Rekenkamerrapport Waalwijk participatie en de Omgevingswet

Raadsvoorstel 2020-045921, p.3.

‘TipWaalwijk’; dit is een raadgevend inwonerpanel. Hierbij ligt de focus op het hoe en waarom in plaats van alleen de mening van inwoners. Als inwoners zich aanmelden bij TipWaalwijk krijgen deze inwoners regelmatig vragenlijsten toegestuurd. Meebeslissen via de bewonersavond of het Waalwijks podium Meebeslissen kan in de gemeente Waalwijk via een bewonersavond of het Waalwijks podium. Bij een bewonersavond ligt het initiatief bij de gemeente; de gemeente nodigt inwoners uit voor een bijeenkomst om samen in gesprek te gaan over specifieke plannen van de gemeente of een andere organisatie. Hiermee beoogt de gemeente inwoners zowel te informeren over hun plannen, als te betrekken bij de uitwerking hiervan. Een bewonersavond wordt vaak georganiseerd bij bouwplannen en duurzaamheidsprojecten. Inwoners van de gemeente Waalwijk kunnen ook zelf het initiatief nemen om mee te beslissen op onderwerpen die hen aan het hart gaan. Tijdens het ‘Waalwijks podium’, iedere donderdagavond, kunnen inwoners een brief, petitie of burgerinitiatief overhandigen aan de raad. Vervolgens kunnen inwoners hun voorstel toelichten, waarop de raad reageert en eventueel vervolgacties inzet. Van meedenken en -beslissen naar meewerken De gemeente verdeelt ‘meewerken’ op hun site in zes onderdelen: / / / / /

/

Via de wijkadviseurs; zij zijn het eerste aanspreekpunt voor inwoners in de wijk. Zij zijn te benaderen met vragen, ideeën of initiatieven. Samen in de wijk. De gemeente benadrukt hier het belang van samenwerken. Bewonersinitiatieven. De gemeente hoort het graag wanneer inwoners goede ideeën hebben over hun buurt of wijk. Uitgevoerde ideeën van inwoners; voorbeelden waarbij ideeën van inwoners zijn geïmplementeerd. Forum; een discussiebijeenkomst met inwoners en de raad ter voorbereiding op de raadsvergadering. Er worden nog geen besluiten genomen tijdens het forum. Waalwijkse Lab’s; hier wordt gezamenlijk over thema’s gebrainstormd. Vervolgens wordt besproken wie wat kan doen en wat er nodig is voor de uitvoering. Zowel inwoners als organisaties zijn welkom; de gemeente faciliteert de LAB’s.

1.2.Spelregels, rollen en verantwoordelijkheden Rekenkamerrapport uit 2017 toont ruimte voor verbetering

In het rekenkamerrapport burgerparticipatie uit 2017 worden er zeven aanbevelingen gedaan34: / / / / / / /

Raad: Neem positie in (kaderstelling, uitvoering en besluitvorming) bij beleidsvoornemens Raad: Ondersteun bewonersinitiatieven en ga naast bewoners staan College: Gebruik de participatieverordening om de raad een duidelijkere rol te laten spelen bij te doorlopen participatieprocessen en de uitkomsten daarvan College: Stel ook voor de initiërende projectontwikkelaar kaders voor participatie vast College: Vertaal de ambities ten aanzien van burgerparticipatie in concrete en meetbare doelstellingen Organisatie: Besteed meer aandacht aan het integraal beschrijven en bespreken van participatieprocessen en -instrumenten Organisatie: Ontwerp meer instrumenten specifiek gericht op het bestendigen van bewonersinitiatieven

De aanbevelingen van het rekenkamerrapport uit 2017 zijn door de raad overgenomen35, maar hebben niet erg geleefd binnen de organisatie, blijkt uit interviews. Participatie heeft als thema de afgelopen jaren wel meer aandacht gekregen. Hier zijn de routekaart en website 'Meedoen in Waalwijk' uit voortgekomen. De ambtelijk betrokkenen zijn hierover enthousiast en dragen dit ook uit naar de stad, blijkt uit interviews. Hiermee hebben met name de aanbevelingen gericht op de inwoners vervolg gekregen. De overige aanbevelingen hebben minder aandacht gekregen. Naar aanleiding van het rapport heeft de raad de raadswerkgroep Communicatie de opdracht gegeven om in samenspraak met het college en de ambtelijke organisatie de 'Algemene inspraak- en participatieverordening Waalwijk 2012' en de 'Verordening burgerinitiatief' te actualiseren.36 Uit de interviews blijkt dat dit geen snel vervolg heeft gekregen. De gemeente is hier momenteel nog mee bezig. In het huidige beleid, gerealiseerd via de routekaart en de website, zien we dat er gehoor is gegeven aan de aanbeveling om participatiekaders vast te stellen. Uit de interviews blijkt dat deze instrumenten niet toereikend zijn voor de ambtelijke organisatie en initiatiefnemers anders dan inwoners. Kaders hiervoor ontbreken dus nog steeds.

Routekaart Meedoen in Waalwijk biedt heldere stappen De routekaart, gebruikt door inwoners en origineel ook bedoeld voor medewerkers van de gemeente, biedt ondersteuning in de praktische opzet en uitvoering van participatie. De routekaart ‘Meedoen in Waalwijk’ leidt de geïnteresseerde/initiatiefnemer in vier heldere stappen naar het resultaat. De routekaart bestaat uit de volgende stappen 37: 1. Je heb een idee of je begint met een project 34

Gemeente Waalwijk. (2017). Rekenkameronderzoek burgerparticipatie, p. 25-2 Gemeente Waalwijk. (26 oktober 2017). Rapport Rekenkameronderzoek burgerparticipatie. 36 Gemeente Waalwijk. (26 oktober 2017). Rapport Rekenkameronderzoek Burgerparticipatie. 37 Routekaart Meedoen in Waalwijk. 35

a. Waarom en wie moeten/willen er meedoen en hoe bereik je ze? b. Wat wordt de bijdrage van iedereen? Op de hoogte blijven? Meedenken? Samen beslissen? Of ook samen uitvoeren? c. Welke rol heeft de gemeente? Hoeveel tijd en hoeveel geld heb je om iedereen te betrekken? 2. Bekijk welke mogelijkheden er zijn om iedereen mee te laten doen a. Op www.waalwijk.nl/meedoen vind je alle mogelijkheden b. Je kunt zoeken met zoekwoorden of een onderwerp filteren c. De mogelijkheden om mensen te betrekken kunnen per doelgroep verschillen d. Mis je mogelijkheden om mensen te betrekken? Laat het ons weten 3. Ga aan de slag met je idee of project a. Betrek iedereen op de manier(en) die je in de vorige stap gekozen hebt b. Ben vooraf duidelijk over wat iedereen kan verwachten. Wie vervult welke rol en hoe ziet het vervolg van het idee of project eruit? 4. Maak een verslag van de overleggen die je voert a. Houdt iedereen op de hoogt van de voortgang van je idee of project b. Plan een evaluatiemoment in Waalwijk typeert niet de verschillende rollen en bijbehorende verantwoordelijkheden van alle actoren Met de inwerkingtreding van de Omgevingswet (vooralsnog) in juli 2023 is de initiatiefnemer verantwoordelijk voor participatie. Dit wordt nergens vermeld door de gemeente Waalwijk.

Op de website 'Meedoen in Waalwijk' staat enkel het volgende: "In de nieuwe Omgevingswet is participatie heel belangrijk. Initiatiefnemers (dit kunnen wij allemaal zijn) gaan zelf met hun omgeving in gesprek over hun plan.” De website en routekaart zijn hiermee niet toereikend voor de inwerkingtreding van de Omgevingswet. De routekaart dekt een aantal belangrijke elementen, zoals het in kaart brengen van de betrokkenen en de gekozen participatievorm. Daarnaast wordt ook de rol van de gemeente geborgd. De routekaart stelt hiermee de spelregels voor participatie vast in een overzichtelijk geheel. Voor inwoners is dit toereikend, maar voor de gemeentelijke organisatie en commerciële initiatiefnemers zoals projectontwikkelaars niet, blijkt uit interviews. Zo wordt de rol van de raad en het college niet getypeerd. Wat wordt er van hen verwacht in participatietrajecten? Welke verantwoordelijkheden hebben zij? En waar in het proces dienen ze betrokken te worden?

