Bijlage 15 Archeologie

Antea Group Archeologie 2021/33 Het Erfgoed van de Haven Waalwijk nader bekeken Gedempte Haven 2021 te Waalwijk

projectnummer 464630 revisie 00 28 april 2021

Antea Group Archeologie 2021/33 Het Erfgoed van de Haven Waalwijk nader bekeken Gedempte Haven 2021 te Waalwijk projectnummer 464630 revisie 00 28 april 2021

Auteurs V. Van Looveren G. Sophie K. Van Huet H.J.L.C. Koopmanschap

Opdrachtgever Gemeente Waalwijk Taxandriaweg 6 5141 PA WAALWIJK

datum vrijgave

beschrijving revisie 00

gecontroleerd

vrijgave

28-4-2021

Voorgelegd aan bevoegd gezag

J.E. Colijn

R. Zuurbier

Inhoudsopgave

Blz.

Samenvatting

2

1

Inleiding

5

2

Bureauonderzoek

6

2.1 2.1.1 2.1.2 2.1.3 2.1.4 2.1.5 2.2 2.2.1 2.3 2.4 2.4.1 2.4.2 2.5

Beschrijving onderzoekslocatie Begrenzing onderzoeks- en plangebied Huidig en toekomstig gebruik Archeologisch beleid Landschappelijke situatie Historische situatie en mogelijke verstoringen Bekende waarden Archeologische waarden Ondergrondse bouwhistorische waarden Archeologische verwachting Bestaande verwachtingskaarten Gespecificeerde archeologische verwachting Conclusies en advies voor vervolgonderzoek

6 6 7 8 9 12 18 18 22 23 23 24 25

3

Erfgoed voorstel

27

4

Veldonderzoek

36

4.1 4.2 4.3 4.3.1 4.3.2

Doel- en vraagstelling Onderzoeksopzet en werkwijze Resultaten Bodemopbouw Archeologie

37 37 38 39 40

5

Conclusies en advies

41

5.1 5.2

Conclusies (Selectie)advies

41 41

Literatuur en geraadpleegde bronnen

44

Lijst met afbeeldingen

46

Bijlagen 1 2 3

Archeologische perioden AMZ-cyclus Boorbeschrijvingen

Kaartbijlagen 464630-ARCHIS 464630-S1

Gegevens uit ARCHIS Situatiekaart met ligging boorpunten

Antea Group Archeologie 2021/33 Het Erfgoed van de Haven Waalwijk nader bekeken projectnummer 464630 28 april 2021 revisie 00 Gemeente Waalwijk

Administratieve gegevens Projectnummer Antea Group OM-nummer Provincie Gemeente Plaats Toponiem

464630 4943936100 Noord-Brabant Waalwijk Waalwijk Gedempte Haven

Kaartblad 44O Coördinaten 132125/411416 132339/411341 132150/411314 132302/411455 Opdrachtgever Gemeente Waalwijk Uitvoerder Antea Group Datum uitvoering Februari 2021 Projectteam J.E. Colijn (projectleider) V. Van Looveren (KNA-archeoloog) G. Sophie (senior KNA-archeoloog en senior KNA-prospector) K. van Huet (erfgoedspecialist) Vrijgave conform KNA H.J.L.C. Koopmanschap (senior KNA-archeoloog (4002) en senior KNA prospector (4003)) Bevoegd gezag Gemeente Waalwijk Deskundige Bevoegd gezag Mevr. S. de Kock Beheer documentatie Antea Group

Afbeelding 1. Uitsnede topografische kaart met de ligging van het plangebied.

Blad 1 van 47

Antea Group Archeologie 2021/33 Het Erfgoed van de Haven Waalwijk nader bekeken projectnummer 464630 28 april 2021 revisie 00 Gemeente Waalwijk

Samenvatting In februari 2021 is in opdracht van de gemeente Waalwijk door Antea Group een archeologisch onderzoek uitgevoerd voor het plangebied ‘Haven Waalwijk’ te Waalwijk, gemeente Waalwijk. Het onderzoek heeft bestaan uit een archeologisch bureauonderzoek en vervolgens uit een verkennend archeologisch booronderzoek. Om de resultaten vervolgens ook als inspiratie te kunnen gebruiken voor het gebruik van de haven van Waalwijk voor nu en in de toekomst is onderhavig rapport daarnaast ook voorzien van een praktische erfgoed component. De resultaten van de archeologie en het beleefbaar erfgoed zijn in maart een eerste keer met de opdrachtgever besproken. Het plangebied valt binnen de vigerende bestemmingsplannen ‘Bestemmingsplan Gemengd gebied’, waarvoor dubbelbestemmingen waarde – archeologie zijn opgenomen. Wanneer in hetzelfde plangebied verschillende dubbelbestemmingen met verschillende vrijstellingsgrenzen gelden, worden in de norm de strengste vrijstellingsgrenzen voor het gehele plangebied gehanteerd. Derhalve geldt een onderzoeksverplichting bij bodemingrepen vanaf 100m² en 0,3m -mv. Op dit moment zijn er diverse herontwikkelingen binnen het plangebied in ontwikkeling. Met onderhavig bureauonderzoek heeft de gemeente al hetgeen conform de Erfgoedwet 2016 in een eerste fase benodigd is bijeen willen brengen.

Dit rapport is daarmee na vaststelling door opdrachtgever en de bevoegde overheid het uitgangspunt naast het vigerend gemeentelijk erfgoedbeleid. Archeologisch bureauonderzoek Uit het archeologisch bureauonderzoek komt naar voren dat de ondergrond van het hedendaagse Waalwijk bestaat uit een dekzandrug. Op deze dekzandrug zijn in het verleden resten aangetroffen uit de steentijd die duiden op kampementen uit deze periode. Gedurende de bronstijd en de eeuwen die daarop volgenden was het gebied te nat voor permanente bewoning maar tijdelijke aanwezigheid zal zeker hebben voorgekomen. Vanaf de volle middeleeuwen raakt het landschap rondom Waalwijk meer en meer bruikbaar voor langdurige vesting. Ontginning van de veengebieden en vanaf de latere dertiende eeuw ook het steken van turf als brandstof bracht het gebied in een stroomversnelling van ontwikkeling. Reeds vroeg in de veertiende eeuw kreeg Waalwijk als kroon op deze ontwikkeling haar stedelijke privileges uit handen van de Hertog van Brabant. Vijftig jaar later in dezelfde eeuw was de regionale politieke agenda een andere maar Waalwijk bleef, mede dankzij haar haven, de aorta van de Langstraat en hierin vormde de haven de verbinding tussen Waalwijk en haar achterland enerzijds, en de grote steden in Holland, Gelre en Brabant anderzijds.

De laatmiddeleeuwse haven zal haar oorsprong ergens in de twaalfde eeuw kennen en werd telkens uitgebaggerd en opnieuw beschoeid om deze open te houden en aan te passen aan het gebruik van de haven dat telkens wijzigde in de loop van de tijd. Ze transformeerde van transportplaats van agrarische producten in de late dertiende eeuw naar de verzamelplaats van het turf uit het achterland voor verscheping naar de grote steden. Veel bouwmaterialen voor de Kerk aan de Haven en andere voorname gebouwen in het laatmiddeleeuwse Waalwijk, Baardwijk en Besoyen zal tevens via dezelfde have zijn aangevoerd. In de opbouw van de militaire sterkte van de hertog van Brabant in de vroege veertiende eeuw en tijdens de Tachtigjarige oorlog verkreeg de haven ook kortstondig het aanzicht van een oorlogshaven waar wapentuig, soldaten en voorraden bijeen werden gebracht voor de belegeringen van respectievelijk Geertruidenberg en ’s-Hertogenbosch. Ook na deze oorlog bleef de haven functioneren en werd hoogstwaarschijnlijk in de 17e eeuw op initiatief van de heer van Waalwijk verdiept.

