Bijlage 2b Maatschappelijke ondersteuning Waalwijk in beeld

Maatschappelijke ondersteuning in beeld Een onderzoek naar de effecten en waarde van maatschappelijke ondersteuning in Waalwijk

Datum: Kenmerk: Opdrachtgever: Status:

11 februari 2022 XZ20220211 Gemeente Waalwijk Definitief

Auteurs:

drs. Wibout Dragt, Lauren Kerkhof MSc

Samenvatting In 2019 is de gemeente Waalwijk gestart met het inzetten van maatschappelijke ondersteuning. De gemeente Waalwijk heeft XpertiseZorg gevraagd Maatschappelijke Business Case (MBC) uit te voeren, om nader inzicht te verkrijgen in de maatschappelijke effecten van de maatschappelijke ondersteuning. Wat is maatschappelijke ondersteuning? De maatschappelijk ondersteuner ondersteunt de inwoner van de gemeente Waalwijk bij uiteenlopende hulpvragen met als doel dat de inwoner (weer) duurzaam zelfredzaam wordt, zodat de inwoner eigen regie heeft en ervaart. Het gaat om kortdurend trajecten: over het algemeen worden er vier tot zes gesprekken gehouden over maximaal een half jaar. De vroegtijdige betrokkenheid van maatschappelijke ondersteuning voorkomt verergering van problemen en de inzet van dure hulpverlening. De doelgroep van maatschappelijke ondersteuning is breed: elke inwoner van de gemeente Waalwijk, ongeacht leeftijd, culturele achtergrond of opleidingsniveau, wordt bediend. De maatschappelijk ondersteuners werken zonder verwijzing of beschikking, wat zorgt voor een laagdrempelige bereikbaarheid, beschikbaarheid en inzet. In dit onderzoek komen hierbij drie doelgroepen naar voren: de volwassen doelgroep, het voortgezet onderwijs en de complexe jeugd en jongeren.

Hoe hebben we dit onderzoek uitgevoerd? Het onderzoek is uitgevoerd door het verrichten van literatuurstudie, het afnemen van interviews bij samenwerkingspartners en deelnemers van de maatschappelijke ondersteuning en het uitvoeren van een verdiepende analyse naar (maatschappelijke) kosten en baten. De waarde van de maatschappelijke ondersteuning illustreren we in de rapportage met een aantal praktijkverhalen, die we hebben opgetekend door middel van de interviews met deelnemers. Aan de hand van deze praktijkverhalen hebben we verschillende effectgebieden gedefinieerd en gekwantificeerd. Wat levert maatschappelijke ondersteuning op? De praktijkverhalen zijn lezenswaardig. Ze illustreren de bijdrage van maatschappelijke ondersteuning in het leven van een inwoner. Naast de waarde die de maatschappelijke ondersteuning heeft op persoonlijk gebied, zien we ook (financieel) besparingspotentieel op het gebied van het voorkomen van kosten van Wmo-begeleiding, kosten van de maatschappelijke opvang (door minder instroom), inzet van jeugdzorg, kosten van uithuiszettingen en de inzet van de Participatiewet. In totaal komt de geraamde financiële waarde van de inzet van maatschappelijke ondersteuning uit op 877.070 euro per jaar. De maatschappelijke ondersteuning kost ongeveer 412.187 euro per jaar (5,47 fte)1. De financiële waarde is als resultaat dan circa twee keer zo groot als de kosten.

1

Er is gerekend met gegevens uit 2020 omdat dit de gegevens van een volledig kalenderjaar betreft en ten tijde van het onderzoek (november/december 2021) compleet beschikbaar waren.

1

Wat werkt goed en wat zijn ontwikkelpunten? In ons onderzoek naar de effecten en waarde daarvan, hebben we ook een aantal werkende principes en ontwikkelpunten opgetekend. Deze werkende principes zijn bijvoorbeeld de snelle inzetbaarheid, het bieden van een luisterend oor, de kennis van- en samenwerking met het voorliggend veld en de advies- en consultatiefunctie die de maatschappelijk ondersteuners bieden aan de samenwerkingspartners. Deze werkende principes zorgen er onder andere voor dat hulpvragen snel en bij de juiste partij worden opgepakt en dat escalatie van problematiek wordt voorkomen. Een aantal ontwikkelpunten die we hebben gevonden liggen bijvoorbeeld op het gebied van (nog) meer outreachend te werk gaan, een duidelijkere profilering naar buiten en de mogelijkheid om (lichte) indicaties af te geven.

2

Inhoud Samenvatting ................................................................................................................ 1 1. Inleiding ................................................................................................................... 5 1.1 Doel van het onderzoek ................................................................................................... 5 1.2 Onderzoeksmethodiek ..................................................................................................... 6 1.3 Leeswijzer ........................................................................................................................ 6 2. Maatschappelijke context ........................................................................................... 8 3. Achtergrond en werkwijze .........................................................................................12 3.1 Maatschappelijke ondersteuning ................................................................................... 12 3.2 Aanpak en traject ........................................................................................................... 12 3.3 Cijfermatige achtergrond maatschappelijke ondersteuning ........................................... 14 4.

Effecten ...................................................................................................................16 4.1 Mentale gezondheid ...................................................................................................... 16 4.2 Sociale relaties ............................................................................................................... 18 4.3 Scheidingsproblematiek................................................................................................. 19 4.4 School en werk............................................................................................................... 20 4.5 Van thuisloos naar thuis ................................................................................................. 23 4.6 Zelfredzaamheid en eigen regie .................................................................................... 25 4.7 Preventie en vroegsignalering........................................................................................ 26 4.8 Het creëren van randvoorwaarden voor behandeling of begeleiding ............................ 28 4.9 Sneller werken en sneller schakelen met samenwerkingspartners .................................. 29 5.

Conclusie .................................................................................................................32 5.1 Besparingspotentieel ..................................................................................................... 32 5.2 Conclusie ....................................................................................................................... 33 6. Reflectie ..................................................................................................................35 6.1 Reflectie vanuit de onderzoekers ................................................................................... 35 6.2 Aanbevelingen vanuit de respondenten ........................................................................ 35

Bijlage 1: Deelnemers onderzoek ........................................................................................ 38 Bijlage 2: Praktijkverhalen deelnemers maatschappelijke ondersteuning............................. 39

3

1. Inleiding

4

1. Inleiding In 2019 is de gemeente Waalwijk gestart met het inzetten van maatschappelijke ondersteuning. De ondersteuning bestaat uit drie lijnen2: • maatschappelijke ondersteuning die zich richt op de volwassen doelgroep; • maatschappelijke ondersteuning die zich richt op het voortgezet onderwijs; • maatschappelijke ondersteuning die zich richt op complexe jeugd en jongeren.

“Een maatschappelijk ondersteuner helpt je verder te komen. Hij of zij staat voor je klaar en denkt met je mee. De maatschappelijk ondersteuner gaat samen met jou op zoek naar wat mogelijk is. Een maatschappelijk ondersteuner helpt bijvoorbeeld bij zorgen of vragen over geld, vragen over opgroeiende kinderen, plotselinge, grote veranderingen in je leven, weinig sociale contacten of niet goed weten hoe je je geld moet besteden. Het kan ook zijn dat het gewoon even niet zo goed met je gaat, maar dat het nog onduidelijk is wat er aan de hand is.”3

De gemeente Waalwijk wil graag onderzoeken wat de maatschappelijke effecten zijn van maatschappelijke ondersteuning. Met andere woorden: wat levert de maatschappelijke ondersteuning op voor de inwoner en voor de maatschappij? De gemeente Waalwijk heeft XpertiseZorg gevraagd een Maatschappelijke Business Case uit te voeren om dit in kaart te brengen.