2. Participatie in de praktijk In dit hoofdstuk brengen we in kaart hoe participatieprocessen in de gemeente Waalwijk in de praktijk verlopen. We brengen in kaart hoe de uitvoering van het beleid loopt en wat de knelpunten zijn. Heeft de gemeente voldoende kennis en instrumenten in huis om initiatieven effectief te kunnen ondersteunen? En hoe heeft de gemeente gecommuniceerd met initiatiefnemers en deelnemers? Eerst brengen we de participatieprocessen in kaart aan de hand van drie casussen. Hierbij is de verkorte versie, 'de rode draad' opgenomen in het rapport. In bijlage 2 worden de casussen verder uitgediept. Vervolgens schetsen we algemene bevindingen over de participatiepraktijk in Waalwijk. De selectie van deze drie casussen is in samenwerking met de rekenkamercommissie en ambtelijke organisatie tot stand gekomen. Hierbij is getracht een zo divers en compleet mogelijk beeld van de participatiepraktijk in Waalwijk te verkrijgen. De volgende uitgangspunten zijn hierbij aan de voorkant opgenomen: / / /

één van deze casussen is de totstandkoming van de Omgevingsvisie; zowel een participatietraject geïnitieerd door de gemeente als een initiatief vanuit de samenleving onderzoeken; één succesvolle en één minder succesvolle case bestuderen (succes gaat hier om de tevredenheid van de betrokkenen).

Elk van de casussen behandelen we aan de hand van de thema’s ‘open en effectief proces’, ‘communicatie en transparantie’, 'rollen en verantwoordelijkheden' en ‘politiek-bestuurlijk samenspel’. Deze thema’s zijn gebaseerd op normen die terugkomen in de Omgevingswet en zijn uitgebreid toegelicht in het eerste hoofdstuk. De volgende deelvragen komen aan bod: 3. Op welke manier geeft de gemeente uitvoering aan de participatie van burgers in de vormgeving, uitvoering en evaluatie van beleid? 4. In hoeverre worden inhoudelijke en procesdoelen gehaald op het gebied van burgerparticipatie? 5. Wat zijn ervaren knelpunten in de uitvoering van participatieprocessen en wat gaat er goed? 6. Waar staat de gemeente in het voorwerk van de implementatie van de Omgevingswet ten aanzien van participatie?

2.1.Participatie bij de herinrichting van het Raadhuisplein Sprang-Capelle In de zomer van 2017 is de herinrichting van het Raadhuisplein in Sprang-Capelle gerealiseerd. Het gaat hierbij om het verplaatsen en vergroten van een supermarkt, het maken van diverse afzoomwinkels, het herbestemmen van het oude Raadhuis en het bouwen van woningen.38 Het project is rond 2008/2009 gestart via een raadsbesluit over de revitalisering van het centrum Raadhuisplein en omgeving. In 2009 is er een gezamenlijke bijeenkomst georganiseerd door de gemeente en het VOSC voor de ondernemers van het Raadhuisplein. De uitkomsten hiervan zijn tijdens een pleinbijeenkomst op 17 september 2009 aan inwoners teruggekoppeld. Omdat de plannen die de gemeente had niet binnen het bestemmingsplan vielen, heeft de gemeente op 26 mei 2015 bewoners uitgebreid geïnformeerd over de stand van zaken. Aan het eind van deze avond konden bewoners vragen stellen en zich aanmelden voor een klankbordgroep. Van de 51 aanwezigen hebben 4 inwoners zich aangemeld. De klankbordgroep is driemaal bijeengekomen. Vervolgens zijn alle omwonenden uitgenodigd om op 20 januari 2016 geïnformeerd te worden over de uitkomst. 39

Casus Raadhuisplein Sprang-Capelle: de rode draad Open en effectief proces Het participatietraject rondom Raadhuisplein Sprang-Capelle lijkt weinig open en effectief. Inwoners zijn relatief laat bij de planvorming betrokken. Doordat het traject relatief lang geleden is uitgevoerd en er personele wisselingen zijn geweest is kennis over het voortraject verloren gegaan. Er is geen plan van aanpak of actorenanalyse gevonden in de documentatie. Tevens zijn er tijdens/voorafgaand aan de informatiebijeenkomsten nooit doelen gesteld. Dit kan hebben bijgedragen aan teleurgestelde bewoners door andere verwachtingen. Daartegenover staat dat ondernemers, een belangrijke groep belanghebbenden in dit traject, vroeg en uitgebreid betrokken zijn bij de planvorming. . Wat hierbij vermeld dient te worden, is dat dit traject redelijk lang geleden heeft plaatsgevonden en dat de toen geldende normen voor participatie minder veeleisend waren. Rollen en verantwoordelijkheden De gemeente is initiatiefnemer van de herinrichting van het Raadhuisplein. Omdat de plannen van de gemeente niet binnen het destijds geldende bestemmingsplan vielen, waren ze verplicht omwonenden te raadplegen. Dit is gebeurd via informatieavonden en de

38

Gemeente Waalwijk. (04-15). Raadsvoorhangbrief Planontwikkeling Raadhuisplein, verplaatsen supermarkt en realisatie 20 appartementen. 39 Gemeente Waalwijk. (20 januari 2016).

organisatie van een klankbordgroep. Daarnaast heeft de gemeente uitgebreid met ondernemers gesproken.

Politiek-bestuurlijk samenspel De raad heeft geen actieve rol in dit traject gehad. Wel is de raad gedurende het traject voorzien van informatie om op de hoogte te blijven. Ook heeft de raad besluiten genomen met betrekking tot het beschikbaar stellen van budget voor het uitvoeren van de werkzaamheden in/aan het openbaar gebied. Communicatie en transparantie Niet iedereen in het proces had dezelfde informatiepositie. De meeste interactie heeft tussen ondernemers en de gemeente plaatsgevonden. Omwonenden werden altijd goed geïnformeerd, maar zijn in mindere mate meegenomen.

2.2.Participatie bij de Amstel/Drogerij 55 Op de locatie van het voormalige buurthuis De Amstel (gevestigd op Drogerij 55) zijn wooneenheden voor begeleid wonen gerealiseerd. Een informatieavond vond plaats op 7 oktober 2019 in het voormalige buurthuis De Amstel, waarvoor buurtbewoners eind september zijn uitgenodigd per brief.40 In het najaar van 2021 is een online enquête opgesteld met betrekking tot de openbare ruimte. Hierbij konden omwonenden meebeslissen over het tijdelijk behoud van de speelvoorzieningen, over de aanleg van een hondenuitrenveld en over de groeninvulling. Via een brief in mei zijn de bewoners verwezen naar een site voor de uitslagen van de enquête.41 Open en effectief proces Het participatieproject rondom de Drogerij/De Amstel was effectief en relatief open. De routekaart is gedurende het traject vastgesteld door de raad. Deze is gebruikt bij de participatie. Daarnaast is het opzetten van de vragenlijst samen met bekende buurtbewoners gedaan. Overige buurtbewoners hebben hier niet de mogelijkheid voor gehad. Het traject was echter wel effectief, omdat het project samen met buurtbewoners en Casade door de gemeente is opgepakt. Daarmee zijn alle belanghebbenden meegenomen en hebben alle omwonenden een kans gekregen om mee te doen. Rollen en verantwoordelijkheden Casade is de initiatiefnemer van het wooncomplex aan de Drogerij.

Stichting Ons Plan huurt het nu van Casade. Vanwege de ruilovereenkomst tussen Casade en de gemeente zijn echter veel taken in overleg met de gemeente uitgevoerd of door de initiatiefnemers. Samen hebben zij een informatieavond georganiseerd en een vragenlijst verspreid over de inrichting van de openbare ruimte. Politiek-bestuurlijk samenspel De raad had geen actieve rol tijdens het participatietraject en is voornamelijk geïnformeerd gedurende het traject. Daarnaast heeft de raad het bestemmingsplan vastgesteld en is zij meegenomen in correspondentie met inwoners in de vorm van zienswijzen en reacties hierop. Communicatie en transparantie De gemeente heeft in samenwerking met Casade op meerdere momenten buurtbewoners geïnformeerd over het project. Verder vond een deel van de communicatie tussen de buurt en de gemeente informeel plaats.

