Bijlage 6 Cultuurhistorische verkenning

Cultuurhistorische verkenning met transformatiekader

Gedempte Haven Waalwijk

FINIT

03.11

IEF

DE

.2020

10010ntwerpen 1

Colofon

Opdrachtgever gemeente Waalwijk Contactpersoon Mevr. S. de Kock Mevr. J. Verdult Opdrachtnemer Bureau Lotte Zaaijer Auteur: ir. L. Zaaijer Scheeperslaan 11 3707 XN Zeist Opdracht Cultuurhistorische verkenning met tranformatiekader voor het gebied Gedempte Haven Waalwijk Datum Zeist, 3 november 2020 Versie Definitief

2

Gedempte Haven

Objectgegevens

Plangebied

Gedempte Haven, Dijkstraat, Zomerdijksestoep, Taxandriaweg in Waalwijk

Oorspronkelijk functie Havengebied

Monumenten binnen het plangebied

Haven met kade en keibestrating (gemeentelijk monument) Gedempte Haven 1 (rijksmonument)

Bouwhistorische quickscan voor: 1. 2. 3.

Industriehallen Fabrieksgebouw Pakhuis

A59

aweg

ri Taxand 2

ven Gedempte Ha

sto

e ijks

erd Zom 1

3

ep Dijkstraat

Situatietekening waarin het plangebied is gemarkeerd, de gebouwen waarvoor een bouwhistorische quickscan is uitgevoerd zijn genummerd.

Onderzoeksgebied (tbv historische ontwikkeling, bouwjarenkaart) 3

Plangebied (tbv aanduiden kernwaarden, transformatiekader)

Inhoudsopgave

Colofon2 Objectgegevens3 Inhoudsopgave4 1. Inleiding 5 2. Stedenbouwkundige ontstaansgeschiedenis 6 3. Analyse huidige situatie plangebied 15 4. Kernwaarden plangebied 21 5. Pakhuis Gedempte Haven 4 23 6. Industriehallen Dijkstraat 5-7 27 7. Fabrieksgebouw Taxandriaweg 2 44 8. Transformatiekader 53 9. Verantwoording 58

Gedempte Haven, oostzijde

4

1. Inleiding

Deze cultuurhistorische verkenning met transformatiekader is uitgevoerd in het kader van herontwikkelingsplannen voor het plangebied rond de Gedempte Haven in Waalwijk. Doel van het onderzoek is enerzijds om een beter inzicht te krijgen in de ontwikkelingsgeschiedenis en kernwaarden van het plangebied en enkele gebouwen daarbinnen. Anderzijds is het doel om vanuit cultuurhistorisch perspectief in beeld te brengen waar binnen het plangebied transformatieruimte aanwezig is. Het veldwerk is uitgevoerd door Lotte Zaaijer en Marieke van den Dungen op 10 september 2020. Het plangebied en de te onderzoeken gebouwen zijn toen bezichtigd. Naast het veldwerk is archiefonderzoek en literatuuronderzoek uitgevoerd. De resultaten van het onderzoek zijn vastgelegd in dit rapport. Het eerste hoofdstuk schetst de stedenbouwkundige ontstaansgeschiedenis. Het volgende hoofdstuk toont de huidige situatie van het gebied, waarbij de onderdelen zo veel mogelijk geduid en gedateerd zijn. In de volgende drie hoofdstukken wordt nader ingegaan op de bouwgeschiedenis en analyse van de huidige situatie van drie gebouwen. Het laatste hoofdstuk betreft de waardestelling en transformatiekader. Een overzicht van de relevante literatuur en de geraadpleegde archieven is achterin het rapport opgenomen.

5

Industriehallen aan de Zomerdijksestoep

2. Stedenbouwkundige ontstaansgeschiedenis

2.1 Ontstaan van Waalwijk, Grotestraat, haven Waalwijk en de omliggende kernen Besoyen en Baardwijk ontwikkelden zich waarschijnlijk vanaf 1000 na Chr. De eerste vermeldingen van Waalwijk, dan “Walewich” geheten, dateert uit 1200. In de 11de tot eind 13de eeuw begon men vanuit een oost-west verlopende zandrug, het ten noorden ervan gelegen gebied te ontginnen volgens het slagensysteem. Dit waren agrarische veenontginningen, de achterkaden gebruikte men als ontginningsbasis. De achterkade verschoof in zuidelijke richting, waarbij boerderijen met enige vertraging werden gevolgd door de inmiddels versteende kerken. Het oude ontgonnen land werd nadien gebruikt voor wei- of hooiland. Binnen enkele eeuwen bereikte men de grenzen van het ontginnen veengebied, de grens werd onder meer bepaald door de hogere zandgronden. Uiteindelijk is op deze wijze de ontginningsbasis in de 13e eeuw gesitueerd op een onder het veenpakket liggende lage dekzandrug, namelijk de locatie van de huidige Grotestraat. Drie nederzettingen zijn sindsdien daar gelegen, namelijk Waalwijk, Besoijen en Baardwijk. Naast de puur agrarische veenontginning was al vrij snel, in de 14de en 15de eeuw, sprake van turfwinning op grote schaal. Er werden turfvaarten naar de Oude Maas gegraven, voor het vervoer van in de streek afgegraven turf naar Dordrecht en andere plaatsen en gebieden in Holland en Brabant.

De huidige haven was van oorsprong een verbrede turfvaart. De betekenis van de naam Waalwijk zou gezocht moeten worden in ‘wijk op de wal’ (van een haventje). Waalwijk lag in het grensgebied van de Holland en Brabant. Voor de Brabantse hertog was dit gebied, een vooruitgeschoven enclave, van groot belang. Bij een eventueel conflict met Holland was de ligging strategisch gunstig en ook economisch was het waardevol, de haven naar de Oude Maas speelde daarbij een belangrijke rol. Dit gaf nogal eens aanleiding tot conflicten, waarbij de grenzen regelmatig wisselden. In 1232 verkocht Holland de plaats aan Brabant. In 1303 kreeg Waalwijk stadsrechten. Ech6

De Langstraat in 1748, fragment van een kaart van J. Condet (foto gemeentearchief Waalwijk)

ter de stad werd nooit versterkt en in 1304 platgebrand door de Hollandse troepen. Van stedelijke allures was dan ook geen sprake. Bij de "Paelscheijding" van 26 oktober 1326 werd de grens tussen Holland (Besoijen) en Brabant (Waalwijk) naar het oosten verlegd waarbij de grens dwars door de kerk kwam te liggen. Ook in de daaropvolgende eeuwen is de grens meerdere malen verlegd. Deze grens tussen Brabant en Holland zouden tot 1798 (Franse Tijd) blijven bestaan.

Oude Maas

en

Hav

eg

w rdijk

e Zom

Erfenis uit deze periode: • Grotestraat • Slagenlandschap (verkaveling en slagen in noord-zuidrichting) • Haven als structuur (onderdeel van het slagenlandschap)

Besoyen

Waalwijk

2.2 Ontstaan van de winterdijk na de St. Elisabethvloed (15de – 17de eeuw) De Sint-Elisabethsvloed van 1421 richtte mogelijk grote schade aan in Waalwijk. De aard en omvang hiervan is (nog) niet uit archeologisch onderzoek vastgesteld maar zeker mag verwacht worden dat de nederzetting haar landbouwgronden ten noorden van de Winterdijk voor langere tijd kwijt was. Tijdens het terugtrekken van het water zijn de noord-west lopende afwateringskanalen verder verkreekt, mogelijk ook die van de huidige haven. Rond 1450 werd de Winterdijk aangelegd waardoor het estuarium werd beteugeld. De Zomerdijkweg dateert mogelijk ook uit die periode, deze weg vormde een verbinding tussen de Grotestraat en Drongelen (aan de overzijde van de Oude Maas). Ook de Nederlands Hervormde Kerk aan de haven is in deze periode herbouwd, de oudste kern dateert uit 1450. Reden was de groeiende geloofsgemeenschap en mogelijk ook de schade als gevolg van de St. Elisabethvloed. Het woonhuis Winterdijk 12 dateert in de kern uit de zestiende eeuw en heeft gefunctioneerd als café.

Detail van de kaart van Sluyter uit 1562 (www.gahetna.nl).

Op de kaart van Sluyter uit 1562 is de loop van de haven naar de Oude Maas, de Zomerdijkweg en de Winterdijk ook nog goed zichtbaar. Ook is de grens tussen Besoyen en Waalwijk aangeduid. Het donkergroene ge7

De kerk na de verwoesting in 1580 getekend door notaris Gherwijn Pouwelsen in 1610 (uit: Vercauteren 2007)

In 1616 neemt de heer van Waalwijk het initiatief om de haven te verbreden en te verdiepen zodat schepen met diepgang de kern ook kunnen bereiken. Dit was hoognodig want tot in de 19e eeuw had dit kanaal (door het voortdurend dichtslibben) namelijk de geringe diepgang van maximaal slechts 6 voet en was daardoor alleen bij vloed bevaarbaar.