Blad 2 van 47

Antea Group Archeologie 2021/33 Het Erfgoed van de Haven Waalwijk nader bekeken projectnummer 464630 28 april 2021 revisie 00 Gemeente Waalwijk

In de periode die daarop volgde is de haven waarschijnlijk nog een aantal keer verdiept. De haven is pas in de jaren zestig van de vorige eeuw gedempt. Rondom de haven zijn resten uit de late middeleeuwen en nieuwe tijd te verwachten die gerelateerd zijn aan havenactiviteiten. Archeologisch booronderzoek In het verleden is in het gebied dat anno 2021 als plangebied Haven Waalwijk 2021 is aangemerkt al divers archeologisch onderzoek uitgevoerd. Om nu een dekkend beeld te krijgen van de ondergrond is allereerst in het bureauonderzoek bijeengebracht wat al bekend was. De ontbrekende delen waar nog geen beeld van de ondergrond bestond en waarvoor betredingstoestemming was verkregen is in 2021 alsnog geboord. Uit eerder onderzoek in het oostelijke deel van het plangebied (Zaakid. 3993700100) is bekend dat de venige sliblaag, die werd aangetroffen aan de onderkant van de haven, mogelijk een potentiële archeologische laag betreft. Daarnaast werden op basis van dat onderzoek ook resten van eventuele kademuren, beschoeiingen en kadevloeren verwacht. Het advies uit dit onderzoek, om bij toekomstige bodemingrepen een vervolgonderzoek uit te laten voeren, blijft behouden. 1 Het uitgevoerde onderzoek heeft vooral plaatsgevonden in opgehoogde grond.

Een deel van de boringen is gestaakt en in een ander deel lijkt een C-horizont aangetroffen, maar dat zou dus ook cunetzand met een humeuze ‘leeflaag’ kunnen zijn. Advies op basis van het booronderzoek Het uitgevoerde onderzoek heeft vooral plaatsgevonden in opgehoogde grond. Een deel van de boringen is gestaakt en in een ander deel lijkt een C-horizont aangetroffen, maar dat zou dus ook cunetzand met een humeuze ‘leeflaag’ kunnen zijn. Westelijk van de voormalige havenbak is dus sprake van een circa 1,5 m dik geroerd ophoogpakket. Dit komt (zeer) goed overeen met de AHN (zie afbeelding 19). Op basis van deze gegevens is het advies van Antea Group tweeledig: Het gebied westelijk van de voormalige havenbak kan worden vrijgegeven tot een diepte van 1,3 m – mv. Er wordt een bufferzone van 0,2 m gehanteerd, omdat deze laag niet overal even dik is. Mochten er bodemingrepen plaatsvinden die dieper gaan dan deze 1,3 m – mv is eventueel nader onderzoek noodzakelijk Het gebied van de voormalige havenbak en het gebied ten oosten daarvan houden een onverminderd hoge archeologische verwachting houden. Nader archeologisch onderzoek is hier noodzakelijk indien de bodemingrepen dieper gaan dan 0,3 m – mv (conform vigerend gemeentelijk beleid).

Het onderzoek dient hier te bestaan uit een archeologisch proefsleuvenonderzoek (eventueel gevolgd voor een archeologisch opgraving) waar dit mogelijk is, of uit een archeologische begeleiding waar dit moet (bijvoorbeeld vanwege aanwezige verontreinigingen en saneringen e.d.). Het lijkt daarnaast ook nog aanbevelenswaardig om na te gaan of er in gemeentelijke of regionale archieven nog gegevens (vergunningen etc.) te vinden zijn over de werkwijze die gebruikt is bij het dempen van de oude haven en /of het ophogen van het gebied. Erfgoed voorstel De gemeente Waalwijk wil verband creëren tussen de projecten en heeft hier het thema Erfgoed voor gebruikt. Dit is een goed begin, maar behoeft wellicht nuancering. Een thema is een onderwerp dat iets over het concept zegt. In deze situatie geeft het thema Erfgoed inzicht in de projecten, maar zegt verder niets over toekomstige contexten. Het hebben van een visie is waar 1 Koopmanschap, Colijn en Teekens, 2016.

Blad 3 van 47

Antea Group Archeologie 2021/33 Het Erfgoed van de Haven Waalwijk nader bekeken projectnummer 464630 28 april 2021 revisie 00 Gemeente Waalwijk

een concept om draait en zich van een idee of thema onderscheidt. Na het Strategische Visieplan 2025 van de gemeente Waalwijk te hebben gelezen, kan gezegd worden dat erfgoed (lokale geschiedenis) en/of toerisme & recreatie niet tot nauwelijks benoemd worden. In deze erfgoedvisie ligt daarmee een kans om een duurzame identiteit te benoemen, uit te bouwen en daarmee voor nu en in de toekomst de haven van Waalwijk een breed draagvlak te geven, meer dan dat dit in de huidige visie kon worden uitgewerkt. Ondanks alle de inzet is het (nog) niet gelukt om de projecten bij elkaar te brengen, terwijl hier dringend behoefte naar is. Rustend op deze informatie kan geconstateerd worden dat de gemeente zoekende is naar een kapstok voor het creëren van een platform voor erfgoedverhalen en lopende projecten, om een sterkere positie in de toeristische sector in de te nemen. De Waalwijkse haven kan dit zeker doen maar dan moet basis uit het strategisch visieplan letter verdiept en verbreed worden. Voor het creëren van deze kapstok ziet Antea Group dat het nodig is om nieuwe en bestaande projecten een reden te geven om te blijven bestaan. Dit uit zich in een visie en missie die voortkomen uit een (belevings)concept. Een concept is hierin dan de ‘wijze waarop’ invulling geven kan worden aan de imagineeringsbenadering.

Imagineering betreft waardecreatie en waarde-innovatie vanuit het belevingsperspectief. De haven van Waalwijk is dit zeker waard en kan daarbij versterkt worden door aan te sluiten bij de provinciale verhaallijnen van Brabant. Daarmee wordt het mogelijk om gelden hiervoor aan te spreken maar ook aan te sluiten bij de grotere verbanden die in de provincie Noord-Brabant inmiddels gerealiseerd zijn of op korte termijn worden. De haven van Waalwijk hoort daar zeker in te schitteren als parel van de Langstraat, verbinding tussen zand en veen!

Blad 4 van 47

Antea Group Archeologie 2021/33 Het Erfgoed van de Haven Waalwijk nader bekeken projectnummer 464630 28 april 2021 revisie 00 Gemeente Waalwijk

1

Inleiding In februari-maart 2021 is in opdracht van de gemeente Waalwijk door Antea Group een archeologisch onderzoek uitgevoerd voor het plangebied ‘Haven Waalwijk’ te Waalwijk, gemeente Waalwijk. Het onderzoek heeft bestaan uit een archeologisch bureauonderzoek en vervolgens uit een verkennend archeologisch booronderzoek. Ook wordt het rapport aangevuld met een hoofdstuk met kansen voor erfgoed in dit gebied. Er zijn concrete plannen bij diverse partijen om op korte termijn binnen het havengebied van Waalwijk bezuiden de Rijksweg A59 te komen tot herontwikkeling. De gemeente Waalwijk heeft gemeend met onderhavig rapport daarmee voor alle betrokken partijen een basisdocument archeologie op te laten stellen zodat alle betrokkenen beschikken over dezelfde informatie en inspiratiebronnen die benut kunnen worden bij alle herontwikkelingen die momenteel lopen. Onderhavig rapport volgt daarmee de structuur die verplicht is vanuit de BRL 4000 en Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (vigerende versie 4.1) maar de lezer wordt uitgenodigd om het rapport als vertrekpunt te nemen en mede via het notenapparaat nader kennis te maken met dit belangrijke stukje erfgoed van de Langstraat in het algemeen en dat van Waalwijk en Besoyen in het bijzonder.

