voor Waddinxveen en beschrijven we aan welke opgaven Waddinxveen het meest kan bijdragen. We formuleren vier transities die we in Waddinxveen vorm moeten geven. In hoofdstuk 5 wordt per transitie de opgave, de wettelijke en (inter)nationale strategische doelen (‘wat willen we bereiken’) en de globale aanpak (‘hoe pakken we dat aan’) uitgewerkt. Vervolgens beschrijven we hoe de 4 transities het duurzaamheidskompas voor Waddinxveen raken. Hoofdstuk 5 sluiten we af met de belangrijkste prioriteiten tot 2030. Inwoners, ondernemers of medewerkers van de gemeentelijke organisatie krijgen uiteindelijk allemaal met alle 4 de transities te maken. Wat dat betekent beschrijven we in hoofdstuk 6. Daarbij geven we, voor iedere doelgroep een globale schets van de mogelijke toekomst. Ook vertalen we de strategische (wettelijke en nationale) doelen uit hoofdstuk 4 naar te bereiken praktische resultaten in de tijd (‘Welke resultaten moeten we behalen’). Vervolgens beschrijven we de kern van de aanpak voor die specifieke doelgroep is (‘wat moet er gebeuren’). Tot slot geven we concrete handelingsperspectieven per doelgroep (‘wat kan ik zelf al doen’). In hoofdstuk 7 wordt ingegaan op Participatie en Communicatie.

In hoofdstuk 8 wordt een inzage gegeven in de globale proceskosten tot 2030.

Koers voor duurzaam Waddinxveen 2022-2050

14 van 68

4. Duurzaamheidskompas voor Waddinxveen

Koers voor duurzaam Waddinxveen 2022-2050

15 van 68

4 Duurzaamheidskompas voor Waddinxveen Duurzame ontwikkeling van de samenleving Het denken over duurzaamheid start logischerwijs op wereldschaal maar het is juist op lokale schaal waar concreet aan oplossingen wordt gewerkt: in huishoudens, in bedrijven, bij de maatschappelijke organisaties en bij de gemeente. Het gaat over de balans tussen mens, milieu en economie; lokaal en mondiaal. De duurzame ontwikkeling van Waddinxveen gaat om het voorzien in de wensen van huidige inwoners, ondernemers en belanghebbenden, zonder de wensen van toekomstige inwoners, ondernemers en belanghebbenden in gevaar te brengen5. Problemen in de wereld, gevolgen in Waddinxveen We merken dat mondiale vraagstukken hun weerslag hebben op Waddinxveen en dat we daar dus rekening mee dienen te houden. Zo heeft klimaatverandering effecten in onze gemeente, bijvoorbeeld op de natuur, de landbouw, onze waterhuishouding en onze gezondheid. Dit beschrijven we in hoofdstuk 5. Omgekeerd geldt dat keuzes die we in onze gemeente maken ook elders hun impact kunnen hebben. Duurzaam inkoopbeleid van de gemeentelijke organisatie heeft bijvoorbeeld een positief effect op de arbeidsomstandigheden elders en leidt tot vermindering van de milieudruk van onze diensten en producten.

Een duurzaamheidskompas voor de ontwikkeling naar een toekomstbestendige samenleving Het duurzaamheidskompas is een instrument waaruit de relevante thema’s, de doelen en hun onderlinge samenhang duidelijk wordt en dat ons helpt bij het kiezen en houden van een koers naar een duurzame toekomstbestendige samenleving. Het kan door iedereen gebruikt worden om te bepalen waar we staan, waar we tekortschieten en waarop we moeten inzetten. En als we actie ondernemen, hoe die acties dan weer onderdelen van het duurzaamheidskompas beïnvloeden. Dit wordt in hoofdstuk 5 verder uitgewerkt. In Hoofdstuk 6 beschrijven we hoe het duurzaamheidskompas de basis wordt voor toetsing van al het gemeentelijk beleid. De donut als duurzaamheidskompas De Britse econome Kate Raworth presenteerde in 2012 de ‘Donut economie’. De donut economie is een pleidooi om het streven naar eindeloze economische groei (lineaire economie) te stoppen. En in plaats daarvan te werken aan een aanpak waarmee de wensen van mensen kunnen worden vervuld en waarbij we tegelijkertijd binnen de ecologische grenzen van onze planeet blijven (circulaire economie). De ‘donut’ (figuur 3) is een model om de ‘veilige en rechtvaardige’ ruimte voor toekomstbestendige ontwikkeling te beschrijven. De buitenste rand van de donut zien we als het ecologisch draagvermogen.

