Actualisatie Historisch vooronderzoek-OO
Tekst van het document
Actualisatie Historisch Vooronderzoek- Ontplofbare Oorlogsresten Gemeente Waddinxveen
AT-140 19-03-2018
RO-210270 versie 1.0 24 december 2021
Riel Explosive Advice & Services Europe B.V. Vijfhuizenbaan 1b, 5133 NH Riel Nederland Postbus 21, 5133 ZG Riel Nederland T +31 (0)13 518 60 76 www.reaseuro.com info@reaseuro.com KvK-nummer 180.501.31 BTW NL80.67.88.136.B01
Actualisatie Historisch VooronderzoekOntplofbare Oorlogsresten Gemeente Waddinxveen Opdrachtgever
:
Gemeente Waddinxveen
Kenmerk
:
74311 / RO-210270 versie 1.0
Plaats en datum
:
Riel, 24 december 2021
REASeuro
Naam/Functie dhr. T. van Wijk, Historicus dhr. T. Dekker, Historicus GIS-ondersteuning dhr. J. van Schijndel, GIS-specialist Gecontroleerd dhr. T. Kloosterman, Hoofd Advies dhr. T. Wind Senior deskundige OOO Goedgekeurd dhr. A.P.A.M. van Riel, Algemeen Directeur Gemeente Waddinxveen Geaccepteerd mevr. A. Martens, Beleidsadviseur Leefomgeving Opgesteld
Paraaf
Datum 21 december 2021 28 november 2021 29 november 2021 24 december 2021 29 november 2021 24 december 2021
Informatiebescherming. Op grond van artikel 6:162 BW mag niets uit dit document worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of welke andere wijze, inclusief digitale verwerking, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van REASeuro. De opdrachtgever mag voor intern gebruik duplicaten maken.
74311 / RO-210270 versie 1.0
Actualisatie HVO-OO gemeente Waddinxveen
Pagina 1 van 166
INHOUDSOPGAVE Pagina 1
INLEIDING ............................................................................................................................................... 4 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6
AANLEIDING................................................................................................................................................................................ 4 PROJECTLOCATIE ........................................................................................................................................................................ 5 DOEL............................................................................................................................................................................................ 5 METHODIEK ................................................................................................................................................................................ 5 ONDERZOEKSUITSLUITINGEN .................................................................................................................................................... 6 LEESWIJZER ................................................................................................................................................................................. 7
2
INVENTARISATIE BRONNENMATERIAAL ............................................................................................. 8
3
OVERZICHT OORLOGSHANDELINGEN................................................................................................ 16
4 GEALLIEERDE LUCHTAANVALLEN OP DE SPOORLIJN GOUDA-DEN HAAG EN DE RIJKSWEG TEN NOORDEN DAARVAN .................................................................................................................................. 24 4.1 OVERZICHT LUCHTAANVALLEN OP DE SPOORLIJN ................................................................................................................ 24 4.2 RUIMINGEN VAN AFWERPMUNITIE ......................................................................................................................................... 29 4.3 LUCHTFOTOANALYSE ...............................................................................................................................................................
29 4.3.1 Analyse luchtfoto’s 22 januari 1945 ................................................................................................................29 4.3.2 Analyse luchtfoto’s 11 april 1945 .....................................................................................................................31 4.3.3 Analyse luchtfoto 13 april 1945 ........................................................................................................................35 4.3.4 Conclusie luchtfotoanalyse.................................................................................................................................37 4.4 CONCLUSIE LUCHTAANVALLEN OP DE SPOORLIJN GOUDA-DEN HAAG EN DE WEG TEN NOORDEN DAARVAN. .......... 37 5
GEALLIEERDE LUCHTAANVALLEN OP DE SPOORLIJN GOUDA-APLHEN AAN DE RIJN ................. 40 5.1 OVERZICHT LUCHTAANVALLEN OP DE SPOORLIJN ................................................................................................................ 40 5.2 LUCHTFOTOANALYSE ............................................................................................................................................................... 42 5.2.1 Analyse luchtfoto 2 maart 1945 .......................................................................................................................42 5.2.2 Analyse luchtfoto’s 11 april 1945 .....................................................................................................................44 5.2.3 Analyse luchtfoto’s 16 april 1945 .....................................................................................................................46 5.2.4 Analyse verstoring 2 maart 1945 en 11 april 1945 ...................................................................................47 5.2.5 Conclusie luchtfotoanalyse.................................................................................................................................49 5.3 CONCLUSIE LUCHTAANVALLEN OP DE SPOORLIJN GOUDA-ALPHEN AAN DE RIJN........................................................... 50
6
OVERIGE BOMBARDEMENTEN EN LUCHTAANVALLEN TE WADDINXVEEN ................................... 52 6.1 ANALYSE BOMBARDEMENTEN MEI 1940 .............................................................................................................................. 52 6.1.1 Duits bombardement Wilhelminakade, 11 mei 1940 ..............................................................................52 6.1.2 Duitse bomafworpen Noordeinde, 14 mei 1940 .......................................................................................54 6.2 ANALYSE AANGETROFFEN BLINDGANGERS HENEGOUWERWEG, WADDINXVEEN, JULI 1943-1976 ............................. 55 6.3 ANALYSE LUCHTAANVAL STATION WADDINXVEEN, 14 SEPTEMBER 1944........................................................................ 60 6.4 ANALYSE BOMBARDEMENT OP BRUG, 5 DECEMBER 1944 .................................................................................................. 61 6.5 ANALYSE LUCHTAANVAL QD.8585, 10 FEBRUARI 1945 .................................................................................................... 63 6.6 ANALYSE LUCHTAANVAL QD.8585, 28 FEBRUARI 1945 .................................................................................................... 64 6.7 ANALYSE BOMBARDEMENT QD.8486, 24 MAART 1945 ....................................................................................................
65 6.8 ANALYSE LUCHTAANVAL QD.870865, 30 MAART 1945 ................................................................................................... 65 6.9 WAARGENOMEN KRATER ........................................................................................................................................................ 66
74311 / RO-210270 versie 1.0
Actualisatie HVO-OO gemeente Waddinxveen
Pagina 2 van 166
7
OVERIGE OORLOGSHANDELINGEN .................................................................................................... 69 7.1 7.2 7.3
8
ANALYSE NEERGESTORT VLIEGTUIG, 11 MEI 1940 ............................................................................................................... 69 MILITAIRE INFRASTRUCTUUR, 1944-1945 ........................................................................................................................... 70 INZET VERNIELINGSLADINGEN COENEKOOPBRUG, 1945 .................................................................................................... 73
LEEMTEN IN KENNIS EN AFBAKENING VERDACHTE GEBIEDEN OO ................................................ 76 8.1 LEEMTEN IN KENNIS................................................................................................................................................................. 76 8.1.1 Leemten in kennis algemeen .............................................................................................................................76 8.1.2 Leemten in kennis luchtaanvallen 1940-1945 ............................................................................................76 8.1.3 Leemte in kennis overige oorlogshandelingen ..........................................................................................76 8.2 AFBAKENING VERDACHTE GEBIEDEN OO.............................................................................................................................. 77
9
CONCLUSIE EN ADVIES ........................................................................................................................ 78 9.1 CONCLUSIE ACTUALISATIE HVO-OO GEMEENTE WADDINXVEEN .................................................................................... 78 9.2 ADVIES....................................................................................................................................................................................... 78 9.2.1 Beleidskaart ..............................................................................................................................................................78 9.2.2 Projectgebonden Risicoanalyse ........................................................................................................................79 9.2.3 Protocol spontaan aantreffen van OO ...........................................................................................................80 9.2.4 Up-to-date houden van het HVO-OO en bijbehorende Bodembelastingkaart OO ...................80
10
BIJLAGEN ........................................................................................................................................... 82
BIJLAGE 1 BIJLAGE 2 BIJLAGE 3 BIJLAGE 4 BIJLAGE 5 BIJLAGE 6 BIJLAGE 7 BIJLAGE 8 BIJLAGE 9 BIJLAGE 10
BEGRIPPENLIJST ............................................................................................................................................................... 83 GERAADPLEEGDE LITERATUUR ....................................................................................................................................... 86 ARCHIEFONDERZOEK NEDERLANDSE ARCHIEVEN.................................................................................................... 107 ARCHIEFONDERZOEK INTERNATIONALE ARCHIEVEN ................................................................................................ 138 EOD EN MMOD: MUNITIERUIMINGEN EN MIJNENVELDEN ................................................................................... 148 CARTOGRAFISCH MATERIAAL...................................................................................................................................... 154 OVERZICHT LUCHTFOTO’S........................................................................................................................................... 162 IN HET VERLEDEN UITGEVOERDE ONDERZOEKEN ...................................................................................................... 164 CHECKLIST EN VERZENDLIJST ......................................................................................................................................