1.1 Doel van het onderzoek

Een Maatschappelijke Business Case richt zich op het in beeld brengen van de waarde van een dienst of product, afgezet tegen de kosten. Het doel van dit onderzoek is het in kaart brengen en zichtbaar maken van de waarde en effecten die de maatschappelijk ondersteuners bereiken. Dit onderzoek beoogt geen wetenschappelijke onderbouwing noch een evaluatie te zijn van de maatschappelijke ondersteuning. Dit effectonderzoek is exploratief van aard en betreft een combinatie tussen een verkennend en beschrijvend onderzoek, waarbij gebruik is gemaakt van zowel kwantitatieve- als kwalitatieve methodes. Het onderzoek kan eveneens dienen als basis voor een professionele dialoog: Wat zijn ‘werkende principes’? En wat zijn mogelijke ontwikkelpunten?

2

3

Per februari 2022 is er ook maatschappelijke ondersteuning voor primair onderwijs gestart; in deze rapportage is deze recent gestarte vorm niet meegenomen. Waalwijzer, Maatschappelijke ondersteuning, via: https://www.waalwijzer.nl/maatschappelijke-ondersteuning

5

1.2 Onderzoeksmethodiek

Het onderzoek is uitgevoerd door het verrichten van literatuurstudie, het afnemen van interviews en het uitvoeren van een verdiepende analyse naar (maatschappelijke) kosten en baten. Het onderzoek kent drie stappen: 1. Het verrichten van literatuurstudie, waaronder het bestuderen van documenten en data van de maatschappelijk ondersteuners, zoals jaarverslagen, infographics, etc. 2. Het afnemen van interviews bij (oud) deelnemers, maatschappelijk ondersteuners en stakeholders of andere samenwerkingspartners. Deze stap lichten we in paragraaf 1.2.1 kort toe. 3. Het uitvoeren van verdiepende analyse naar (maatschappelijke) kosten en baten, door middel van literatuuranalyse op het gebied van de gevonden effecten 1.2.1 Interviews Om kennis te verwerven over de waarde en betekenis die de maatschappelijk ondersteuners bieden voor zowel hun deelnemers alsook voor de maatschappij en samenwerkingspartners, hebben we verschillende (oud) deelnemers, maatschappelijk ondersteuners en stakeholders gesproken in de vorm van interviews. De interviews zijn fysiek en digitaal afgenomen, middels een semigestructureerde vragenlijst.

In totaal zijn er zestien interviews gevoerd voor dit onderzoek: • Negen interviews met (oud) deelnemers van de maatschappelijke ondersteuning; • Drie interviews met de maatschappelijk ondersteuners (één interview voor elk van de doelgroepen volwassenen, voortgezet onderwijs en complexe jeugd en jongeren); • Acht interviews met stakeholders en andere partners die in aanraking komen of samenwerken met de maatschappelijk ondersteuners.

1.3 Leeswijzer

In hoofdstuk 1 heeft u zojuist de aanleiding, het doel en de methodiek van het onderzoek gelezen. In hoofdstuk 2 beschrijven we de maatschappelijke context van de maatschappelijke ondersteuning. Vervolgens beschouwen we in hoofdstuk 3 de werkwijze van de maatschappelijke ondersteuning. In hoofdstuk 4 kijken we vanuit het perspectief van de cliënt/betrokkene en schetsen we de waarde die zij (hebben) ervaren op het gebied van maatschappelijke ondersteuning. Aan de hand van verschillende casuïstieken schetsen we daarmee een beeld van de doelgroep en problematiek, maar ook van de oplossing en het effect dat de maatschappelijk ondersteuners kunnen bieden. Tot slot eindigen we met onze conclusie in hoofdstuk 5 en een reflectie vanuit het de diverse deelnemers en samenwerkingspartners in hoofdstuk 6.

6

2. Maatschappelijke context

7

2. Maatschappelijke context De kijk op onze samenleving is aan het veranderen, net zoals de rol van de overheid en burgers in de samenleving. De kosten van de zorg stijgen, we hebben te maken met vergrijzing en we staan voor uitdagingen zoals een tekort aan zorgpersoneel. Echter, we leven ook in een tijd van innovatie en transitie. Het is noodzakelijk dat verschillende domeinen en organisaties intensief samen gaan werken, dat we meer preventief gaan werken en dat we meer gebruik gaan maken van de digitalisering, bijvoorbeeld door middel van online consulten en EHealth. Hieronder gaan we dieper in op een aantal van de ontwikkelingen die we zien in de maatschappij: Het complexe systeem van het sociaal domein Per 1 januari 2015 hebben de decentralisaties van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) ,de Jeugdwet en de Participatie hun beslag gekregen met de verwachting dat gemeenten maar maatwerk zouden kunnen bieden en integraler kunnen werken dan het Rijk. Uiteindelijk zou dit moeten leiden tot efficiëntere en effectiever dienstverlening, meer participatie van burgers, een zorgzame samenleving en een helder en houdbaar stelsel.

Uit een evaluatie van het Sociaal en Cultureel Planbureau4 blijkt echter dat gemeenten nog geen betere resultaten behalen dan het Rijk. Er is bijvoorbeeld nog steeds sprake van een woud aan actoren, regelingen en voorzieningen waarin een ieder gemakkelijk kan verdwalen. Daarnaast blijkt het niet altijd mogelijk te zijn om een beroep te doen op de eigen kracht (zelfredzaamheid) en het sociaal netwerk van hulpvragers. Belemmeringen liggen onder andere bij de grenzen aan de mogelijkheden van informele hulp, bijvoorbeeld door vraagverlegenheid, overbelasting van reeds aanwezige mantelzorgers of het ontbreken van een sociaal netwerk. Zelfredzaamheid Zelfredzaamheid is het vermogen van mensen om zichzelf te redden op alle levensterreinen met zo min mogelijk professionele ondersteuning en zorg5. Mensen hebben het vermogen om dagelijkse activiteiten, bijvoorbeeld het vinden van een daginvulling, het bijhouden van administratie en het onderhouden van sociale relaties, zelfstandig te kunnen doen. Op deze manier zijn mensen onafhankelijk van anderen en kunnen zij de regie over hun eigen leven houden.

In de praktijk wordt zelfredzaamheid vaak gelijkgesteld aan eigen regie. Maar: eigen regie gaat om zelf kiezen en bepalen en zelfredzaamheid gaat om zelf doen6. Zelfredzaamheid vraagt dus niet alleen denkvermogen, maar ook ‘doenvermogen’ van burgers7. Echter, lang niet iedereen is hiertoe altijd in staat. Dat is de aanleiding dat het ministerie van VWS samen met zorg- en 4

5 6 7

Sociaal en Cultureel Planbureau, Sociaal domein op koers, via: https://www.scp.nl/publicaties/publicaties/2020/11/16/sociaal-domein-op-koers Zorg voor beter, Zelfredzaamheid, via: https://www.zorgvoorbeter.nl/zelfredzaamheid/ouderen Movisie, Eigen regie, via: https://www.movisie.nl/artikel/eigen-regie-wat-weten-we-waar-staan-we WRR (2017) Weten is nog geen doen. Een realistisch perspectief op redzaamheid

8

welzijnsprofessionals de omstandigheden wil aanpakken die invloed hebben op het doenvermogen van mensen8. Het gedachtegoed van Positieve Gezondheid kan daarbij helpen. Positieve Gezondheid Het denken over gezondheid en ziekte is de laatste jaren sterk aan het veranderen. Lange tijd werd een goede gezondheid alleen gezien als de afwezigheid van ziekte en werd enkel gekeken naar de ziekte of de klacht van een persoon. De visie op Positieve Gezondheid stelt juist dat het belangrijk is om ook te kijken naar het welbevinden en de veerkracht van deze persoon. Machteld Huber introduceerde dit concept in 2012 in Nederland als een bredere invulling van gezondheid, uitgewerkt in zes dimensies: • Lichaamsfuncties • Mentaal welbevinden • Zingeving • Kwaliteit van leven • Meedoen • Dagelijks functioneren

Juist door het inzetten van interventies buiten het ‘standaard’ gezondheidsdomein kan gezondheidswinst worden geboekt. In het gedachtegoed van Positieve Gezondheid worden professionals uitgedaagd om breder te kijken dan hun eigen expertisegebied9. Zo kan een interventie op gebied van schuldhulpverlening soms een beter startpunt zijn voor het verbeteren van de gezondheid dan een interventie die zich alleen richt op een gezondere leefstijl. Preventie Voorkomen is beter dan genezen: dat is het uitgangspunt van preventie. Preventie is geen nieuw verschijnsel. Al in de 19e eeuw kwam het inzicht om via hygiënische maatregelen besmettelijke volksziekten aan te pakken (bijv. door middel van aanleg van riolering).