Het beschrijft negen ecologische onderwerpen, waarvan het verbruik of de belasting op aarde begrensd is. Deze negen onderwerpen zijn vastgesteld door wetenschappers. Het model bevat ook de maximale druk of belasting, die elke van deze negen onderwerpen kunnen verdragen6. Wij moeten binnen deze grenzen blijven om te kunnen leven op een gezonde aarde. Dus met een stabiel klimaat, vruchtbare grond, gezonde oceanen, een beschermende ozonlaag, voldoende Figuur 3: Donut economie model van Kate Raworth (2012) zoetwater en een rijke biodiversiteit. De binnenkant van de donut beschrijft de minimale levensstandaard waar elk mens recht op heeft, de sociale basis van onze samenleving7. Binnen de gemeentelijke organisatie wordt deze sociale basis ‘bewaakt’ door het ‘Sociaal Domein’. Want Waddinxveen ‘streeft naar een inclusieve samenleving. Samen met inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties geven we daaraan invulling. De mogelijkheden, talenten en eigen regie van onze inwoners staan daarbij voorop’8. Als ecologische grenzen worden overschreden worden we geconfronteerd met wereldwijde problemen zoals klimaatverandering, verdroging en verlies aan biodiversiteit9. Als aan de binnenkant van de donut de sociaal basis wegvalt, ontstaat armoede, sociale ongelijkheid en ongezondheid. 5.

Gebaseerd op Bruntlandt, Our Common Future, World Commission on Environment and Development (1987) 6. Rockström, Johan, et al. “Planetary boundaries: exploring the safe operating space for humanity.” Ecology and society 14.2 (2009) 7. Het sociale fundament van de donut is gebaseerd op de Duurzame Ontwikkelingsdoelen (Sustainable Development Goals) van de Verenigde Naties 8. Programmabegroting Waddinxveen 2022-2025 9. IPCC, 2021: Summary for Policymakers. In: Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S. L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M. I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T. K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press. In Press.

Koers voor duurzaam Waddinxveen 2022-2050

16 van 68

Tussen de sociale basis en het ecologisch plafond bevindt zich een donutvormige ruimte. Hier is het mogelijk om met behulp van wat de aarde ons biedt, te voorzien in de behoeften van alle mensen. Dit is een ecologisch veilige en sociaal rechtvaardige ruimte waarbinnen we als mens kunnen floreren. Ons doel (als mensheid) zou moeten zijn om in de donut terecht te komen. Het probleem is dat we daar op dit moment als wereld niet zijn (figuur 4). De donut fungeert als ons duurzaamheidskompas, dat ons vertelt of we ook in Waddinxveen de goede kant opgaan naar een toekomstbestendige samenleving. Waaraan kan Waddinxveen de grootste bijdrage leveren? Als we de donuts van landen met elkaar vergelijken10 dan valt op dat Nederland op het sociaal fundament (relatief) veel sterker scoort dan veel andere landen. Maar ook, dat Nederland op veel ecologische Figuur 4: Donut economie model ingevuld voor mondiaal niveau (bron: https://www.kateraworth.com/doughnut/) thema’s ruim boven het ecologische plafond uitkomt. Voor Waddinxveen, dat in veel opzichten gemiddeld scoort ten opzichte van Nederland11, steunen we op dit inzicht. Het beeld wordt ook bevestigd door de analyse van de gemeentelijke duurzaamheidsindex (zie bijlage 1) waarin Waddinxveen voor het aspect Mens en Maatschappij iets hoger scoort dan het landelijk gemiddelde.

Dit wil natuurlijk niet zeggen dat er geen sociale en maatschappelijke vraagstukken zijn die aandacht en investeringen vragen. Die zijn er en daar wordt iedere dag door veel mensen in Waddinxveen hard aan gewerkt. Maar om binnen de donut te leven, ligt onze grootst mogelijke impact meer op ecologisch vlak. Daaraan kunnen we dus een extra bijdrage leveren, terwijl we de sociale basis moeten blijven bewaken en versterken.

4.1 Wat zijn onze opgaven en wat zijn onze vereiste transities? Er valt aan veel ecologische ‘knoppen’ te draaien, maar waaraan zouden we dan in eerste instantie moeten draaien om de meeste impact te maken? Uit wetenschappelijke literatuur12 blijkt dat twee grenzen van onze aarde het meest kritisch zijn: klimaatverandering en biodiversiteit. Eerste opgave: Klimaatverandering tegengaan Klimaatverandering gaat over de opwarming van de aarde. Als we de CO2 uitstoot niet drastisch reduceren wordt de kritische grens van gemiddeld 1,5 graad opwarming op aarde gepasseerd. De CO2 reductie bewerkstelligen we via de energietransitie. Dat de aarde opwarmt is wetenschappelijk een feit, zoals ook recentelijk bevestigd door de Intergouvernementele Werkgroep inzake Klimaatverandering. Dit is een organisatie van de Verenigde Naties om de risico’s van klimaatverandering te evalueren (2021)13. We merken de gevolgen al en we moeten ons (gaan) aanpassen aan de nog komende gevolgen van die opwarming. Hiervoor zetten we in op een klimaatadaptatiestrategie. Met deze aanpak zijn we natuurlijk al begonnen in Waddinxveen. In hoofdstuk 5 beschrijven we de huidige situatie, de opgave en de manier waarop we deze transities verder willen aanpakken. Tweede opgave: Herstellen van biodiversiteitsverlies Een grote biodiversiteit is van essentieel belang voor de leefomgeving van mensen.