165 TEKENINGEN ................................................................................................................................................................. 166
74311 / RO-210270 versie 1.0
Actualisatie HVO-OO gemeente Waddinxveen
Pagina 3 van 166
1
INLEIDING
In dit hoofdstuk is beschreven wat de aanleiding is voor het uitvoeren van de actualisatie van het Historisch Vooronderzoek- Ontplofbare Oorlogsresten (HVO-OO) voor de gemeente Waddinxveen. Daarnaast zijn de gemeentegrenzen Waddinxveen, het doel van het onderzoek en de methodiek beschreven. Het hoofdstuk wordt afgesloten met een leeswijzer. 1.1
AANLEIDING
Gemeente Waddinxveen is in de Tweede Wereldoorlog getroffen door oorlogsgeweld. In 2012 heeft REASeuro een gemeentebreed Historisch NGE-Risicokaart 1 opgesteld voor de gemeente Waddinxveen waarin inzichtelijk is gemaakt in welke delen van de gemeente Waddinxveen nog NGE kunnen worden aangetroffen 2. Zoals is gebleken uit het onderzoek uit 2012 zijn diverse NGE-Risicogebieden (tegenwoordig ‘Verdachte gebieden OO’ genoemd) aanwezig binnen de gemeente Waddinxveen, waar een verhoogde kans bestaat dat NGE (Tegenwoordig ‘OO’ genoemd) zijn achtergebleven. Sinds 2012 heeft REASeuro zijn collectie bronnenmateriaal drastisch uitgebreid. Daarnaast hebben diverse ontwikkelingen plaatsgevonden met betrekking tot de afbakening van Verdachte gebieden OO, waardoor gerichter kan worden bepaald waar wel of niet blindgangers aanwezig kunnen zijn in de bodem. Tevens is het mogelijk om een secuurdere luchtfotoanalyse uit te voeren, aangezien door de technologische ontwikkelingen luchtfoto’s beter ingepast en bewerkt kunnen worden voor analyse. Bovenstaande zorgt ervoor dat REASeuro in opdracht van de gemeente Waddinxveen een actualisatie van de NGE-Risicokaart uit 2012 heeft uitgevoerd voor de gemeente Waddinxveen.
Aan de hand van deze actualisatie krijgt de gemeente Waddinxveen inzicht in de Horizontaal Verdachte gebieden OO voor ruimtelijke plannen, vergunningen en projecten, conform de hedendaagse inzichten en richtlijnen omtrent vooronderzoeken naar OO.
In ons werkveld worden regelmatig de termen CE, NGE, NGCE, OO, etc. door elkaar gebruikt. Tegenwoordig hanteren wij de terminologie volgens het, per 8-2-2021, vigerende Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse Ontplofbare Oorlogsresten (CSVROO), waarin de term Ontplofbare Oorlogsresten (OO) is opgenomen. Het kan echter voorkomen dat u in onze documenten in plaats van OO, ook de term Niet Gesprongen Explosieven (NGE) tegenkomt. Hiermee wordt hetzelfde bedoeld. 2 Historisch Vooronderzoek Waddinxveen risicokaart, kenmerk: 71390/RO-120065 versie 1.0, d.d. 28 augustus 2012. 1
74311 / RO-210270 versie 1.0
Actualisatie HVO-OO gemeente Waddinxveen
Pagina 4 van 166
1.2
PROJECTLOCATIE
De projectlocatie betreft de gehele gemeente Waddinxveen. In het onderstaand figuur is deze weergegeven.
Figuur 1: Projectlocatie (Bron ondergrond: ESRI).
1.3
DOEL
1.4
METHODIEK
Doel van de actualisatie HVO-OO is antwoord te geven op de volgende vragen: • Is er sprake van een Verdacht gebied OO in (gedeelten van) de gemeente Waddinxveen naar de situatie van 1945 (het einde van de oorlog)? • Welke soort, hoeveelheid en verschijningsvorm van de vermoede Ontplofbare Oorlogsresten (OO) kunnen worden verwacht? • Wat is het advies met betrekking tot de (voorbereiding op de) uit te voeren werkzaamheden?
Aan de hand van een groot aantal bronnen wordt OO-gerelateerde informatie van de gemeente Waddinxveen geïnventariseerd. In de inventarisatie van het bronnenmateriaal wordt gezocht naar gebeurtenissen die hebben geleid tot het in de bodem komen van OO en gebeurtenissen die hebben geleid tot het verwijderen van OO uit de bodem.
74311 / RO-210270 versie 1.0
Actualisatie HVO-OO gemeente Waddinxveen
Pagina 5 van 166
Uit de geraadpleegde (historische) bronnen komen oorlogshandelingen naar voren. 3 Per oorlogshandeling wordt beoordeeld of deze relevant is voor de gemeente Waddinxveen en of voldoende historische gegevens beschikbaar zijn voor het analyseren van de oorlogshandeling. Deze beoordeling bestaat uit het beantwoorden van de volgende vragen: Vond de oorlogshandeling plaats binnen de gemeente Waddinxveen? • De oorlogshandeling heeft betrekking op de gemeente Waddinxveen. De oorlogshandeling wordt opgenomen in de oorlogshandelingenlijst. • De oorlogshandeling vond buiten de gemeente Waddinxveen plaats. De oorlogshandeling is niet relevant en wordt niet vermeld in de oorlogshandelingenlijst. Wordt de exacte locatie van de oorlogshandeling binnen de gemeente Waddinxveen duidelijk uit het bronnenmateriaal? • De locatie van de oorlogshandeling kan nauwkeurig worden herleid aan de hand van het bronnenmateriaal. De oorlogshandeling kan worden geanalyseerd. • De locatie van de oorlogshandeling kan niet met voldoende zekerheid en nauwkeurigheid worden vastgesteld. De oorlogshandeling kan niet nader worden geanalyseerd. Zijn meerdere bronnen beschikbaar, of wordt de oorlogshandeling door één betrouwbare bron vermeld?
Er is sprake van één betrouwbare bron of meerdere bronnen die de oorlogshandeling bevestigen. De oorlogshandeling kan worden geanalyseerd. Eén onvoldoende betrouwbare bron vermeldt de oorlogshandeling. De oorlogshandeling wordt gemeld in de oorlogshandelingenlijst, maar het is niet mogelijk deze te analyseren.
• •
Op basis van analyse van de relevante oorlogshandelingen wordt vastgesteld of binnen de gemeente Waddinxveen een aantoonbaar verhoogd risico bestaat op het aantreffen van OO. Als dat het geval is, wordt het Verdachte gebied OO horizontaal 4 afgebakend naar de situatie van 1940-1945 en wordt een advies gegeven. Het eindresultaat betreft deze rapportage en, in het geval van een positief advies, een bijbehorende Bodem-belastingkaart OO. Bij het opstellen van de Actualisatie van het HVO-OO gemeente Waddinxveen is gebruik gemaakt van ArcGIS Pro 5. Binnen dit geografische informatiesysteem zijn kaartmateriaal en luchtfoto’s ingepast op de hedendaagse topografische kaart. Daarnaast is GIS gebruikt voor het aanduiden van locaties waar oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden op basis van de oorlogshandelingenlijst (zie hoofdstuk 3) en het intekenen van Verdacht(e) gebied(en) OO, militaire infrastructuur etc. Het onderzoek is uitgevoerd door een projectteam bestaande uit Historici, een GIS-specialist en een Senior Deskundige OOO. Op pagina 1 van dit rapport staan de betrokken deskundigen vermeld. 1.5
ONDERZOEKSUITSLUITINGEN
In overeenkomst met de uitgebrachte offerte, is een aantal onderzoeksuitsluitingen vastgesteld. In deze Actualisatie van het HVO-OO gemeente Waddinxveen worden de volgende zaken uitgesloten: • Hoeveelheid achtergebleven OO. De hoeveelheid achtergebleven OO is uitsluitend aangegeven indien dit kon worden achterhaald op basis van het geraadpleegde bronnenmateriaal. Indien dit niet mogelijk was, is dit als onbekend genoteerd.