40

Gemeente Waalwijk (30 september 2019). Uitnodiging informatieavond maandag 7 oktober a.s. 19:30 Buurthuis De Amstel. 41 Gemeente Waalwijk. (7 mei 2020). Kennisgeving voorontwerpbestemmingsplan "Drogerij 55".

2.3.Participatie bij het opstellen van de Omgevingsvisie De gemeente Waalwijk werkt in stappen naar een volledige Omgevingsvisie in de letter en geest van de Omgevingswet. In februari 2021 is de Omgevingsvisie 1.0 vastgesteld. Het participatieproces voor de Omgevingsvisie 1.5 vond plaats in de maanden februari en maart 2021 en bestond uit twee delen. Ten eerste werd er een digitale peiling onder inwoners gehouden om hun mening te vragen over gezondheid en de fysieke leefomgeving. Tussen 22 februari en 7 maart 2021 konden inwoners van de gemeente Waalwijk via deze digitale peiling reageren op stellingen over concrete voorbeelden uit de praktijk. Ten tweede zijn door een extern bureau acht ondernemers en instellingen geïnterviewd in februari 2021. Casus Omgevingsvisie: de rode draad Open en effectief proces De gemeente Waalwijk is nog bezig met het opstellen van de Omgevingsvisie. Zij werken hier in drie stappen naar toe; van Omgevingsvisie 1.0, via 1.5, naar 2.0. Nu kan al gesteld worden dat participatie vroegtijdig in het proces een plek heeft gekregen. Bij het opstellen van de visie 1.5 heeft Waalwijk haar inwoners, ondernemers en instellingen betrokken. Bij het opstellen van het participatieproces voor de visie 1.5 is het huidige beleid, de routekaart, gebruikt. Dit heeft geleid tot een open proces. Het proces was relatief effectief.

De vragenlijst en de interviews hebben een redelijk grote groep mensen bereikt, maar niet alle doelgroepen zijn hierin vertegenwoordigd. Voor de ontwikkeling van de visie 2.0 is de gemeente van plan een uitgebreider participatieproces te houden. De gemeente moet nog van start gaan met het participatietraject voor de Omgevingsvisie 2.0. Rollen en verantwoordelijkheden De gemeente is de initiatiefnemer van het ontwikkelen van de Omgevingsvisie en daarmee verantwoordelijk voor participatie. De gemeente heeft deze rol duidelijk opgepakt. De rollen van de raad en het college zijn hierbij niet gespecificeerd. Politiek-bestuurlijk samenspel Er is gebruik gemaakt van de routekaart, wat door de raad is vastgesteld. De raad is vooraf en achteraf op de hoogte gesteld van het participatietraject. De raad heeft geen inhoudelijke rol gehad. Communicatie en transparantie Voor zowel de digitale peiling als de interviews met externen is de informatievoorziening tijdig en compleet aangeleverd. Daarnaast hebben beide groepen, de inwoners en andere

externe belanghebbenden, ook een terugkoppeling ontvangen van wat er met hun inbreng is gedaan. Met deze participatiemiddelen is informatie voor de Omgevingsvisie 1.5 opgehaald.

2.4.Participatie in de praktijk: algemeen Waalwijk vindt de omgang met 'ontevreden inwoners' lastig Uit de verschillende interviews met de gemeentelijke organisatie komt naar voren dat de gemeente de omgang met ontevreden inwoners als lastig ervaart. Inwoners voelen zich snel achtergesteld omdat ze denken dat ze niet volledig of te laat worden geïnformeerd en ze hebben vaak het gevoel dat het allemaal al geregeld is en dat hun input er niet toe doet. Het frustreert ambtenaren dat er hierdoor regelmatig van 'mislukte' participatie wordt gesproken door inwoners. Rol van de raad is duidelijker dan voorheen, maar er is nog ruimte voor verbetering De routekaart heeft veel duidelijkheid gebracht, blijkt uit interviews. Voorheen was niet duidelijk langs welke lat participatietrajecten gelegd moesten worden. De routekaart is geen blauwdruk, maar wel een handvat voor participatie. Het aan de voorkant afspreken wie welke rol inneemt, neemt al veel ruis weg. Echter biedt de routekaart geen duidelijkheid over de verschillende rollen die binnen de gemeente weggelegd zijn. Zo wordt er niet gevraagd naar of geadviseerd over het duiden van de rol van de raad en het college. Geïnterviewden geven aan dat het vooraf meenemen van de raad in het participatieplan, zoals bijvoorbeeld bij het participatietraject van de Omgevingsvisie 1.5 is gedaan, zorgt duidelijkheid van de rol van de raad achteraf.

In de geselecteerde casussen voor dit onderzoek is de rol van de raad beperkt gebleven tot informeren. Met de routekaart, en verder geen inspraak, biedt de raad veel ambtelijke vrijheid. Waalwijk heeft moeite met het betrekken van de 'unusual suspects' De participatietrajecten in Waalwijk worden over het algemeen met zorg uitgevoerd. Een veelvoorkomend knelpunt, ook bij andere gemeenten, is dat met name de 'usual suspects' komen opdagen bij participatiebijeenkomsten, blijkt uit interviews. In voorbereidingsdocumenten, zoals een plan van aanpak of een stakeholdersanalyse, omschrijft de initiatiefnemer alle betrokkenen. Inwoners worden hier als groep over één kam gescheerd. Het kan helpen om van te voren stil te staan bij welk 'type inwoner' je wenst te spreken om daar het participatiemiddel op aan te passen. Dit vereist meer voorbereiding dan nu wordt gevraagd door de raad via de routekaart. Het gebruiken van een combinatie van participatiemiddelen, zoals bij de Omgevingsvisie is gedaan, kan tot een meer divers bereik leiden.

Verwachtingsmanagement bij inwoners Waar participeren verschillende niveaus kan hebben, zien inwoners participeren vooral als meebeslissen. Wanneer een participatietraject niet de vorm meebeslissen heeft, leidt dit regelmatig tot teleurstelling bij inwoners. Inwoners hebben vaak andere verwachtingen van wat participeren inhoudt dan de initiatiefnemer beoogt. Om teleurstelling bij inwoners te voorkomen, kan het waardevol zijn om vooraf duidelijk te communiceren welke vormen van participatie in het betreffende traject ingezet gaan worden en wat de initiatiefnemer hiermee beoogt. Inwoners hebben veelal het idee dat plannen al vast staan en ze weinig invloed meer uit kunnen oefenen. Echter, uit gesprekken met gemeenteambtenaren en raadsleden blijkt dat de intenties waarmee participatietrajecten worden opgezet vaak goed zijn. Om dit gevoel bij inwoners (deels) te voorkomen dient vooraf richting inwoners gecommuniceerd te worden op welke manier ze betrokken worden. Gaat het alleen om informeren? Worden inwoners geraadpleegd? Of mogen ze ook meebeslissen of coproduceren bijvoorbeeld? Een beter verwachtingsmanagement richting inwoners is dan ook noodzakelijk.

Waalwijk betrekt inwoners, voor relevante ontwikkelingen in de gemeente, standaard via een digitale vragenlijst In de casus ‘Drogerij 55/De Amstel’ is gebruik gemaakt van een vragenlijst om inwoners te betrekken bij de herinrichting van het groen. Geïnterviewden geven aan dat dit sinds de start van de Covid-maatregelen een standaard werkwijze is geworden. De ervaring leert dat de gemeente op deze wijze relatief eenvoudig de input van een grote groep inwoners verkrijgt op een laagdrempelige manier. Om deze reden zet de gemeente nu bij elk participatietraject aan de voorkant een vragenlijst uit onder de belanghebbende inwoners. Klankbordgroepen Bij het traject Raadhuisplein Sprang-Capelle is gebruik gemaakt van een klankbordgroep. Het is goed om te beseffen dat een klankbordgroep vaak zeer betrokken en actieve burgers aantrekt. Dit kan zeer waardevol zijn voor de gemeente. Tegelijkertijd maakt het langdurige en daarmee tijdsintensieve karakter van een klankbordgroep het ook een instrument waaraan veelal goed geïnformeerde inwoners deelnemen, die zelf een achtergrond hebben op het terrein waar het project om draait. Een ander nadeel is dat klankbordgroepen een rol krijgen als vertegenwoordiger van de buurt, terwijl zij niet gekozen zijn. De gekozen volksvertegenwoordigers zijn immers de raadsleden.