Het plangebied valt binnen de vigerende bestemmingsplannen ‘Bestemmingsplan Gemengd gebied’, waarvoor dubbelbestemmingen waarde – archeologie zijn opgenomen. Aangenomen kan worden dat de geplande bodemingrepen de bij deze dubbelbestemming horende vrijstellingsgrenzen zullen overschrijden (zie § 2.1.3). Dit onderzoek is uitgevoerd conform BRL 4000, protocol 4002 en 4003 met daarin besloten de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA), versie 4.1. Voor de KNA-protocollen, 4001 (PvE), 4002 (bureauonderzoek), 4003 (inventariserend veldonderzoek) en 4004 (opgraven) is Antea Group gecertificeerd conform de SIKB-BRL 4000 (Beoordelingsrichtlijn voor archeologie).

Blad 5 van 47

Antea Group Archeologie 2021/33 Het Erfgoed van de Haven Waalwijk nader bekeken projectnummer 464630 28 april 2021 revisie 00 Gemeente Waalwijk

2

Bureauonderzoek Het doel van het uitvoeren van een archeologisch bureauonderzoek is het opstellen van een gespecificeerde archeologische verwachting voor het plangebied. Daarbij worden vragen gesteld als “Waar kunnen we wat verwachten?”. Voor het opstellen van een dergelijke verwachting wordt gebruik gemaakt van reeds bekende archeologische waarnemingen, historische kaarten, bodemkundige gegevens en informatie over de landschappelijke situatie. Een gespecificeerde verwachting gaat in op de mogelijke aanwezigheid, het karakter, de omvang, datering en eventuele (mate van) verstoring van archeologische waarden binnen het plangebied.

2.1

Beschrijving onderzoekslocatie

2.1.1

Begrenzing onderzoeks- en plangebied Het is van belang een onderscheid te maken tussen plangebied enerzijds en onderzoeksgebied anderzijds. Met plangebied wordt het gebied bedoeld waarop de in de inleiding genoemde werkzaamheden betrekking hebben. Voor het plangebied wordt in de regel ook de ruimtelijke procedure gevoerd, waarvan dit archeologisch onderzoek een onderdeel is. Binnen dit gebied kunnen eventueel aanwezige archeologische waarden verstoord worden. Het onderzoeksgebied is het gebied waarover informatie wordt ingewonnen voor het opstellen van het gespecificeerd verwachtingsmodel en is groter dan het plangebied zelf. In principe wordt een straal van 250m rondom het plangebied gehanteerd (afbeelding). Dit wordt wat betreft hoeveelheid archeologisch onderzoek en waarnemingen, voldoende geacht om relevante informatie te verzamelen om het gespecificeerd verwachtingsmodel op te kunnen stellen Dit omdat het onderzoeksgebied een vergelijkbare situatie kent als het plangebied voor onder andere de onderdelen zoals hoogteligging, geomorfologie, historische situatie, etc. Het plangebied ligt tussen de Taxandriaweg ten noorden, de Taxandriahof ten oosten, de Kerk aan de Haven in het zuiden en de Zomerdijksestoep ten westen en is circa 2 hectare groot.

Blad 6 van 47

Antea Group Archeologie 2021/33 Het Erfgoed van de Haven Waalwijk nader bekeken projectnummer 464630 28 april 2021 revisie 00 Gemeente Waalwijk

Afbeelding 2. Uitsnede van de topografische kaart met hierop het plangebied in het rood en het onderzoeksgebied in het blauw (bron: ESRI Nederland).

2.1.2

Huidig en toekomstig gebruik Huidig gebruik plangebied Het plangebied is op dit moment bebouwd met bedrijfsgebouwen en is daarbuiten grotendeels verhard.

Blad 7 van 47

Antea Group Archeologie 2021/33 Het Erfgoed van de Haven Waalwijk nader bekeken projectnummer 464630 28 april 2021 revisie 00 Gemeente Waalwijk

Afbeelding 3. Luchtfoto van het plangebied met in het rood het plangebied (Bron: ESRI Nederland).

Consequenties toekomstig gebruik Er zijn diverse initiatieven, bij verschillende partijen om los van elkaar te komen tot herontwikkeling binnen het plangebied Haven 2021. De precieze invulling hiervan is nog niet bekend, aangezien deze plannen zich nog in een vroeg stadium bevinden.

2.1.3

Archeologisch beleid Het plangebied valt binnen de vigerende bestemmingsplannen ‘Bestemmingsplan Gemengd gebied’, waarvoor dubbelbestemmingen waarde – archeologie 2 en 4 zijn opgenomen. Dubbelbestemming waarde Archeologie 2 Archeologie 4

Vrijstellingsgrens oppervlakte 100 m² 5000 m²

Vrijstellingsgrens diepte 0,3 m -mv 0,5 m -mv

Tabel 1. De in het plangebied aanwezige dubbelbestemmingen waarde – archeologie met de bijhorende vrijstellingsgrenzen.

Wanneer in hetzelfde plangebied verschillende dubbelbestemmingen met verschillende vrijstellingsgrenzen gelden, worden in de norm de strengste vrijstellingsgrenzen voor het gehele plangebied gehanteerd. De geplande bodemingrepen zullen deze vrijstellingsgrenzen waarschijnlijk overschrijden. De archeologisch inhoudelijke verwachting wordt verder behandeld in paragraaf 4.1.

Blad 8 van 47

Antea Group Archeologie 2021/33 Het Erfgoed van de Haven Waalwijk nader bekeken projectnummer 464630 28 april 2021 revisie 00 Gemeente Waalwijk

2.1.4

Landschappelijke situatie In dit hoofdstuk zijn kaarten en bronnen geraadpleegd die informatie verschaffen over de opbouw van het landschap en de landschappelijke gesteldheid in het plangebied, zoals bijvoorbeeld de geomorfologische kaart, de bodemkaart en het AHN. De archeologische verwachting volgt voor een groot gedeelte uit de opbouw van het landschap. De verspreiding van archeologische vindplaatsen heeft namelijk een duidelijk verband met de landschappelijke gesteldheid. Geologie 2 Het huidige dekzandlandschap is ontstaan in de laatste fasen van het Pleistoceen en in het Holoceen. Gedurende het Saalien en het Weichselien (de voorlaatste en laatste ijstijd), met name tussen 29.000 en 15.700 jaar geleden had de wind door de koude en droge omstandigheden vrij spel en trad er over grote oppervlakten sedimentatie op van dekzand. Het reliëf van het dekzandlandschap wordt over het algemeen gekenmerkt door depressies en dekzandkopjes, afgewisseld met langgerekte ruggen. Dit dekzand behoort geologisch gezien tot de Formatie van Boxtel en wordt Oud Dekzand genoemd. Ongeveer 15.700 tot 11.700 jaar geleden was het minder koud dan in de voorgaande periode maar kon opnieuw dekzand worden afgezet (Jong Dekzand). De afzetting van dekzand werd langzaamaan afgebroken tijdens de eerste opwarming, gedurende het Bølling-interstadiaal (15.700 tot 14.025 jaar geleden).