De laatste jaren wordt er veel meer ingezet op preventie. De rol van preventie is in de afgelopen jaren hoger op de agenda gezet door verschillende bestuurders en maatschappelijke organisaties. Het Nationaal Preventieakkoord is hier een zichtbaar resultaat van10. De Nederlandse Zorgautoriteit ziet zelfs voor zich dat preventie in 2025 een rol speelt bij de gezondheid van elke burger11. Er zijn verschillende vormen van preventieve inzet: denk aan schuldpreventie door samenwerking tussen woningcorporaties, gemeenten, zorgverzekeraars en/of 8

9

10 11

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Gezondheid breed op de agenda, Landelijke nota gezondheidsbeleid 2020-2040 Huber, M. en Jung, H.P. (2015) Persoonsgerichte zorg is gebaat bij kennis van ziekte en van gezondheid. Een nieuwe invulling van gezondheid, gebaseerd op de beleving van de patiënt: ‘Positieve gezondheid’. In: Bijblijven – Praktische huisartsgeneeskunde 31, p. 589–597 TK 2018 – 2019, 32 793, nr. 339 Zorgvisie, Selectieve preventie: samen investeren in de toekomst van de zorg, via: https://www.zorgvisie.nl/blog/selectieve-preventie-samen-investeren-in-de-toekomst-van-de-zorg/

9

andere kredietverstrekkers of aan collectieve interventies zoals burgerinitiatieven en informele buurtnetwerken12. Een van de belangrijkste doorbraken op gebied van preventie is dat leefstijlgerichte en preventieve interventies sinds 2019 (deels) uit de Zorgverzekeringswet (Zvw) worden gefinancierd. De bedoeling is om preventieve interventies steeds meer te gaan bekostigen vanuit de Zvw. Dit hangt ook samen met de visie van het kabinet dat zorg anders en minder vrijblijvend moet worden georganiseerd om de ‘Juiste Zorg op de Juiste Plek’ verder te stimuleren. De essentie van het programma ‘Juiste Zorg op de Juiste Plek’ is het voorkomen, verplaatsen en vervangen van zorg. Denk aan: • het voorkomen van onnodige dure of overbodige zorg door bijvoorbeeld meer preventieve inzet; • het verplaatsen van zorg dichter bij de vertrouwde leefomgeving van mensen; • het vervangen van zorg, bijvoorbeeld door andere vormen van zorg zoals EHealth of sociaal en maatschappelijk werk.

12

Werkplaatsen sociaal domein, De waarde van preventie in een veranderend sociaal domein, via: https://www.werkplaatsensociaaldomein.nl/sites/default/files/2021-07/De-waarde-van-preventie-in-een-veranderendsociaal-domein.pdf

10

3. Achtergrond en werkwijze

11

3. Achtergrond en werkwijze 3.1 Maatschappelijke ondersteuning

Maatschappelijke ondersteuning ondersteunt de inwoner van de gemeente Waalwijk bij uiteenlopende hulpvragen met als doel dat de inwoner (weer) duurzaam zelfredzaam wordt, zodat de inwoner eigen regie heeft en ervaart. Vroegtijdige betrokkenheid van maatschappelijke ondersteuning voorkomt een verergering van problemen en de inzet van dure hulpverlening. De doelgroep van de maatschappelijke ondersteuning is breed: elke inwoner van de gemeente Waalwijk, ongeacht leeftijd, culturele achtergrond of opleidingsniveau, wordt bediend. De maatschappelijk ondersteuners werken zonder verwijzing of beschikking, wat zorgt voor een laagdrempelige bereikbaarheid, beschikbaarheid en inzet. De kracht van maatschappelijke ondersteuning zit in verschillende aspecten13. Ten eerste, de maatschappelijk ondersteuners werken zonder wachtlijst en zijn daardoor snel inzetbaar: vaak vindt binnen twee weken al het eerste gesprek plaats. Daarnaast kunnen deelnemers warm worden overgedragen als blijkt dat er meer maatwerkvoorziening noodzakelijk is en wordt er aangegeven dat de samenwerking met het voorliggend veld goed is. Ook hebben maatschappelijk ondersteuners ervaring met, en daarmee kennis van, ruim uiteenlopende problematiek. De maatschappelijke ondersteuning kenmerkt zich door het fungeren als vindplaats voor inwoners die laagdrempelig in gesprek willen.

Er zijn drie verschillende lijnen van maatschappelijke ondersteuning14: • Maatschappelijke ondersteuning die zich richt op de volwassen doelgroep; • Maatschappelijke ondersteuning die zich richt op het voortgezet onderwijs; • Maatschappelijke ondersteuning die zich richt op complexe jeugd en jongeren. In deze Maatschappelijke Business Case zijn we uitgegaan van de maatschappelijke ondersteuning als één functiegroep. Ons uitgangspunt voor dit onderzoek is: “Alle maatschappelijk ondersteuners werken namelijk vanuit dezelfde ideologie en met hetzelfde doel. Het verschil is de doelgroep die zij bedienen.”

3.2 Aanpak en traject

Maatschappelijke ondersteuning is een kortdurend traject. In figuur 1 wordt geschetst hoe dit traject eruit kan zien. Een inwoner kan zich aanmelden bij Team WijZ, het toegangsteam van de gemeente Waalwijk. Een medewerker van het Zorgloket onderzoekt of maatschappelijke ondersteuning passend is voor de inwoner. Indien dit het geval is, vindt een intake plaats met de maatschappelijk ondersteuner van de bijpassende lijn. In de intake wordt onder andere bekeken wat de precieze vraag is van de inwoner en hoe het netwerk van de inwoner eruit ziet. Vervolgens besluit de maatschappelijk ondersteuner of hij/zij zelf de hulpvraag kan oppakken door middel van kortdurende ondersteuning. Indien dat niet het geval is, verwijst de maatschappelijk ondersteuner de inwoner door of zoekt hij/zij samenwerking met andere partners (bijvoorbeeld in het voorliggend veld). Mocht een 13 14

Maatschappelijke ondersteuning, jaarverslagen, gemeente Waalwijk Per februari 2022 is er ook maatschappelijke ondersteuning voor primair onderwijs gestart; dit wordt in deze rapportage niet meegenomen

12

inwoner zwaardere zorg nodig hebben, dan kan de maatschappelijk ondersteuner ook overbruggingszorg leveren tot de inwoner bij de zorgaanbieder terecht kan. Het leveren van overbruggingszorg is niet officieel een taak van de maatschappelijk ondersteuner, maar gebeurt in de praktijk wel door de wachtlijsten die er zijn. Door het leveren van overbruggingszorg wordt voorkomen dat zaken verergeren en kunnen deels al bepaalde hulpvragen worden opgepakt. ® Specifiek voor de maatschappelijke ondersteuning die zich richt op het voortgezet onderwijs geldt dat een aanmelding vanuit binnen de schoolomgeving binnenkomt bij de maatschappelijk ondersteuner. Dit gaat middels een hulpvraagformulier die zorgcoördinator indient. ® Specifiek voor de maatschappelijke ondersteuning die zich richt op complexe jeugd en jongeren geldt dat zij voornamelijk outreachend werkt, waardoor de meeste deelnemers door de maatschappelijk ondersteuner zelf worden aangemeld bij het Zorgloket. De intensiteit van de ondersteuning die wordt ingezet is casusafhankelijk. Het uitgangspunt is dat het om kortdurende ondersteuning gaat. Over het algemeen worden er vier tot zes gesprekken gehouden verdeeld over maximaal een half jaar.

De deelnemer wordt in deze gesprekken ondersteund in het leren en het eigen maken van vaardigheden, krijgt advies of informatie of wordt ondersteund in het vergroten van het probleemoplossend vermogen.