Oorlogshandelingen worden gedefinieerd als ‘gebeurtenissen die kunnen hebben geleid tot de aanwezigheid van OO. Voorbeelden van dergelijke gebeurtenissen zijn opgenomen in de begrippenlijst in bijlage 1. 4 Het horizontaal Verdachte gebied OO wordt in het verdere rapport ‘Verdacht gebied OO’ genoemd 5 In het vervolg aangeduid als GIS. 3
74311 / RO-210270 versie 1.0
Actualisatie HVO-OO gemeente Waddinxveen
Pagina 6 van 166
Contra-indicaties. Ontwikkelingen in de periode 1945 tot heden worden in deze Actualisatie van het HVO-OO niet onderzocht. Het vaststellen van contra-indicaties op basis van historisch onderzoek wordt door REASeuro als te beperkt beschouwd. Indien sprake is van een (horizontaal) Verdacht gebied OO wordt geadviseerd de contra-indicaties en de gevolgen hiervan in een Projectgebonden Risicoanalyse Ontplofbare Oorlogsresten (PRA-OO) op te nemen. Verticale afbakening. De verticale afbakening van de Verdachte gebieden OO hangt nauw samen met vast te stellen contra-indicaties, zoals het afgraven of ophogen van gebieden. Het nauwkeurig vaststellen van een verticale afbakening wordt om deze reden niet in het historisch vooronderzoek verricht. Indien sprake is van een horizontaal Verdacht gebied OO, wordt geadviseerd de verticale afbakening vast te stellen in een PRA-OO. Wel is in deze Actualisatie van het HVO-OO een indicatieve maximale penetratiediepte opgenomen ten opzichte van het maaiveld ten tijde van de Tweede Wereldoorlog. De maximale penetratiediepte vormt de ondergrens van de verticale afbakening. Deze wordt hoofdzakelijk bepaald door de weerstand van de bodem en de wijze waarop het betreffende OO in het gebied terecht is gekomen.
•
•
1.6
LEESWIJZER
In hoofdstuk 2 zijn de geraadpleegde bronnen opgenomen. Op basis van deze bronnen is in hoofdstuk 3 een oorlogshandelingenlijst samengesteld. De oorlogshandelingen die als relevant zijn aangemerkt in de gebeurtenissenlijst, worden in hoofdstukken 4 t/m 7 geanalyseerd om vast te stelen of sprake is van een Verdacht gebied OO. De leemten in kennis en een overzicht van de afgebakende Verdachte gebieden OO zijn opgenomen in hoofdstuk 8. Tot slot is in hoofdstuk 9 de conclusie en het advies opgenomen. Een begrippenlijst ter verduidelijking is opgenomen in bijlage 1. Uitgebreide opsommingen van de geraadpleegde bronnen met aanvullende toelichting zijn weergegeven in bijlage 2 tot en met 8. Bijlage 9 bevat een checklist. De tekeningen zijn opgenomen in bijlage 10.
74311 / RO-210270 versie 1.0
Actualisatie HVO-OO gemeente Waddinxveen
Pagina 7 van 166
2
INVENTARISATIE BRONNENMATERIAAL
In dit hoofdstuk is beschreven welke bronnen zijn geraadpleegd. Per geraadpleegde bron is in de bijlagen een overzicht opgenomen van het verzamelde bronnenmateriaal. De bronnen die voor deze Actualisatie van het HVO-OO zijn geraadpleegd, zijn weergegeven in Tabel 1. Wanneer een specifieke bron geen relevant bronmateriaal heeft opgeleverd is dit geduid met ‘niet van toepassing’ (N.v.t.). Bron Literatuur Nederlandse Archieven Gemeentelijk archief Provinciaal archief Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH, Den Haag) NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD, Amsterdam) Nationaal Archief (NA, Den Haag) Het Utrechts Archief (Utrecht) – Nederlandse Spoorwegen (NS) Generaal Maczek Museum (GMM, Breda) Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD, Soesterberg) • Munitieruimrapporten EOD 2010-heden • Mijnenveldkaarten Ministerie van Defensie - Semi-Statisch Informatiebeheer (SIB, Rijswijk) • Munitieruimrapporten EOD 1971-2010 • MMOD-archief Luchtfotocollecties Bibliotheek Wageningen Universiteit (Wageningen, NL) Topografische Dienst Kadaster (Zwolle, NL) Haagse Beeldbank (Den Haag, NL) Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH, Den Haag, NL) The National Collection of Aerial Photography (NCAP, Edinburgh, VK) Laurier Military History Archive (LMH, Waterloo, CA)
National Archives and Records Administration (NARA, College Park (MD), VS) Luftbilddatenbank (LBDB, Estenfeld, DU) Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa, Freiburg, DU) War Heritage Institute (WHI, Brussel, BE) Imperial War Museum (IMW, Londen, VK) Internationale Archieven The National Archives (TNA, Londen, VK) Liddell Hart Centre for Military Archives (LHCMA, Londen, VK) Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa, Freiburg, DU) Bundesarchiv Berlin-Lichterfelde (BaBL, Berlijn, DU) National Archives and Records Administration (NARA, College Park (MD), VS) Library and Archives Canada (LAC, Ottawa, CA) Centrum voor Historische Documentatie Defensie (CHDD, Evere, BE) Le service historique de la Défense (SHD, Vincennes, FR) Internetbronnen Beeldbank WO2 Delpher Fold3 German Docs in Russia Lexicon der Wehrmacht Verliesregister Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945 Vergeltungswaffen: V1 en V2 inslagen in Nederland
74311 / RO-210270 versie 1.0
Actualisatie HVO-OO gemeente Waddinxveen
Geraadpleegd voor voorliggende Actualisatie HVO-OO ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ N.v.t. ■ ■ ■ ■ ■ ■ N.v.t. N.v.t. ■ N.v.t. N.v.t. N.v.t. N.v.t. N.v.t. N.v.t. ■ ■ ■ ■ ■ ■ N.v.t. N.v.t. ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■
Pagina 8 van 166
Bron Kaartmateriaal Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) Indicatieve Kaart Militair Erfgoed (IKME) Topografische Dienst Kadaster – Stafkaartencollectie (Zwolle, NL) Topotijdreis.nl Overige bronnen Getuigen / locatiedeskundigen (wanneer mogelijk) Plaatselijke musea Heemkundekring In het verleden uitgevoerde vooronderzoeken
Tabel 1: Geraadpleegde bronnen.
Geraadpleegd voor voorliggende Actualisatie HVO-OO ■ ■ ■ ■ N.v.t. N.v.t. N.v.t. ■
Literatuur In bijlage 2 is een overzicht opgenomen van de geraadpleegde literatuur. In de literatuur is gezocht naar beschrijvingen van voor de gemeentegrenzen Waddinxveen mogelijk relevante gebeurtenissen. Deze gebeurtenissen zijn per tijdvak in de in bijlage 2 opgenomen tabellen weergegeven. Per gebeurtenis is een verwijzing opgenomen naar de betreffende bron en bladzijde. Gemeentelijk en Provinciaal Archief De huidige gemeente Waddinxveen is gelegen in de voormalige gemeenten (ten tijden van de Tweede Wereldoorlog) Moordrecht, Gouda, Reeuwijk, Boskoop, Moerkapelle, Zevenhuizen, Benthuizen en Waddinxveen. De huidige gemeente Waddinxveen maakt, tezamen met Bodegraven-Reeuwijk, Gouda, Krimpenerwaard en Zuidplas, deel uit van de Regio Midden Holland. Deze gemeentearchieven van de voormalige gemeenten zijn gelegen in het Streekarchief Midden-Holland, het Gemeentearchief Alphen aan den Rijn en het Regionaal Historisch Centrum Rijnstreek en Lopikerwaar. Deze zijn allen geraadpleegd 6.