Door een warmer klimaat was in toenemende mate vegetatiegroei mogelijk waardoor sedimentatie en erosie van het dekzand stopte. In deze periode trad er enige bodemvorming op. Na het Bølling-interstadiaal verslechterde het klimaat weer en brak er een koude en droge periode aan, die bekend staat als de Vroege Dryas (14.025 tot 13.675 jaar geleden). In deze periode is door het ontbreken van vegetatie lokaal relatief veel zand verplaatst door de wind waardoor dekzandruggen en -laagtes zijn ontstaan. In de omgeving van Waalwijk komen enkele dekzandruggen voor met een zuidwest-noordoostelijke richting. Aan het begin van het Holoceen is de verstuiving van het dekzand door de toenemende groei van vegetatie opnieuw aan banden gelegd. Door de snelle opwarming smolt het noordelijk gelegen landijs en begon de zeespiegel snel te stijgen. Door de eveneens stijgende grondwaterspiegel ontstond op het dekzand geleidelijk een groot drassig gebied waarin veen werd gevormd. Ter hoogte van het plangebied begon het veen vooral vanaf de Romeinse Tijd (12 v. Chr. - 450 na Chr.) te groeien. De aanvang van de eerste ontginningen van het veen is nog niet echt duidelijk maar verwacht mag worden dat deze in de elfde of twaalfde eeuw moet worden gezocht. De richting van waaruit de ontginning werd ingezet is vanaf een mogelijke oeverwal aan de zuidzijde van de middeleeuwse Maas.

Van daaruit werd het achterland in afzonderlijke nederzettingen naar het zuiden toe in cultuur gebracht en later in de tijd werden nieuwe ontginningen afgegraven ten behoeve van de veenwinning. Deze oeverwal is echter archeologisch nog niet aangetoond, terwijl tegelijkertijd de archeologische onderzoek intensiteit in het gebied van deze oeverwal eveneens beperkt genoemd mag worden. Het blijft daardoor vooralsnog een hypothetische ontginningsmodel.3

2 Berendsen, 2004. De Mulder e.a., 2003. 3 Koopmanschap, 2011.

Blad 9 van 47

Antea Group Archeologie 2021/33 Het Erfgoed van de Haven Waalwijk nader bekeken projectnummer 464630 28 april 2021 revisie 00 Gemeente Waalwijk

Geomorfologie en AHN Op de geomorfologische kaart4 is het plangebied niet gekarteerd. Op basis van extrapolatie van de gegevens van de omliggende gebieden ligt het plangebied waarschijnlijk op de grens van een vlakte van ten dele verspoelde dekzanden (bedekt met overstromingsmateriaal en bedekt met veen, en vervlakt onder invloed van natuurlijke processen; code 2M53ovV) en een vlakte van getij-afzettingen (code 2M72). Op basis van eerder onderzoek is bekend dat de Grotestraat, net ten zuiden van het plangebied, op een lage dekzandrug gelegen is, die fungeert als barrière voor de waterafvoer van het zuidelijke gebied. Of er binnen het plangebied nog meer dekzandruggen voorkomen is onbekend. 5 Op het Algemeen Hoogtebestand Nederland (AHN)6 is te zien dat het plangebied hoger gelegen is dan de gebieden ten oosten en ten westen ervan. Waarschijnlijk is dit het gevolg van ophogingen. Ten zuiden van het plangebied is een smalle hoger gelegen strook te zien. Het betreft hier waarschijnlijk een dijk. Het plangebied ligt tussen circa 2,1 en 2,8m +NAP.

Afbeelding 4. Uitsnede van de geomorfologische kaart met in het rood het plangebied (bron: pdok).

4 www.pdok.nl 5 Koopmanschap, 2011. 6 www.ahn.nl

Blad 10 van 47

Antea Group Archeologie 2021/33 Het Erfgoed van de Haven Waalwijk nader bekeken projectnummer 464630 28 april 2021 revisie 00 Gemeente Waalwijk

Afbeelding 5. Uitsnede van het AHN met in het rood het plangebied (bron: www.ahn.nl) (legenda: van blauw (laag) naar rood (hoog)).

Bodem en grondwater Op de bodemkaart7 is het plangebied niet gekarteerd. Extrapolatie van de gegevens van de omliggende gebieden wijst erop dat in het plangebied waarschijnlijk drechtvaaggronden (code Mv81A) en/of moerige podzolgronden met een zavel- of een kleidek en een moerige tussenlaag (codekWp) aanwezig zijn. Drechtvaaggronden worden gekenmerkt door een kleidek van 40 tot 80 cm dikte, met daaronder een veenpakket van ten minste 0,40 m dik. Het verschil met poldervaaggronden is dat daarin geen veen voorkomt binnen de eerste 0,80 m. Moerige podzolgronden hebben een humuspodzol-B-horizont die vaak erg verkit is zodat wortels er niet meer dan 10cm in kunnen doordringen. De grondwatertrap in het plangebied is op basis van extrapolatie waarschijnlijk II of IIIb. Grondwatertrap II IIIb

Gemiddeld Hoogste Grondwaterstand (m-mv) <0,40 0,25-0,40

Gemiddeld Laagste Grondwaterstand (m-mv) 0,50-0,80 0,80-1,20

Tabel 2. De in het plangebied voorkomende grondwatertrappen met de bijhorende gemiddeld hoogste en laagste grondwaterstanden.

7

www.pdok.nl / STIBOKA.

Blad 11 van 47

Antea Group Archeologie 2021/33 Het Erfgoed van de Haven Waalwijk nader bekeken projectnummer 464630 28 april 2021 revisie 00 Gemeente Waalwijk

Afbeelding 6. Uitsnede van de bodemkaart met in het rood het plangebied (bron: pdok/STIBOKA).

2.1.5

Historische situatie en mogelijke verstoringen In dit hoofdstuk worden de beschikbare historische kaarten en bekende historische gegevens geraadpleegd die informatie kunnen verschaffen over het landgebruik van het plangebied. Er wordt daarbij een focus gelegd op historische thema’s die van (grote) invloed zijn geweest op de vorming van de situatie in het plangebied, waaronder de inpoldering, en de uitbreiding van eventuele bebouwing. Bewoningsgeschiedenis8 Rond 800 na Christus lag ten zuiden van de oude loop van de rivier de Maas een zachtglooiend veenlandschap. Van noord naar zuid gezien loopt het reliëf hiervan op. Ten oosten van de Donge lag een tweetal veenkoepels, min of meer samengegroeid tot een veenrug, maar van elkaar gescheiden door een laagte in het veen. Door die laagte stoomde het veenriviertje de Loint. 9 Volgens De Bont zorgde dit riviertje zuid - noord stromend voor afwatering richting Maas. Aanvullend hierop vermoedt Koopmanschap dat de dekzandwelving ter hoogte van de Grotestaat (Langstraat) er de oorzaak van was dat de loop oost- west afboog.10 Dit beeld lijkt goed aan te sluiten bij de loop van de historisch bekende, gekanaliseerde Loint van 19e eeuwse kaarten (fase 2). Het bewoningslint dat we nu kennen als Waalwijk bestond tot de herindeling van 1922 uit drie kernen: Baardwijk, Waalwijk en Besoyen. Gedurende de twaalfde of vroeg in de dertiende eeuw

8 Koopmanschap, 2011. Koopmanschap, Colijn en Teekens, 2016. 9 De Bont, 2009. 10 Koopmanschap, 2015.

Blad 12 van 47

Antea Group Archeologie 2021/33 Het Erfgoed van de Haven Waalwijk nader bekeken projectnummer 464630 28 april 2021 revisie 00 Gemeente Waalwijk

is het bewoningslint ter hoogte van de huidige Langstraat gevormd. Hierbij volgt de nederzetting grotendeels de loop van de al eerder genoemde lage dekzandrug. Hoewel archeologische resten uit het vroege dertiende eeuwse Waalwijk nog niet talrijk zijn, komen ze in bijna alle proefsleuven of opgravingen in beperkte mate wel voor. De impact van de stedelijke privileges en de wisselwerking tussen Waalwijk en Besoyen langs de Grotestraat is voor de dertiende tot en met de veertiende eeuw archeologisch gezien nog een sterk onderbelicht vraagstuk. De nederzetting zal daarbij hebben bestaan uit de kernen Waalwijk en Besoyen, waarbij beide een deel van de gezamenlijke infrastructuur van landroute, haven en kerkgebouw met kerkhof hebben gedeeld. Baardwijk zal zich lange tijd nog afzonderlijk hebben ontwikkeld en van oorsprong onder invloed van de landsheer van Heusden hebben geressorteerd. Het aaneen groeien van de drie dorpen tot één geheel zal als zichtbaar proces pas in de late middeleeuwen of aan het begin van de nieuwe tijd waarneembaar zijn. Vanaf de veertiende en vijftiende eeuw ging de ontginning van het veen ten behoeve van landbouwgronden in minder snel tempo dan voorheen en werden de achterkades van de veenontginning in het landschap gehandhaafd.