2.3. Moderniseren (verbreden en verdiepen) van de Haven (18de – 19de eeuw)

Zomerdijkweg

Erfenis uit deze periode: • Winterdijk • Hervormde Kerk (binnendijks) • Woonhuis Winterdijk 12 (deels buitendijks)

Haven van Waalwijk

bied (met de Zomerdijkweg) hoort bij Besoyen, het lichter gekleurde gebied rechts daarvan (met de haven) bij Waalwijk.

Winterdijk

Winterdijk

Net zoals in de 18e eeuw bleef voor de vrachtrijders ook in de 19e eeuw de mogelijkheid open om hun vrachten via de haventjes van Waspik, Capelle en Waalwijk per boot verder te vervoeren naar allerlei steden in Holland. Voor Waalwijk bood deze knooppuntpositie de gehele geschiedenis door argumenten om zorg te besteden aan het verbreden en verdiepen van de haven en de vaart naar de Oude Maas. De handel in turf maakte in de 18de en 19de eeuw plaats voor de leerindustrie. De aanwezigheid van eikenschors, huiden van runderen en schoon water vormden de aanleiding van de ontwikkeling van de leder- en uiteindelijke vooral schoenennijverheid aan het eind van de 18e eeuw. In de 19e en het begin van de 20e eeuw was Waalwijk een belangrijk centrum op het gebied van schoenfabricage. De met stuc versierde gevels aan de Grotestraat, in de buurt van de haven, dateren uit de tweede helft van de negentiende eeuw en geven uiting aan deze bloeitijd. De tweelaagse huizen zijn veelal van fabrikanten en notabelen, de eenlaagse gebouwen met inzwenkende lijstgevel zijn vaak voormalige boerderijen. gemeente Besoyen, 1832 (verzamelblad) 8

gemeente Waalwijk, 1832 (verzamelblad)

Leerlooierij buitendijks, tpv kruispunt van twee sloten.

Tot ver in de 19de eeuw was er sprake van lintbebouwing langs de Grotestraat (Waalwijksche straat), de haven vormde een verbinding met de Oude Maas. De bedrijvigheid rond de haven had een directe relatie met het grondgebruik in de omgeving: akkerbouw (graan) en veeteelt (lederindustrie, veemarkt). Op de kadastrale minuut van 1811-1832 is de haven weergegeven, die vanaf het havenhoofd naar de Oude Maas leidt. Bij het havenhoofd is een zwenkkom aanwezig. Vanaf het havenhoofd leidt een aftakking in oostelijke richting, parallel aan de Winterdijk. Het havengebied is vanaf de Grotestraat toegankelijk via de Wagenweg, ook over de Winterdijk loopt een pad. De Winterdijk wordt onderbroken ter plaatse van de haven, tussen de Hervormde Kerk en leerlooierij. De leerlooierij bevindt zich op de hoek van twee sloten in dwars- en langsrichting. De aanwezigheid van zuiver stromend water (sloten), voldoende eikenschors (Loonse en Drunense Duinen) en huiden (veeteelt) waren van belang voor de situering van leerlooierijen. Dit gebouw stond, naast enkele schuurtjes, vrijwel als enige buiten de Winterdijk. De meeste bebouwing bevindt zich op de achterterreinen van de percelen langs de Grotestraat, binnen de Winterdijk. De bouwmassa op de hoek van de Wagenstraat (nu Hugo de Grootstraat) en de U-vormige bouwmassa links daarvan zijn in die periode al aanwezig.

De bebouwing wordt voortgezet voor de Hervormde Kerk langs de Winterdijk. Erfenis uit deze periode: • Huidige breedte van de gedempte haven (schaalvergroting als gevolg van de opkomende leerindustrie) • Kleinschalige (vrijstaande) bebouwing langs de randen (deels buitendijks, deels in de dijk) • Industriele/ pragmatisch vormgegeven panden rond de haven, representatieve gevels aan de Grotestraat (XIXB)

2.4 Pakhuizen aan de haven (ca 1900-1930)

Winterdijk

Winterdijk?

straatwoning binnendijks

dijkwoning? dijkwoning

Kadastrale minuut 1832 (bron: beeldbank RCE)

Leerlooierij Winterdijk

Haven

In het begin van de 20ste eeuw bestond het havenhoofd uit kademuren die aan de westzijde bestond uit hout en aan de oostzijde van steen, vanaf de zwenkkom bestond de beschoeiing uit zoden. In de haven was sprake van

gemeentegrens? Luchtfoto 1924 (bron: SALHA)

9

Winterdijk

Zomerdijkweg

dus van Dijck. Direct na de koop splitst Waltherus aan de noordwestzijde een huisje van 37 m2 af van de grote woning. Deze kleine woning wordt in 1883 nog met 5 m2 verkleind. In 1906 wordt bij boedelscheiding Gerardus Wagemakers eigenaar. Verschillende generaties Wagemakers waren schipper én eigenaar van damhuisjes, zie de locaties Bw 02 (Kerkpad) en Co 08 (Schippersmijn). Het grotere deel van het huis dat na de afsplitsing in 1878 blijft bestaan, wordt in 1882 en 1903 uitgebouwd. Wanneer de eigenaar en zijn weduwe zijn overleden, wordt bij de boedelscheiding Gerardus Wagemakers de nieuwe eigenaar. Daarmee is het indertijd gesplitste opstal weer in één hand. In 1912 wordt het grotere pand omgebouwd naar een werkplaats. In 1924 wisselt het

zij haar eigendom met Anna Dekkers, huisvrouw van Gerardus Beversluijs. Die maakt een testament, op grond waarvan in 1872 het pand eigendom wordt van Cornelia Helena Dekkers, laatst weduwe van J. van Bergeijk. Een jaar later verkoopt zij het aan Wilhelmina van Son, huisvrouw van A. Pullen, landbouwer te Loon op Zand. In 1899 koopt Jacomina Lankhaar, koopvrouw en koffiehuishoudster te Waalwijk, het huis. Ze is de weduwe van Jasper Bonis, die in dit gebied meer eigendommen had. En ze was de laatste van de vijf vrouwen op wiens naam dit huis achtereenvolgens geregistreerd heeft gestaan; een bijzonderheid voor Waalwijk! Na de boedelscheiding in 1934 wordt Johannes Adrianus Kuijsten, dienstknecht of veehouder te

getijden en om de haven bruikbaar te houden voor de scheepvaart moest deze jaarlijks uitgebaggerd worden. Het slib werd achter de dijk gegooid. De leerlooierij loosde afvalstoffen in de haven, dit zorgde voor grondvervuiling. Tussen 1888 en 1904 werd de Bergsche Maas tussen Heusden en Geertruidenberg gegraven, deze verbond de Maas met de Amer en het Hollandsch Diep. De havenmond werd via het Oude Maasje aangesloten op de Bergsche Maas.

Vanaf hetde noorden (de voormalige haven) Foto van dijkwoningen ten noorden vangezien staatdie opzijn deze foto uitin 1977 links de1977, oostede kerk, gesloopt 1980 (foto lijke vanen locatie Aw 03, met daarnaast bron:woning Dammen Mijnen). de middelste woning uit die cluster. Op de achtergrond de noordkant van de NH- kerk.

geheel met de verkoop aan Jan Hendrik Scholt, timmerman te Waalwijk, weer van eigenaar. In 1931 verbouwt die de werkplaats weer terug tot na, niet door woning, om die samen met het kleinere huis in maar vanuit 1935 te verkopen aan de “Diaconie Armen van Waalwijk”. In 1980 wordt het pand gesloopt. De beperkte zich ondergrond wordt gekocht door de toekomstige nt ten nooreigenaren van de woningen in de Leefdaelhof. teinde, GroIn deze locatie stond ook nog een woning aan raat en Hoog- de oostkant, grenzend aan de Wagenstraat (nu

ouw van dit

op een en-

reft onder aan

erszijden van

mwoningen

emaakt.

lwijk een al

d, dat tussen

oot de perce-

k vormden ze

de straat en

binnenpolder

Bron: Dam-aan endedijkhuizen Besoyen en en die grenst straat is in ditin boek dus niet als Baartwijk. damwoning beschouwd;

mmen,

Dijkwoningen aan de (Winter)dijk.

plaats waaraan

e huisjes wer-

5. Zoeken naar locaties

aande woning

Er is gekozen voor een empirische, zoekende benadering. De te onderzoeken locaties zijn gevonden door

woningen dat

ze op allerlei soorten van historisch en recent (kaart)

damwoning

materiaal en archivalia te traceren.

dden toen

Daarnaast waren er aanwijzingen uit boeken en per-

meestal het

10 soonlijke herinneringen waaruit bleek dat er ergens

tussen twee

sprake kon zijn van een damwoning.