Gezonde ecosystemen voorzien in de essentiële behoeften of diensten die wij als vanzelfsprekend beschouwen. Het biodiversiteitsverlies wereldwijd - en ook in Nederland en Waddinxveen - is groot en de biodiversiteit neemt nog steeds af14. Door het creëren van meer natuur (hierna genoemd ‘groen’) moeten we dit tegengaan. Biodiversiteit krijgt al veel aandacht in Waddinxveen. In hoofdstuk 5 beschrijven we de huidige situatie, de opgave en de manier waarop we deze transitie verder willen aanpakken.

10. Normen per thema van de donut worden dan omgerekend naar beschikbare ruimte per land. Voor vergelijking van de donuts tussen landen zie: https://goodlife.leeds.ac.uk/ countries/#Netherlands 11. Waarstaatjegemeente.nl 12. Steffen, W., Richardson, K., Rockström, J., Cornell, S. E., Fetzer, I., Bennett, E. M., ... & Sörlin, S. (2015). Planetary boundaries: Guiding human development on a changing planet. Science, 347(6223) 13. IPCC, 2021: Summary for Policymakers. In: Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change 14. IPBES (2019): Global assessment report on biodiversity and ecosystem services of the Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services

Koers voor duurzaam Waddinxveen 2022-2050

17 van 68

Derde opgave: Reductie van ons grondstoffenverbruik Klimaatverandering en biodiversiteitsverlies worden ook veroorzaakt doordat we te veel grondstoffen uit de aarde halen. En in een tempo waarin de aarde dit niet opnieuw kan aanvullen. De overgang van de lineaire economie naar de circulaire economie moet daar verandering in brengen. De opgave en transitie naar de circulaire economie werken we uit in hoofdstuk 5 en in het Koersdocument Circulaire Economie. De transities beïnvloeden verschillende aspecten van de duurzaamheidskompas Het is te verwachten dat de hierboven genoemde veranderingen niet alleen een verbetering moeten brengen in de opgave waarvoor ze worden ingezet. Ze hebben ook effect op veel van de andere thema’s van het duurzaamheidskompas. Deze impact werken we uit in hoofdstuk 5. De transities beïnvloeden elkaar Het is te verwachten dat de hierboven genoemde veranderingen niet alleen een verbetering moeten brengen in de opgave waarvoor ze worden ingezet. Ze hebben ook effect op veel van de andere thema’s van het duurzaamheidskompas. Deze impact werken we uit in hoofdstuk 5. De 4 transities werken op elkaar in. Zo draagt de circulaire economie ook bij aan tegengaan van klimaatverandering. Dit is omdat we voor het delven van grondstoffen en voor het maken van nieuwe producten minder energie nodig hebben dan voor het hergebruiken van bestaande grondstoffen.

Maatregelen ter bevordering van klimaatadaptatie werken ook positief door op het vraagstuk van biodiversiteit herstel. Tegelijk kunnen bepaalde maatregelen voor de energietransitie mogelijk negatieve impact hebben op biodiversiteitsherstel. Met deze invloeden moeten we in de aanpak rekening houden. De genoemde opgaven en transities zijn in (inter)nationale wetten en kaders beschreven Aan elk van de beschreven opgaven en veranderingen moet ieder land, stad, dorp en individu bijdragen. Deze transities zijn beschreven in het klimaatakkoord van Parijs (2015), het klimaatakkoord in Nederland (2019), de Deltawet Ruimtelijke Adaptatie (2018), Nederland Circulair 2050 en de EU Biodiversiteitsstrategie (2021). Dezen wetten en akkoorden brengen ons ook de hoofddoelen van de duurzaamheidskoers:

Transitie

2030

2050

Bron

Energietransitie

49% CO2 reductie (tov 1990)15

95% CO2 reductie tov 1990

Klimaatwet en klimaatakkoord in Nederland (2019)

Klimaatadaptatie

Geen wettelijk/nationaal doel geformuleerd

Klimaatbestendig en waterrobuust ingericht

Deltawet Ruimtelijke Adaptatie

Biodiversiteit

Afname biodiversiteit gestopt

Biodiversiteitsherstel

EU Biodiversiteitsstrategie 203016

Circulaire Economie

50% kringlopen gesloten

100% kringlopen gesloten

Nederland Circulair 2050

Tabel 1: Overzicht transities, doelen en beleidsbasis.