Figuur 1: Traject maatschappelijke ondersteuning

Specifiek voor de maatschappelijke ondersteuning die zich richt op complexe jeugd en jongeren en de maatschappelijke ondersteuning die zich richt op volwassenen geldt dat deze zich niet alleen richt op individuele begeleiding en ondersteuning, maar ook op collectieve begeleiding. Bij de complexe jeugd en jongeren vindt dat bijvoorbeeld plaats door op straat in gesprek te gaan met bepaalde jeugdgroepen die problematisch gedrag vertonen. De maatschappelijke ondersteuning voor volwassenen doen dit door middel van het programma “de kinderen scheiden mee”.

13

De maatschappelijk ondersteuner is er in eerste instantie natuurlijk om de inwoner van Waalwijk te ondersteunen, maar uit de interviews met de deelnemers en stakeholders zien we dat de maatschappelijk ondersteuner op dit moment verschillende rollen inneemt. We hebben dit geïllustreerd in figuur 2:

Figuur 2: Visualisatie van de verschillende rollen van de maatschappelijk ondersteuner (MO) ten opzichte van de deelnemers en samenwerkingspartners

3.3 Cijfermatige achtergrond maatschappelijke ondersteuning

Over het jaar 2020 is bijgehouden hoeveel deelnemers de maatschappelijk ondersteuners hebben gehad. In totaal zijn er 371 deelnemers geweest. De gegevens per lijn zijn te zien in tabel 1. Tabel 1: Aantal trajecten over het jaar 2020, uitgesplitst per lijn van de maatschappelijke ondersteuning 2020 Aantal trajecten Aantal fte’s

MO 247 3,32

MO Voortgezet Onderwijs 54 1,41

MO complexe jeugd en jongeren 70 0,74

In totaal werd er in het team van de maatschappelijke ondersteuning 5,47 fte ingezet in het jaar 2020. Dit komt neer op een totaal kostenplaatje van 412.187 euro per jaar. Deze kosten worden niet alleen besteed aan de gesprekken met de deelnemers, maar bijvoorbeeld ook aan het deelnemen bij overlegtafels, groepsinterventies en de adviserende rol voor samenwerkingspartners.

14

4. Effecten

15

4. Effecten De waarde voor de deelnemers aan de verschillende activiteiten van de maatschappelijke ondersteuning illustreren we met een aantal praktijkverhalen. In de beschrijvingen zijn de namen en kenmerken van de leefsituatie aangepast, zodat de deelnemers anoniem blijven. Wij beschrijven in dit hoofdstuk een korte versie van de praktijkverhalen; de uitgebreide verhalen zijn te vinden in bijlage 2. De situatie van iedere deelnemer en zijn of haar ondersteuningsvraag is anders. Echter, het doel van de maatschappelijke ondersteuning is voor elke deelnemer gelijk. Met een praktijkverhaal als illustratie hebben we verschillende effecten gedefinieerd die we in dit hoofdstuk zullen beschrijven.15 Per effectgebied komen we tot een kwantificering. De uitkomsten zijn gebaseerd op expertinschattingen op basis van literatuuronderzoek en interviews met deelnemers, maatschappelijk ondersteuners en professionals.16

4.1 Mentale gezondheid Praktijkverhaal: Emma | 17 jaar | Maatschappelijke ondersteuning voortgezet onderwijs

Emma is terecht gekomen bij de maatschappelijk ondersteuner in haar laatste jaar op de middelbare school. Eerst ging Emma naar een psycholoog, maar daar is ze gestopt. “Ik zei dat alles goed ging, daarom ben ik gestopt, maar het ging eigenlijk helemaal niet goed. Ik had een gesprek met de docent en begeleider. Daar zei ik: “Ik vind het niet erg als ze me kwijt zijn”. Daardoor werden de docenten ongerust en ben ik bij de maatschappelijke ondersteuning terecht gekomen.” Bij de maatschappelijke ondersteuning is Emma meer open dan bij de psycholoog. “Er zit een bepaalde drempel bij de psycholoog, het klinkt gelijk zo heftig”. Het verschil tussen nu en vroeger is groot. “Er is een heel stuk minder zelfbeschadiging. Als ik de maatschappelijke ondersteuning niet had gehad, dan denk ik niet dat ik hier nu nog zou zitten. Zo erg waren mijn suïcidale gedachten. Ik was heel onzeker en dacht dat ik niet goed genoeg was. Ik ben heel lang gepest en had ook eigenlijk nooit vrienden. Nu ben ik de tel kwijt hoeveel vrienden ik heb. De maatschappelijk ondersteuner heeft daar ook mee geholpen. Ik heb nu meer zelfvertrouwen.”

Een goede mentale gezondheid is letterlijk van levensbelang voor mensen. In meerdere casussen, vooral bij jongeren, zijn we dit onderwerp tegengekomen. Daarbij werd aangegeven dat de inzet van maatschappelijke ondersteuning leidde tot een vermindering van angsten, depressie, onzekerheid, zelfbeschadiging en suïcide of suïcidale gedachten. De maatschappelijk ondersteuners hebben een grote hoeveelheid kennis en zijn daardoor inzetbaar voor een brede doelgroep. Dat zorgt ervoor dat zij soms relatief ‘zware’ problematiek oppakken. Onder andere de vertrouwensband die wordt opgebouwd zorgt ervoor dat er een erg laagdrempelig contact is ten opzichte van bijvoorbeeld een psycholoog.

15 16

Deze effectgebieden kunnen in de individuele casuïstiek in meer of mindere mate teruggevonden worden. Voor een verdieping van de resultaten is aan te bevelen om over een langere periode systematisch en gericht data te verzamelen omtrent effecten. Met dergelijke data zouden de uitkomsten uit deze MBC nog nader onderbouwd en versterkt kunnen worden.

16

“Wij krijgen de leerlingen vaak binnen met somberheidsklachten. Als ze naar een psycholoog gaan, worden ze daar echt voor behandeld. Dat doen wij niet. Wij gaan het gesprek aan: hoe kan jij hiermee omgaan in het dagelijks leven? Welke handvatten kun je gebruiken? Leerlingen vinden de stap naar een psycholoog vaak heel lastig. Wij zijn laagdrempelig op school aanwezig en leggen het eerste contact, daardoor laten we ze zien dat het echt niet zo spannend is als ze denken en kunnen we ze motiveren om de stap naar een psycholoog te zetten.” Maatschappelijk ondersteuner voortgezet onderwijs We zien in meerdere casussen dat de inzet van de maatschappelijke ondersteuning het toeleiden naar geïndiceerde hulp voorkomt of juist dat het zorgt voor een snellere toeleiding naar geïndiceerde hulp, waardoor iemand sneller geholpen wordt en de situatie minder escaleert. Dit wordt ook beaamd door de senior regisseur van Team WijZ. De kosten van een ambulante basis jeugd-GGZ-behandeling zijn gemiddeld 900 euro per traject17. Deze kosten kunnen vermeden worden wanneer de maatschappelijk ondersteuner mentale problemen vroegtijdig oppakt en jongeren begeleidt. • De maatschappelijk ondersteuners voor het voortgezet onderwijs geven aan dat ongeveer 70% van hun totale doelgroep bestaat uit personen met sociaal emotionele problematiek (zoals lichte depressie, pestgedrag en vastlopen in contact leggen).

Soms is dit enkelvoudige problematiek, soms is er sprake van multi-problematiek. Het overige deel van de doelgroep bestaat uit personen die kampen met motivatieproblemen of echtscheidingsproblematiek. • Op basis van de cijfers uit (een volledig kalenderjaar van) 2020 (totaal 54 trajecten) komt dat neer op ongeveer 38 personen in één jaar. • Naar aanleiding van de interviews doen we de aanname dat bij 10% van deze jongeren sociaal emotionele problemen leiden tot psychische problemen. • Dat betekent dat bij 4 jongeren per jaar door de inzet van maatschappelijke ondersteuning de inzet van ambulante basis GGZ-behandeling wordt voorkomen. ® Dit komt neer op een besparing van ongeveer 3.600 euro per jaar.