Rond 1900 was veel bedrijvigheid rond de haven, als gevolg daarvan waren er ook café’s en herbergen gevestigd. Te midden van de bebouwing Inaan 1929de wordt de van dan 76Jacomina rand dejarige haven, parallel aan de Grotestraat, werd rond 1878 Lankhaar achter haar huis (aan de oostkant een groot lagen hoog opgetrokken (Winterdijk 10). Ook van locatie Awdrie 03) op de foto gezet,graanpakhuis genietend van een laat middagzonnetje. haar is van het havenhoofd, verrees bebouwing. buitendijks, ten westenAchter en oosten de overkant van de Hugo de Grootstraat te Tenmet westen werd café in 1903 een imposant graanpakhuis gebouwd, eenlaags zien onder andere “t Schippershuis”. met hoge mansardekap, dit werd in 1918 verbouwd tot fabriek (Gedempte Waalwijk, de eigenaar. Uiteindelijk koopt in 1976 Haven 1).Waalwijk Vervolgens rechts daarvan nog eenvoudige bouwwerken de gemeente het pand.werden Die laat het in 1980 slopen voor aanleg van de Leefdaelhof. gerealiseerd, waaronder in 1925 een eenlaagse veeschuur. Ten oosten van04: de haven werden in 1902 eenvoudige (stenen en houten) pakhuizen Aw gebouwd, in ten 1914 werden van deze Deze locatie ligt noordoosten de aan de linker zijde uitgebreid met een wakerk en maakte 1832 onderdeel uit van het genloods. Inin1928 werd links daarvan een woning gebouwd (voor de heer geheel van kerk, erf en kerkhof.

Er stond een Millenaar, eigenaar veerdienst?), naast twee eenvoudige loodsen. In de schuur, die toen nog hoorde bij het westelijke kleinschalige bebouwing aan de rand waren onder meer café’s en herbergen gesitueerd. Het terrein rond het havenhoofd was openbaar en bestemd 49 als laad- en losplaats.

Haven begin twintigste eeuw (bron: beeldbank SALHA)

Veel goederen waren bestemd voor Tilburg, deze werden vanaf de Waalwijkse haven per stoomtram naar Tilburg getransporteerd dat op dat moment nog geen haven had. De tramlijn werd in 1881 geopend en vervoerde personen en goederen. Het tramstation bevond zich aan de Grotestraat, tegenover de hervormde kerk (Klopkei 41). Met de aanleg van het kanaal Oosterhout-Tilburg (1916-1923) was Tilburg via het water toegankelijk en verdween een groot gedeelte van de bedrijvigheid in de Waalwijkse haven. Tussen 1934 en 1937 werd de tramverbinding opgeheven. Erfenis uit deze periode: • Grotere pakhuizen (schaalvergroting)

Haven begin twintigste eeuw (bron: beeldbank SALHA)

11

Haven begin twintigste eeuw (bron: beeldbank SALHA)

Haven begin twintigste eeuw (bron: beeldbank SALHA)

Haven begin twintigste eeuw (bron: beeldbank SALHA)

Kerk en bebouwing aan de westzijde van de haven, 1928 (bron: Vercauteren 2007)

2.5 Herinrichting gebied tussen de haven en Zomerdijkweg (ca 1950-1959) In de loop van de 20ste eeuw was Waalwijk sterk gegroeid, zowel economisch als ruimtelijk. De meeste nieuwbouwwijken uit deze tijd bevinden zich ten zuiden van de Grotestraat. De meest recente uitbreidingen bevinden zich op het grondgebied van de in 1922 geannexeerde gemeenten, waaronder Besoyen en Baardwijk.

Luchtfoto 1950 (bron: beeldbank SALHA)

Foto van vergelijkbaar gebouw voor de dienst gemeentewerken aan de overzijde van de snelweg, deze is omstreeks 1965 gebouwd (bron: beeldbank SALHA)

De economische groei vroeg om schaalvergroting van de industrie. Het vervallen van de grens tussen Waalwijk en Besoyen bood mogelijkheden om het gebied tussen de haven en Zomerdijkweg in te richten als industriegebied. In 1951-1952 wordt aan de zuidzijde van het industriegebied een industriehal gebouwd voor de gemeentewerken van gemeente Waalwijk. Deze wordt al vrij snel in gebruik genomen (verhuurd/ verkocht) door de Nederlandse Stalen Veren Industrie Van Gent & Co N.V.. In 1957 laten zij samen met Gerolanda (in- en export van schoenen) het fabrieksgebouw aan de Taxandriaweg 2 realiseren dat georiënteerd is op de waarschijnlijk toen al aanwezige dwarsweg. De provinciale weg werd pas tien jaar later gerealiseerd. In 1959 wordt naast de eerste industriehal een tweede industriehal gebouwd, waarbij wordt voortgebouwd op de vormentaal van de eerste. Rond 1966 wordt er nog een vergelijkbare industriehal gebouwd aan de noordzijde van de snelweg.

Foto van de eerste industriehal, 1953 (bron: beeldbank SALHA)

Erfenis uit deze periode: • Industriegebied tussen haven en Zomerdijkseweg • Industriehallen • Fabrieksgebouw Gerolanda

Industriehallen en fabrieksgebouw, 1966 (bron: beeldbank SALHA) 12

2.6 Dempen haven, aanleg provinciale weg (19591970) In 1959 werd de Waalwijkse haven gedempt, vanwege plannen voor de aanleg van een provinciale weg. Tussen 1960 en 1966 wordt aan de noordzijde van de provinciale weg de nieuwe haven aangelegd. De haven wordt verbreed, de zwenkkom verplaatst en de havenmond vernieuwd. De provinciale weg, het gedeelte tussen Raamsdonksveer en Vlijmen, is in 1969-1970 geopend. De haven wordt door de aanleg van de provinciale weg in twee deelgebieden gesplitst die onafhankelijk van elkaar verder ontwikkelen. Het noordelijk gedeelte van de haven ontwikkelt zich verder als industrieterrein, het is een haven zonder havenhoofd. Het zuidelijke gedeelte, de Gedempte Haven, wordt onderdeel van de binnenstad. Er verrijzen bedrijfsgebouwen op en rond de gedempte haven. Ten westen van de Zomerdijkseweg wordt omstreeks 1964 een woonwijk gerealiseerd. De Zomerdijkseweg wordt verlegd en krijgt een nieuwe naam, de Zomerdijksestoep. De oude loop van de Zomerdijkseweg is afleesbaar als parallelweg langs de industriehallen.

Luchtfoto, 1973 (bron: beeldbank SALHA)

In 1980 worden de dijkwoningen voor de Hervormde Kerk gesloopt ten behoeve van de bouw van de woonbuurt Leefdaelhof. De nieuwbouw betrof geen dijkwoningen, maar een ensemble van strokenbebouwing binnendijks. Erfenis uit deze periode: • Gedempte haven en parkeerterrein • Provinciale weg (nu Maasroute/ A59) • Leefdaelhof • Bedrijfspanden

Sloop dijkwoningen ten behoeve van de bouw van Leefdaelhof (bron: Van Liempt, 2018) 13

1903 >1914 1914 1928 1950 1951 1957 1959 1961 1970 1976 1977 1980 Bouwjaar onbekend 2e helft 20e eeuw

14

3. Analyse huidige situatie plangebied 3.1 Structuren

15

Grotestraat, een grillig gevormde structuur op een dekzandrug. De toren van de Hervormde Kerk markeert de dwarsweg richting de haven.

Hugo de Grootstraat, dwarsweg (Hugo de Grootstraat) naar het havengebied.

Westzijde van de haven met een middelgroot pakhuis en bedrijfspanden daarachter.

Oostzijde van de haven met een klein pakhuis, een woonhuis en bedrijfspanden daarachter.

locatie voormalige leerlooierij

De Winterdijk is een vijftiende eeuwse structuur die wordt onderbroken bij de haven. Hier stonden dijkwoningen, nu een gebouw achter de dijk. Op de dijk staan ca 75 jaar oude bomen.

In het verlengde van de splitsing stond oorspronkelijk de leerlooierij, deze is in de twintigste eeuw gesloopt.

bomen langs de Zomerdijkweg aan de overzijde van de snelweg

Grotestraat en zijstraat, de Zomerdijksestoep (oorspronkelijk de Zomerdijkweg) 16

De Zomerdijkweg is nog herkenbaar als parallelweg voor de industriehallen en aan de bomenrij aan de overzijde van de snelweg.