15. De EU Green Deal (2021) streeft naar 55% CO2 reductie in 2030 16. Aangenomen door Europees parlement op 8 juni 2021. Een meerderheid van het EP heeft zich uitgesproken voor de ontwikkeling van een Biodiversiteitswetgeving, vergelijkbaar met het Klimaatakkoord van Parijs

Koers voor duurzaam Waddinxveen 2022-2050

18 van 68

Missie van de duurzaamheidskoers voor Waddinxveen Samenvattend (figuur 5) kunnen we de missie van de duurzaamheidskoers formuleren. Waddinxveen wordt steeds duurzamer zodra ook wij ons aandeel leveren om als mensheid binnen de grenzen van de donut te komen. Waddinxveen wordt uiterlijk in 2050 een circulaire en groene gemeente met schone energie waarbij we gelijktijdig blijven doorwerken aan het behoud en versterken van een goede sociale basis. In 2030 zijn we op de helft van deze opgave en transitie.

Figuur 5: Samenvatting koers duurzaamheid en de hoofddoelen

4.2 Kaders voor de uitvoering van de transities De vier transities - circulaire economie, energietransitie, klimaatadaptatie en biodiversiteit herstel - hebben allemaal een eigen aanpak om de doelen te realiseren. Deze worden in hoofdstuk 5 en 6 nader beschreven. Maar hoe kijken we in algemene zin aan tegen deze transities? We hanteren hiervoor een aantal algemene kaders 1. 2. 3. 4. 5. 6.

Het zijn maatschappelijke transities Samen bouwen aan de beweging Gebruik maken van natuurlijk momenten Integraal en inclusieve benadering We zijn bewust van de wereldwijde effecten van ons lokaal handelen Meten, weten en bijsturen

1. Het zijn maatschappelijke transities Een transitie is een structurele verandering van de maatschappij. De onderkende transities zijn niet enkel technische vraagstukken, maar ook sociaal. Om de transities te laten slagen moet de hele gemeente Waddinxveen betrokken zijn. Zo draait het bij de energietransitie niet alleen de technische vervanging van aardgas voor een andere schone energiebron. De opwekking van energie door nieuwe bronnen, zoals zon en wind, nemen meer ruimte in beslag dan de traditionele fossiele bronnen. En vinden plaats op daken van huizen of bedrijven, in weilanden of groenstroken. Zo krijgen veel inwoners direct te maken met de energievoorziening.

Ombouw

Voortbouw

Opbouw

Afbouw

Figuur 6: transitiemodel (Bode, 2019)

Koers voor duurzaam Waddinxveen 2022-2050

19 van 68

Maatschappelijke transities zijn niet stuurbaar, maar slechts beïnvloedbaar17. Transities volgen vier gelijktijdige bewegingen zoals gevisualiseerd in figuur 6. • Opbouw - nieuwe manieren van denken, werken en organiseren • Afbouw - manieren van denken, werken en organiseren die verdwijnen • Ombouw - bestaande elementen die nieuwe toepassingen krijgen • Voortbouw - het wordt het nieuwe normaal Het zwaartepunt van de transitie verschuift in de tijd van links naar rechts (in figuur 3). Vanuit de gemeente kijken we naar de staat van de lokale transitie en welke instrumenten ingezet kunnen worden om de gewenste beweging te creëren. Dat kan met subsidies, verordeningen, vergunningen, bestemmingsplannen, inkoop- en aanbestedingsbeleid of aanvullend beleid. De transities zelf worden in hoofdstuk 4 en 5 uitgewerkt. 2. Samen bouwen aan de beweging De vier transities raken iedereen. We moeten allemaal ons gedrag aanpassen. We hebben dus iedereen nodig. Op alle niveaus van de samenleving werken inwoners, bedrijven, maatschappelijke organisaties en overheden aan de verandering. Het is een beweging die diep ingrijpt op de inrichting en organisatie van onze samenleving: Zo heeft het gevolgen voor de manier waarop we de ruimte gebruiken, welke technieken we inzetten en het noodzakelijk gedrag dat daarvoor nodig is.

Een maatschappelijke transitie begint altijd bij diegene die het willen en die ervoor openstaan. En start vaak al lang voordat we het een transitie noemen. In het klimaatakkoord heeft de gemeente de regierol gekregen bij de energietransitie om het proces op gang te brengen en te houden. Maar er wordt ook bewust ingezet op participatie. Inzichten uit de klimaatpsychologie en gedragsbeïnvloeding leren dat we inwoners een stem moeten geven, en hun mening moeten meewegen. We moeten inwoners informeren, maar ook inspireren, stimuleren en boven¬al: helpen bij en zichtbaar maken van wat inwoners en bedrijven nu al kunnen doen. Daarom is samenwerking en ondersteunen van initiatieven belangrijk. Waar mogelijk werken we met inwoners, bedrijven en (maatschappelijke) organisaties samen om zo stappen te zetten in de vier transities en gezamenlijk vorm te geven. In Waddinxveen zijn gelukkig al veel bedrijven en organisaties actief, zoals: Fairtrade, WaddGroen, Ondernemersplatform Waddinxveen (OPW), Duurzaamheidsplatform Waddinxveen (DPW), Energie Coöperatie Waddinxeen, Repair Café Waddinxveen, Stichting Gered Gereedschap Waddinxveen, Kringloopwinkel Woord en Daad, Care for Family, vrienden van het Bentwoud, Stichting Gouwebos. We zoeken actief naar mensen die voor de transities openstaan.