“Op het moment dat het over mentaal welbevinden gaat, dan zie je vaak ook dat het effect

heeft op relaties in de klas of met ouders. Op het moment dat je het ene onderwerp aanraakt, werpt dat vruchten af op andere leefgebieden: school, mentaal, contact met de leraren, contact thuis…. et cetera.” Maatschappelijk ondersteuner voortgezet onderwijs

17

GGNet, Kosten behandeling binnen de basis geestelijke gezondheidszorg, via: https://ggnet.nl/kosten/de-kosten-van-uwbehandeling-binnen-de-basis-geestelijke-gezondheidszorg

17

4.1.1 Vermindering van suïcide of suïcidale gedachten

Daarnaast willen we nog kort in gaan op de vermindering van suïcide of suïcidale gedachten. Deloitte bracht in 2021 de maatschappelijke kosten van suïcide in kaart. Zij gaven aan dat het 2,8 miljoen euro kost wanneer één persoon in ons land zelfmoord pleegt18. Dit bedrag wordt gesplitst in directe kosten (43.000 euro), indirecte kosten (300.000 euro) en immateriële kosten (2,5 miljoen euro). Uiteraard is het onmenselijk om een bedrag te hangen aan een mensenleven. We willen hiermee alleen een indicatie geven van hetgeen preventie en vroegsignalering en vooral het verminderen of helemaal wegnemen van suïcidale gedachten kan opleveren.

4.2 Sociale relaties Praktijkverhaal: Hulja | 19 jaar | Maatschappelijke ondersteuning voortgezet onderwijs

“Vlak na de geboorte van mijn zusje is mijn moeder flink alcohol gaan drinken. Dagenlang lag ze op bed, zonder eten te maken voor ons. De zorg voor mijn zusje kwam op mijn schouders te liggen, want onze vaders zijn niet in beeld. Dat heb ik op school aangegeven.” Hulja is met hulp van school uitgekomen bij Team WijZ, die haar moeder een tijd lang ondersteuning heeft gegeven. Door haar thuissituatie had Hulja zelf veel mentale problemen, zoals depressie en angsten. Op een gegeven moment ging het slechter met de situatie van haar moeder, waardoor Hulja haar mentor heeft ingeschakeld. Zij heeft Hulja in contact gebracht met de maatschappelijk ondersteuner. De maatschappelijk ondersteuner heeft gezorgd dat Hulja en haar zusje nu bij hun oma wonen. Hulja geeft aan dat de ondersteuning haar op verschillende gebieden heeft geholpen. Zij heeft nu een andere band met haar moeder en zusje, het gaat beter op gebied van mentale gezondheid en sociale relaties waardoor zij nu ook een baan heeft en het verhuizen naar haar oma gaf dermate veel rust dat het automatisch ook beter ging op school.

Op gebied van relaties zien we in de praktijkverhalen verschillende positieve effecten terugkomen: • Betere relatie met één van de gezinsleden • Minder conflicten met gezinsleden • Een groter sociaal netwerk Sociale relaties zijn van groot belang. Mensen die voor hun gevoel genoeg betekenisvolle contacten hebben zijn gelukkiger, gezonder en ze leven langer dan mensen die een minder goed onderhouden netwerk hebben. Dat blijkt uit een onderzoek van Harvard19 dat werd uitgevoerd van 1939 tot 2014. Hechte relaties met familie en vrienden houden de mens gelukkiger en gezonder. Dit element is moeilijk in cijfers uit te drukken, maar zeker een belangrijk effect van de inzet van maatschappelijk ondersteuners, zowel voor de route voortgezet onderwijs als voor de andere twee routes.

18

19

Deloitte, Maatschappelijke kosten van zelfdoding, november 2021, via: https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/nl/Documents/about-deloitte/deloitte-nl-rapportage-maatschappelijkekosten-suicide.pdf The Harvard Gazette, Good genes are nice, but joy is better, via: https://news.harvard.edu/gazette/story/2017/04/overnearly-80-years-harvard-study-has-been-showing-how-to-live-a-healthy-and-happy-life/

18

Het ontbreken van een sociaal netwerk kan leiden tot eenzaamheid. Door de coronacrisis is eenzaamheid een nog beter zichtbaar thema geworden in onze samenleving. Onderzoek20 wijst uit dat 1 op de 10 Nederlanders zich ernstig of zeer ernstig eenzaam voelt. Deze mensen maken tot een jaar na het ‘oplossen’ van de eenzaamheid nog steeds 40 tot 50 procent hogere zorgkosten dan mensen die zich niet eenzaam voelen. • Wanneer we dit omrekenen naar de totale bevolking gaat het om bijna 350 miljoen per jaar aan kosten in de geestelijke gezondheidszorg en huisartsenzorg. • Doorberekend op het aantal mensen in onze samenleving die zich ernstig of zeer ernstig eenzaam voelt, komt dat neer op een bedrag van 200 euro per persoon. • Op basis van de interviews en de caseload van de maatschappelijk ondersteuners gaan we ervan uit dat bij 15% van de deelnemers van de maatschappelijke ondersteuning eenzaamheid wordt voorkomen. ® Dat komt dat neer op een besparing van ongeveer 11.200 euro aan kosten in de geestelijke gezondheidszorg en huisartsenzorg.

4.3 Scheidingsproblematiek Praktijkverhaal: Ruben | 19 jaar | Maatschappelijke ondersteuning voorgezet onderwijs

Ruben zit in zijn eindexamenjaar van de havo. De voornaamste reden dat Ruben bij de schoolmaatschappelijk ondersteuner terecht kwam was de scheiding van zijn ouders. “Dat zorgde voor veel stress. De gesprekken met de maatschappelijk ondersteuner leiden bij mij vooral tot rust in mijn hoofd en ze geven me een steuntje in de rug. De schoolmaatschappelijk ondersteuner gaf me goede raad en advies over hoe ik om moest gaan met de scheiding van mijn ouders”. Door de inzet van de schoolmaatschappelijk ondersteuner geeft Ruben aan resultaten te zien op verschillende effectgebieden. Zo is de relatie met zijn moeder verbeterd. Ook heeft hij veel baat gehad bij onderwijs en daaraan gekoppeld het omgaan met stress.

Een scheiding kan veel impact hebben, bijvoorbeeld in de vorm van gevolgen op gebied van huisvesting, financiën, sociaal leven en stress- of spanningsklachten. Als er kinderen in het spel zijn, kan een scheiding een nog grotere impact hebben. De belangrijkste gevolgen van een scheiding voor kinderen en jongeren kunnen emotionele problemen, gedragsproblemen, zwakkere band met ouders (vooral met vaders), problemen op school en lichamelijke problemen zijn21. De maatschappelijke ondersteuning ondersteunt bij relatie- of scheidingsproblematiek. De maatschappelijk ondersteuners geven aan dat een situatie snel kan ‘verharden’. Door vroegtijdig in te springen en afspraken te maken rondom bijvoorbeeld veiligheid en omgang met kinderen, kan dit voorkomen worden. Daarnaast laten de maatschappelijk ondersteuners ouders meer kijken naar het belang van het kind en het effect van hun gedrag op het kind. Door deze factoren nemen stress(klachten) en ruzies af, is er een gestructureerde en veilige omgang met de kinderen. Doordat de maatschappelijke 20

21

Meisters, R., et al. (2021), Does loneliness have a Cost? A population-wide study of the association between loneliness and healthcare expenditure, Maastricht University, Int J Public Health, https://doi.org/10.3389/ijph.2021.581286 Richtlijnen jeugdhulp en jeugdbescherming, De belangrijkste gevolgen van een ouderlijke scheiding voor jeugdigen, via: https://richtlijnenjeugdhulp.nl/scheiding/gevolgen-van-een-ouderlijke-scheiding-voor-jeugdigen/de-belangrijkstegevolgen-van-een-ouderlijke-scheiding-voor-jeugdigen/

19

ondersteuning lichte interventies kan inzetten bij de kinderen en doordat een situatie minder snel zal ‘verharden’, wordt het inzetten van dure hulpverlening (jeugdzorg) op latere termijn voorkomen. • De maatschappelijk ondersteuners voor volwassenen geven aan dat ongeveer 40% van hun totale doelgroep bestaat uit personen met relatie- of scheidingsproblematiek. • Uit onderzoek blijkt dat er bij 53,7% van de scheidingen kinderen in het spel zijn22 • Op basis van de gesprekken met de maatschappelijk ondersteuners nemen we aan dat in 50% van deze scheidingen zonder interventie van de maatschappelijk ondersteuner uiteindelijk jeugdzorg nodig zou zijn geweest. • Een schatting van kosten van interventies uitgevoerd door specialistische zorgaanbieders (voor gezin of kinderen, gericht op voorkomen of minimaliseren van de gevolgen van scheidingen) ligt tussen de 1.500 en 3.000 euro per interventie23. ® Omgerekend komt dat neer op ongeveer 61.000 euro besparing van jeugdzorgkosten per jaar.