Wij adviseren daarom om beperkt klankbordgroepen in te stellen als participatiemiddel, maar vaker bewust voor een open dialoog te kiezen in trajecten. Organiseer bijvoorbeeld bijeenkomsten of werkateliers op het moment dat het nodig is en nodig daar proactief de buurt voor uit. Laat mensen daarbij op persoonlijke titel spreken, in plaats van in een rol als vertegenwoordiger van een buurt.

3. Rol van de raad In dit hoofdstuk nemen we de rol van de raad in de gemeente Waalwijk onder de loep ten aanzien van participatie en de naderende Omgevingswet. We hebben aandacht voor de manier waarop de raad kaders en kwaliteitseisen stelt en de rol die de raad inneemt bij de uitvoering van participatietrajecten. Ten slotte brengen we in kaart wat de naderende Omgevingswet vraagt van de gemeenteraad en welke leerpunten van de raad hiertoe extra aandacht behoeven. In september hebben we met een afvaardiging van de raad een interactieve sessie gehouden waarbij over deze onderwerpen is gesproken. Hierbij waren vier van de tien fracties aanwezig. De uitkomsten hebben hierdoor mogelijk niet betrekking op de hele raad. De volgende deelvragen komen aan bod: 6. Waar staat de gemeente in het voorwerk van de implementatie van de Omgevingswet ten aanzien van participatie? 7. Hoe vervult de raad zijn rol op dit moment als het gaat om participatie en hoe zou die rol er, mede gezien de komst van de nieuwe Omgevingswet, in de toekomst uit moeten zien? 8. Wat zijn wensen, verwachtingen en ambities voor de toekomst van de gemeente op het gebied van participatie?

3.1.Een Omgevingswet-proof raad De komst van de Omgevingswet heeft invloed op de rol van de raad. Ten aanzien van participatie is de raad verantwoordelijk voor het monitoren en bewaken van participatie bij projecten die onder de Omgevingswet vallen. Daarnaast brengt de Omgevingswet voor de raad mogelijkheden om kaderstellend op te treden. De kaderstellende rol krijgt vorm in de visie en het omgevingsplan. Daarbij heeft de raad ook de rol om de samenhang tussen de visie en het omgevingsplan te bewaken en te signaleren. De rol van de gemeente zal verder verschuiven van uitvoerende partij naar ondersteunend aan initiatieven van inwoners. Voor de raad betekent dit dat hij meer op hoofdlijnen en kaderstellend aan de slag moet, het college neemt meer tijd voor de dialoog met de samenleving. De raad moet nadenken over verschillende vragen; is de huidige vergaderopzet flexibel genoeg om de versnelde procedures in de leefomgeving op te vangen? Welke toetsingscriteria hanteert de raad en waarop zijn deze gebaseerd? De kaders voor participatie zijn idealiter passend bij de organisatie, de samenleving en de ambities vanuit de raad. Daarnaast heeft de raad een bindend adviesrecht bij de vergunningverlening voor activiteiten die afwijken van het omgevingsplan. De raad kiest hiermee dus vooraf bij welke onderwerpen hij als bindend adviseur kan optreden en waar een

participatieplicht voor geldt. Het vooraf kiezen van deze onderwerpen is echter een complexe opgave.

3.2.Rol van de raad: de huidige praktijk Raad stelt kaders voor participatie Door het indienen van moties gebruikt de raad zijn kaderstellende rol. Zo draagt de raad het college in de moties 'Kaders participatieproces initiatiefnemer van ruimtelijke ontwikkeling' in april 2019 en 'Participeren bij een coördinatieregeling' in juni 2020 het volgende op: 1. Bij een ruimtelijke ontwikkeling, waarbij het participatieproces wordt georganiseerd door de initiatiefnemer: a. De raad vooraf informeren over de vastgestelde participatieprocedure en in deze procedure in ieder geval op te nemen: 1) Het doel van het participatieproces en de trede op de participatieladder, 2) De vorm van organisatie van het participatieproces (bijeenkomst, enquête), 3) De genodigden en de achterliggende afweging voor de keuze, 4) Eventuele kanttekeningen. b. Bij besluitvorming in het raadsvoorstel verslag te doen van het gestelde onder a en de opkomst. 2. Daarnaast in samenspraak met de raad in de nieuwe Omgevingsvisie duidelijke kaders op te nemen voor het te doorlopen participatieproces door de initiatiefnemer, incl. de wijze van rapportering. Sindsdien wordt de raad bij bestemmingsplannen via een raadsinformatiebrief geïnformeerd over het te doorlopen participatieproces. Raad heeft weinig invloed op participatietrajecten De informatiepositie van de raad bij participatieprocessen blijft achter.

De raad ervaart daardoor weinig invloed te hebben tijdens het proces. Dit zorgt voor onduidelijkheid. Bij participatie wordt regelmatig gesproken over verwachtingenmanagement richting inwoners, maar dit is net zo belangrijk binnen de gemeentelijke organisatie. Wat kan de ambtelijke organisatie van de raad verwachten? Maar ook andersom, wat verwacht de raad van de ambtelijke organisatie? Hoe wil de raad betrokken worden in participatietrajecten? In verschillende interviews komt het belang dat raadsleden aan participatie hechten duidelijk naar voren. Maar er is geen overeenstemming binnen de raad over welke rol raad, college, ambtelijke organisatie en extern betrokkenen dienen in te nemen in participatietrajecten. De raad toont introspectie over de rol die ze innemen. De raad heeft geen afspraken gemaakt met het college over de manier waarop zij

vooraf en tijdens een project betrokken zijn. De raad streeft naar een meer proactieve rol dan ze momenteel hebben. De raad wil vroegtijdig betrokken worden bij participatieprocessen, zodat de raad zijn controlerende taak beter kan vervullen. De raad vindt het moeilijk te bepalen wanneer participatie 'geslaagd' is De raad vindt het onduidelijk wanneer participatie ‘geslaagd’ is. Wanneer is er voldoende geparticipeerd? En wanneer is deze participatie goed genoeg? Op deze vragen is in Waalwijk geen duidelijk antwoord. Maar hier is wél behoefte aan. Dit hangt samen met de beperkte kaders die de raad stelt en het ontbreken van een visie op participatie van de raad. Wanneer vooraf duidelijke kaders worden gesteld, kan achteraf bepaald worden of en in hoeverre het doorlopen participatietraject aan de kaders voldoet. Hier ligt een taak in kaderstelling voor de raad. Wanneer de raad vooraf duidelijke kaders stelt, kan de raad uiteindelijk beter beoordelen of participatietrajecten hieraan voldoen en dus of ze als ‘geslaagd’ beoordeeld kunnen worden. Raad is nog niet in positie voor de Omgevingswet Er bestaan, binnen de raad, zorgen over de positie van de raad ten opzichte van de samenleving als het gaat over participatie. Het is voor de raad nog onduidelijk welke positie en rol zij krijgen ten aanzien van participatie onder de Omgevingswet. Zij verwachten dat hun rol verandert.

Maar op welke manier, is nog voor veel raadsleden niet helder, ondanks meerdere informatiebijeenkomsten die zowel voor de oude als nieuwe raad zijn georganiseerd. 42 43 Met de komst van de Omgevingswet en het gebrek aan beleid voor zowel de ambtelijke organisatie als de commercieel initiatiefnemers kan het huidige beleid aangevuld worden zodat het Omgevingswet-proof is. Zo worden twee vliegen in één klap geslagen. Voor de raad is hier belangrijk dat zij het college hier opdracht toe geven in hun kaderstellende rol.