Specifiek is gezocht naar documentatie met betrekking tot de volgende oorlogshandelingen: • Luchtbeschermingsdienst • Rapporten met betrekking tot geruimde OO • Schaderapporten • Meldingen van neergestorte vliegtuigen • Ruimingen van verdedigingswerken • Rapportages van de gemeentelijke politie • Rapportages van de gemeentelijke brandweer • Meldingen van oorlogsslachtoffers • Verslagen van ooggetuigen • Documenten met betrekking tot de bevrijding • Naoorlogs: omnummering van woningen In het provinciaal archief van Zuid-Holland, gelegen in het Nationaal Archief, is onderzoek uitgevoerd naar de volgende archiefstukken: • Documentatie van het Militair Gezag • Documentatie van het Provinciaal Bestuur • Locatie specifieke dossiers, zoals documentatie over de streek, polder, dorp etc. De gemeentearchieven van de naoorlogs gefuseerde gemeenten zijn niet geraadpleegd. De reden hiervoor is dat relevante stukken betreffende oorlogshandelingen (periode 1940-1945) zijn gelegen in de archieven van de gemeenten ten tijden van de Tweede Wereldoorlog. Eventueel relevante stukken betreffende munitieruimingen worden ondervangen door het raadplegen van de munitieruimingen door de EOD.
6
74311 / RO-210270 versie 1.0
Actualisatie HVO-OO gemeente Waddinxveen
Pagina 9 van 166
• • •
Rapporten met betrekking tot geruimde OO Meldingen van neergestorte vliegtuigen Documenten met betrekking tot de bevrijding
In bijlage 3 is een gedetailleerd overzicht opgenomen van alle geraadpleegde archieven en inventarissen en de informatie die in de archieven en inventarissen is aangetroffen.
Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) in Den Haag Het NIMH beheert onder andere de collecties Gevechtsverslagen en –rapporten mei 1940 (Collectie 409), De strijd op Nederlands grondgebied tijdens de Wereldoorlog II / De Groene Serie (Collectie 492) en Duitse verdedigingswerken (Collectie 575). Door REASeuro worden deze collecties standaard geraadpleegd, evenals Collectie 492. Daarnaast is via archieven.nl in de collectie van het NIMH gezocht naar aanvullende collecties met informatie over de gemeente Waddinxveen. De resultaten van het raadplegen van het NIMH zijn verwerkt in bijlage 3. NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) in Amsterdam Het NIOD beschikt over de archieven van de diverse bezettingsautoriteiten tijdens de Tweede Wereldoorlog. REASeuro raadpleegt standaard voor iedere HVO-OO de volgende archieftoegangen: • Toegang 216k: Collectie Departement van Justitie. • Toegang 077: Collectie Generalkommissariat für das Sicherheitswesen- Höhere SS-und Polizeiführer Nord-West. Beide collecties bevatten informatie over neergekomen bommen en vliegtuigen binnen Nederland. Daarnaast is via archieven.nl in de collectie van het NIOD gezocht naar aanvullende inventarisnummers met betrekking tot de gemeente Waddinxveen. In het NIOD is informatie aangetroffen voor de gemeente Waddinxveen, zie bijlage 3.
Nationaal Archief (NA) in Den Haag In het NA zijn de stukken geraadpleegd van de Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen (Toegang 2.04.53.15), waarin meldingen van uitgevoerde luchtaanvallen zijn opgenomen. Wanneer er aanwijzingen zijn dat militaire infrastructuur aanwezig was binnen de gemeente Waddinxveen, wordt tevens het Bunkerarchief (Toegang 2.13.167) ingezien, om de specifieke locatie en doel van het object vast te stellen. Binnen het Bunkerarchief is een blokkaart aangetroffen waarop de gemeentegrenzen van Waddinxveen waarneembaar zijn, zie bijlage 6. Hierbinnen zijn echter geen stellingen ingetekend. Verder is de collectie van het NA via https://www.nationaalarchief.nl doorzocht. Het raadplegen van het NA heeft informatie opgeleverd voor de gemeente Waddinxveen, zie bijlage 3. Het Utrechts Archief – Nederlandse Spoorwegen (NS) In Het Utrechts Archief worden de archieven van de NS bewaard. In de archieven van de NS zijn meldingen van bombardementen terug te vinden. Indien in of nabij de gemeente Waddinxveen tijdens de oorlog een spoorlijn lag, zijn de archieven van de NS geraadpleegd, zie bijlage 3. Generaal Maczek Museum (GMM) in Breda Nederland is voor een groot deel bevrijd door de 1e Poolse Pantserdivisie, die onder het commando van Generaal Maczek onder Britse leiding vochten.
Het GMM in Breda is gewijd aan de geschiedenis van de verschillende Poolse eenheden die in Nederland aanwezig waren in 1944 en 1945. In het GMM zijn diverse gevechtsverslagen geraadpleegd door REASeuro waarin de Poolse eenheden hebben aangeduid waar zij oorlogshandelingen, zoals grondgevechten en tankbeschietingen, hebben uitgevoerd. De gevechtsverslagen zijn beschikbaar in het Pools en grotendeels vertaald in het Engels of Nederlands. Indien eenheden van de 1e Poolse Pantserdivisie binnen de gemeente Waddinxveen actief zijn geweest wordt de
74311 / RO-210270 versie 1.0
Actualisatie HVO-OO gemeente Waddinxveen
Pagina 10 van 166
documentatie uit het GMM gebruikt. Aangezien binnen de gemeente Waddinxveen geen eenheden van de 1e Poolse Pantserdivisie bij gevechtshandelingen betrokken zijn geweest, is het GMM voor voorliggend onderzoek niet geraadpleegd.
Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD) in Soesterberg De EOD heeft de inventarissen van de munitieruimrapporten 7 beschikbaar gesteld. Via de EOD zijn de munitieruimrapporten van 2010 tot heden opgevraagd. In bijlage 5 is een overzicht opgenomen van de in de gemeente Waddinxveen verrichte ruimingen. Daarnaast is bij de EOD nagevraagd of in de gemeente Waddinxveen mijnenvelden of mijnenverdachte gebieden hebben gelegen. De EOD heeft overzichtskaarten aangeleverd die informatie bieden over de mogelijke aanwezigheid van mijnenvelden binnen de gemeente Waddinxveen, zie bijlage 5 en 6. Ministerie van Defensie - Semi-Statisch Informatiebeheer (SIB) in Rijswijk Bij het SIB zijn de munitieruimrapporten van de EOD ondergebracht van 1971 tot 2010. Voor voorliggend onderzoek zijn munitieruimrapporten aangevraagd, waarbij munitie is geruimd door de EOD in of in de directe nabijheid van de gemeente Waddinxveen. Tevens is in het SIB het archief van de Mijn- en Munitie Opruimingsdienst (MMOD) geraadpleegd. De MMOD is een voorloper van de EOD en heeft direct na de oorlog veel munitie geruimd.
Luchtfoto’s De volgende instanties zijn geraadpleegd voor het verkrijgen van luchtfoto’s van tijdens en vlak na de oorlog: • Bibliotheek Wageningen Universiteit (Wageningen, NL); • Topografische Dienst Kadaster (Zwolle, NL); • The National Collection of Aerial Photography (NCAP, Edinburgh, VK); In bijlage 7 is een overzicht opgenomen van de gegeorefereerde en geanalyseerde luchtfoto’s van de gemeente Waddinxveen en is de selectie van deze luchtfoto’s gemotiveerd. De luchtfoto’s geven informatie over de situatie in oorlogstijd en mogelijk zijn sporen van de oorlog, zoals kraters en verdedigingsstellingen, waar te nemen. De luchtfoto’s zijn ingepast in tekeningen 01AB. The National Archives (TNA) in Londen, Verenigd Koninkrijk REASeuro beschikt over de Operation Record Books (ORB’s) van verschillende Britse luchtmachteenheden die actief waren boven Nederland, zoals Second Tactical Air Force, Fighter Command, Coastal Command en Bomber Command. Daarnaast beschikt REASeuro over de War Diaries van diverse geallieerde eenheden die betrokken waren bij gevechten in Nederland en het ruimen van munitie. Deze documentatie is opgenomen in een database, waarin is gezocht op de kaartvierkanten zoals weergegeven op de stafkaart (zie bijlage 6), op de onderliggende coördinaten, op plaatsnamen en data waarop oorlogshandelingen plaatsvonden.
In deze database is gezocht naar primair bronnenmateriaal uit TNA met betrekking tot oorlogshandelingen die hebben plaatsgevonden in de gemeente Waddinxveen. In bijlage 4 is deze informatie en een overzicht van de door REASeuro in TNA geraadpleegde archiefstukken opgenomen. Liddell Hart Centre for Military Archives (LHCMA) in Londen, Verenigd Koninkrijk
7
De munitieruimrapporten worden ook wel MORA’s of UO’s genoemd.