4.4 School en werk 4.4.1. Voortijdig schoolverlaten Praktijkverhaal: Mila | 19 jaar | Maatschappelijke ondersteuning complexe jeugd en jongeren

Mila is bij de maatschappelijk ondersteuner terecht gekomen via een collega van haar. “Ik voelde me heel erg down. Ik deed ook aan zelfbeschadiging. Dat viel op op mijn werk, want we moeten korte mouwen aan. Ik vond het heel fijn dat de maatschappelijk ondersteuner naar me luisterde. Ik durfde het niemand te vertellen. De maatschappelijk ondersteuner heeft me geholpen om open te zijn en erover te praten.” De maatschappelijke ondersteuning heeft invloed gehad op verschillende dingen in het leven van Mila. “Ik ben gestopt met zelfbeschadiging, daar ben ik heel trots op. En ook in het contact met mijn ouders is een verandering geweest. Ik botste heel erg met mijn vader. We hadden elke dag ruzie en dat kon echt uit de hand lopen. Een paar maanden geleden hebben we een goed gesprek gehad. Nu doen we steeds meer dingen samen. Er is rust in de thuissituatie. En ook ben ik een andere opleiding gaan doen. Mijn ouders wilden graag dat ik de handel in ging. Door de gesprekken met de maatschappelijk ondersteuner heb ik voor mezelf gekozen en nu doe ik een totaal andere opleiding en zijn we zelfs met een groepje uit onze klas een musical aan het voorbereiden. Dat had ik nooit gedacht.”

In het schooljaar van 2019-2020 waren er bijna 23.000 voortijdig schoolverlaters24. Dit kan verschillende redenen hebben, bijvoorbeeld een verkeerde studiekeuze of persoonlijke en geestelijke problemen. Jongeren hebben een grotere kans om hun baan te verliezen wanneer ze zonder startkwalificatie gaan werken. Dit leidt tot een zwakke positie op de arbeidsmarkt, met een verhoogde kans op werkloosheid als gevolg. Voor de voortijdig schoolverlater betekent dit bijvoorbeeld lagere inkomsten, een lagere kans om een baan te 22

23

24

Centraal Bureau voor Statistiek, Scheiden, via: https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/dashboardbevolking/levensloop/scheiden Vereniging Nederlandse Gemeenten, Kostenanalyse bij complexe scheidingen, via: https://vng.nl/sites/default/files/202012/eindrapportage-kostenanalysebijcomplexescheidingen.pdf Rijksoverheid, Aanpak voortijdig schoolverlaten, via: https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/vsv/aanpak-voortijdigschoolverlaten-vsv

20

vinden en een lager gevoel van eigenwaarde. Voor de maatschappij kan het voortijdig schoolverlaten ook een aantal gevolg hebben, bijvoorbeeld lagere belastingopbrengsten, een groter beroep op sociale voorzieningen, kosten van toegenomen criminaliteit en lagere sociale cohesie25. Uit cijfers van het Centraal Bureau voor Statistiek blijkt dat 22% van de jongeren die in schooljaar 2013-2014 het onderwijs vroegtijdig verlieten vijf jaar later geen werk had of uit het zicht is verdwenen26.

“Als ik de maatschappelijke ondersteuning niet had gehad dan denk ik niet dat ik nu in mijn examenjaar zou zitten. Ik denk dat ik dan alles had afgekapt, met school was gestopt. Het ging echt wel heel slecht op een gegeven moment.” Deelnemer maatschappelijke ondersteuning voortgezet onderwijs

In de verschillende casusbeschrijvingen zien we bovenstaande redenen voor het voortijdig verlaten van school terug. Zo had Emma problemen op school door haar mentale klachten, had Hulja problemen op school door haar thuissituatie, had Ruben problemen op school door zijn thuissituatie en persoonlijke situatie en was Mila een studie gaan volgen naar de wens van haar ouders. Bij alle vier de deelnemers heeft de maatschappelijke ondersteuning ervoor gezorgd dat het weer beter ging op school ofwel dat er een passendere studie werd gekozen. • De maatschappelijk ondersteuners voor voortgezet onderwijs geven aan dat ongeveer 15% van hun totale doelgroep te maken heeft met motivatieproblemen. Daarnaast geven de scholen aan dat zij door alle veranderingen omtrent corona steeds meer leerlingen met motivatieproblemen zien. We kunnen dus aannemen dat dit aantal de komende jaren alleen maar hoger zal worden. • Rekenend met de cijfers van 2020 (totaal 54 trajecten) komt dat neer op ongeveer 8 personen in één jaar. ® We doen de aanname, op basis van de interviews en de caseload van de maatschappelijk ondersteuners, dat bij 25% van deze jongeren de motivatieproblemen leiden tot voortijdige schooluitval, wat neerkomt op 2 personen.

25 26

Barbara Wijering- van Wijk, BW Onderzoek en Advies, Voor het diploma de school uit, 2012 Centraal Bureau voor Statistiek, VSV; arbeidsmarktpositie na verlaten onderwijs, via: https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/84530NED/table (instellingen: periode 2013/’14, onderwerp: voortijdig schoolverlaters)

21

4.4.2 Werk en de Participatiewet Praktijkverhaal: Ronald | 44 jaar | Maatschappelijke ondersteuning volwassenen

“Ik ben 10 jaar geleden gescheiden. Dit is een vechtscheiding geworden. In het begin stond ik stevig in mijn schoenen, maar in de loop van de tijd ben ik helemaal kapot gegaan. De laatste vier jaar ben ik werkeloos en heb ik geen onderdak. Ik had suïcidale gedachten. Ik heb een beetje onder de radar geleefd. Vier jaar lang geen rekening betaald. Gedurende die tijd heb ik voornamelijk in een schuur van vrienden geleefd.” Begin 2021 is Ronald bij de maatschappelijke ondersteuning terecht gekomen. We zijn op het moment van schrijven 10 maanden verder. Ronald heeft inmiddels zijn eigen flatje en een vaste baan. Ronald geeft aan dat hij van ongelukkig naar dolgelukkig is gegaan. “Ik weet niet wat er was gebeurd als ik de ondersteuning niet had gehad. Ik had suïcidale gedachten, dus ik denk dat het toch die kant op was gegaan. Ik zat echt aan de grond. Je zit in een schuur, maar je hebt een zoontje die tegen je op moet kijken. Nu kan ik mijn vaderrol echt goed vervullen, dat vind ik belangrijk, want mijn zoon is aan het puberen.”

Ook op gebied van werk zien we dat de maatschappelijke ondersteuning effect heeft. Zo geeft Hulja aan dat zij waarschijnlijk nooit werk had gehad zonder de maatschappelijke ondersteuning, omdat zij geen contact durfde te leggen met mensen. Ook Ronald geeft aan dat hij nu een vaste baan heeft, na vier jaar werkeloos te zijn geweest. We zien dus dat de maatschappelijk ondersteuners voorkomen dat mensen gebruik gaan maken van de Participatiewet, maar ook dat zij mensen helpen om weer uit de Participatiewet te komen. In de berekening nemen we alleen het voorkomen van de Participatiewet mee. • De Rijksoverheid schat in dat de gemiddelde prijs voor mensen in de participatiewet ongeveer 14.000 euro per jaar bedraagt27. • De maatschappelijk ondersteuners voor volwassenen geven aan dat zij bij ongeveer 10% van de doelgroep voorkomen dat mensen gebruik moeten maken van de Participatiewet. ® Dit komt neer op een besparing van ongeveer 345.000 euro per jaar. ® Daarnaast hebben we zojuist geconcludeerd dat de maatschappelijk ondersteuners bij ongeveer 2 personen op jaarbasis voorkomen dat zij voortijdig uitvallen op school waarbij zij 22% kans hebben om na vijf jaar geen werk te hebben of uit het zicht te raken. Door deze grote onzekerheidsmarge nemen we deze kosten als een P.M. post op.