We zoeken naar initiatieven, zoals de energie coöperatie die de verduurzaming van de energievoorziening koppelt aan de maatschappelijke veranderingen. Denk daarbij aan het creëren van lokaal eigenaarschap, waarbij inwoners producent of eigenaar worden van de energievoorziening.

Figuur 7: Verschillende rollen van de overheid

Voor het slagen van de transities zijn, vanuit de gemeente gezien, de responsieve en samenwerkende overheid belangrijk (de twee rechter blokken in figuur 7). Bij de responsieve overheid komen inwoners, ondernemers zelf met initiatieven en lopen ze voor¬uit op wat beleidsmatig mogelijk nog gaat komen. De gemeente kan deze initiatieven van spelregels voor-zien en waar nodig ondersteunen. Bij de samenwerkende overheid zoekt een gemeente om resultaten te boeken, aansluiting bij de wensen en de initiatieven van anderen. Dat kunnen maatschappelijke partijen zijn, maar ook andere overheden. De partijen bepalen samen wat de te realiseren opbrengsten zijn. Daarom is het (ook) belangrijk om met andere overheden en maatschappelijke organisaties samen te werken, zoals waterschappen, provincie omdat zij randvoorwaarden bepalen waar Waddinxveen op kan voortbouwen (bijvoorbeeld aanleg dijken).

17. Sturing in transities, Bode et al., 2020

Koers voor duurzaam Waddinxveen 2022-2050

20 van 68

3. Gebruik maken van natuurlijke momenten Voor inwoners, bedrijven en de gemeente, zijn er diverse natuurlijk momenten waarvan we gebruik kunnen maken om een verandering te realiseren. Dat zijn momenten waarop we iets nieuws aanschaffen, verhuizen, onze woning onderhouden, enz. Dit zijn momenten die we kunnen benutten om (ook) vanuit de vier transities keuzes te kunnen maken. Aan onderstaande natuurlijke momenten wordt gedacht. 1. 2. 3. 4. 5. 6.

Verhuizingen (zo’n 500 per jaar in Waddinxveen18) Onderhoud aan woningen (installaties, renovaties, tuinaanleg, enz.) (Her)inrichting openbare ruimte Gebiedsontwikkeling Bewust ingezette buurtaanpak (in het kader van energietransitie) Onderdeel van educatieprogramma (door al aandacht te besteden aan de toekomstige samenleving leggen we een basis voor de toekomst)

4. Integraal en inclusief De transities benaderen we integraal We kijken naar samenhang tussen sociale aspecten (zoals sociale situatie, energiearmoede19, gezondheid, werk- en inkomen) en ruimtelijke aspecten (zoals nieuwe energieopwekking, klimaatadaptieve maatregelen, maatregelen voor meer biodiversiteit). Als we voor één van de transities aan de slag gaan, kijken we ook naar de samenhang met de andere vraagstukken en de mogelijkheden voor inwoners en bedrijven. Bij een reconstructie van een straat of een buurtaanpak voor de energietransitie, kunnen we bijvoorbeeld ook (nog meer) met de inwoners in gesprek over de tegels in hun eigen tuin. De transities benaderen we ook inclusief De gevolgen van de transities zijn niet voor iedereen gelijk. Sommige inwoners of buurten zijn kwetsbaarder of profiteren minder van de kansen. We willen deze overgang op een rechtvaardige wijze, haalbaar en betaalbaar, laten plaatsvinden. Zo kan iedereen meedoen. We streven naar een eerlijke verdeling van de baten en de lasten, open toegang tot het beslissingsproces en eerlijke kansen op een veranderende arbeidsmarkt. 5. We zijn bewust van de (inter)nationale effecten van ons lokaal handelen We zijn ons bewust van de wereldwijde effecten van ons lokaal handelen. De impact van het handelen van Waddinxveen reikt ook verder dan onze eigen gemeentegrenzen.