3.2 Bijzondere bebouwing langs de haven

17

Pakhuis Gedempte Haven 1 (rijksmonument)

Stenen pakhuis, dit maakte onderdeel uit van een rij houten pakhuizen. Voor dit gebouw is een bouwhistorische quickscan uitgevoerd. Zie hoofdstuk 4.

Winterdijk 12 uit de zestiende eeuw (gemeentelijk monument), daarachter een groot graanpakhuis uit 1878.

Een woonhuis uit 1928, gebouwd voor een agent van de veerdienst tussen Waalwijk en Rotterdam.

Natuursteen

18

Stalen strip

Hoek aan de oostzijde: kaderanden van natuursteen (tpv gemetselde kademuren) en aanlegring.

Hoek aan de westzijde: kaderand van natuursteen (tpv gemetselde kademuren) en stalen strips (tpv houten kadewanden)

Aan de oostzijde is de keibestrating tot aan het talud van de snelweg aanwezig. De kerktoren is vanaf vele plekken in de haven zichtbaar en vormt zo een herkennings- en orientatiepunt voor het havengebied.

Aan de westzijde is grotendeels klinkerbestrating. Ook vanaf hier is de kerktoren zichtbaar.

3.3 Bebouwing langs de Zomerdijkweg, Taxandriaweg, binnendijkse bebouwing

19

Industriehallen langs de Zomerdijksestoep, fabrieksgebouw langs de Taxandriaweg. Voor beide is een bouwhistorische quickscan uitgevoerd. Zie hoofdstuk 4.

Industriehallen langs de voormalige Zomerdijkweg.

Fabrieksgebouw langs de Taxandriaweg.

De entree van het fabrieksgebouw is gesitueerd aan de Taxandriaweg.

20

Binnenstraat tussen het pakhuis Gedempte Haven 1 en industriehal 1.

Binnenstraat tussen industriehal 2 en het fabrieksgebouw Taxandriaweg 2. Deze ruimte heeft door de hoekverdraaiing in de rooilijnen van de beide gebouwen een taps toelopende vorm.

Binnendijks gebouw tussen de Winterdijk en Hervormde Kerk.

De entree van de Hervormde Kerk bevindt zich aan de zijde van de Grotestraat.

4. Kernwaarden plangebied

Op basis van de analyse van de historische ontwikkeling en de huidige

Bebouwing

situatie worden hieronder de kernwaarden van het gebied genoemd.

4.

Kernwaarden zijn de typen bebouwing en oriëntatie daarvan: kleinschalige pakhuizen en grote meerlaagse pakhuizen georiënteerd

Structuren

op de haven, industriehallen georiënteerd op de Zomerdijkweg, het

1.

Het slagenlandschap is bepalend voor de richting van huidige lijnen en

fabrieksgebouw georiënteerd op de Taxandriaweg en binnendijkse

structuren rondom de Gedempte Haven. Voorbeelden zijn de haven,

bebouwing.

Zomerdijkweg, Hugo de Grootstraat, verkaveling, de rooilijnen van de

5.

aan de Haven’ ligt binnendijks en is georiënteerd op de Grotestraat.

lijnen zijn van cruciaal belang voor de afleesbaarheid van de structuur van het landschap. Ze vormen een kernwaarde binnen het gebied. 2.

Een kernwaarde is de industriële/ functionele architectuur van de gebouwen in het haven- en industriegebied contrasteert met de architec-

de aanleg van de Maasroute is het havenhoofd (voormalige water en

tuur van de gevels langs de Grotestraat.

rein en het kloppende hart in al de jaren van het functioneren van de haven. Hier vond de bedrijvigheid, die kenmerkend is voor een haven, plaats. Het havenhoofd is een kernwaarde in het gebied. De Winterdijk is aangelegd als waterkering na de verwoestende St. Elisabethvloed uit 1421. De Winterdijk wordt onderbroken tussen de voormalige dijkhuizen voor de Hervormde Kerk en de locatie van de voormalige leerlooierij. Het dijklichaam en de onderbreking behoort tot de kernwaardes van het gebied.

21

6.

De haven is ontstaan als turfvaart, later ontwikkeld tot haven en na de omliggende kade) gedempt. Het havenhoofd vormde het werkter-

3.

Een kernwaarde binnen het havengebied is het silhouet van de Hervormde Kerk in de gevelwand aan de rand van de haven. Deze ‘Kerk

gebouwen en de voormalige grens tussen Waalwijk en Besoyen. Deze

7.

Een kernwaarde zijn de type functies in het haven- en industriegebied: bedrijvigheid (bedrijven, opslag, horeca).

Taxandriaweg Fabrieksgebouw (georienteerd op de weg) (voormalige) Zomerdijkweg Industriehallen (georienteerd op de weg) Kademuren haven (natuursteen, met aanlegringen) Kademuren haven (staal-hout) Haven gerelateerde gebouwen Keienbestrating Winterdijk

*

Binnendijks gebouw Zichtlijn naar de kerk Entree Plangebied

* 22

5. Pakhuis Gedempte Haven 4 BRON: www.salha.nl

nstaande foto.

5.1 Bouwgeschiedenis

Deze foto uit 1933 laat zien dat de indeling

van van de de voorgevel loop van tijd is aanat zien dat de indeling voorgevel inindede loop van de tijdde is aangepast. De foto op de verdieping een deur, gelijk aan de naast gelegen grotere beuk. Deze gepast. De linker beuk heeft op de verdieping ur op de verdieping een stalvenster. Op de verdieping lijkt een opschrift op een deur, gelijk aan de rechter beuk. Tegen de de cht.

Voor het pand is slechts een grove bouwgeschiedenis aan te geven. Volgens de kadastrale hulpkaarten is het pand in 1900-1901 gebouwd, op de hulpkaart uit dienstjaar 1902 staat het gebouw voor het eerst getekend. Voor de linker zijbeuk is in 1914 een vergunning aangevraagd, deze is in 1916 op de kadastrale hulpkaart getekend. Op de bouwtekening is de grotere zijbeuk reeds als bestaand aangegeven. Het perceel is nagenoeg volledig bebouwd is geweest. De bebouwing bestaat uit het huidige stenen pakhuis met daaromheen houten pakhuizen, de zadeldaken zijn haaks op de haven gesitueerd.

Een foto uit 1933 laat zien dat de indeling van de voorgevel is aangepast. De zijbeuk heeft op deze foto op de verdieping een deur, gelijk aan de naast gelegen grotere beuk. Deze beuk had naast de deur op de begane p de luchtfoto uit 1973 is te zien dat de haven gedempt is ten behoeve van de aanleg van degrond A59. een stalvenster. Op de verdieping lijkt een opschrift op de gevel te hter de rij pakhuizen, waarvan het witte, stenen pakhuis onderdeel uitmaakt, nog intact is. zijn aangebracht. Op de luchtfoto uit 1973 is te zien dat de haven is gedempt maar dat de rij pakhuizen, waaronder het witte, stenen pakhuis, nog intact is. In 1980 is nog slechts één van de houten pakhuizen aanwezig. Deze is later ook gesloopt. De ruimte is tot op heden onbebouwd gebleven. topgevel van de rechter beuk lijkt een opschrift te zijn aangebracht.

Op de uitsnede van deze luchtfoto uit 1924 is te zien dat het pand onderdeel uitmaakt van een nagenoeg volledig bebouwd kavel.

Op de foto van rond 1980 is te zien dat een van de houten pakhuizen naast het stenen pand nog aanwezig is.

p de foto van rond 1980 is te zien dat een van de houten pakhuizen naast het stenen pand nog nwezig is.

ON: www.salha.nl

Op de uitsnede van deze luchtfoto uit 1924 is te zien dat het pand onderdeel uitmaakt nagenoeg volledig bebouwd kavel. BRON: www.salha.nl Op de luchtfoto uit 1973 is te zien dat de haven gedempt is ten behoeve van de aanleg van de

23

De rijispakhuizen, waarvan witte stenen pakhuis uitmaakt,van is nog Op de luchtfoto uitA59. 1973 te zien dat de het haven gedempt isonderdeel ten behoeve deintact. aanleg van de A5 Echter de rij pakhuizen, waarvan het witte, stenen pakhuis onderdeel uitmaakt, nog intact is.

Tekening voor de aanvraag van de wagenloods naast bestaande houten en stenen pakhuizen; 1914 24

5.2 Beschrijving en analyse Situering

Het pand bevindt zich aan de oostzijde van de gedempte haven. Naast het pand bevindt zich op de hoek met de Dijkstraat een leeg kavel dat in gebruik is als terras. Aan de andere zijde staat een woonhuis, dat de tuin deelt met dit pand.