74311 / RO-210270 versie 1.0
Actualisatie HVO-OO gemeente Waddinxveen
Pagina 11 van 166
In het LHCMA zijn diverse archiefstukken in te zien met betrekking tot de bevrijding van Nederland. Zo zijn onder meer luchtfoto’s, kaartmateriaal en gevechtsverslagen beschikbaar, waarmee oorlogshandelingen binnen Nederland kunnen worden geanalyseerd. Tevens is documentatie beschikbaar in het LHCMA van oorlogshandelingen die plaatsvonden gedurende de Duitse inval in Nederland in mei 1940. Voor voorliggend HVO-OO heeft het raadplegen van het LHCMA geen relevante informatie opgeleverd. Bundesarchiv-Abteilung Militärarchiv (BaMa) in Freiburg, Duitsland REASeuro beschikt over diverse stukken uit het Bundesarchiv-Abteilung Militärarchiv in Freiburg. Deze afdeling van de Duitse nationale archieven bevat stukken van de Duitse krijgsmacht gedurende de Tweede Wereldoorlog. De volgende toegangen zijn door REASeuro voor het huidige onderzoek geraadpleegd: • RL 2-II Generalstab der Luftwaffe / Luftwaffenführungsstab; • RM 45-II Dienststellen und Kommandostellen der Kriegsmarine im Bereich Deutsche Bucht und Niederlande. Tevens beschikt REASeuro over krijgsdagboeken van Duitse eenheden die in Nederland hebben gevochten in mei 1940, gedurende de bevrijding in 1944 en 1945 en eenheden die in Nederland gestationeerd waren gedurende de bezettingsperiode.
Overig bronnenmateriaal dat is verzameld in het BaMa betreffen kaarten, informatie over munitieopslagplaatsen, krijgsdagboeken en luchtfoto’s van de Duitse luchtmacht en marine uit de Tweede Wereldoorlog. In deze stukken is gezocht naar relevante informatie voor de gemeente Waddinxveen. Het raadplegen van het BAMA heeft geen relevante resultaten opgeleverd voor dit HVO-OO. Bundesarchiv in Berlin-Lichterfelde (BaBL) in Berlijn, Duitsland In het Bundesarchiv in Berlijn, locatie Lichterfelde, zijn de afdelingen Zentrale Verwaltungsangelegenheiten, Archivtechnik und zentrale fachliche Dienstleistungen, Bereitstellung en Filmarchiv ondergebracht. Door REASeuro zijn verschillende stukken geraadpleegd met betrekking tot neergekomen bommen en locaties waar schade was ontstaan als gevolg van de Tweede Wereldoorlog. Voor voorliggend onderzoek heeft het raadplegen van het Bundesarchiv Berlin-Lichterfelde informatie opgeleverd, zie bijlage 4. The National Archives and Records Administration (NARA) in College Park, Maryland, Verenigde Staten REASeuro beschikt over een grote collectie archiefstukken uit de NARA. Het betreffen stukken met betrekking tot de activiteiten van de Amerikaanse luchtmacht, zoals de Mission Reports, stukken van de militaire inlichtingendienst, War Diaries van Amerikaanse grondeenheden en buitgemaakte Duitse documenten.
Het raadplegen van de NARA heeft geen relevante resultaten opgeleverd voor dit onderzoek. Library and Archives of Canada (LAC) in Ottawa, Canada Het LAC beheert een grote collectie kaarten en documenten van de Canadese eenheden die meevochten in het Britse leger ten tijde van de Tweede Wereldoorlog. Zo beschikt REASeuro over diverse Defence Overprints uit het LAC. Indien aanwijzingen worden aangetroffen dat Canadese grondeenheden binnen de gemeente Waddinxveen hebben gevochten dan worden de gevechtsverslagen van deze eenheden in het LAC geraadpleegd, die zijn te vinden onder Record Group 24-C-3. Deze gevechtsverslagen bieden aanvullende informatie over locaties waar oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden waarbij Canadese grondeenheden betrokken waren gedurende de bevrijding van Nederland in 1944 en 1945. De documenten kunnen overlap hebben met de gevechtsverslagen die in TNA in Londen liggen opgeslagen. Het raadplegen van het LAC heeft informatie opgeleverd, zie bijlage 6. Centrum voor Historische Documentatie Defensie (CHDD) in Evere, België De archiefdienst van het Belgisch Leger is gevestigd in het kazernekwartier in Evere, Brussel. Deze instelling bewaart de archieven van het Belgisch Leger van circa 1939 tot heden.
In deze archiefinstelling zijn de verslagen van de relevante Belgische eenheden geraadpleegd die in mei 1940 actief waren in Zeeland en nabij de Belgisch-Nederlandse grens. Indien Belgische eenheden bij grondgevechten in Nederland in mei 1940 betrokken zijn geweest dan worden de gevechtsverslagen van deze eenheden in het CHDD
74311 / RO-210270 versie 1.0
Actualisatie HVO-OO gemeente Waddinxveen
Pagina 12 van 166
geraadpleegd. Vanwege de ligging van de gemeente Waddinxveen dient het CHDD voor voorliggend HVOOO niet te worden geraadpleegd. Le service historique de la Défense (SHD) in Vincennes, Frankrijk In het SHD zijn de documenten van de Franse krijgsmacht opgeslagen. Gedurende de meidagen van 1940 hebben verschillende Franse eenheden op Nederlands grondgebied gevochten tegen Duitse soldaten, om de Duitse opmars te voorkomen. Indien Franse soldaten binnen de gemeente Waddinxveen gevechtshandelingen hebben uitgevoerd, worden door REASeuro de Franse gevechtsverslagen uit het SHD geraadpleegd. Vanwege de ligging van de gemeente dient het SHD voor voorliggend HVO-OO niet te worden geraadpleegd. Beeldbank WO2 Het NIOD beheert een digitale database van foto’s die zijn genomen gedurende de Tweede Wereldoorlog in Nederland. Via deze database kunnen foto’s worden bekeken van diverse oorlogs- en verzetsmusea, herinneringscentra, regionale archiefinstellingen en het NIOD zelf. REASeuro heeft onderzocht of voor de gemeente Waddinxveen relevante foto’s te vinden zijn binnen de database. Deze zoekslag heeft geen relevante informatie opgeleverd. Delpher Via de website https://www.delpher.nl/ kunnen digitaal kranten, boeken en tijdschriften worden ingezien.
REASeuro heeft Delpher geraadpleegd om na te gaan of er meldingen zijn gedaan van oorlogshandelingen gedurende de Tweede Wereldoorlog binnen de gemeente Waddinxveen. Daarnaast is onderzocht of na afloop van de Tweede Wereldoorlog informatie kan worden gevonden van ruimingen van NGE binnen de gemeente Waddinxveen. Het raadplegen van Delpher heeft voor voorliggend onderzoek resultaten opgeleverd, zie bijlage 2. Fold3 REASeuro beschikt over een account bij de website https://www.fold3.com/. Op deze website zijn uiteenlopende documenten met betrekking tot oorlogshandelingen te vinden gedurende de Eerste en Tweede Wereldoorlog. De website is geraadpleegd, maar heeft geen relevante informatie voor de gemeente Waddinxveen opgeleverd. German Docs in Russia Gedurende en na afloop van de Tweede Wereldoorlog hebben Amerikaanse en Russische eenheden diverse buitgemaakte Duitse documenten mee terug genomen naar hun vaderland. De Amerikanen hebben deze documenten ontsloten in de NARA, maar van de Russische buitgemaakte documenten was lange tijd niets bekend. Inmiddels is een groot deel van de buitgemaakte Duitse stukken via de website wwii.germandocsinrussia.org in te zien. Deze documenten bevatten ook vermeldingen van oorlogshandelingen in Nederland en worden door REASeuro voor ieder onderzoek ingezien op relevantie voor de gemeente Waddinxveen.