11 In 1418, 1421 en 1424 vonden er drie overstromingen vanuit de zee plaats die tot in de Grote Waard weten door te dringen en daarbij verschillende nederzettingen uit deze waard (tijdelijk) onbewoonbaar maakten. De omvang van deze drie overstromingen (in absolute zin als ten opzichte van elkaar) is nog niet gekend. Vroeger werd verondersteld dat vooral de vloed uit 1421 veel van deze kernen letterlijk heeft verzwolgen. Het inmiddels meer gangbare idee is dat het een combinatie van een (spring)vloed en slecht onderhouden dijken betreft. Hierdoor bezweken achtereenvolgens verschillende dijken waardoor het water steeds dieper het achterland in kon dringen. Recent is dit nog gebeurd in Wildernis: door een uitzonderlijk droge zomer bezweek een veendijk door dat de basis van de dijk was uitgedroogd en vervolgens waterdruk aan de waterzijde ontstond. Combineer dit met het achterstallig onderhoud van een aantal dijken lang de middeleeuwse Maas die ons vanuit historische bronnen is overgeleverd en al snel ontstaat een beeld van een situatie die snel catastrofaal zou kunnen worden. In 1421 is het noordelijk gedeelte van de Langstraat overstroomd geraakt. De Langstraat was de secundaire of tertiaire bewoningsas en tevens de doorgaande oost-west route.

Door de vloed van 1421 is de bewoning ten westen van Besoyen mogelijk verloren gegaan; de lintvormige bewoning van Waalwijk en Baardwijk bleef gespaard. 12 De haven van Waalwijk is mogelijk van oorsprong een verbrede turfvaart. In 1616 werd deze op initiatief van de heer van Waalwijk verbreed en verdiept zodat schepen met diepgang de kern ook konden bereiken. Omstreeks 1800 melden historische bronnen dat Waalwijk ‘een goede haven’ had en dat er veel handel gedreven werd. 13 In de 18e eeuw werd de haven hoofdzakelijk gebruikt voor de plaatselijke leerindustrie. In de jaren ’60 van de vorige eeuw werd de haven gedempt.

11

Een achterkade geldt hierbij als afwateringssloot en eventueel bijbehorend (laag) dijkprofiel. Een achterkade vormde daarmee een tijdelijke barrière tussen het al ontgonnen land en de “wildert” (het nog niet ontgonnen deel). 12 Koopmanschap, 2011. 13 Vercauteren, 1997.

Blad 13 van 47

Antea Group Archeologie 2021/33 Het Erfgoed van de Haven Waalwijk nader bekeken projectnummer 464630 28 april 2021 revisie 00 Gemeente Waalwijk

Historische situatie Op de kaart van Jacob en Pieter Sluyter uit 1562 is de loop van de haven van de Waalwijk vanaf de Oude Maas goed te zien. Net ten noorden van de Kerk aan de Haven buigt de haven af naar het oosten. De kadastrale minuut van 1811-183214 toont dat die afbuiging in oostelijke richting nu niet meer bestaat. Ten oosten van de haven zijn twee onbebouwde percelen aangegeven, waarvan de meest oostelijke staat als “water” aangeduid. Ten zuiden van de haven zijn enkele huizen (met erf) aangeduid. Ten westen van de haven ligt de Zomerdijk die waarschijnlijk nog net binnen het plangebied ligt. Ten oosten en westen van de haven zijn verder enkel percelen hooiland aanwezig, wat erop wijst dat deze gronden vrij nat waren. In 1850 toont de topografische kaart15 dat langs de noordwestelijke grens van het plangebied, tegen de Zomerdijk aan, mogelijk bebouwing aanwezig was. Op de topografische kaart van 187016 is de hierboven vermelde bebouwing tegen de Zomerdijk verdwenen. Wel is er iets ten oosten daarvan nieuwe bebouwing aangeduid. De kaart van 190017 toont dat aan beide zijden van de haven een weg ligt. De bebouwing uit 1870 is op topografische kaart van 194018 weer verdwenen. Op deze kaart is te zien dat de Winterdijk net ten zuiden van de haven loopt. Net ten noorden van deze dijk is aan weerszijden van de haven bebouwing aanwezig.

Op de kaart van 196219 is het oostelijke deel van het tracé van de geplande rijksweg aangeduid, net ten noorden van het plangebied. In 1970 toont de topografische kaart20 dat de rijksweg aangelegd is. Daarbij is de haven ten zuiden van deze rijksweg gedempt. Het plangebied is nu bijna volledig bebouwd. In 1984-1988 en 1999 worden nog enkele gebouwen in het plangebied bijgebouwd en/of veranderd en ontstaat de huidige situatie.

14 Beeldbank.cultureelerfgoed.nl 15 www.topotijdreis.nl 16 www.topotijdreis.nl 17

www.topotijdreis.nl

18 www.topotijdreis.nl 19 www.topotijdreis.nl 20 www.topotijdreis.nl

Blad 14 van 47

Antea Group Archeologie 2021/33 Het Erfgoed van de Haven Waalwijk nader bekeken projectnummer 464630 28 april 2021 revisie 00 Gemeente Waalwijk

Afbeelding 7a. Uitsnede van de kaart van Sluyter uit 1562 met de globale ligging van het plangebied in het rood (bron: kaartencollectie van het nationaal archief).

Afbeelding 8b. Uitsnede van de kadatrale minuut zoals gepubliceerd in 1832. Duidelijk zichtbaar is het rechte verloop van de haven, het liggende deel van de latere laars ontbreekt hier nog (beeldbank RCE).

Blad 15 van 47

Antea Group Archeologie 2021/33 Het Erfgoed van de Haven Waalwijk nader bekeken projectnummer 464630 28 april 2021 revisie 00 Gemeente Waalwijk

Afbeelding 9. Uitsnede uit de topografische kaart uit 1850 (bron: www.topotijdreis.nl).

Blad 16 van 47

Antea Group Archeologie 2021/33 Het Erfgoed van de Haven Waalwijk nader bekeken projectnummer 464630 28 april 2021 revisie 00 Gemeente Waalwijk

Afbeelding 10. Uitsnede uit de topografische kaart uit 1900 (bron: www.topotijdreis).

Afbeelding 11. Uitsnede uit de topografische kaart uit 1950 (bron: www.topotijdreis).