3.3.Beleid en Omgevingswet Gemeenten staan voor grote opgaven, zoals de energietransitie, klimaatadaptatie en woonbeleid. Opgaven waar participatie gewenst is, omdat de opgaven stuk voor stuk directe invloed hebben op de leefomgeving van inwoners. En met de Omgevingswet wordt participatie zelfs verplicht voor alle activiteiten die de gemeente onderneemt die raken aan de Omgevingswet. Dat gemeenten dus steeds meer van hun inwoners vragen is wel duidelijk. Tegelijkertijd nemen inwoners, bedrijven en organisaties steeds vaker het initiatief om zélf zaken op te pakken en te regelen. Kortom: het samenspel tussen gemeenten en inwoners is volop in beweging. Daarom kiezen gemeenten er in toenemende mate voor om ‘spelregels’ 42

Gemeente Waalwijk. (12 april 2022). Raadsbijeenkomst Waalwijk werkt aan Omgevingswet-proof 43 Gemeente Waalwijk. (20 oktober 2022). Raadsbijeenkomst Waalwijk werkt aan Omgevingswet-proof.

voor participatie op te nemen in beleid, bijvoorbeeld in een participatiekader, -visie of -leidraad. Zowel voor zichzelf, als voor niet-gemeentelijke initiatiefnemers. Bij veel gemeenten voldoet het huidige beleid niet aan de participatie-eisen van de nieuwe Omgevingswet. Eén van die eisen is dat participatie zo vroeg mogelijk in het proces een plek krijgt en dat ieders inbreng mee kan worden genomen voor er onherroepelijke besluiten worden genomen. In vergelijking met andere gemeenten en de normen volgend uit de naderende Omgevingswet is Waalwijk redelijk gemiddeld. Net als bij veel andere gemeenten zijn de eerste stappen gezet, maar liggen er ook nog genoeg acties die opgepakt moeten worden. Relevante normen met betrekking tot het beleid vanuit de Omgevingswet zijn: 

 

De rol van de initiatiefnemer is expliciet opgenomen in het beleid. En het bestaan van de mogelijkheid van burgerinitiatief is expliciet gedeeld met inwoners/bedrijven/belanghebbenden; Informatievoorziening heeft een plek in het participatiebeleid (wie worden geïnformeerd, waarover, hoe en wanneer); Er zijn normen, criteria of spelregels om een participatietraject te kunnen beoordelen. Dat kunnen kwantitatieve en kwalitatieve criteria zijn.

De meeste gemeenten hebben bovenstaande normen vastgesteld en zijn bezig met de concretisering van de doelen, normen en spelregels. Waalwijk zit ook in deze fase. De afgelopen jaren is veel aandacht besteed aan het ontwikkelen en onder de aandacht brengen van de website 'Meedoen in Waalwijk' en de routekaart. De stappen van de routekaart en de website blijken echter niet afdoende. De ambtelijke organisatie wenst een breder beleid. De rollen van de raad en het college missen in de routekaart en informatievoorziening heeft geen duidelijk plek in het beleid.

3.4.De praktijk Participatieniveaus Er bestaan grote verschillen in participatieniveaus. Veel gemeenten maken gebruik van een participatieladder, maar geven hier anders invulling aan. De meest genoemde niveaus zijn: raadplegen, adviseren en coproduceren. Waalwijk hanteert vier niveaus: meeweten, meedenken, meebeslissen en meewerken. Het ontbreken van een niveau bij andere gemeenten kan betekenen dat het ambitieniveau lager ligt. Denk bijvoorbeeld aan het ontbreken van het niveau ‘meebeslissen’ met als reden dat de gemeente deze bevoegdheid niet wil afgeven. Veel gemeenten geven aan dat de trede ‘informeren’ geen onderdeel is van participatie. Omdat het goed informeren een basisvoorwaarde is. Het gebruik van participatieniveaus is geen voorwaarde voor goed participatiebeleid, maar het kan wel helpen om richting te geven. Daarnaast helpt

het in het managen van verwachtingen bij participanten. Waalwijk heeft hiermee een goede basis om verder te bouwen aan de aanpak van participatiebeleid onder de Omgevingswet. Wel verdient de indeling van de participatie-instrumenten onder de vier participatieniveaus aandacht. Deze zijn niet beargumenteerd en lijken op het eerste gezicht niet altijd adequaat. Doel van participatie Regelmatig wordt participatie als ‘mislukt’ of ‘onvoldoende’ beschouwt omdat inwoners of andere extern betrokkenen niet tevreden zijn met het eindresultaat. Dít is dan ook niet het doel van participatie. Het doel is wel: ieders belang horen. Over het algemeen vinden gemeenten het lastig hiermee om te gaan. Dit valt deels te ondervangen door vooraf duidelijk te communiceren waarover geparticipeerd wordt en in welke vorm. Dit vangt een deel van de teleurstelling op. Wees eerlijk en realistisch. Om te bepalen wat goede participatie voor de gemeente Waalwijk inhoudt is het van belang om met de gehele gemeentelijke organisatie, ambtelijk, bestuurlijk en politiek, op één lijn te zitten. Hiervoor dient het gesprek over participatie met elkaar te worden gevoerd. Waarom voeren we als organisatie participatie uit? En wat voor type participatie vinden wij wenselijk? Welke hulpmiddelen hebben we hiervoor nodig? De raad is hiervoor in eerste instantie aan zet bij projecten.

Al kan de raad natuurlijk besluiten dat dit een zaak is voor de uitvoering. Rol van de raad De rol van de raad wordt wisselend ingevuld. Dit hangt nauw samen met het spanningsveld wat participatie voor de raad met zich meebrengt. De raad is het volksvertegenwoordigende orgaan van de gemeente, maar met de komst van de Omgevingswet wordt de raad gevraagd steeds meer over te laten aan zijn inwoners, door wie de raad zelf gekozen is. Het verschilt sterk per gemeente of de raad enkel kaderstellend optreedt of ook als eindbeslisser. Het waarom van participatie is hierbij van belang. Kies je als raad voor participatie omdat het een democratisch recht is of omdat het leidt tot betere besluiten? Wil je participatie inzetten om een kloof tussen inwoner en politiek te overbruggen of om draagvlak te creëren? Dit soort vragen zijn relevant voor het type kaders of spelregels die een raad meegeeft. Vanuit deze vertrekpunten moet de raad nadenken op welke beleidsterreinen en op welke manier participatie gewenst is. Evalueren Evalueren om te leren. Daar zijn bijna alle gemeenten het mee eens. Toch wordt het weinig gedaan. En dat is jammer, want juist door te evalueren kan het participatiebeleid en de participatie-uitvoering verbeterd worden. Slechts enkele gemeenten reflecteren op hun bestaande beleid en stellen dat hun participatiebeleid altijd voor verbetering vatbaar is.

In Waalwijk is evalueren onderdeel van het beleid. De laatste stap van de routekaart vraagt om het inplannen van een evaluatiemoment. In de praktijk blijkt dit echter niet altijd te gebeuren.

Evalueren kan op verschillende manieren. Er kan een grootschalig traject op worden gezet om te kijken waar consequent dingen minder goed gaan. Dat is vaak erg leerzaam en zorgt voor concrete veranderingen in beleid. Het kan ook op een kleinere, laagdrempeligere manier. Door bijvoorbeeld een (lunch)bijeenkomst te organiseren om van elkaars successen en fouten te leren en tips uit te wisselen. Type participatietrajecten Het type participatietraject lijkt van belang te zijn voor de mate van tevredenheid onder inwoners. Zo ervaren veel gemeenten zeer positieve trajecten als het gaat om het opstellen van visies, zoals de Omgevingsvisie of een woonvisie. Dat geldt ook voor Waalwijk. Inwoners zijn over het algemeen bereid om mee te denken en doordat het een algemene visie betreft staat er voor inwoners zelf niet direct iets op het spel. Dat is anders bij participatietrajecten in de fysieke leefomgeving. Wanneer er bijvoorbeeld plannen zijn voor de bouw van nieuwe woningen heeft dat vaak een direct effect op de leefbaarheid van omwonenden. Dit betreft het zogenaamde NIMBY-effect: not in my backyard. Bij de herinrichting van het Raadhuisplein SprangCapelle lijkt dit bijvoorbeeld een rol te spelen. Een derde type participatietraject is dat van een inwonersinitiatief. Typerend aan een inwonersinitiatief is dat inwoners graag actie van de gemeente willen om hun idee te realiseren.

Hier is bij veel gemeenten een spanning voelbaar tussen de gemeentelijke systeemwereld en de belevingswereld van inwoners. De naderende Omgevingswet wil dat gemeenten inwoners hierin tegemoet komen. Er dient ruimte te zijn voor initiatieven, ook als ze niet direct binnen een bepaald beleid of kader vallen. Dat vraagt om een wendbare houding van gemeenten. Een verandering in antwoord van “nee, tenzij…” naar “ja, mits…”. Een kader voor inwonersinitiatieven kan hierbij helpen, want vaak gaat het al aan het begin van het proces mis omdat inwoners niet weten waar ze precies bij de gemeente moeten zijn. Als dit duidelijk is, kan het vervolg soepeler lopen doordat de juiste contactpersoon inwoners op een passende wijze kan helpen. Waalwijk is hier goed op weg. De website 'Meedoen in Waalwijk' en routekaart bieden ondersteuning aan inwoners bij het opzetten en uitvoeren van participatietrajecten.