Voor de gemeente Waddinxveen is op de website geen relevante informatie gevonden. Lexicon der Wehrmacht De website http://www.lexikon-der-wehrmacht.de/ bevat overzichten van de inrichting van de diverse Duitse legeronderdelen die actief waren gedurende de Tweede Wereldoorlog. De website biedt aanvullende informatie over gevechtsformaties, gebruikte munitie-uitrustingen en ingezette vliegtuigen door de Luftwaffe. REASeuro heeft een deel van de website in een database ontsloten, waardoor gemakkelijk kan worden gezocht naar relevante informatie met betrekking tot de gemeente Waddinxveen. Het raadplegen van de website heeft geen relevante resultaten opgeleverd. Verliesregister Studiegroep Luchtoorlog (SGLO)
74311 / RO-210270 versie 1.0
Actualisatie HVO-OO gemeente Waddinxveen
Pagina 13 van 166
De Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945 (SGLO) heeft een database waarin alle bij de studiegroep bekende vliegtuigcrashes tijdens de oorlog zijn opgenomen. Deze database kan ingezien worden via de website https://www.verliesregister.studiegroepluchtoorlog.nl/. De database bevat informatie over meer dan 6.000 neergestorte vliegtuigen op Nederlands grondgebied. Dit register is geraadpleegd, de resultaten zijn verwerkt in bijlage 2. Vergeltungswaffen: V1 en V2 inslagen in Nederland De website van V1 en V2 inslagen in Nederland wordt geraadpleegd. De V1 staat voor Vergeltungswaffe 1 (vergeldingswapen) en was een onbemand straalvliegtuig met een explosieve lading. De V2 staat voor Vergeltungswaffe 2, een ballistische raket met explosieve gevechtskop. Deze vergeldingswapens zijn door de Duitsers op grote schaal op Londen en Antwerpen afgeschoten, maar bereikten regelmatig niet het doel (vooral de V1) en kwamen neer op Nederlands grondgebied. Via de website http://www.vergeltungswaffen.nl/ kunnen locaties worden opgezocht waar de V-wapens zijn neergekomen in Nederland, met aanvullende informatie zoals de datum en bronvermelding. De website heeft voor het huidige HVO-OO geen relevante informatie opgeleverd. Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) Via de website https://www.ahn.nl/ahn-viewer kunnen digitale hoogtekaarten van Nederland worden ingezien.
Deze hoogtekaarten maken het mogelijk om verstoringen in het landschap, die gerelateerd kunnen worden aan oorlogshandelingen, inzichtelijk te maken. Vooral in gebieden waar sinds de Tweede Wereldoorlog weinig tot geen grondroerende werkzaamheden hebben plaatsgevonden, zoals bos- en duingebieden, kunnen mogelijke verstoringen als bomkraters en oude loopgraven via het AHN worden waargenomen. In bijlage 6 is een uitsnede van de gemeente Waddinxveen in het AHN weergegeven. Indicatieve Kaart Militair Erfgoed (IKME) De IKME is een interactieve kaart van Nederland en is gecreëerd op initiatief van de Stichting RAAP. Op de website http://www.ikme.nl/ kan de kaart worden ingezien. De kaart bevat indicatieve locaties van onder andere Duitse en Nederlandse verdedigingslinies, slagvelden, (schijn)vliegvelden en munitieopslagplaatsen. Ter aanvulling wordt deze website door REASeuro geraadpleegd, zie bijlage 6. Topografische Dienst Kadaster - Stafkaartencollectie Voor de gegevens uit geallieerde bombardementsgegevens, gevechtsverslagen en ruimingen van NGE is het gebruik van de geallieerde stafkaarten essentieel. Deze kaarten zijn afkomstig uit de Tweede Wereldoorlog en zijn voorzien van het coördinatenstelsel dat de geallieerden toen gebruikten. De afdeling GEO-informatie van het Kadaster in Zwolle beschikt over de collectie geallieerde stafkaarten uit WOII.
De geallieerde stafkaarten worden in het rapport weergegeven en gekoppeld aan relevante meldingen van bombardementen of oorlogshandelingen door grondeenheden binnen de gemeente Waddinxveen. Daarnaast zijn bij het Kadaster diverse Defence Overprints verkrijgbaar. De geallieerde stafkaart is weergegeven in bijlage 6. Via het Kadaster is tevens geen Defence Overprint beschikbaar gebleken. Topotijdreis.nl Via de website http://www.topotijdreis.nl/ kunnen topografische kaarten van Nederland worden ingezien van 1815 tot heden. Voor dit HVO-OO worden deze kaarten gebruikt om locaties te bepalen ten tijde van de Tweede Wereldoorlog in Nederland, zie bijlage 6. Getuigen en locatiedeskundigen Voor dit HVO-OO zijn geen getuigen gehoord, omdat de bovenstaande bronnen voldoende informatie met betrekking tot de gemeente Waddinxveen bevatten. Plaatselijke musea
74311 / RO-210270 versie 1.0
Actualisatie HVO-OO gemeente Waddinxveen
Pagina 14 van 166
In Nederland zijn diverse musea te vinden die gespecialiseerd zijn in de Tweede Wereldoorlog in een specifiek gebied in Nederland. Aangezien bij REASeuro geen museum bekend is dat aanvullende informatie zou kunnen bieden met betrekking tot de gemeente Waddinxveen, zijn geen musea gecontacteerd. Heemkundekringen Overal in Nederland zijn heemkundekringen te vinden die geschiedkundige informatie over hun dorp, stad of gemeente delen via hun website of artikelen. REASeuro heeft de website van het Historisch Genootschap Waddinxveen geraadpleegd, maar heeft hier geen relevante meldingen betreffende oorlogshandelingen aangetroffen. In het verleden uitgevoerde vooronderzoeken In de database van REASeuro is gezocht naar in het verleden uitgevoerde vooronderzoeken die relevant zijn voor het voorliggend dit HVO-OO. In bijlage 8 is weergegeven welke in het verleden uitgevoerde onderzoeken in de omgeving zijn uitgevoerd.
74311 / RO-210270 versie 1.0
Actualisatie HVO-OO gemeente Waddinxveen
Pagina 15 van 166
3
OVERZICHT OORLOGSHANDELINGEN
Uit het geraadpleegde bronnenmateriaal zijn diverse oorlogshandelingen in en in de omgeving van de gemeentegrenzen Waddinxveen naar voren gekomen. In dit hoofdstuk worden deze oorlogshandelingen gevat in een chronologische oorlogshandelingenlijst. Per oorlogshandeling staat beschreven welke bronnen beschikbaar zijn voor elke oorlogshandeling. Daarnaast wordt de datum van de eerstvolgende, beschikbare luchtfoto vermeld die na de desbetreffende oorlogshandeling is genomen. Ten slotte wordt per oorlogshandeling in de lijst vermeld of deze al dan niet relevant is voor de gemeentegrenzen Waddinxveen (zie ook paragraaf 1.4). Aan de hand van de oorlogshandelingenlijst wordt bepaald welke oorlogshandelingen in hoofdstuk 7 worden geanalyseerd. De locaties waar de oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden zijn ingetekend in GIS en zijn weergegeven in Tekening 02: Oorlogshandelingenkaart. Bronnenmateriaal Datum Omschrijving 10-19 Munitievondst september zandvervoer in 1935 Waddinxveen. Datum Munitie begraven (en later onbekend geruimd) en tankgracht langs de Sniepweg te Waddinxveen. 1940Munitiedumpingen september Reeuwijkse plassen. 1944 1940-1945 Duitse verdedigingswerken binnen gemeente Waddinxveen en omstreken. Duitse mijnenvelden binnen gemeente Waddinxveen en omstreken. 11 mei 1940
Vliegtuig neergestort in Bloemendaalsepolder te Waddinxveen.
74311 / RO-210270 versie 1.0
Literatuur DEL
Bronnenmateriaal Nederlandse archieven
Internationale archieven
GEE1 21
DAM 147148 KRU 3, 4 en 5-13, VER 110111
NIMH, toegang 575, inv. 478
BLA 16, GEE3 3536, HER 9 en 22, SGLO T0459
Actualisatie HVO-OO gemeente Waddinxveen
Luchtfoto
Analyse Relevant? Niet relevant, exacte locatie geruimd projectiel onbekend.
Paragraaf N.v.t.
Niet relevant, oorlogshandelingen leiden niet tot een verhoogde kans op het aantreffen van OO. Niet relevant, munitiedumpingen vonden buiten gemeente Waddinxveen plaats. Relevant, stellingen en mijnenvelden binnen gemeentegrens.