27

Rijksoverheid (2015), Toelichting macrobudget gebundelde uitkering 2016

22

4.5 Van thuisloos naar thuis Praktijkverhaal: Marianne | 26 jaar | Maatschappelijke ondersteuning volwassenen

Marianne woonde bij haar vriend en zijn ouders, maar heeft de relatie met haar vriend beëindigd. “Dat was best wel plotseling, dus toen had ik geen huis meer. Ik had wel vrienden en familie waarbij ik kon slapen, maar wilde graag een eigen plek. Je voelt je toch altijd te veel en niet op je gemak, ook al wil iedereen je wel helpen. Vanuit mijn werk wist ik: ik moet bij de gemeente aankloppen. Toen ben ik bij maatschappelijke ondersteuning terecht gekomen.” “Het is best wel snel gegaan, want ik ben begin augustus gestart met de ondersteuning en eind augustus had ik een woonruimte. De maatschappelijk ondersteuner was hierin vooral een stok achter de deur: “heb je hier al aan gedacht?” en kon lijntjes leggen met De HuischMeesters en andere organisaties. We hebben samen verschillende acties uitgezet. Ik zocht iemand die kon meedenken en kan uitdagen: “bel maar gewoon en kijk wat het oplevert”. Het is heel prettig dat er iemand voor je is. Ik had het gevoel in een gat te vallen en dan is er iemand die even alles voor je op een rijtje kan zetten. Het gevoel dat je het niet alleen hoeft te doen. Daar ben ik erg dankbaar voor.” Mijn mooiste resultaat is dat ik nu een woning heb, een thuis. Ik ben nu op een punt dat ik het zelf weer aan kan en ik voel me sterker. Daarnaast heb ik geleerd om hulp te vragen: als hulpverlener van beroep was dat nog niet iets dat ik zelf eerder had gedaan.”

Twee van de personen uit de praktijkverhalen bevonden zich in een situatie waarin zij geen ‘thuis’ hadden. Beiden hadden een dak boven hun hoofd, bijvoorbeeld bij vrienden of familie, maar ervaarden continu stress van een ander tot last zijn en niet je eigen plek hebben. Mensen die dak- of thuisloos zijn, raken vaak in een vicieuze cirkel28. Voor sociale zekerheid is bijvoorbeeld een postadres nodig, welke een persoon vaak niet heeft als deze dak- of thuisloos is. Doordat de maatschappelijke ondersteuning heeft geholpen met het krijgen van een dak boven het hoofd, een stabiele eigen woonplek, wordt er indirect gezorgd voor een aantal andere effecten, welke we benoemen in de volgende paragrafen. 4.5.1 Meer welzijn en kwaliteit van leven

Het gemiddelde verschil tussen gehuisvest zijn en dakloos zijn is volgens een Engelse studie ongeveer 0,16 gezonde levensjaren (QALY’s)29. Het verschil bij thuislozen is minder groot: we gaan uit van een derde van dit cijfer. Zij kunnen gemiddeld meer jaren gezond leven, wat een baat oplevert van ongeveer 2.800 euro. • De maatschappelijk ondersteuners voor volwassenen geven dat ongeveer 40% van hun totale doelgroep gaat om personen met huisvestingsproblematiek, meestal door scheiding of door schulden. ® Als we aannemen dat bij 10% van deze doelgroep een verschil optreedt in gezonde levensjaren, betekent dat dat er een besparing is van ongeveer 28.000 euro per jaar.

28

29

Movisie, Factsheet Zwerfjongeren, via: https://www.movisie.nl/sites/movisie.nl/files/201910/20191003_SZN_Factsheet_Zwerfjongeren.pdf Lewer D, Aldridge RW, Menezes D, et al (2019), Health-related quality of life and prevalence of six chronic diseases in homeless and housed people: a cross-sectional study in London and Birmingham, England. BMJ Open, 9

23

4.5.2 Meer kwaliteit van leven voor het sociaal netwerk

Meer kwaliteit van leven voor het sociaal netwerk waarop de deelnemer een beroep heeft gedaan: als het ‘bankhoppen’ is afgelopen ontstaat er voor hen ook meer rust. • We nemen aan dat bij een kwart van deze groep de kwaliteit van leven toeneemt dankzij de hulp van de maatschappelijk ondersteuner bij het vinden van een woning en gaan hierbij uit van de helft van de toename in vergelijking met de deelnemer zelf. Deze aanname doen we op basis van de interviews met de deelnemers en de maatschappelijk ondersteuners. • Dit levert een baat op van 400 euro per deelnemer. ® Voor de totale populatie betekent dat een besparing van ongeveer 4.000 euro. 4.5.3 Minder instroom in de maatschappelijke opvang

Bij een deel van de casussen wordt maatschappelijke opvang voorkomen, omdat zij van een situatie van bankhoppen naar een eigen woning gaan. Er zijn ook casussen waarbij juist gericht maatschappelijke opvang door de maatschappelijk ondersteuners wordt ingezet als oplossing om vanuit daar verder te werken aan stabilisatie en herstel. Vaak is de situatie dan onveilig of onhoudbaar; wel wordt altijd eerst gekeken welke andere opties er zijn. • Vanuit de praktijkervaringen gaan we ervan uit dat de maatschappelijke ondersteuning bij twee personen per jaar de instroom in de maatschappelijke opvang voorkomt. • De kosten van maatschappelijke opvang zijn gemiddeld 12.000 euro per persoon per jaar. ® Dat betekent een totale besparing van 24.000 euro. Bij de andere casussen gaat het om het mogelijk verkorten van het opvangtraject; deze hebben we niet in euro’s meegenomen. 4.5.4 Behouden van het ‘normale’ leefritme

Het behouden van het ‘normale’ leefritme, waardoor werk kan worden behouden en (verder oplopende) schulden worden beperkt. Dit zorgt in ieder geval voor het voorkomen van een beroep op bijstand (beroep op schuldhulpverlening wordt niet voorkomen als er al schulden zijn, hoogstens verminderd). • De Rijksoverheid schat in dat de gemiddelde prijs voor mensen in de participatiewet ongeveer 14.000 euro per jaar bedraagt. • Op basis van de interviews en de caseload van de maatschappelijk ondersteuners gaan we ervan uit dat bij 10% van de populatie met huisvestingsproblematiek een beroep op bijstand wordt voorkomen. ® Dat betekent dat er een totale besparing is van ongeveer 140.000 euro.

24

4.6 Zelfredzaamheid en eigen regie Praktijkverhaal: Willy | 60 jaar | Maatschappelijke ondersteuning volwassenen

Willy is al 4 jaar bezig met een scheiding. Ze woont daarom nu al 3,5 jaar bij haar zoon. “We zitten nu met drie mensen en vijf honden in een klein huisje. In het begin ging dat goed, maar langzamerhand komen er toch conflicten. Daarom zijn we een half jaar geleden, op initiatief van mijn zoon, gestart met maatschappelijke ondersteuning.” Dankzij de maatschappelijke ondersteuning is Willy veel zelfstandiger geworden: “Ik was altijd afhankelijk van mijn man, die regelde alles. De maatschappelijke ondersteuner hielp mij stapje voor stapje met heel praktische zaken: financiën op orde krijgen, zorgtoeslag aanvragen, werken met DigiD. Dat doet ze niet voor mij, maar met mij. Ik heb nog nooit eerder om hulp gevraagd, nu leer ik om te vragen hoe ik bepaalde dingen moet doen.” Willy heeft inmiddels een woning toegewezen gekregen, waar ze over een paar maanden in kan trekken. “Dat geeft rust. De woning heb ik zelf geregeld, maar met al het papierwerk heeft de maatschappelijk ondersteuner geholpen.”