Bijlage 1. Geïnterviewden Tabel 1: Geïnterviewden

Achternaam

Functie

Datum

Mw. Odabasi

Wethouder

12 april 2022

Dhr. Daandels

Wethouder

12 april 2022

Mw. Van der Donk

Ambtelijk betrokkene

12 april 2022

Dhr. Van der Heijden

Ambtelijk betrokkene

15 juni 2022

Mw. Van Spreuwel

Ambtelijk betrokkene

15 juni 2022

Mw. Verdult

Ambtelijk betrokkene

20 september 2022

Mw. Van Schöll

Ambtelijk betrokkene

20 september 2022

Dhr. Nieuwerth

Ambtelijk betrokkene

20 september 2022

Dhr. Alink

Extern betrokkene

20 juni 2022

Mw. Mijdam

Extern betrokkene

20 juni 2022

Dhr. Meijs

Extern betrokkene

20 juni 2022

Dhr. Van Es

Extern betrokkene

20 juni 2022

Dhr. Van de Berg

Extern betrokkene

4 oktober 2022

Diverse raadsleden (raadsworkshop)

Raadslid

27 september 2022

Bijlage 2. Uitwerkingen casussen In deze bijlage worden de drie onderzochte participatietrajecten verder uitgediept.

Participatie bij de herinrichting van het Raadhuisplein Sprang-Capelle In de zomer van 2017 is de herinrichting van het Raadhuisplein in Sprang-Capelle gerealiseerd. Deze herinrichting betreft zowel het realiseren van 1960m2 aan winkelruimte als 20 appartementen.44 De aanleiding voor deze herinrichting werd in het collegeprogramma 2006-2010 geformuleerd: "De ontwikkelingen in het centrum van Sprang-Capelle zullen worden ingebed in de planontwikkeling voor het lint en zal daar deze collegeperiode een aanvang mee worden gemaakt." 45 Vervolgens zijn er drie ontwerpen gerealiseerd. In een raadspresentatie wordt voorgesteld deze drie ontwerpen aan bewoners voor te leggen met de volgende vragen: 46 / / /

Wat vindt u van het idee van één compact boodschappencentrum aan het Raadhuisplein voor Sprang-Capelle en Landgoed Driessen? Is dit het ambitieniveau dat past bij Sprang-Capelle? Welk model heeft uw voorkeur?

Het project is rond 2008/2009 gestart via een raadsbesluit over de revitalisering van het centrum Raadhuisplein en omgeving. In 2010 heeft de raad het 'Uitvoeringsprogramma Sprang-Capelle/ Landgoed Driessen' vastgesteld. 47 Hier wordt aandacht gegeven aan het betrekken van bewoners: 48 "Samen met bewoners een voorstel maken over samen optrekken gemeente-burgers bij het maken en realiseren van plannen." In eerste instantie zijn enkel ondernemers betrokken bij de planvorming, blijkt uit interviews. De reden hiervoor is dat het herinrichtingsplan met name voorzieningen betrof. Het contact met hen is gezocht via de ondernemersvereniging Sprang-Capelle. In 2009 is er een gezamenlijke bijeenkomst georganiseerd door de gemeente en het VOSC gegeven aan ondernemers van het Raadhuisplein. De uitkomsten hiervan zijn tijdens een pleinbijeenkomst op 17 september 2009 aan inwoners teruggekoppeld. Deze bijeenkomst was bedoeld om de inwoners mee te nemen in het raadsbesluit en de ideeën van ondernemers. Daarnaast wilde de gemeente in deze bijeenkomst ideeën van inwoners ophalen. Deze activiteiten hebben allemaal rond 2008/2009 plaatsgevonden. Door het 44

BanBouw. Herinrichting Raadhuisplein Sprang-Capelle. Geraadpleegd op 3-8-2022, via https://banbouw.nl/portfolio/herinrichting-raadhuisplein-sprang-capelle/ 45 Gemeente Waalwijk. Presentatie Raad 17 september 2009, p.4. 46 Gemeente Waalwijk. Presentatie Raad 17 september 2009, p.43. 47 Gemeente Waalwijk. (11 april 2010). Besluitenlijst 22 april 2010, p.2. 48 Gemeente Waalwijk. (8 april 2010). Uitvoeringsprogramma Sprang-Capelle/ Landgoed Driessen, p.5.

afhaken van diverse opdrachtnemers voor de realisatie van het nieuwe Raadhuisplein Sprang-Capelle heeft de planvorming veel tijd gekost. 4950 Omdat de plannen die de gemeente had niet binnen het bestemmingsplan vielen, heeft de gemeente op 26 mei 2015 bewoners uitgebreid geïnformeerd over de stand van zaken. Bewoners zijn hiervoor per brief uitgenodigd. Deze avond was gericht op informeren. Aan het eind van deze avond konden bewoners vragen stellen en zich aanmelden voor een klankbordgroep. Slechts enkele bewoners hebben dit gedaan. Van de 51 aanwezigen hebben 4 inwoners zich aangemeld. De klankbordgroep is driemaal bijeengekomen. Vervolgens zijn alle omwonenden uitgenodigd om op 20 januari 2016 geïnformeerd te worden over de uitkomst. 51 De opkomst van deze tweede bijeenkomst was laag, bleek uit interviews. Open en effectief proces Het participatietraject voor de totstandkoming van de herinrichting van het Raadhuisplein Sprang-Capelle is vooral gericht geweest op informeren. Er is vooraf geen plan van aanpak gemaakt. In totaal zijn er drie bijeenkomsten gehouden die voornamelijk gericht waren op informeren. De gemeente wilde graag ophalen wat er onder bewoners speelde, daarom is na deze avond een klankbordgroep geformeerd. De komst van deze klankbordgroep is relatief laat geweest (2015).

De rol van de klankbordgroep was meedenken in ontwerp en scherphouden in proces als gebiedsdeskundige.52 De deelnemers uit de klankbordgroep voelden zich niet serieus genomen. Veel besluiten waren al genomen in overleg met ondernemers zonder dat zij inspraak konden hebben. Tijdens het participatietraject Raadhuisplein bestond de routekaart participatie nog niet. In interviews wordt aangegeven dat het participatietraject Raadhuisplein wel redelijk volgens deze richtlijnen is uitgevoerd. Er wordt bij participatietrajecten in Waalwijk vaak met een klankbordgroep gewerkt; dit werkt prettig en verhoogt het begrip bij belanghebbenden. Het gaat erom dat je als gemeente samen met inwoners en andere belanghebbenden tot een zo optimaal mogelijke situatie komt, wetende dat en dat je hierin niet iedereen tevreden kan houden. Op de informatieavond op 26 mei 2015 waren zowel de huidige bewoners van toen als de nieuwe bewoners van de te bouwen appartementen aanwezig. Uit interviews blijkt dat er slechts enkele bewoners kritisch waren op de plannen van de gemeente. Met name deze kritische bewoners hebben aangegeven in de klankbordgroep te willen. Ondanks dat er tijdens de eerste bijeenkomst van de klankbordgroep een duidelijk doel was gesteld, bleek achteraf veel onvrede bij bewoners te zijn door andere verwachtingen. Hierbij speelde de ongeorganiseerde opzet van de klankbordgroep een rol.