N.v.t.
Niet relevant, geen exacte locaties bekend. Tevens geen overige aanwijzingen van mijnenvelden binnen de gemeente Relevant, vliegtuig is binnen gemeente Waddinxveen neergestort.
N.v.t.
N.v.t. 7.2
7.1
Pagina 16 van 166
Bronnenmateriaal Datum Omschrijving Duits bombardement op Rijksbrug over de Gouwe
13 mei 1940 [betreft vermoedelijk 11 mei 1940] 14 mei 1940
Twee bommen afgeworpen op spoorlijn Gouda-WaddinxveenBoskoop-Alphen a/d Rijn. Vliegtuig tussen Henegouwerweg en Bloemendaalseweg neergeschoten. Spoorlijn Gouda-Den Haag hersteld door personeel van Nederlandse compagnie. Duitse vliegtuigen doen constant aanvallen op marscolonnes en troepen Gouda en Bodegraven. Bommen afgeworpen te Noordeinde Waddinxveen.
8 september 1940
Luchtgevecht boven Waddinxveen.
16 november 1940
Lichtbom met parachute neergekomen te Waddinxveen. Luchtaanvallen vliegveld Boskoop.
23-24 november 1940 5 augustus 1941
Fakkels en lichtkogels te Waddinxveen waargenomen.
74311 / RO-210270 versie 1.0
Literatuur GEE1 16, GEE2 67, GEE3 3536, KOO 4344, VER 109
Bronnenmateriaal Nederlandse archieven SMH, toegang 0205, inv. 392, inv. 555, inv. 3017
Internationale archieven
SMH, toegang 0205, inv. 392, inv. 555
Luchtfoto
Analyse Relevant? Relevant, bombardement binnen de gemeentegrens.
Paragraaf 6.1.1
Niet relevant, exacte locatie van neergekomen bommen niet bekend.
N.v.t.
GEE3 45
Relevant, vliegtuig is binnen gemeente Waddinxveen neergestort.
7.1
HUU 62
Niet relevant, locatie vernield spoor niet genoemd.
N.v.t.
ZWA1 28
Niet relevant, locaties luchtaanvallen niet genoemd.
N.v.t.
Relevant, melding bombardement binnen gemeentegrens. Niet relevant, onbekend of vliegtuigen zijn neergestort of bommen zijn afgeworpen binnen gemeentegrenzen. Niet relevant, exacte locatie neergekomen lichtbom is onbekend. Niet relevant, geen melding luchtaanvallen te Waddinxveen.
6.1.2
Niet relevant, geen melding binnen gemeentegrens.
N.v.t.
SMH, toegang 0205, inv. 392, inv. 555 BaBL, NS 1/570
NIOD, toegang 077, inv. 1328 ZWA1 136 VEE 18
Actualisatie HVO-OO gemeente Waddinxveen
N.v.t.
N.v.t. N.v.t.
Pagina 17 van 166
Bronnenmateriaal Datum Omschrijving 6 september Vermoedelijke afworp 1941 bom te Moordrecht (Middelweg). 11-12 Noodafworp Noordzee en september Reeuwijkse Plassen door 1941 Blenheims. 10 april 1943 Beschieting personentrein tussen Alpen aan den Rijn en Boskoop door vliegtuig. 28 juli 1943 Vliegtuig 2 kilometer ten ZZO van Zevenhuizen neergestort. 1944 Luchtaanval Duits wapentransport langs de Brugweg. 5 september Trein beschoten tussen 1944 Moordrecht en Capelle aan den IJssel. Personentrein beschoten tussen Zevenhuizen en Moerkapelle. Trein beschoten tussen Hazerswoude-Koudekerk. Trein beschoten Moordrecht. Vliegtuig neergestort op Reewal te Reeuwijk. 9 september Trein beschoten te 1944 Boskoop. Personentrein beschoten tussen HazerswoudeKoudekerke en Alphen aan den Rijn. Beschietingen Gasfabriek te Boskoop. 14 september Treinstel in brand tussen 1944 Den Haag Staalsspoor en Nieuwerkerk.
74311 / RO-210270 versie 1.0
Literatuur
Bronnenmateriaal Nederlandse archieven SMH, toegang 0023, inv. 625
Internationale archieven TNA, AIR 24/235 en 24/380
ZWA1 260
Luchtfoto
Analyse Relevant? Niet relevant, exacte locatie onbekend. Daarbij niet duidelijk dat dit een bomafworp betrof. Niet relevant, noodafworp niet boven gemeente Waddinxveen.
Paragraaf N.v.t. N.v.t.
HUU 249
Niet relevant, beschieting vond buiten gemeentegrens plaats.
N.v.t.
ZWA2 49
Niet relevant, vliegtuig is buiten gemeentegrens neergestort.
N.v.t.
GEE2 72
Niet relevant, exacte datum en type aanval is onbekend.
N.v.t.
HUU 468
Niet relevant, beschieting vond buiten gemeentegrens plaats.
N.v.t.
HUU 469
Niet relevant, beschieting vond buiten gemeentegrens plaats.
N.v.t.
HUU 470
Niet relevant, beschieting vond buiten gemeentegrens plaats. Niet relevant, beschieting vond buiten gemeentegrens plaats. Niet relevant, oorlogshandeling buiten gemeentegrens. Niet relevant, beschieting vond plaats buiten gemeentegrens. Niet relevant, oorlogshandeling buiten gemeentegrens.
N.v.t.
Niet relevant, beschieting buiten gemeentegrens. Niet relevant, brand vond buiten gemeentegrens plaats.
N.v.t.
HUU 470 SMH, toegang 0205, inv. 873
TNA, AIR 27/1683
HUU 472 HUU 473
HUU 476
GAR, toegang 180.1.16, inv. 3714
Actualisatie HVO-OO gemeente Waddinxveen
N.v.t. N.v.t. N.v.t. N.v.t.
N.v.t.
Pagina 18 van 166
Bronnenmateriaal Datum Omschrijving Station Waddinxveen rond 17.30 uur beschoten door vliegtuigen. 19 september Beschietingen Gasfabriek 1944 te Boskoop 6 november Bombardement op Gouda 1944 waarbij een tank in brand in kaartvierkant qD.8585 werd waargenomen. Bombardement op ophaalbrug te Gouda qD.8983. Bombardement op ophaalbrug te Gouda qD.893838. Bombardement op stilstaande trein te qD.9084. 29 november Bombardementen en 1944 luchtaanvallen op hoofdkwartier te qD.890830 en qD.883835. 5 december Bombardement op 1944 spoorbrug te qD.8988 [dient qD/8985 te zijn]. 20 januari Bombardement op 1945 kruising spoorweg en gewone weg qD.8785. 10 februari Luchtaanval met 1945 boordwapens op stafauto in kaartvierkant qD.8585. 22 februari Bombardement uitgevoerd 1945 op seinhuisjes in kaartvierkant qD.8884,
Literatuur HUU 476
Bronnenmateriaal Nederlandse archieven
GAR, toegang 180.1.16, inv. 3714
Internationale archieven TNA, AIR 24/627, 37/715 en 40/739
TNA, AIR 37/716, 26/196 en 27/370
Luchtfoto
Analyse Relevant? Relevant, beschieting vond binnen gemeentegrens plaats.
Paragraaf 6.3
Niet relevant, beschieting vond buiten gemeentegrens plaats. Niet relevant, niet duidelijk of tank tijdens deze aanval in brand is gevlogen. 8
N.v.t. N.v.t.
VER 111
TNA, AIR 37/716 en 27/1157
Relevant, bombardement op rand van gemeentegrens.
4
VER 111
TNA, AIR 37/716 en 27/1169
Relevant, bombardement op rand van gemeentegrens.
4
TNA, AIR 37/716 en 27/1678
Relevant, bombardement op rand van gemeentegrens.
4
TNA, AIR 37/716, 26/193, 27/600, 27/929, 27/1726 en 27/1729
Niet relevant, bombardement buiten gemeentegrens.
N.v.t.
TNA, AIR 37/716, 37/994 en 27/1528
Relevant, bombardement binnen de gemeentegrens.
6.4
TNA, AIR 37/717, 26/192 en 27/1709
Relevant, bombardement binnen de gemeentegrens.
5
TNA, AIR 37/717, 26/193 en 27/1729
Relevant, aanval vond binnen gemeentegrens plaats.