Blad 17 van 47

Antea Group Archeologie 2021/33 Het Erfgoed van de Haven Waalwijk nader bekeken projectnummer 464630 28 april 2021 revisie 00 Gemeente Waalwijk

Mogelijke verstoringen Mogelijk hebben landbouwactiviteiten in het verleden voor enige verstoring gezorgd. Het plangebied is bebouwd met bedrijfsgebouwen. Afhankelijk van de funderingstype en -diepte kunnen deze de bodem verstoord hebben. Ook de (erosieve werking van de) voormalige haven en het dempen van de haven kan verstoring veroorzaakt hebben. Daarnaast kunnen ook kabels en leidingen in de ondergrond aanwezig zijn die bodemverstoringen veroorzaakt kunnen hebben. Op de ontgrondingenkaart van de provincie Noord-Brabant21 zijn in het plangebied geen geregistreerde ontgrondingen aangegeven.

2.2

Bekende waarden

2.2.1

Archeologische waarden Uit het Archeologische Informatie Systeem (Archis) van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed zijn de bekende archeologische waarden in een omtrek van ongeveer 250 m rondom het plangebied opgevraagd. Het betreft archeologische monumenten (AMK-terreinen), archeologische waarnemingen (zoals vondsten) en meldingen van eerdere archeologische onderzoeken (zie kaart 464630–ARCHIS in de kaartenbijlage). Gegevens uit ARCHIS: Archeologische rijksmonumenten en AMK-terreinen Een deel van het plangebied ligt binnen de contouren van AMK-terrein 16815, dat verder ten zuiden van het plangebied als een lint over de bebouwing aan weerszijden van de Grotestraat ligt. Dit AMK-terrein met hoge archeologische waarde betreft de oude stadskern van Waalwijk. Binnen de contouren van het AMK-terrein kunnen in de bodem resten van vroegmoderne en waarschijnlijk ook van laat middeleeuwse bewoning aangetroffen worden. Ook sporen van oudere bewoning kunnen aanwezig zijn. AMK

waarde

complex

begin

16815 hoge archeologische waarde Brouwerij Nieuwe tijd A: 1500 - 1650 nC

einde Nieuwe tijd B: 1650 - 1850 nC

16815 hoge archeologische waarde Stad Middeleeuwen laat: 1050 - 1500 nC Nieuwe tijd: 1500 - 1950 Tabel 3. AMK-terreinen binnen onderzoeksgebied (bron: ARCHIS) Gegevens uit ARCHIS: archeologische waarnemingen Op circa 20m ten zuiden van het plangebied zijn bij niet archeologische graafwerkzaamheden aan de westzijde voor de ingang van de kerk tot circa 2m diep fundamenten gezien (Zaakid. 2772900100). Deze fundamenten bestonden uit gemetselde stenen. De mortel bestond voornamelijk uit zand. De overige archeologische waarnemingen zijn gebeurd bij archeologisch onderzoek en worden hieronder bij het betreffende onderzoek besproken. Zaakid

begin

eind

complextype

2023058100

Nieuwe Tijd Vroeg Nieuwe Tijd Laat

Begraving, onbepaald

2147620100

Nieuwe Tijd Midden

complextype niet te bepalen

Nieuwe Tijd Laat

verwerving archeologisch: proefputten/proefsleuven archeologisch: begeleiding

21 https://www.arcgis.com/home/webmap/viewer.html?webmap=1c267643996b4e849ec644ad42c3006c

Blad 18 van 47

Antea Group Archeologie 2021/33 Het Erfgoed van de Haven Waalwijk nader bekeken projectnummer 464630 28 april 2021 revisie 00 Gemeente Waalwijk

Zaakid

begin

eind

complextype

verwerving archeologisch: proefputten/proefsleuven

2199923100

Late Middeleeuwen B

Late Middeleeuwen B

Afwaterings-/ inundatiekanaal/ greppel/sloot

2772900100

Late Middeleeuwen B

Late Middeleeuwen B

kerk

2792713100

Late Middeleeuwen B

Nieuwe Tijd Laat

Bewoning (inclusief archeologisch: opgraving verdediging) onbepaald

2960123100

Nieuwe Tijd Midden

Nieuwe Tijd Laat

nederzetting met stedelijk karakter

niet-archeologisch: graafwerk

archeologisch

4574340100 archeologisch: boring Tabel 4. Archeologische waarnemingen binnen onderzoeksgebied (bron: ARCHIS)

Gegevens uit ARCHIS: eerdere onderzoeken Op circa 50m ten zuidwesten van het plangebied werd een proefputtenonderzoek uitgevoerd aan de Grotestraat 101-103, op circa 130m ten westen van het plangebied (Zaakid. 2023058100). Op basis van de waarnemingen tijdens het onderzoek werd aannemelijk gemaakt dat de Zomerdijksestoep een 13e eeuwse oorsprong heeft. De verspoelingen in de winterdijk en de ophogingen aan de Grotestraat stammen, op basis van een klein aantal aardewerkscherven, uit de 15e eeuw. Deze datering is een voorlopige conclusie die door toekomstige waarnemingen bevestigd of weerlegd kan worden.22 Bij een archeologische begeleiding in de Taxandriaweg, op circa 180m ten oosten van het plangebied werd vastgesteld dat de bodemopbouw bestond uit dekzand, afgedekt met een (restant van) een oude bodem met bovenin een dun veenlaagje (Zaakid. 2103507100). Hierop bevond zich een dikke blauwgrijze vette kleilaag, die aan overstromingen (na de 17e eeuw) kon worden toegeschreven. Hierboven kon op sommige plaatsen nog een restant van bodemvorming worden waargenomen, voor zover deze niet door (sub)recente ophogingslagen verdwenen was. Er werden teven drie greppels (te dateren vanaf het midden van de 17e eeuw) aangetroffen en twee bodemlagen waarvan de interpretatie niet geheel duidelijk was. Één van deze bodemlagen kon mogelijk geassocieerd worden met een zij- of achterkade.

Geadviseerd werd om verstorende grondwerkzaamheden in de wijdere omgeving vooraf te laten gaan door archeologisch onderzoek. 23 In 1987 heeft het Instituut voor Toegepast Historisch Onderzoek een opgraving uitgevoerd aan de Kerk aan de Haven, net ten zuiden van het plangebied (Zaakid. 2105419100). De rapportage van dit onderzoek is destijds niet verschenen maar in 2000 als scriptie uitgevoerd. Voor nu is belangrijk om te constateren dat het kerkhof van de Kerk aan de Haven niet doorloopt ten zuiden van de Grotestraat. Een onderzoek uit 1989 (niet gepubliceerd) toonde wel resten van leerverwerkende nijverheid aan direct ten zuiden van de Grotestraat. 24 Op circa 15m ten zuiden van het plangebied werd bij niet archeologische graafwerk in de Grotestraat 121 een enkel fundament aangetroffen (Zaakid. 2105427100). Meer gegevens hieromtrent ontbreken.

22 Hulst, 2001. 23 Van Nuenen, 2006. 24 Rapportage niet digitaal beschikbaar

Blad 19 van 47

Antea Group Archeologie 2021/33 Het Erfgoed van de Haven Waalwijk nader bekeken projectnummer 464630 28 april 2021 revisie 00 Gemeente Waalwijk

Een deel van het plangebied werd reeds onderzocht door middel van een archeologisch bureauen booronderzoek uitgevoerd op het ISCO-terrein (Zaakid. 2106172100). Hierbij werd vastgesteld dat er lichte bodemvorming plaatsgevonden heeft, maar dat deze als gevolg van havenactiviteiten op het terrein verstoord. De bodem was in ieder geval tot op een diepte van 1,6m –mv verstoord. Op basis hiervan werd vervolgonderzoek door middel van booronderzoek niet nuttig geacht. Wel werd aanbevolen de sloop van de bestaande gebouwen en eventuele saneringen archeologisch te begeleiden. 25 Circa 40m ten zuiden van het plangebied is een archeologische begeleiding uitgevoerd (Zaakid. 2147620100). Hierbij werden skeletresten aangetroffen in verstoorde context. Wel kon nog vastgesteld worden dat de begraving oorspronkelijk west-oost georiënteerd was en dat er mogelijk twee niveaus van begraving geweest waren. Ook werden er vondsten uit de 18 e-19e eeuw aangetroffen, maar gezien de verstoorde context is de daterende waarde daarvan gering. Aanbevolen werd om ook kleinschalige ingrepen in de middeleeuwse kern van Besoyen archeologisch te laten begeleiden. 26 Op circa 150m ten zuiden van het plangebied is een archeologisch bureau- en booronderzoek uitgevoerd aan de Kerkstraat 7, gelegen net ten oosten van het plangebied (Zaakid. 2178782100).