49

Brabants Dagblad. (20 december 2014). 'Nu of nooit' voor nieuw Raadhuisplein. Gemeente Waalwijk. (26 mei 2015). Raadhuisplein Sprang-Capelle Presentatie. 51 Gemeente Waalwijk. (20 januari 2016). 52 Gemeente Waalwijk. (2 september 2015). Besprekingsverslag. 50

Kortom, er waren weinig bewoners die actief leken te willen participeren, maar degenen die dat wilden hebben zich niet gehoord gevoeld. Wel hebben ondernemers gewaardeerd dat ze vroegtijdig in het proces zijn betrokken, blijkt uit interviews. Rollen en verantwoordelijkheden De gemeente is initiatiefnemer van de herinrichting van het Raadhuisplein. Omdat de plannen van de gemeente niet binnen het destijds geldende bestemmingsplan vielen, waren ze verplicht omwonenden te raadplegen. Ondernemers hadden in dit project een belangrijke rol. De plannen van de gemeente waren grotendeels van hen afhankelijk. Deze overleggen hebben ook lang geduurd. Rond 2008/2009 zijn ondernemers voor het eerst betrokken in de planvorming. Uiteindelijk heeft dit in 2017 tot het advies aan het college van geleid om het ontwerp herinrichting centrumplan Sprang Capelle vast te stellen. 53 Politiek-bestuurlijk samenspel De raad heeft geen actieve rol in dit traject gehad. Wel is de raad gedurende het traject voorzien van informatie om op de hoogte te blijven. Communicatie en transparantie De gemeente heeft getracht bewoners op het moment van nieuwe ontwikkelingen te informeren. De gemeente heeft dit vormgegeven door drie bewonersavonden te organiseren waar via een PowerPointpresentatie uitgebreid de keuzes van de gemeente werden toegelicht. Bewoners zijn hierbij niet meegenomen in de planvorming.

Ze hebben zelf geen keuze gehad in verschillende ontwerpen, zoals wel in eerste instantie werd voorgesteld in de raadspresentatie in 2009. 54 Bewoners hadden dus een achtergestelde informatiepositie; ze werden wel goed geïnformeerd, maar pas nadat keuzes zijn gemaakt. In de interviews komt naar voren dat de ondernemers gedurende het hele traject nauw betrokken zijn geweest, gezien hun grote rol in het plan. De gemeente heeft hierdoor veel met ondernemers afgestemd en veelal achteraf de omwonenden geïnformeerd.

Participatie bij de Amstel/Drogerij 55 Op de locatie van het voormalige buurthuis De Amstel (gevestigd op Drogerij 55) zijn wooneenheden voor begeleid wonen gerealiseerd. De keuze voor deze locatie kwam voort uit een ruilovereenkomst tussen de gemeente Waalwijk en Casade, waarbij een perceel van Casade is geruild met het perceel aan de Drogerij 55, blijkt uit interviews. Via Casade kwam in 2018 het inwonerinitiatief voor begeleid wonen

53 54

Gemeente Waalwijk. (24 januari 2017). Advies aan college van B&W. Gemeente Waalwijk. Presentatie Raad 17 september 2009, p.43.

voor jongeren met een verstandelijke beperking binnen bij de gemeente. In mei 2019 nam het college een positieve grondhouding aan ten opzichte van dit plan. 55 Een informatieavond vond plaats op 7 oktober 2019 in het voormalige buurthuis De Amstel, waarvoor buurtbewoners eind september zijn uitgenodigd per brief. 56 Op deze avond zijn omwonenden en andere belanghebbenden geïnformeerd door middel van een korte presentatie, vertellen geïnterviewden. Vervolgens is Stichting Ons Plan informeel aan drie tafels in gesprek gegaan met omwonenden. Op de avond waren ouders van Stichting Ons Plan, medewerkers van de gemeente Waalwijk en Casade aanwezig. 57 In de interviews komt naar voren dat met een paar inwoners voor het voorontwerp bestemmingsplan gesprekken zijn gevoerd, omdat zij een erfdienstbaarheid hadden op een van de percelen die ontwikkeld ging worden. Het voorontwerpbestemmingsplan 'Drogerij 55' heeft vanaf 7 mei 2020 voor een periode van zes weken ter inzage gelegen bij de receptie van het stadhuis. Omwonenden zijn hierover per brief geïnformeerd. Daarnaast is er een bericht geplaatst in weekblad Waalwijk. Vanwege de coronamaatregelen is er geen informatieavond gehouden, maar omwonenden hadden wel de mogelijkheid om een (digitale) afspraak te maken met de betreffende ambtenaar.

58 In een raadsvergadering op 4 juni 2020 besloot de gemeenteraad om de coördinatieregeling van toepassing te verklaren voor het project Drogerij 55. 59 Naar aanleiding van de terinzagelegging van het voorontwerp-bestemmingsplan zijn vijf inspraakreacties ingekomen. Daarnaast heeft de gemeente een adviesreactie ontvangen van Waterschap Brabantse Delta. Deze reacties zijn geordend op volgorde van binnenkomst, samengevat en beantwoord in de Nota van inspraak en vooroverleg. Op basis van de inspraak- en vooroverlegperiode is het bestemmingsplan op een aantal punten aangepast. 60 Tijdens de digitale raadsvergadering van 11 februari 2021 hebben een aantal inwoners het woord gevoerd over het voorontwerpbestemmingsplan.61

55

Gemeente Waalwijk (4 juli 2022). Informatie Waalwijk Drogerij 55 (de Amstel) irt participatieonderzoek. 56 Gemeente Waalwijk (30 september 2019). Uitnodiging informatieavond maandag 7 oktober a.s. 19:30 Buurthuis De Amstel. 57 Gemeente Waalwijk (30 september 2019). Uitnodiging informatieavond maandag 7 oktober a.s. 19:30 Buurthuis De Amstel. 58 Gemeente Waalwijk. (7 mei 2020). Kennisgeving voorontwerpbestemmingsplan "Drogerij 55". 59 Gemeente Waalwijk (20 april 2021). Vaststellen bestemmingsplan 'Drogerij 55, Waalwijk' [Raadsvoorstel] 60 Gemeente Waalwijk. Nota van inspraak en vooroverleg voortontwerp-bestemmingsplan "Drogerij 55" 61 Gemeente Waalwijk (11 februari 2021). Aangepast verslag van e-Forum gehouden op donderdag 11 februari 2021. Geraadpleegd van https://waalwijk.notubiz.nl/document/9916553/1/Aangepast+verslag+e-Forum+11-02-21

Vanaf 25 februari 2021 tot en met 7 april 2021 lagen het bestemmingsplan en de ontwerp-omgevingsvergunning ter inzage.62 Omwonenden zijn hier per brief over geïnformeerd. Daarnaast stond een bericht over de inzagelegging in Weekblad Waalwijk en de Staatscourant.63 Op dit plan zijn geen zienswijzen binnengekomen. Casade heeft in maart 2021 een nieuwsbrief gestuurd en buurtbewoners uitgenodigd voor een online gesprek over de nieuwbouwplannen, als zij vragen hadden.64 Hiervoor heeft niemand zich aangemeld. 65 In augustus 2021 stuurde Casade nogmaals een nieuwsbrief, deze ging over de start van de sloop. 66 In het najaar van 2021 is een online enquête opgesteld met betrekking tot de openbare ruimte. Hierbij konden omwonenden meebeslissen over het tijdelijk behoud van de speelvoorzieningen, over de aanleg van een hondenuitrenveld en over de groeninvulling. Deze enquête is in januari 2022 uitgezet. De bouw van het wooncomplex was toen al gestart.67 Uit de interviews komt naar voren dat er veel moeite is gedaan om de enquête onder de aandacht te krijgen. Zo is een buurtbewoner samen met ContourndeTwern langs de deuren gegaan om bewoners te helpen die minder digitaal vaardig waren. Via een tweede brief in mei zijn de bewoners verwezen naar een site voor de uitslagen van de enquête.68 De open vraag uit de enquête is door 21 omwonenden ingevuld.