Exterieur

Het pakhuis bestaat uit twee beuken met zadeldak, gedekt met rode shingles. De hoofdbeuk is beduidend hoger, dieper en breder, dan de in 1914 aangebouwde beuk. Tussen de beuken bevindt zich een zakgoot, het dak is voorzien van een windveer. Het pand is slechts vanaf de straat bekeken. Voorgevel De voorgevel bestaat uit de twee topgevels. De gehele gevel is wit gepleisterd en aan de onderzijde voorzien van een geschilderde grijze plint. De hoofdbeuk heeft op de begane grond een houten, dubbele deur. De deur is voorzien van een loopdeur. Naast deze deur bevinden zich aan weerszijden twee vensters van glazen bouwstenen. Op de verdieping bevindt zich eveneens een openslaande deur. Aan de bovenzijde zijn deze deuren voorzien van een glazen bovenlicht. Aan weerszijden van de deur en onder de dakrand zijn gevelankers zichtbaar. In de zijbeuk bevindt zich op de begane grond eveneens een dubbele houten deur. Onder de nok bevindt een rond stalvenster.

Voorgevel aan de Gedempte Haven

Linker zijgevel Vanaf de straat is slechts de linker zijgevel van de linker beuk van het pand zichtbaar. De gevel is eenvoudig en symmetrisch van opbouw. Het metselwerk van deze gevel is eveneens wit geschilderd en aan de onderzijde voorzien van een grijs geschilderde plint. In de gevel bevinden zich twee stalvensters, aan de onderzijde voorzien van een metselwerk dorpel. Op twee plaatsen zijn gevelankers zichtbaar die de achterliggende constructie Linker zijgevel 25

van de verdiepingsvloer met de gevel verbinden. Achtergevel Van de achtergevel is vanaf de straat slechts een kleine gedeelte van de hoofdbeuk zichtbaar. Het betreft een wit geschilderde metselwerk gevel. Door het schilderwerk is een rode baksteen zichtbaar. Onder de windveer is een vlechting waarneembaar in het metselwerk en een aantal gevelankers. Tegen de achtergevel is een afdak geplaatst. Rechter zijgevel De rechter zijgevel is gelijk aan de voorgevel voorzien van een wit geschilderde pleisterlaag met aan de onderzijde een geschilderde, grijze plint. In de gevel zijn ter plaatse van de balklaag van de zoldervloer en ter plaatse van de kapspanten muurankers zichtbaar. Tegen de gevel bevinden zich twee platen voorzien van scharnieren. Mogelijkerwijs functioneren deze als luik voor een achterliggend venster.

Draagconstructie

Achtergevel

De draagconstructie van het pand is vanaf de straat niet waarneembaar. De tekening uit 1914 geeft een beeld van de constructie van de linker beuk. Een houten balklaag is overspannen tussen de zijgevels, daarop staan spanten met gebogen spantbenen.

Interieur

Tijdens deze opdracht was het interieur van het pand niet toegankelijk. Om een goed totaalbeeld van het pand te verkrijgen is het aan te bevelen om, indien mogelijk, het pand alsnog in zijn geheel te bekijken.

5.3 Kernwaarden • • • • •

Oriëntatie op de haven; Zadeldak haaks op de voorzijde; Kleinschaligheid (1 laag met kap); Functionele architectuur; Pakhuisfunctie. Rechter zijgevel

26

6. Industriehallen Dijkstraat 5-7

6.1 Bouwgeschiedenis In 1951 werd aan de Zomerdijkweg de eerste industriehal gebouwd voor de gemeentewerken van de gemeente Waalwijk. Naar verluid heeft de hal tijdens de Watersnoodramp van 1953 deels onder water gestaan. De gemeente Waalwijk verkoopt of verhuurt het pand al na enkele jaren aan de Nederlandse Stalen Veren Industrie van Gent & Co. N.V.

In 1970 wordt de aanvraag voor een trafohuisje achter de industriehallen goedgekeurd. Aan het einde van 1977 wordt voor de tweede industriehal eveneens een vergunning aangevraagd voor een uitbreiding aan de achterzijde. Hier wordt in tegenstelling van de uitbreiding bij de eerste hal gekozen voor een ander type dak. De industriehallen zijn dan nog steeds in gebruik door de Nederlandse Stalen Veren Industrie Van Gent & Co. N.V.

In 1955 vraagt Van Gent & Co een vergunning aan voor het maken van een plaatijzeren aanbouw aan de achterzijde van de industriehal. In 1958 vragen zij een vergunning aan voor het maken van een kantoor op de magazijnzolder in de industriehal. In 1957 breidt Van Gent & Co verder uit. Zij vragen samen met N.V. Gerolanda (in- en export van schoenen) een vergunning aan voor het bouwen van een fabrieksgebouw aan de Taxandriaweg 2. In 1959 wordt industriehal 1 te klein voor Van Gent en Co. Het pand wordt grondig aangepast en uitgebreid. Naast de bestaande hal wordt een tweede hal gebouwd. Beide hallen worden met elkaar verbonden door het (deels) verwijderen/ openen van de linker zijgevel van de eerste industriehal. Daarnaast worden bij deze verbouwing de kantoren, die nu nog intern zijn gelegen in de aanbouw tegen de rechter zijde, verplaatst naar de gevel. Hiervoor wordt de gevelindeling van zowel de voorgevel als van de rechter zijgevel aangepast, waardoor de nieuw gerealiseerde kantoren van meer daglicht worden voorzien. In 1961 wordt de achterzijde van de eerste industriehal uitgebreid met een aanbouw. Daarbij wordt een deel van de bestaande achtergevel verwijderd. Echter de deuren uit deze gevel worden hergebruikt in de nieuw te bouwen achtergevel. Daarbij wordt het schaaldak van de bestaande hal doorgetrokken naar de nieuwe achtergevel.

Beide verbouwingen worden ook nu gedaan in opdracht van Van Gent & Co. In dit jaar wordt ook de Taxandriaweg 2 verbouwd ten behoeve van meer ruimte.

27

Briefhoofd 1934 Van Gent &Co. Eerste Nederlandse Cambreurfabriek (cambreur is een onderdeel van een schoen.) Later werd dit de Stalenveren Industrie, mogelijk voor schoenspanners.

Briefhoofd 1951 Gerolanda. Centrale Fourniturenhandel en Schoenenhandel.

Officiele opening van de nieuwe fabriek Nederlandse Stalenveren Industrie Firma Van Gent & Co. 1951. (bron: SALHA)

Foto van de eerste industriehal, 1953. (bron: SALHA) 28

Tekening voor de aanvraag van de bouw van industriehal 1 in 1951 29

Tekening voor de aanvraag van de bouw van industriehal 1 in 1951

Tekeningen nieuwe situatie ten behoeve van de verbouwing van de kantoren en het aanpassen van de gevels. Datum 1959 BRON: www.salha.nl

Foto van beide industriehallen, 1959. (bron: SALHA) 30

Foto uit 1959

Tekeningen ten behoeve van de bouw van industriehal 2 tegen de bestaande industriehal. Datum 1959 31

Tekeningen ten behoeve van de bouw van industriehal 2 tegen de bestaande industriehal. Datum

Tekeningen ten behoeve van de bouw van industriehal 2 tegen de bestaande industriehal. Datum 1959 32

Tekeningen ten behoeve van de bouw van industriehal 2 tegen de bestaande industriehal. Datum

Tekeningen bestaande situatie ten behoeve van de verbouwing van de kantoren en het aanpassen van de gevels. Datum 1959 BRON: www.salha.nl

Tekeningen nieuwe situatie ten behoeve van de verbouwing van de kantoren en het aanpassen van de gevels. Datum 1959 33

6.2 Analyse en beschrijving Situering

De industriehallen liggen aan de voormalige Zomerdijkweg, de huidige Zomerdijksestoep. Het kavel van de hallen wordt aan deze zijde afgesloten door een laag metselwerk muurtje met ter plaatse van de entree, en mogelijk ook de voormalige entree, een hek. Doordat de weg voor deze hallen in de loop van de jaren meer naar het westen verplaatst is, is een driehoekig terrein met 'voortuin' voor de panden ontstaan. Dit ruimte wordt gebruikt als toegangsweg en parkeerplaats. De aanbouw rechts van industriehal 1 staat evenwijdig aan de Dijkstraat. De achterzijde van de hallen ligt aan een binnenstraat, tussen dit pand en de achterzijden van de panden aan de onevenzijde van de Gedempte Haven. Oorspronkelijk werd de grens van de achtergevel bepaald door een slag van het slagenlandschap (en tevens de gemeentegrens tussen Waalwijk en Besoyen). De linker zijgevel van de tweede hal vormt samen met het pand aan de Taxandriaweg eveneens een binnenstraat. Het binnengebied is in de loop van de jaren steeds verder bebouwd geraakt.

Voorgevel aan de voormalige Zomerdijkweg.