6.5
TNA, AIR 37/717, 37/994 en 27/1548
Niet relevant, bombardement vond plaats buiten de gemeentegrens.
N.v.t.
REASeuro heeft in het Historisch Vooronderzoek Waddinxveen Risicokaart uit 2012 destijds naar aanleiding van deze ORB’s alle wegen binnen het betreffende kaartvierkant afgebakend op OO van boordgeschut binnen alle wegen in het kaartvierkant. Aangezien uit de ORB’s van het hoofdkwartier, de Wing en het Squadron niet blijkt dat de tank (niet gespecificeerd of het een militair object of slechts een olietank was) daadwerkelijk is aangevallen, wordt naar aanleiding van deze melding afgeweken van de conclusie uit 2012 en geen Verdacht gebied OO afgebakend.
8
74311 / RO-210270 versie 1.0
Actualisatie HVO-OO gemeente Waddinxveen
Pagina 19 van 166
Bronnenmateriaal Datum Omschrijving echter bleek dit qD.9884 te zijn. 28 februari Luchtaanval met 1945 boordwapens op een open vrachtwagen te qD.8585. Bombardement op brug over spoorweg op twee mijl ten westen van Gouda. 2 maart 1945 Trein in kaartvierkant qD.8486 beschoten met boordwapens. Bombardement op spoorweg te kaartvierkant qD.8684 en qD.8784. 3 maart 1945 Bombardement op spoorweg te kaartvierkant qD.8684. De meeste bommen zijn niet gedetoneerd. 10 maart 1945 Bombardement op spoorweg te kaartvierkant qD.8686. Uit de ORB van het squadron blijkt dit echter qD.8386 te zijn. Bombardement om 15.00 uur op spoorweg te kaartvierkant qD.8784. Bombardement om 17.25 uur op spoorweg te kaartvierkant qD.8784. 15 maart 1945 Bombardement op spoorlijn qD.8585. 17 maart 1945 Bombardement tussen 11.25 en 12.55 uur op spoorbrug te qD.880896. Bombardement om 11.55 uur op kaartvierkant qD.892835 en qD.885834.
74311 / RO-210270 versie 1.0
Literatuur
Bronnenmateriaal Nederlandse archieven
Internationale archieven TNA, AIR 24/643, 25/222 en 27/2078
SMH, toegang 0205, inv. 581, inv. 3017
Luchtfoto
Analyse Relevant?
Paragraaf 6.6
TNA, AIR 24/643, 25/222 en 27/2078
Relevant, luchtaanval vond binnen gemeente Waddinxveen plaats. Relevant, bombardement op de rand van de gemeentegrens.
TNA, AIR 24/647, 25/22 en 27/1666
Relevant, luchtaanval vond binnen gemeentegrens plaats.
6
TNA, AIR 37/718, 26/210, 27/643, 27/1720 en 27/1737
Relevant, bombardement binnen de gemeentegrens.
4
TNA, AIR 37/718, 37/995 en 27/1157
Relevant, bombardement binnen de gemeentegrens.
4
TNA, AIR 24/647 en 27/1893
Niet relevant, bombardement buiten de gemeentegrens
N.v.t.
TNA, AIR 24/647 en 27/1893
Relevant, bombardement binnen de gemeentegrens.
4
TNA, AIR 24/647 en 27/1893
Relevant, bombardement binnen de gemeentegrens.
4
TNA, AIR 37/718, 26/192 en 27/1709 TNA, AIR 24/647 en 27/2078
Relevant, bombardement binnen de gemeentegrens. Relevant, bombardement binnen de gemeentegrens.
4
TNA, AIR 24/647 en 27/2080
Relevant, bombardement binnen de gemeentegrens.
4
Actualisatie HVO-OO gemeente Waddinxveen
4
5
Pagina 20 van 166
Bronnenmateriaal Datum Omschrijving Bombardement om 13.20 uur op spoorwegkruispunt qD.890834 en qD.882831. Bombardement tussen 13.40 en 15.20 uur op spoorweg te qD.8684. Bombardement om 14.15 uur op spoorbrug qD.880876 en qD.880837. 18 maart 1945 Bombardement om 10.55 uur op brug over spoorweg in qD.880847. Bombardement om 16.45 uur op spoorwegkruispunt qD.890835. 20 maart 1945 Bombardement om 12.45 uur op kruispunt en brug over de spoorlijn ten westen van Gouda. Bombardement om 14.20 uur op spoorwegkruising te qD.893838. Bombardement om 15.35 uur op spoorweg te qD.892835 en qD.895839. Bombardement om 16.25 uur op spoorweg te qD.893838. Bombardement om 17.32 uur op spoorwegkruispunt te qD.893838. 21 maart 1945 Bominslag nabij Kerkweg en Noordeinde te Waddinxveen. Bombardement op spoorbrug over kanaal te qD.904845.
74311 / RO-210270 versie 1.0
Literatuur
Bronnenmateriaal Nederlandse archieven
Internationale archieven TNA, AIR 24/647 en 27/2078
Luchtfoto
Analyse Relevant? Relevant, bombardement binnen de gemeentegrens.
Paragraaf 4
TNA, AIR 24/647 en 27/1666
Relevant, bombardement binnen de gemeentegrens.
4
TNA, AIR 24/647 en 27/2078
Relevant, bombardement binnen de gemeentegrens.
5
TNA, AIR 24/647 en 27/2078
Relevant, bombardement binnen de gemeentegrens.
5
TNA, AIR 24/647 en 27/1893
Relevant, bombardement binnen de gemeentegrens.
4
TNA, AIR 24/647 en 27/2080
Relevant, bombardement binnen de gemeentegrens.
4
TNA, AIR 24/647 en 27/920
Relevant, bombardement binnen de gemeentegrens.
4
TNA, AIR 24/647 en 27/2080
Relevant, bombardement binnen de gemeentegrens.
4
TNA, AIR 24/647 en 27/920
Relevant, bombardement binnen de gemeentegrens.
4
TNA, AIR 24/647 en 27/2080
Relevant, bombardement binnen de gemeentegrens.
4
Relevant, melding de gemeentegrenzen Waddinxveen.
4
Relevant, bombardement binnen de gemeentegrens.
4
SMH, toegang 0205, inv. 581, inv. 3017 TNA, AIR 24/647 en 27/2080
Actualisatie HVO-OO gemeente Waddinxveen
Pagina 21 van 166
Bronnenmateriaal Datum Omschrijving Bombardement op spoorweg in kaartvierkant qD.8685. 22 maart 1945 Bombardement op brug over spoorweg te qD.882846. 23 maart 1945 Bombardement op spoorweg te qD.8585. Bombardement op brug over spoorweg te qD.8884. 24 maart 1945 Bombardement op spoorweg te qD.8486. 25 maart 1945 Bombardement op spoorweg te qD.8883 Bombardement op spoorweg te qD.882885. 30 maart 1945 Luchtaanval met boordwapens op halfrupsvoertuig te qD.870865. Bombardement op spoorweg te qD.8585. 3 april 1945 Bombardement op spoorwegkruispunt te qD.890835. Datum Kaart put en militaire onbekend infrastructuur nabij Coenecoopbrug. Verschillende jachtpatronen en hulzen gevonden te Waddinxveen. Naoorlogs
Munitieruimingen.
26 mei-2 juni 1945
250 kg aan OO in kaartvierkant qD.905856 verwijderd.
74311 / RO-210270 versie 1.0
Literatuur
Bronnenmateriaal Nederlandse archieven
HUU 377378 HUU 377378
Internationale archieven TNA, AIR 24/647 en 27/1893
Analyse Relevant? Relevant, bombardement binnen de gemeentegrens.
Paragraaf 4
TNA, AIR 24/647 en 27/2080
Relevant, bombardement binnen de gemeentegrens.
5
TNA, AIR 24/647 en 27/2078
Relevant, bombardement binnen de gemeentegrens. Relevant, bombardement binnen de gemeentegrens. Relevant, bombardement binnen de gemeentegrens. Relevant, bombardement binnen/nabij de gemeentegrens. Relevant, bombardement binnen de gemeentegrens. Relevant, luchtaanval binnen de gemeentegrens.
4
Relevant, bombardement binnen de gemeentegrens. Relevant, bombardement binnen de gemeentegrens.