Dit is het gevolg van het intensief gebruik van grondstoffen en andere natuurlijke hulpbronnen voor bijvoorbeeld ons voedsel, elektronische apparatuur, kleding en bouwmaterialen. Onze aankopen hier worden vaak elders geproduceerd. De impact hiervan gaat over het wereldwijde ecologisch draagvermogen (buitenkant donut) zoals een stabiel klimaat en schone lucht, als over het sociaal fundament (binnenkant donut), zoals het welzijn en de arbeidsomstandigheden van mensen wereldwijd. Maatschappelijke initiatieven zoals Fairtrade Waddinxveen vragen aandacht voor eerlijke prijzen. In onze transities zijn we ons hier bewust van en houden we zoveel mogelijk rekening met de wereldwijde invloed van ons lokale handelen in Waddinxveen. Daarnaast kan Waddinxveen ook niet alles alleen. Als gemeente zijn we afhankelijk van ontwikkelingen en besluiten op nationaal, Europees en wereldniveau. Voor alle vier de transities zijn bijvoorbeeld stimuleringsprogramma’s vanuit de EU opgezet. Waarbij bijvoorbeeld financiële ondersteuning en regelgeving veel effect kan behalen. Dit koersdocument beschrijft vooral het handelingsperspectief van de gemeente: ‘Hoe pakken we het aan?’ 6. Meten, weten en bijsturen We willen niet zomaar aan de slag gaan in de hoop dat we binnen onze grenzen van de donut komen. Maatregelen moeten zoveel mogelijk gebaseerd zijn op onderliggende informatie en analyses.

Als de gemeente, inwoners of bedrijven bijvoorbeeld klimaatadaptieve maatregelen nemen, dan zouden we na verloop van tijd ook de effecten van zien. Zoveel mogelijk gebruik maken van openbare informatie We baseren onze inzichten en de voortgang van de transitie op vrij beschikbare gegevens over de verschillende opgaven. Zo voorkomen we ook dat we daaraan (veel) extra geld moeten besteden. Daarbij willen we ook gebruik maken van gegevens die inwoners kunnen verzamelen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de fijnstofmeters die nu al in Waddinxveen bij woningen hangen.

18. Verhuisbewegingen Basisregistratie Personen, bekeken juni 2021 19. We spreken van energiearmoede wanneer een huishouden onvoldoende toegang heeft tot goede energievoorzieningen in huis (TNO, De feiten over energiearmoede in Nederland, Mulder et al. (2021))

Koers voor duurzaam Waddinxveen 2022-2050

21 van 68

Huidige situatie op verschillende niveaus in kaart te brengen In Hoofdstuk 5 beschrijven we de huidige situatie. Dat vormt immers het uitgangspunt voor de (resterende) opgave. In Hoofdstuk 6 vertalen we de opgave en doelstellingen naar concrete resultaten. Helaas zijn niet voor alle resultaatgebieden (al) publieke gegevens beschikbaar zodat de huidige situatie niet altijd exact en meetbaar in kaart te brengen is. De energietransitie is met behulp van de klimaatmonitor20 het verst. In die monitor is informatie te vinden over bijvoorbeeld het aandeel hernieuwbare energie dat in Waddinxveen wordt opgewekt en over het aantal elektrische auto’s. Voor de andere transities is informatie op dit moment beperkter beschikbaar. We zullen daarop moeten wachten of aanvullend onderzoek moeten verrichten. Dat betekent dat de startsituatie in meer of mindere mate kan meevallen. Vertaling van opgaven en doelen en naar tastbare resultaten We geven in dit koersdocument een schets van de praktische resultaten die we moeten halen om in de komende 30 jaar de veranderingen door te maken en de opgaven te ‘slechten’. We willen het koersdocument vooral hanteren als een instrument om te kijken of we nog op koers liggen. Maar daarnaast is het document ook praktisch ingestoken en geeft het bijvoorbeeld aantal woningen aan dat aardgasvrij moet worden in 2030.

Bij afwijkingen moeten we de discussie voeren over de oorzaken en kijken naar de instrumenten die we hebben om bij te sturen. Ook kijken of de transities goed op gang komen Daarnaast willen we regelmatig kijken naar het proces van de transities. Komen we in beweging, waar zien we initiatieven en waar is versnelling nodig? Zijn oude gewoonten al niet meer zichtbaar en toont de nieuwe wereld zich al? Wat zijn de beste acties om de transitie een slag verder te brengen?

20. https://klimaatmonitor.databank.nl/dashboard/dashboard

Koers voor duurzaam Waddinxveen 2022-2050

22 van 68

5. De vier transities voor Waddinxveen

Koers voor duurzaam Waddinxveen 2022-2050

23 van 68

5 De vier transities voor Waddinxveen In het vorige hoofdstuk hebben we 4 transities gedefinieerd. Deze moeten er toe leiden dat Waddinxveen uiterlijk in 2050 een circulaire en groene gemeente is met schone energie. En waar de goede sociale basis in de gemeente is behouden of zelfs versterkt. In dit hoofdstuk beschrijven we iedere transitie via een aantal onderdelen: • Wat is de opgave? • Welke doelen formuleren we? • Hoe pakken we het aan?