Op basis van het bureauonderzoek was de archeologische vewachting op resten uit de late middeleeuwen tot nieuwe tijd hoog. Met name werd verwacht dat de Loint het terrein kon doorsnijden. Bij het booronderzoek werd vastgesteld dat de bodem ter plaatse bestond uit een gemiddeld 1,15m dik intact dalgronddek, op de restant van de afgegraven veenlaag of veldpodzol. De ondergrond bestond uit matig siltig, matig fijn, dekzand. De kans op archeologische resten uit de late middeleeuwen tot nieuwe tijd werd hierdoor hoog geacht. Op basis hiervan werd geadviseerd het terrein door middel van een proefsleuvenonderzoek verder te onderzoeken.27 Bij dit proefsleuvenonderzoek (Zaakid. 2178782100) werd zoals verwacht de Loint aangetroffen, met houten beschoeiing. Tevens werd een perceelsgreppel uit 1819 aangetroffen die de Loint oversnijdt; een mogelijk oorspronkelijke laatmiddeleeuwse ontginningssloot; en een bakstenen muurtje, waarschijnlijk behorend tot een bijgebouwtje uit de 20e eeuw. De vindplaats werd als niet behoudenswaardig bevonden. 28 Op circa 90m ten zuidoosten van het plangebied een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd aan de Grotestraat 146, (Zaakid. 2197663100). De rapportage hiervan is niet beschikbaar. Op circa 250m ten zuidoosten van het plangebied is een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd aan de Grotestraat – De Els (Zaakid. 2199242100).

Door de intensieve bewerking van het land vanaf de late middeleeuwen werd de verwachting voor het aantreffen van onverstoorde archeologische waarden van voor de veengroei middelhoog ingeschat. Er gold een hoge verwachting op archeologische waarden uit de late middeleeuwen en nieuwe tijd. Op basis hiervan werd vervolgonderzoek door middel van een verkennend/karterend booronderzoek aanbevolen.29 Op circa 250m ten zuidwesten van het plangebied is een archeologisch bureau- en booronderzoek uitgevoerd in Besoyen (Zaakid. 2231041100). Op basis van het bureauonderzoek 25 Feest en Koopmanschap, 2005. 26

Van Nuenen, 2007.

27 Miedema en Schorn, 2008. 28 Tump, 2009. 29 Huisman en Verbeek, 2008.

Blad 20 van 47

Antea Group Archeologie 2021/33 Het Erfgoed van de Haven Waalwijk nader bekeken projectnummer 464630 28 april 2021 revisie 00 Gemeente Waalwijk

kreeg het terrein een middelhoge verwacht op archeologische resten uit het laat paleolithicum en mesolithicum, een lage verwachting op resten uit het neolithicum tot en met de vroege middeleeuwen en een hoge verwachting op resten uit middeleeuwen en nieuwe tijd. Hierbij waren ook resten van het kasteel van Besoyen niet uit te sluiten. Uit het booronderzoek bleek dat de bodem op het terrein verstoord was door veenontginning en deels ook door de bebouwing uit de 2e helft van de 20e eeuw. Hoewel niet aangetroffen, kon niet worden uitgesloten dat de Loint en eventueel een voorburcht van het kasteelterrein, zich binnen de met verstoring bedreigde zone bevond. Daarom werd aanbevolen het terrein verder te onderzoek door middel van proefsleuven.30 Circa 125m ten zuiden van het plangebied een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd naar de loop van de Loint (Zaakid. 2351870100). Hierin werden de gegevens uit historisch kaartmateriaal en archeologisch veldwerk op een rij gezet, waarmee inzicht gegeven werd in de stand van kennis omtrent dit voor Waalwijk typerend stelsel van waterlopen.31 Net ten oosten van het plangebied is een archeologisch bureau- en booronderzoek uitgevoerd (Zaakid. 3975273100). Bij het bureauonderzoek werd vastgesteld dat het terrein op een dekzandrug lag, waarop mogelijk resten uit de prehistorie aanwezig kunnen zijn.

Tijdens de late prehistorie raakte de dekzandrug overgroeid door veen, dat in de late middeleeuwen afgegraven werd. Het dekzand kwam hierbij weer aan de oppervlakte te liggen en werd vervolgens bedekt door overstromingsafzettingen. In de 18e eeuw werd mogelijk een vertakking van de haven binnen het terrein aangelegd. Bij het veldonderzoek werd vastgesteld dat de bovenste bodemlaag bestond uit moderne ophogingen. In drie boringen werden diepe verstoringen aangetroffen die gerelateerd konden worden aan voormalige sloten of mogelijk aan de voormalig zijtak van de haven. In twee boringen werden sporen van bodemvorming aangetroffen die aangeven dat de top van het dekzand nog relatief intact was. Op basis hiervan werd geadviseerd om proefsleuvenonderzoek uit te voeren indien de geplande graafwerkzaamheden dieper reiken dan 0,6m NAP (ca 0,8m –mv).32 Het oostelijke deel van het plangebied is reeds eerder onderzocht door middel van een archeologisch bureau- en booronderzoek (Zaakid. 3993700100). Op basis van het bureauonderzoek werden archeologische resten uit de late middeleeuwen en nieuwe tijd verwacht, die verband houden met de havenzone. Bij het veldonderzoek werd vastgesteld dat de haven waarschijnlijk inderdaad L-vormig was. Ook de diepte van de haven werd hierbij vastgesteld. Mogelijk werden ook sporen van de Sint-Elisabethsvloed aangetroffen in de boringen.

Omdat de venige sliblaag, die werd aangetroffen aan de onderkant van de haven, als potentiële archeologische laag werd gezien en ook resten van eventuele kademuren, beschoeiingen en kadevloeren aanwezig konden zijn, werd geadviseerd om bij toekomstige bodemingrepen een vervolgonderzoek uit te laten voeren. 33 Op circa 80m ten oosten van het plangebied is een archeologisch booronderzoek uitgevoerd aan de Grotestraat (Zaakid. 4574340100). De rapportage van dit onderzoek is niet beschikbaar. Op circa 40m ten zuiden van het plangebied is een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd (Zaakid. 4732322100). Hierbij werd vastgesteld dat het wegtracé van de Kerkstraat vrijwel onveranderd gebleven is, waardoor de kans op het aantreffen van sporen van de oude bebouwing in het wegtracé eerder klein is. Enkel bij werkzaamheden in verband met 30

Krekelbergh, 2009.