Sommige mensen zijn (tijdelijk) niet in staat om bepaalde activiteiten, denk aan het bijhouden van hun financiën, zelfstandig te kunnen doen. Wanneer mensen niet zelfredzaam zijn verliezen zij de regie over hun leven. Dit kan verschillende redenen hebben. Denk aan problemen in de gezinssfeer, baanverlies of mentale problemen. Situaties waarin iemand niet zelfredzaam is en geen regie heeft over zijn of haar leven kunnen grote gevolgen hebben op de lange termijn. De maatschappelijk ondersteuners geven een stimulerend ‘duwtje’ in de rug. Kijk bijvoorbeeld naar het praktijkverhaal van Willy, waarin de maatschappelijk ondersteuner haar stap voor stap heeft geholpen met het op orde krijgen van bepaalde zaken op een zodanige manier dat zij het in het vervolg zelf kan. Daarnaast zien we in meerdere casussen (Willy, Hulja, Emma, Mila) terugkomen dat zij meer aan zichzelf denken en keuzes maken voor henzelf. Zij nemen letterlijk de regie over hun eigen leven weer in eigen handen. Het inzetten van eigen kracht heeft als gevolg dat mensen zich sterker voelen30. Ook geven de deelnemers aan dat zij door de maatschappelijke ondersteuning hebben geleerd om hulp te vragen. Daarnaast zien we in de benadering van alle maatschappelijk ondersteuners dat zij altijd kijken in hoeverre iemand een sociaal netwerk heeft en hoe zij helpend kunnen zijn in de situatie van de deelnemer.

Al deze omstandigheden maken niet alleen de kans op terugval in de toekomst kleiner, maar dragen ook bij aan het verminderen van gebruik van ondersteuning vanuit de Wmo. • Op basis van uitstroomcijfers van de maatschappelijke ondersteuning weten we dat in bijna 55% van de gevallen een casus positief wordt afgerond of wordt opgepakt in het voorliggend veld. In ongeveer 20% van de gevallen vindt een doorverwijzing plaats naar Team WijZ31. Dit kan een verwijzing zijn naar specialistische ondersteuning, maar ook naar Wmo-begeleiding. • Uitgangspunt op basis van de praktijk is dat door de inspanningen van de maatschappelijke ondersteuners de ondersteuning vanuit de Wmo 50% minder wordt

30 31

Movisie: kennis en aanpak van sociale vraagstukken, Wat werkt bij eigen regie (2017) Jaarverslag maatschappelijke ondersteuning, gemeente Waalwijk, 2020

25

• •

•

ingezet bij de groep mensen waarbij een casus positief wordt afgerond of wordt opgepakt in het voorliggend veld en 25% minder wordt ingezet bij de groep waar een doorverwijzing plaatsvindt. Dat betekent dat er in totaal 25% minder Wmo-begeleiding wordt ingezet voor de gehele doelgroep. De gemeente Waalwijk hanteert een tarief van ongeveer 53 euro per uur voor basis Wmo-begeleiding en een tarief van ongeveer 65 euro per uur voor specialistische Wmobegeleiding. Zij geven hierover aan dat er bijna altijd een combinatie gemaakt wordt tussen beide producten, waarbij ¾ bestaat uit basis begeleiding en ¼ uit specialistische begeleiding. Bij een gemiddeld tarief van ongeveer 56 euro per uur voor reguliere Wmo-begeleiding, en een gemiddelde inzet van 2 uur per week, is dat een besparing van 112 euro per week voor iedere deelnemer die geen gebruik maakt van begeleiding.

® Op jaarbasis betekent dat een geschatte besparing van 93 deelnemers * 112 euro per week gedurende ongeveer 20 weken per jaar: 208.320 euro per jaar.

4.7 Preventie en vroegsignalering

In de interviews met samenwerkingspartners horen we vaak terug dat de maatschappelijke ondersteuning preventief wordt ingezet. Dit voorkomt inzet van zwaardere zorg of wellicht zelfs een escalatie van de situatie met alle gevolgen van dien. Doordat de ondersteuning tijdig wordt ingezet, worden op latere termijn kosten voorkomen. 4.7.1 Voorkomen van escalatie van huurachterstanden

Een voorbeeld hiervan zien we vanuit het perspectief van de woningcorporatie. Zij signaleren en zien veel en geven aan: “Een signaal ophalen kost niet zo veel energie, maar een signaal wegleggen wel”. Toen de maatschappelijke ondersteuning er nog niet was, zochten woningcorporaties naar andere partners die iets konden met het signaal dat zij hadden opgehaald. Dat was lastig, omdat deze partners vaak hun eigen opdracht hadden en niet zomaar een signaal wilden of konden oppakken. Nu wordt er via het Zorgloket rechtstreeks geschakeld met de maatschappelijk ondersteuner. Dit levert tijdswinst op voor de woningcorporatie, maar ook voor de huurder. Specifiek gebeurt dit bijvoorbeeld bij mensen met een huurachterstand. Wanneer mensen één huurbetaling missen, gaat de woningcorporatie, eventueel samen met de maatschappelijk ondersteuner, al in contact met de huurder. Vanaf dat moment wordt er al geschakeld en gekeken wat er aan de hand is. Daardoor wordt escalatie van huurachterstand voorkomen.

“Als we wachten op het moment dat we een deurwaarder in kunnen schakelen dan zijn we twee maanden verder en is het bedrag al twee keer zo groot. Ik merk dat het al heel veel doet met de huurder als ik de maatschappelijke ondersteuning inzet of met haar op huisbezoek ben geweest. In 8 van de 10 gevallen lost een situatie zichzelf dan op.” Woningcorporatie

26

•

•

•

Het voorkomen van escalatie van huurachterstand resulteert in minder schuldenproblematiek en in het ergste geval uithuiszettingen. De kosten van schuldhulpverlening zijn gemiddeld 1.500 euro per jaar per persoon. De kosten van een uithuiszetting bedragen gemiddeld 10.000 tot 15.000 euro (denk aan advocaatkosten, deurwaarder, huurderving, rechterlijke machtiging, inzet corporatiemedewerkers). Door preventieve inzet kunnen deze kosten voorkomen worden. De maatschappelijk ondersteuners voor volwassenen geven aan dat ongeveer 20% van hun totale doelgroep bestaat uit personen met problemen op gebied van schulden en economische zelfredzaamheid (ongeveer 50 personen). Vaak is hierbij sprake van multiproblematiek: mensen met alleen schuldenproblematiek gaan namelijk naar de preventiecoach of naar schuldhulpverlening. Een deel van de doelgroep wordt gerichter toegeleid naar schuldhulpverlening, waardoor langdurige schulden (die niet terugbetaald kunnen worden) voorkomen worden en het risico op huisuitzetting verminderd. Daarnaast is er een deel van de doelgroep bij wie schuldhulpverlening helemaal voorkomen wordt.

® Op basis van de interviews nemen we aan dat bij ongeveer 10% van de groep schuldhulpverlening wordt voorkomen, betekent dat een besparing van ongeveer 7.500 euro op jaarbasis. ® Als we aannemen dat bij ongeveer 5% van deze groep een uithuiszetting wordt voorkomen, betekent dat een besparing van ongeveer 30.000 euro op jaarbasis. 4.7.2 Voorkomen van klachten

Een ander voorbeeld van een onderwerp waar signalen over worden opgehaald en weggelegd bij de maatschappelijk ondersteuner is overlast. De woningbouwcorporatie geeft aan dat door de gecoördineerde inzet van de maatschappelijk ondersteuner minder overlast plaatsvindt. • Het voorkomen klachten bij een woningbouwcorporatie levert ongeveer €300,- per keer op32. ® Ervan uitgaande, op basis van de gesprekken met de maatschappelijk ondersteuners, dat bij ongeveer 25% van de groep met problemen op gebied van schulden en economische zelfredzaamheid klachten worden voorkomen, levert dat een besparing op van ongeveer 3.900 euro. 4.7.3 Snellere signalering