5.1 Circulaire economie

HER BE S

N KE UI

N IKE RU

HER BE S

We verbruiken per jaar meer grondstoffen dan de planeet in één jaar kan aanvullen21. Dit is het gevolg De lineaire economie De circulaire economie van de manier waarop we omgaan een onhoudbaar systeem een systeem zonder afval met grondstoffen en (fossiele) energie. Onze huidige (lineaire) EN GE MM BR TE economie werkt als volgt. We halen grondstoffen uit de aarde, maken er een product van, gebruiken dit ONTGINNEN PRODUCEREN WEGGOOIEN en het afval gooien we weg. Deze manier van grondstofconsumptie legt een grote druk op het ecologisch functioneren van de aarde. Daarom is een nieuwe manier van denken vereist: grondstoffen mogen niet Figuur 8: visualisatie lineaire versus de circulaire economie (Koersdocument Waddinxveen Circulair) langer verloren gaan. We moeten grondstoffen zo lang mogelijk blijven gebruiken (figuur 8). Door over te stappen van een lineaire economie naar een circulaire economie, verbruiken we minder grondstoffen door hoogwaardig (her)gebruik van materialen. Het betekent dat alle organisaties hiervoor samen hun kringlopen gaan sluiten. EN MM TE

GE B

5.1.1 Opgave Circulaire Economie De circulaire opgave voor een gebied wordt vaak uitgedrukt aan de hand van de kwantitatieve grondstof- en materiaalstromen (volume en type materialen) in het gebied. We hebben hierover geen publiekelijke informatie beschikbaar voor Waddinxveen. Wel zijn de grootste materiaalstromen in regio West-Holland (provincie Noord-Holland en provincie Zuid-Holland) eerder in kaart gebracht22. We krijgen zo, in combinatie met demografische gegevens, toch een redelijk beeld van de opgave in Waddinxveen. We kijken hieronder eerst naar welke type bedrijven er (meer) voorkomen in Waddinxveen (volume) en de grondstoffen die zij gebruiken. Het gaat dan om de grondstoffen met de hoogste milieu-impact. En tot slot is er ook gekeken naar de reststromen in de regio. Wat voor soort bedrijven zijn er in Waddinxveen? In het figuur 9 is te zien dat Waddinxveen een gemiddelde gemeente is wanneer we kijken naar aantallen vestigingen per sector. Alleen zijn er meer vestigingen in de bouw, handel, vervoer en opslag, en minder in de eet-en drinkgelegenheden dan gemiddeld in Nederland.

Handel, vervoer en opslag

Zakelijke dienstverlening

Werkzaamheden in de bouw

Maak Industrie

Landbouw, bosbouw en visserij

Eet- en drinkgelegenheden

21,4% 19,6%

19,2% 21,9%

15,0% 11,8%

4,9% 4,3%

4,0% 4,4%

2,1% 4,1%

WADDINXVEEN NEDERLAND Percentage Waddinxveen Percentage Nederland

Figuur 9: Vergelijking van aantal vestigingen (verhoudingsgewijs) per bedrijfstak in Waddinxveen

21. Earth Overshoot Day 22. Metabolic: PZH analyse

Koers voor duurzaam Waddinxveen 2022-2050

24 van 68

Welke grondstoffen komen het meeste voor in Waddinxveen? Grondstoffen zitten verwerkt in onder andere voedingswaren, bouwmaterialen en consumptiegoederen. Voedingswaren vormen een grote, constante stroom binnen de provincie ZuidHolland en hebben een grote klimaatimpact. ZuidHolland heeft een grote bouwopgave en dat zorgt voor een grote materiaalvraag, voornamelijk naar mineralen (beton, baksteen, glas) en staal. Er is weinig inzicht in consumptiegoederen en de daarbij behorende impact. Iedere grondstof heeft zijn eigen milieu- en sociale impact Grondstoffengebruik heeft in algemene zin zowel grote milieueffecten als sociaaleconomische effecten (figuur 10). Denk aan de CO2-uitstoot, die bij de productie van bijv. beton (cement) of staal plaatsvindt. Daarom kijken we naar de effecten van het gebruik van grondstoffen, materialen en producten. Aan welke grondstoftypen moeten we het meeste aandacht besteden?

Figuur 10: Overzicht van relatie tussen circulaire strategieën en milieueffecten (Integrale Circulaire Economie rapportage, 2021)

Op basis van de milieu impact23 en bedrijfstypen (volume) zijn de grondstofprioriteiten voor Waddinxveen: beton, staal en ijzer, isolatiemateriaal, metalen (maakindustrie), kunststoffen, textiel, plantaardige voedselproducten, organisch afval, plastic verpakkingsmateriaal en consumptiegoederen24. Wat zijn de belangrijkste reststromen in de regio Zuid-Holland In de regio worden veel reststromen verbrand. Ook worden bouwmaterialen vaak nog laagwaardig gerecycled (‘downcycling’). De regio produceert op grote schaal landbouwgoederen, grotendeels voor export naar het buitenland. Dit zijn ook de belangrijkste reststromen.