Exterieur

De industriehallen bestaan uit twee rechthoekige hallen die tegen elkaar zijn geplaatst. Beide hallen zijn voorzien van een schaaldak met een lichtstraat ter plaatse van de noklijn. Tegen de rechter zijde van oudste hal bevindt zich een eenlaags aanbouw met platdak. Tegen de achterzijde van de tweede hal is een aanbouw met zadeldak geplaatst. Tussen deze aanbouw en de uitbouw aan de achterzijde van industriehal 1 bevindt zich een traforuimte van een laag met plat dak. Voorgevel De voorgevel van industriehal 1 heeft, in tegenstelling tot de tekening uit 1951, een asymmetrische gevelindeling. Het rood/ bruine metselwerk, opgetrokken in een soort van halfsteens verband, wordt aan de bovenzijde beëindigd met een ‘rondlopend’ overstek steunend op houten klossen. Aan Muurtje met hekwerk voor de voorgevels van industriehal 1 en 2 34

de onderzijde heeft de gevel een plint van afwijkende steen met rollaag. Het metselwerk wordt boven de vensters ondersteund door een latei gecombineerd met een metselwerk rollaag. Tussen de vensters op de begane grond en de verdieping is in het metselwerk een versiering aangebracht van baksteen en crèmekleurige tegels. De asymmetrische indeling van de gevel is ontstaan in 1954 toen de rechter entree werd vervangen door een aantal kantoren. Ten behoeve van daglicht zijn drie nieuwe vensters toegevoegd, waarbij een bestaande deur en venster zijn vervallen. In de loop van de jaren zijn ook bij verschillende vensters kozijnen en ramen (deels) vervangen. Tot de originele vensters behoren de vensters op de begane grond aan weerszijden van de centrale middenas en de achtruitsvensters met slanke kozijnen en valraam op de verdieping links van deze as. Ook de dubbele houten deur met zijn geprofileerde gehengen en de ronde vensters met diagonale, dubbele roeden behoren tot de oorspronkelijke vensters, zowel qua materialisering als qua detaillering. Het kleine venster geheel links, naast de deur, is eveneens terug te vinden op de tekeningen uit 1951. Het betreft een vensters met een metselwerk sierlijst en een eenvoudig houten kozijn met raam en dievenijzer. De kozijnen en ramen van de overige vensters zijn in de loop van de jaren aangepast.

Voorgevel van industriehal 1. Geel omkaderd: aangepaste gevelindeling. Wit omkaderd: aangepaste ramen en raamindeling. Oranje: symmetrie-as

De voorgevel van industriehal 2 heeft een vormentaal, die sterk overeenkomt met de architectuur van industriehal 1, zowel qua materialisering als qua detaillering. Het ontwerp van deze gevel is soberder uitgevoerd dan dat van industriehal 1 door het ontbreken van de versiering in het metselwerk en door de keuze van een beperkter aantal typen vensters. Zo zijn de vensters op de begane grond gelijk aan de vensters van de verdieping. De vensters bij deze gevel zijn in de loop van de jaren slechts in beperkte mate aangepast, waardoor het beeld van de gevel uit 1959 nog goed afleesbaar is.

Voorgevel van industriehal 2. De indeling is ongewijzigd. 35

Detail opname van de aansluiting van de voorgevel van industriehal 1 met de aanbouw. Bij de aansluiting van de gevel met het dak heeft de hal een schouderstuk. Boven de aanbouw zijn de zijlichten in de rechter zijgevelVoorgevel zichtbaar.van industriehal 2

Detailopname van de latei boven een van de vens vensters en metselwerk ornamentiek (hal 1)

vensters industriehal 2

latei boven een van de vensters

venster (hal 1)

Detailopname van een van de vensters in de voorgeve

van de latei boven een van de vensters Detailopname van de vensters van industriehalDetailopname 2 Detailopname van de vensters en de versiering van industriehal 1

36

Detailopname van de het dakoverstek. Op deDakoverstek, klossen zijn onder de huidige verflaag meerder voorgevel met schouderstuk, aansluiting met de De deuren van industriehal 1 en 2 zijn hetzelfde uitgevoerd op de klossen zijn onder de huiaanbouw (hal 1)van de aansluiting van de voorgevel van industriehal 1 met de aanbouw.kleurtinten Detail opname Bij de zichtbaar. dige verflaag meerdere kleurtinten zichtbaar. 1) aansluiting van de gevel met het dak heeft de hal een schouderstuk. Boven de aanbouw zijn de Detailopname(hal van de het dakoverstek. Op de klos

De spaarvelden tussen deze muurdammen zijn over de volledig van een venster met stalen kozijnen. Boven de vensters is een r onderzijde van het vensters bevindt zich een keramiek raamdor spaarveld ‘gevuld’ met metselwerk in halfsteens verband. Een v venster een deur. Op twee plaatsen is de indeling van het spaar de loop van de jaren aangepast. Hierbij is het venster in de bree houten deur geplaatst. Een deel van het spaarveld is hierbij opg Linker zijgevel De linker zijgevel van het complex wordt gevormd door de zijgevel van industriehal 2. Deze metselwerk gevel, opgetrokken in dezelfde steen als de voorgevel, bestaat uit muurdammen en spaarvelden. Zowel de muurdammen als de spaarvelden hebben een qua steen afwijkende plint met rollaag. De muurdammen zijn onderdeel van de constructie en voeren de krachten van de gelamineerde liggers naar de onderliggende fundering. De spaarvelden tussen deze muurdammen zijn over de volledige breedte aan de bovenzijde voorzien van een venster met stalen kozijnen. Boven de vensters is een rollaag aangebracht. Aan de onderzijde van het vensters bevindt zich een keramiek raamdorpel. Aan de onderzijde is het spaarveld ‘gevuld’ met metselwerk in halfsteens verband. Een van de spaarvelden heeft onder het venster een deur. Op twee plaatsen is de indeling van het spaarveld en het bijbehorende venster in de loop van de jaren aangepast.

Hierbij is het venster in de breedte ingekort en is een dubbele houten deur geplaatst. Een deel van het spaarveld is hierbij opgevuld met een afwijkende steen. Achtergevel De achtergevel bestaat uit meerdere delen. De achtergevel van industriehal 1 is 1961 gebouwd. Hierbij zijn, volgens de tekening, twee deuren hergebruikt uit de bestaande, afgebroken achtergevel. De in 1961 gebouwde gevel is in dezelfde stijl uitgevoerd als de voorgevel, waarbij echter gekozen is voor een sterk versoberde variant. Bij deze verbouwing is ook de aanbouw tegen de rechter zijgevel aan de achterzijde verlengd.

De zijgevel van industriehal 2 en de aanbouw tegen de achterzijde vormen de linker zijgevel. Geel kader: aanpassing van de gevelindeling.

De zijgevel van industriehal 2 en de aanbouw tegen de achterzi hallencomplex.

De achtergevel van industriehal 2 wordt gevormd door de uitbouw uit 1977 tegen deze hal. Bij de bouw van deze aanbouw is de bestaande gevel van industriehal 2 opgehoogd, waardoor er een rand is ontstaan die boven het dak uitkomt.

Oorspronkelijke gevelindeling en venster met stalen ramen. 37

in 1961 gebouwde gevel is in stijl van de voorgevel, waarbij echter gekozen is voor een sterk versoberde uitvoering. Bij deze verbouwing is ook de aanbouw tegen de rechter zijgevel aan de achterzijde verlengd. De achtergevel van industriehal 2 wordt gevormd door de uitbouw uit 1978 tegen deze hal. Bij de bouw van deze aanbouw is de bestaande gevel van industriehal 2 opgehoogd, waardoor er een rand is ontstaan die boven het dak uitkomt. De achtergevel van de aanbouw achter industriehal 2

Op de foto de verhoging van het dak van de achtergevel.

Op de foto de verhoging van het dak van de achtergevel

Aansluiting voorgevel met schouderstuk, zijgevel en goot. 38

De achterzijde van industriehal 1 is in 1966 verlengd.

De achterzijde van industriehal 1 is in 1966 verlengd.

De achtergevel van de aanbouw achter industriehal 2.

is een metselwerk plint met rollaag toegepast. Het dak heeft e Bij de verbouwing in 1954 is de gevelindeling gewijzigd ten beho gootklossen. achterliggende kantoren. Hierbij is gekozen voor een staand ven Bij de verbouwing in 1954de is de gevelindeling gewijzigd ten originele vensters behoort entreedeur met bovenlicht en beh die achterliggende kantoren. Hierbij is gekozen voor een staand ve met bijzonder toog boven de vensters. originele vensters behoort de entreedeur met bovenlicht en di met bijzonder toog boven de vensters. Rechter zijgevel De rechter zijgevel van het complex wordt gevormd door de 1 laags zijgevel van de aanbouw tegen industriehal 1. Deze metselwerk gevel is opgetrokken in dezelfde steen als de voorgevel en ook hier is een metselwerk plint met rollaag toegepast. Het dak heeft een klein overstek met houten gootklossen. Bij de verbouwing in 1954 is de gevelindeling gewijzigd ten behoeve van meer daglicht in de achterliggende kantoren. Hierbij is gekozen voor een staand venster met een vierdeling. Tot de originele vensters behoort de entreedeur met bovenlicht en dievenijzers en de kleine hoge vensters met toog boven de vensters.