De gemeente heeft op de opmerkingen gereageerd en beargumenteerd waarom ze zaken wel of niet overnemen. Bijgaand hebben ze ook direct een nieuw ontwerp gepresenteerd.69 Open en effectief proces Het participatietraject voor Drogerij/De Amstel werd georganiseerd door de gemeente, in samenwerking met Casade. Omdat de routekaart nog niet bestond, is er niet gewerkt met vastgestelde kaders voor participatie. Aan het begin van het traject was een informatieavond. Het doel van deze avond was voornamelijk om inwoners te informeren over de plannen, hoewel het ging over een grove schets. Voor de inrichting van de buitenruimte was meer inspraak van buurtbewoners mogelijk. Er is een enquête opgesteld, bestaande uit drie gesloten vragen en één open vraag. Het valt op dat de gemeente de wensen van de buurtbewoners op elk 62

Daandels, E. (23 februari 2021). Bestuurdersbrief ontwerpbestemmingsplan en ontwerpomgevingsvergunning "Drogerij 55, Waalwijk". 63 Gemeente Waalwijk (23 februari 2021). Ontwerpbestemmingsplan 'Drogerij 55, Waalwijk. 64 Casade. (Maart 2021). Nieuwbouw tHuis De Amstel Waalwijk. 65 Gemeente Waalwijk (4 juli 2022). Informatie Waalwijk Drogerij 55 (de Amstel) irt participatieonderzoek. 66 Casade. (augustus 2021). Voor omwonenden Buurthuis De Amstel. 67 Gemeente Waalwijk (januari 2022). Kennisgeving ontwerpbestemmingsplan en ontwerpomgevingsvergunning “Drogerij 55, Waalwijk” 68 Gemeente Waalwijk. (7 mei 2020). Kennisgeving voorontwerpbestemmingsplan "Drogerij 55". 69 Gemeente Waalwijk. De Amstel [webpagina]. Geraadpleegd van https://www.waalwijk.nl/deamstel

van de drie aspecten volgt. Daarnaast zijn opmerkingen uit de open antwoorden meegenomen, zoals het voorstel voor een jeu de boules baan. Twee bewoners hebben zich gemeld bij de gemeente om mee te denken, een vertegenwoordiger van de nieuwe bewoners en een vertegenwoordiger van de huidige buurtbewoners. Zij hebben meegedacht over de vragenlijst. Deze vertegenwoordigers zijn niet gekozen en er is niet bij bewoners uitgevraagd of zij hier onderdeel van wilden zijn. De vertegenwoordiger van de huidige buurtbewoners is bij het project betrokken door zijn nauwe contact met de gemeente. Deze manier van werken zorgt voor veel betrokkenheid en kennis over de buurt, maar een keerzijde kan zijn dat de stem van betrokken bewoners groter wordt dan die van bewoners die minder goed de weg naar de gemeente weten te vinden. Rollen en verantwoordelijkheden Het bouwen van de appartementen voor begeleid wonen was een initiatief van Casade. In verband met de ruilovereenkomst met Casade, was de gemeente direct betrokken in het initiatief waardoor de gemeente een belangrijke rol had tijdens het traject voor Drogerij/De Amstel. Uit interviews blijkt dat Stichting Ons Plan hebben aangeklopt bij de gemeente, die hen toen heeft gekoppeld aan het plan van Casade om op het perceel van het voormalige buurthuis te bouwen.

Veel zaken zijn daarom in overleg geregeld door de initiatiefnemers of door de gemeente, afhankelijk van wie de middelen beschikbaar had. Zo heeft de gemeente de uitnodigingsbrief voor de informatieavond geprint, maar hebben initiatiefnemers deze rondgebracht. Naast Casade, Stichting Ons Plan en de gemeente hebben ContourdeTwern en een buurtbewoner een rol gehad in het organiseren van het participatietraject. Deze buurtbewoner heeft zelf de wijkcoördinator aangesproken om betrokken te worden bij het project. Door de positie die de buurtbewoner had in de buurt had deze buurtbewoner al een idee van de wensen van buurtbewoners. De desbetreffende buurtbewoner heeft meegekeken bij het opstellen en het verspreiden van de vragenlijst. Politiek-bestuurlijk samenspel De raad heeft het bestemmingsplan vastgesteld en zienswijzen en reacties op deze zienswijzen te zien gekregen. Verder is de raad voornamelijk geïnformeerd, bijvoorbeeld over de informatieavond en bij communicatie richting buurtbewoners. De raad heeft geen actieve rol gehad tijdens dit traject. Tijdens een digitale raadsvergadering op 11 februari 2021 hebben een aantal inwoners het woord gevoerd over het voorontwerpbestemmingsplan. Hier hebben zowel voor- als tegenstanders van het project gesproken. 70 Communicatie en transparantie 70

Gemeente Waalwijk (11 februari 2021). Aangepast verslag van e-Forum gehouden op donderdag 11 februari 2021. Geraadpleegd van https://waalwijk.notubiz.nl/document/9916553/1/Aangepast+verslag+e-Forum+11-02-21

Inwoners hebben meerdere brieven ontvangen, waaronder over de informatieavond en de ter inzagelegging. Toen het ontwerp bestemmingsplan er lag, heeft Casade omwonenden nog een extra mogelijkheid gegeven om vragen te stellen in een online gesprek.71 Hiervoor waren geen belangstellenden. Uit interviews blijkt dat een groot deel van de communicatie en de buurtbewoners ook één op één of informeel plaatsvond. Dit was deels door corona, omdat er geen informatieavond kon worden gehouden. Zo zijn er een aantal buurtbewoners met de gemeente op kantoor in gesprek getreden. Daarnaast moesten een aantal juridische zaken worden geregeld, zoals het recht van overpad. In deze tijd is veel informeel contact met buurtbewoners geweest, zowel over de juridische zaken en de zienswijzen, maar ook over het project in het algemeen.

Participatie bij het opstellen van de Omgevingsvisie De gemeente Waalwijk werkt in stappen naar een volledige Omgevingsvisie in de letter en geest van de Omgevingswet. In februari 2021 is de Omgevingsvisie 1.0 vastgesteld. Dit is een overzicht van bestaande en actuele beleidsdocumenten met betrekking tot de fysieke leefomgeving. De bouwsteen ‘gezonde fysieke leefomgeving’, vastgesteld in november 2021, is toegevoegd aan de Omgevingsvisie 1.0, waardoor de Omgevingsvisie 1.5 ontstond. De gemeente streeft naar de Omgevingsvisie 2.0 in december 2024. Het participatieproces voor de Omgevingsvisie 1.5 vond plaats in de maanden februari en maart 2021 en bestond uit twee delen. Ten eerste werd er een digitale peiling onder inwoners gehouden om hun mening te vragen over gezondheid en de fysieke leefomgeving. Tussen 22 februari en 7 maart 2021 konden inwoners van de gemeente Waalwijk via deze digitale peiling reageren op stellingen over concrete voorbeelden uit de praktijk. Ten tweede zijn door een extern bureau acht ondernemers en instellingen geïnterviewd op 17, 18 en 19 februari 2021. Open en effectief proces Het participatietraject voor de Omgevingsvisie 1.5 is uitgewerkt aan de hand van het plan van aanpak ‘Waalwijk Omgevingswet-proof’, het deelprojectplan Omgevingsvisie 1.5 en de routekaart. De vier stappen van de routekaart komen terug in het plan van aanpak.

Echter wordt niet naar de site verwezen voor de gekozen participatiemiddelen. Het participatietraject diende ervoor om inzicht te krijgen in de mening van inwoners over gezondheid en de fysieke leefomgeving in Waalwijk. De gemeente heeft gekozen voor een compact participatietraject in tijd en budget. Ook omdat er nog een uitgebreid participatietraject gaat plaatsvinden bij de totstandkoming van de Omgevingsvisie 2.0. De gemeente heeft gekozen voor het participatieniveau ‘meedenken’ als wijze van participeren met onderstaande drie doelgroepen: - Inwoners - Ondernemers – Instellingen. 71

Casade. (Maart 2021). Nieuwbouw tHuis De Amstel Waalwijk.

De gemeente werd hierbij ondersteund door Bureau Stroom. De toen geldende maatregelen door COVID-19, maakte het noodzakelijk dat de participatie volledig digitaal plaatsvond. Inwoners werden door middel van een digitale peiling bevraagd. De peiling bestond uit stellingen over concrete voorbeelden uit de praktijk over de beleving van gezondheid in de fysieke leefomgeving. Om ervoor te zorgen dat alle inwoners konden meedoen aan de digitale peiling werden verschillende digitale mediakanalen ingezet. In totaal namen 526 inwoners deel aan de vragenlijst; een meerderheid hiervan gaf aan geïnformeerd te willen worden en/of mee te willen denken over de Omgevingsvisie 2.0.72 De gemeente blikt positief terug op het doorlopen participatietraject; het gaf inzicht in de beleving van inwoners, ondernemers en instellingen betreffende gezondheid. Wel wordt gesteld dat niet alle doelgroepen zijn bereikt via het participatieproces; zo hebben jongeren nauwelijks gereageerd op de vragenlijst en niet deelgenomen aan de interviews. 73 In de interviews wordt gesteld dat dit wel is geprobeerd via social media. Voor de ondernemers en (maatschappelijke) instellingen is een selectie gemaakt van vertegenwoordigers uit verschillende sectoren (o.a. bedrijvenplatforms, uitzendbureaus, scholengemeenschap, woningcorporatie etc.). Met de vertegenwoordigers zijn online interviews gevoerd.