5.1.2 Wat willen we bereiken? De doelen voor de circulaire economie neemt Waddinxveen over uit het programma Nederland Circulair 2050. 2030: 50% kringlopen gesloten 2050: 100% kringlopen gesloten

5.1.3 Hoe pakken we het aan? In de praktische uitwerking moet iedere inwoner, ondernemer en natuurlijk ook de gemeentelijke organisatie circulair worden door zijn of haar kringlopen te sluiten. De aanpak bestaat uit vijf onderdelen: • Ontwikkelen van kennis en (aanvullend) beleid De circulaire economie staat nog in de kinderschoenen. Het is dus belangrijk om kennis te krijgen en te delen binnen en buiten de gemeentelijke organisatie. Daarnaast moeten circulaire ambities in beleid en processen worden vastgelegd. •

Verkleinen van de impact door (regionaal) minder grondstoffen te gebruiken en circulaire en secundaire materialen te gebruiken We zetten in op het reduceren van de (milieu)impact. Dat doen we door (met lokale partijen) het gebruik van primaire grondstoffen terug te brengen, bijvoorbeeld bij nieuwbouw. We willen betere milieuprestaties van materialen. Ook organische restgrondstoffen uit bijvoorbeeld de glastuinbouw worden op een zo hoogwaardig mogelijk manier verwerkt. Wanneer een product door consumenten niet langer wordt gebruikt moeten de grondstoffen hoogwaardig opgevangen, verwerkt en uitgewisseld worden. We bekijken dit vraagstuk regionaal. • Verlengen van de levensduur We willen dat iedereen ernaar streeft om de levensduur van zijn of haar producten zo lang mogelijk te laten zijn. Ondernemers kunnen dat doen door beter repareerbare producten te ontwikkelen en inwoners door ook daadwerkelijk eerst te kijken naar de mogelijkheid om spullen te repareren. Ook binnen de gemeentelijke organisatie streven we naar levensduurverlenging van onze huidige kapitaalgoederen. 23. Integrale Circulaire Economie Rapportage 2021, PBL (2021) geeft een overzicht van de milieu-impact van de meest voorkomende grondstoffen 24. Koersdocument Circulaire Economie Waddinxveen

Koers voor duurzaam Waddinxveen 2022-2050

25 van 68

• Ondernemers ontwikkelen circulaire verdienmodellen Voor een circulaire economie moeten we een andere invulling geven aan productie en consumptie. Met circulaire verdienmodellen, zoals ‘pay per use’, ‘koop & terugkoop’ of lease, kunnen ondernemers geld verdienen en impact maken. Ook het beter afstemmen van grondstofstromen op en tussen bedrijventerreinen in Waddinxveen en de regio levert voordelen op. • Ruimte voor (tijdelijk) materiaal opslag Er moet (fysieke) ruimte komen om circulair gedrag te stimuleren, bijvoorbeeld in de vorm van materialenbanken.

5.2 Energietransitie Klimaatverandering door de opwarming van de aarde wordt veroorzaakt door de uitstoot van broeikasgassen waarvan CO2 de belangrijkste is. Wereldwijd is afgesproken om de opwarming van de aarde te beperken tot gemiddeld 1,5 Graad25. De opgave van de energietransitie is het terugbrengen van de CO2 (equivalenten) uitstoot tot nagenoeg 0 en het (nagenoeg) uitbannen van het gebruik van fossiele brandstoffen26. We worden een klimaat-neutrale gemeente omdat we naast CO2 ook geen andere broeikasgassen (zoals methaan en lachgas) meer uitstoten. In de tekst spreken we daarom van CO2 equivalenten.

5.2.1 Opgave Energietransitie De totale CO2-uitstoot en de verdeling over de verschillende sectoren in Waddinxveen staat in figuur 11 afgebeeld. Waddinxveen stoot zo’n 308 kiloton CO2 (equivalenten) uit. Deze informatie en percentages zijn verkregen uit de beschikbare klimaatmonitor data (2019). De grootste uitstoot komt van de sectoren verkeer & vervoer (autosnelweg) en het aardgasverbruik van tuinbouw met respectievelijk 22% en 21% van de gehele uitstoot. Totale uitstoot 308 ton CO2 equivalenten

Gebouwde Omgeving

Verkeer & Vervoer

Tuinbouw

Industrie, Energie, Afval & Water

Overige Broeikasgassen

100%

25%

31%

32%

5%

8%

Aardgas en elektriciteit

Brandstof verbruik

Aardgas en elektriciteit

Aardgas en elektriciteit

Woningen

Autosnelwegen

Tuinbouw gas

Industrie

Commerciele dienstverlening

Wegverkeer lokaal

Tuinbouw electriciteit