Draagconstructie

De beide industriehallen met schaaldak hebben een draagconstructie van gelamineerde spanten met stalen trekstangen. Deze spanten rusten op metselwerk muurdammen/ penanten in de gevel. De gordingen en de wind- De rechter zijgevel wordt gevormd door de zijgevel van de aanb De rechter zijgevel wordt gevormd door de zijgevel van de aanbouw tegen industriehal 1. verbanden zijn eveneens van hout. De gelamineerde spanten zijn van het type/ merk Nemaho. Deze afkorting staat voor de (Eerste) Nederlandsche Maatschappij voor Houtconstructies (1921-2009). De Nemaho was gespecialiseerd in het maken van gelijmde houten spanten die dienden als dragende constructies van uiteenlopende gebouwen. De spanten hadden vaak enorme afmetingen. Het transport ervan was spectaculair en geschiedde onder ruime publieke aandacht. Het bedrijf exporteerde zijn spanten vanaf 1935 over de hele wereld.

De rechter zijgevel wordt gevormd door de zijgevel van de aan

Interieur

Industriehal 1 heeft een rechthoekige plattegrond met aan de achterzijde een aantal, van de grote open ruimte, afgesloten ruimtes. Door de grote overspanning van de gelamineerde spanten is de plattegrond vrij van kolommen of andere obstakels. De vloer is voorzien van basalttegels. In het dak bevindt zich een grote lichtstraat. Tegen de voorgevel bevindt zich de kantoorruimte, zoals gemaakt in 1958.

39

Detail opname van de entree en de naast gelegen kleinere vensters met ingemetselde toog boven het venster.

geschiedde onder ruime publieke aandacht. Het hele wereld. BRON: https://nemaho-historie.nl/

De toegang tot deze hal is via de aanbouw. Deze aanbouw is aan de voorzijde voorzien van kantoren, die ontsloten worden via een gang. Aan de ander zijde van de entree bevinden zich ruimtes die tijdens de opname niet toegankelijk waren. Industriehal 2 heeft eveneens een rechthoekige plattegrond, die breder is dan de naastgelegen hal. Hierdoor was een nog grotere overspanning noodzakelijk. Het interieur van industriehal 2 heeft een vrije plattegrond. Tegen de voor­gevel is ook in deze hal een verdieping gebouwd. Deze hal heeft behalve een lichtstraat in het midden van het dak ook nog een lichtstraat ter plaatse van de beide zijgevels.

6.3 Kernwaarden • • • •

•

40

geschiedde onder ruime publieke aandacht. Het bedrijf exporteerde zijn spanten vanaf 1

Schaaldaken met bijbehorende constructie van gelamineerde spanten; hele wereld. De houten Nemahospanten met trekstangen rus Zijgevels met dragende penanten en spaarvelden; Vrije plattegrond zonder kolommen; BRON: https://nemaho-historie.nl/ Het interieur van industriehal 1 met in het schaaldak een lichtstraat. Contrast tussen voorzijde - achterkant. Voorzijde gericht naar de Zomerdijksestoep, representatief, symmetrisch van opzet, gericht op klanten en voorzien van een "voortuin" met hek en muurtje. Achterzijde ligt aan een binnenstraat, gericht op toeleveranciers, etc. Onderdeel van de ontwikkeling van het industriegebied.

De houten Nemahospanten met trekstangen rusten op de metselwerk penanten

Ook de windverbanden en gordingen zijn

uitgevoerd in hout. Ook de windverbanden en gordingen zijn uitgev

De houten Nemahospanten met trekstangen rusten op de metselwerk penanten

In de rechter zijgevel van industriehal 1 bevinden zich h Het interieur van industriehal 1 met de verdieping het kantoor uit 1958

De gang met kantoren in de aanbouw tegen de rechter zijgevel van industriehal 1. De voormalige gevel tussen industriehal 1 en 2 is dichtgezet met roldeuren. Boven deze deuren zijn nog sporen zichtbaar van de dichtgezette vensters in deze gevel, gezien vanuit hal 1.

De vloer met basalttegels (hal 1).

De voormalige gevel tussen industriehal 1 en 2 is dichtgezet met roldeuren. Boven deze deuren zijn met basalttegels nog sporen zichtbaar van de dichtgezette venstersDe in vloer deze gevel.

In de rechter zijgevel van industriehal 1 bevinden zich hoog geplaatste langwerpige vensters. 41

De gang met kantoren in de aanbouw tegen

De entree gezien van binnenuit (hal 1).

De met kantoren in de aanbouw tegen de rechter zijgevel van industriehal 1. degang rechter zijgevel van industriehal 1.

De entree gezien van binnenuit.

De lichtstraat in industriehal 2 heeft een ander constructie principe dan die in de naast gelegen oudere hal. In het midden van het spant zijn de koppel-/ verbindingsstukken zichtbaar.

De deur in de voorgevel gezien van binnenuit.

De lichtstraat in industriehal 2 heeft een ander constructie princ oudere hal. In het midden van het spant zijn de koppel-/ verbind

De verdieping aan de voorzijde van hal 2.

Het interieur van industriehal 2 gezien vanaf de voorzijde van de hal.

Het interieur van industriehal 2 gezien vanaf de voorzijde van de

42

De verdieping wordt ondersteund door slanke metalen kolommen die in 1959 zijn geleverd en geplaatst door de stalen veren industrie. (hal 2)

De deur in de voorgevel gezien van binnenuit. (hal 2)

De deur de voorgevel van binnenuit. De verdieping aan de voorzijde van de hal wordt ondersteund door in slanke metalen gezien kolommen. Deze

Tekening constructie industriehal 1, 1951

Detailtekening zakgoot, 1959 (bron: SALHA) 43

Het interieur van industriehal 2 gezien vanaf de voorzijde van de hal. Zakgoot tussen de industriehallen.

Aansluiting spant en kolom. Op de kolom ligt de zakgoot tussen de industriehallen.

De lichtstraat in industriehal 2 is, vanwege de koppel-/ verbindingsstukken in het midden, anders geconstrueerd dan die in hal 1.

7. Fabrieksgebouw Taxandriaweg 2

7.1 Bouwgeschiedenis

Voor het ontwerp van het pand bestaan er in het archief twee verschillende tekeningensets mét stempel van de gemeente Waalwijk. De eerste set, gestempeld door de gemeente op dec ’56, betreft een eenlaags pand. De tweede set, gestempeld op 7.1.’57, betreft een eenlaags volume met aan de straatzijde over de gehele breedte een opbouw. De vergunning is aangevraagd voor de Nederlandse Stalen Veren Industrie van Gent en Co N.V. Gerolanda te Waalwijk. Deze stalen veren industrie zal uiteindelijk meerdere panden in dit gebied in gebruik nemen, zoals onder andere de naast gelegen industriehallen met schaaldaken. In 1961 is ook de andere zijde van het gebouw over de gehele breedte voorzien van een opbouw. Daarbij is qua architectuur, materialisering en detaillering voort ontworpen op de al aanwezige bebouwing.

Foto 1966 (bron: SALHA)

Foto uit 1966 BRON: www.salha.nl 3. Beschrijving en analyse industriehallen Situering Het pand staat op een terrein met meerdere indust riële panden. De voorzijde is gesitueerd richting de Taxandriaweg, die lager is gelegen dan het indust rieterrein. Door middel van een trap, gebouwd in 1966, is de hoofdentree met de lager gelegen Taxan driaweg verbonden. De rechter zijgevel is gesitueerd op de Zomerdijksestoep. Echter deze gevel past niet in de rooilijn van de naast gelege n industriehallen. De achtergevel vormt samen met de zijgevel van de industriehallen een binnen gebied. Dit gebied is in de loop van de jaren steeds verder bebouwd geraakt.

Foto 2020 44

Tekening voor de aanvraag van een eenlaags pand; dec 1956 (bron: SALHA) 45

Op 7.1.1957 is de tekening voor de aangepaste aanvraag met verdieping goedgekeurd. (bron: SALHA) 46

Tekening uit 1961 behorende bij de aanvraag voor de dakopbouw. (bron: SALHA) 47

7.2 Beschrijving en analyse fabrieksgebouw Situering

Het pand staat op een terrein met meerdere industriële panden. De voorzijde is gesitueerd richting de Taxandriaweg, die lager is gelegen dan het industrieterrein. Door middel van een trap, gebouwd in 1966, is de entree met de lager gelegen Taxandriaweg verbonden. De rechter zijgevel is gesitueerd op de Zomerdijksestoep. Echter de bouwmassa van het fabrieksgebouw volgt de Taxandriaweg en is gedraaid ten opzichte van de overige panden in het gebied. De achtergevel vormt samen met de zijgevel van de industriehallen een binnengebied. Dit gebied is in de loop van de jaren steeds verder bebouwd geraakt.

Voorgevel aan de Taxandriaweg.

Tekening trap,waarmee 1966. (bron: SALHA) en de hoofdentree met elkaar worden verbonden. Tekeningvan van de de trap de Taxandriaweg 48

BRON: www.salha.nl

Hoofdentree met entreetrap (1966)

Exterieur

De fabrieksruimte bestaat uit een tweelaags bebouwing met platdak. Aan de zijde van de Taxandriaweg bevindt zich tegen het midden van de gevel een kleine aanbouw met daarvoor een trap. Deze elementen vormen samen het accent voor de centraal gelegen entree van het pand. Het rood/ bruine metselwerk is opgetrokken in halfsteensverband. Aan de bovenzijde is het gebouw voorzien van een licht geprofileerde daklijst. Voorgevel De voorgevel van het pand aan de Taxandriaweg 2 heeft een symmetrische indeling met centraal in het midden een accent voor de entree. De tweelaags gevel is opgebouwd uit smalle muurdammen met daartussen spaarvelden, beide lopen door over de beide lagen van het gebouw. De stalen vensters in de spaarvelden vormen per twee een paar met daarboven een betonnen latei. De beide buitenste spaarvelden en muurdammen zijn afwijkend qua maat en invulling, maar hebben eenzelfde materialisering en detaillering.

Vensters in de voorgevel.

Rechter zijgevel De rechter zijgevel van het pand heeft een asymmetrische gevel. De gevel is in twee fasen tot stand gekomen. In het oorspronkelijke deel zijn elemenRechter zijgevel (west) ten gebruikt, die ook in de voorgevel terugkomen en die zichtbaar zijn op de tekening uit 1956/ 1957.

De rechter zijgevel van het pand heeft een asymmetrische geve gekomen. In het oorspronkelijke deel zijn elementen gebruikt, d en die zichtbaar zijn op de tekening uit 1956.

Rechter zijgevel 49

zijn hier de betonnen lateien boven de vensters van de begane lateien vormden de constructie voor het voormalige dak. Deze r en rechter zijgevel. De stalen vensters in de spaarvelden, zijn smaller uitgevoerd da maar hebben eenzelfde materialisering en detaillering als de ve aantal plaatsen is de indeling van vensters en deuren in de loop

Achtergevel (zuidgevel) De achtergevel is, gelijk aan de voorgevel, opgebouwd uit smalle muurdammen met daartussen spaarvelden, beide lopen door over de beide lagen van het gebouw. In tegenstelling tot de voorgevel zijn hier de betonnen lateien boven de vensters van de begane grond zwaarder uitgevoerd. Deze lateien vormden de constructie voor het voormalige dak. Deze rand is eveneens zichtbaar in de linker en rechter zijgevel. De stalen vensters in de spaarvelden, zijn smaller uitgevoerd dan de breedte van de spaarvelden, maar hebben eenzelfde materialisering en detaillering als de vensters in de overige gevels. Op een aantal plaatsen is de indeling van vensters en deuren in de loop van de jaren aangepast. Linker zijgevel (oost) De linker zijgevel van het pand heeft eveneens een asymmetrische gevel. De gevel is, gelijk aan de rechter zijgevel en de achtergevel, in twee fasen tot stand gekomen. De huidige vensters van het oorspronkelijke deel zijn eveneens zichtbaar op de tekening uit 1956. De dikke latei vormt ook hier de scheiding tussen bouwdeel uit 1957 en de opbouw uit 1961.

Draagconstructie

Achtergevel, in het midden ontbreekt een vensterstrook, daarachter was een trap en lift.

Linker zijgevel (oost)

De constructie van het pand betreft een betonconstructie met in het werk gestorte gewapende betonnen kolommen en balken. De betonnen balken De linker zijgevel van het pand heeft eveneens een asymmetris zijn opgelegd op de muurdammen in de voor en achtergevel. De eerrechter zijgevel en de achtergevel, in twee fasen tot stand geko ste verdiepingsvloer bestaat uit segmentvloer elementen van het model kwaaitaal. Een kwaaitaalvloer is een prefabvloer van gewapend beton. Deoorspronkelijke deel zijn eveneens zichtbaar op de tekening uit vloerdelen werden in Nederland veel toegepast tussen 1965 en 1983. De de scheiding tussen bouwdeel uit 1957 en de opbouw uit 1961. vloerendelen werden gemaakt door de firma Kwaaitaal uit Rotterdam. Het dak van de verdieping bestaat uit B.B.B. elementen, zowel het nieuwere deel uit 1961 als het oudere deel uit 1957.

Linker zijgevel. 50

Interieur

Het interieur van het pand wordt gekenmerkt door de op de meeste plaatsen in het zicht gelaten betonconstructie. Het pand heeft op de begane grond een rechthoekige plattegrond. Parallel aan de voorgevel bevindt zich in het midden van de plattegrond een rij kolommen. Op een aantal plaatsen is door middel van lichte scheidingswanden een ruimte afgezonderd. Achter de hoofentree is, centraal gelegen, de trap naar de verdieping gesitueerd. Het betreft een in het werk gestorte betonnen trap met hardstenen treden. De metalen balustrade heeft een eenvoudige versiering en een houten leuning. Op de verdieping heeft het pand een langwerpige plattegrond met, boven de kolommen op de begane grond, de voormalige buitengevel. Ook op deze verdieping is door middel van lichte scheidingswanden (waarvan enkele oorspronkelijk) een indeling gecreëerd. Geintegreerd daklicht in het daksysteem.

7.3 Kernwaarden

Contrast tussen voorzijde - achterkant. Voorzijde gericht naar de straat, representatieve gevel, symmetrisch van opzet, ornamenten, Draagconstructie gericht op klant. Achterzijde gericht op binnenstraat, gericht op toeleveranciers. De constructie van het pand betreft een betonconstructie met in het werk gestorte gewapende • Betonconstructie trap inin ontvangsthal); betonnen kolommen en balken. De betonnen balken zijn(inclusief opgelegd bijbehorende op de muurdammen de voor en • Oriëntatie op Taxandriaweg; achtergevel. De eerste verdiepingsvloer bestaat uit segmentvloer elementen van het model metvan dragende penanten spaarvelden; kwaaitaal. Een kwaaitaalvloer is• eenGevels prefabvloer gewapend beton. Deen vloerdelen werden in • 1965 Onderdeel van de ontwikkeling het industriegebied. Nederland veel toegepast tussen en 1983. De vloerendelen werdenvan gemaakt door de firma Kwaaitaal uit Rotterdam. Het dak van de verdieping bestaat uit B.B.B. elementen, zowel het nieuwere deel uit 1961 als het oudere deel uit 1957.

Uitsnede uit bouwtekening 51

BRON: www.salha.nl

•

Uitsnede uit bouwtekening, 1957 (bron: SALHA)

De betonconstructie met de verdiepingsvloer van segmentvloer elementen.

De voormalige buitengevel is na de verbouwing van 1961 een binnenwand geworden.

Kluisdeur op de verdieping. 52

Originele scheidingswand op de verdieping.

Trap met hardstenen treden.

8. Transformatiekader

Structuren

Het havenhoofd is van cruciaal belang voor de betekenis van het gebied. Elementen die de betekenis als havenhoofd (voormalig water en kade) afleesbaar maken hebben een hoge monumentwaarde. Bij de transformatie is het van belang dat deze elementen behouden blijven en dat het havenhoofd weer gaat functioneren als hart van het gebied. De Zomerdijkweg is van cruciaal belang voor de afleesbaarheid van het slagenlandschap en heeft daarom een hoge monumentwaarde. Hetzelfde geldt voor de richting van de haven, Hugo de Grootstraat, verkaveling, de rooilijnen van de gebouwen in het gebied en de voormalige grens tussen Waalwijk en Besoyen. Bij transformatie en herstructurering van het gebied is het van belang dat het resterende deel van de Zomerdijkweg en de overige lijnen van het slagenlandschap gerespecteerd worden. De Winterdijk en de onderbreking ter plaatse van de haven, is van cruciaal belang voor de betekenis van het gebied en heeft daarom een hoge waarde. Bij transformatie zou deze structuur herkenbaar moeten blijven.