31 Koopmanschap, 2011. 32 Koekkelkoren, 2015. 33 Koopmanschap, Colijn en Teekens, 2016.

Blad 21 van 47

Antea Group Archeologie 2021/33 Het Erfgoed van de Haven Waalwijk nader bekeken projectnummer 464630 28 april 2021 revisie 00 Gemeente Waalwijk

huisaansluitingen kunnen dergelijke resten aangetroffen worden. Wel kunnen resten van de oude wegen aangetroffen worden onder niet eerder verstoorde delen van het huidige wegcunet, alsook archeologische resten die samenhangen met de Loint. Geadviseerd werd om de geplande werkzaamheden archeologisch te begeleiden. 34 Zaakid

OM-nr (oud)

type onderzoek

uitvoerder

2023058100

2424 archeologisch: proefputten/proefsleuven BAAC BV

2103507100

15101 archeologisch: begeleiding

BAAC BV

2105419100

15364 archeologisch: opgraving

Instituut voor Toegepast Historisch Onderzoek

2105427100

15365 niet-archeologisch: graafwerk

BAAC BV

2106172100

13675 archeologisch: boring

Oranjewoud BV

2147620100

21367 archeologisch: begeleiding

BAAC BV

2178782100

25838 archeologisch: boring

BAAC BV

2197663100

28600 archeologisch: bureauonderzoek

IDDS Archeologie B.V.

2199242100

28821 archeologisch: bureauonderzoek

BILAN

2199923100

28912 archeologisch: proefputten/proefsleuven BAAC BV

2231041100

33237 archeologisch: boring

BAAC BV

2351870100

49757 archeologisch: bureauonderzoek

Oranjewoud BV

3975273100

- archeologisch: boring

IDDS Archeologie B.V.

3993700100

- archeologisch: boring

Antea Group Archeologie

4574340100

- archeologisch: boring

Aeres Milieu

4732322100 - archeologisch: bureauonderzoek Antea Group Archeologie Tabel 5. Eerder uitgevoerde onderzoeken binnen onderzoeksgebied (bron: ARCHIS).

Concluderend Er zijn in de omgeving van het plangebied vooral archeologisten resten uit de late middeleeuwen en nieuwe tijd aangetroffen. Bij veel van de onderzoeken werd het hoogste archeologisch niveau veelal direct onder de bouwvoor aangetroffen.

2.3

Ondergrondse bouwhistorische waarden Het pand op aan de Gedempte Haven 1 is geregistreerd als rijksmonument onder monumentnummer 521846. Het betreft een pakhuis uit 1903 in een stijl met elementen va neorenaissance. 35

34 Van Looveren en Koopmanschap, 2019. 35 Atlasleefomgeving.nl

Blad 22 van 47

Antea Group Archeologie 2021/33 Het Erfgoed van de Haven Waalwijk nader bekeken projectnummer 464630 28 april 2021 revisie 00 Gemeente Waalwijk

2.4

Archeologische verwachting

2.4.1

Bestaande verwachtingskaarten Provinciale verwachtingskaart Op de Cultuurhistorische Waardenkaart36 (CHW 2010, herziening 2016) is aangegeven dat het plangebied in de regio ‘Langstraat’ gelegen is. De beschrijving van deze regio luidt: De Langstraat ligt op de overgang van zand, veen en klei. Vroeger bestond vrijwel het hele gebied uit veen. Delen van het veen zijn in de loop der eeuwen verdwenen door landbouwkundig gebruik. Wat restte is deels vergraven ten behoeve van de turfwinning. Het gebied ten noorden van de Winterdijk was vanaf 1421 een zoetwatergetijdengebied waarin veel klei werd afgezet. Het gebied ten noorden van de Heidijk en Zuidhollandse of Loonse Dijk maakte sinds circa 1280 deelt uit van de in 1421 verloren gegane Groote of Zuid-Hollandse Waard. Van Raamsdonk en Waalwijk is bekend dat ze werden verwoest. De Achterste Dijk en de doorgaande dijk van Waspik naar Baardwijk fungeerden als nieuwe zeewering. Ten noorden hiervan lag de brede inbraakgeul van het Oude Maasje. Door het Oude Maasje werd klei afgezet in de naastgelegen gebieden. Als gevolg hiervan slibden de gorzen steeds hoger op en werden weer door de boeren weer in gebruik genomen. De oude sloten werden uitgediept en de oude percelering (en de oude eigendomsverhouding) werd gereconstrueerd.

Door bodemdaling en/of door de overstromingen zijn de dorpen naar het zuiden verplaatst, wat nog goed te zien is bij Raamsdonk. Gemeentelijke verwachtingskaart Op de gemeentelijke beleidskaart van de gemeente Waalwijk37 is te zien dat voor het grootste deel van het plangebied een gematigde archeologische verwachting geldt. Het meest noordelijke randje van het plangebied heeft een lage archeologische verwachting en het meest zuidelijke deel ligt in een gebied van archeologische waarde.

36 De CHW is meer gericht op cultuurhistorische waarden en geeft geen archeologische verwachtingswaarde. 37 Hessings, Schrijvers en Klerks, 2010.

Blad 23 van 47

Antea Group Archeologie 2021/33 Het Erfgoed van de Haven Waalwijk nader bekeken projectnummer 464630 28 april 2021 revisie 00 Gemeente Waalwijk

Afbeelding 12. Uitsnede van de gemeentelijke archeologische verwachtingskaart met in het rood het plangebied (bron: gemeente Waalwijk).

2.4.2

Gespecificeerde archeologische verwachting Op basis van de verzamelde gegevens in het bureauonderzoek kan de volgende gespecificeerde archeologische verwachting worden opgesteld. Datering De haven is in de middeleeuwen ontstaan en al vanaf de late dertiende eeuw in gebruik als turfvaart en werd hoogstwaarschijnlijk in de 17e eeuw op initiatief van de heer van Waalwijk verdiept. In de periode die daarop volgde is de haven waarschijnlijk nog een aantal keer verdiept. De haven is pas in de jaren zestig van de vorige eeuw gedempt. Rondom de haven zijn resten uit de late middeleeuwen en nieuwe tijd te verwachten die gerelateerd zijn aan havenactiviteiten. Niet uitgesloten kan worden dat er in de ondergrond nog een dekzandrug met daarop resten uit het laat paleolithicum tot en met mesolithicum aanwezig zijn. Vanaf de bronstijd tot en met de vroege middeleeuwen werd het gebied te nat voor menselijke bewoning. Derhalve zijn resten uit deze perioden niet te verwachten. Complextype Uit het paleolithicum tot en met het laat neolithicum kunnen resten verwacht worden die samenhangen met de mobiele leefwijze van de mens, zoals kleine kampementen die slechts tijdelijk en/of periodiek bewoond werden. Dergelijke vindplaatsen zijn te herkennen aan vuursteenconcentraties en haardkuilen.

Blad 24 van 47

Antea Group Archeologie 2021/33 Het Erfgoed van de Haven Waalwijk nader bekeken projectnummer 464630 28 april 2021 revisie 00 Gemeente Waalwijk

Het complextype dat binnen het plangebied vooral te verwachten is, is dat van de stedelijke nederzetting. Het gaat daarbij niet alleen om de haven, maar ook om de bijbehorende kademuren (hout- en steenbouw) en loskades aan weerszijden van de haven. Ook kan de aanwezigheid van gebouwstructuren niet worden uitgesloten. Omvang De omvang kan variëren van puntvondsten tot nederzettingen van enkele honderden vierkante meters. Diepteligging Eventuele archeologische resten uit de prehistorie kunnen worden verwacht in de top van het dekzand. De diepteligging van de haven ligt direct onder de dempingslaag. De diepte hiervan is echter niet op voorhand bekend en kan binnen het plangebied sterk van diepte verschillen. Buiten de haven kunnen resten direct vanaf het maaiveld verwacht worden. Locatie Archeologische sporen en resten kunnen binnen het gehele plangebied voorkomen, aangezien de bodemopbouw in het plangebied grotendeels onbekend is. Uiterlijke kenmerken Paleolithicum tot laat-neolithicum: vuursteenspreiding, indicaties van de bewerking van vuursteen, halffabricaten, productieafval, productiegereedschap. Indicaties voor kortdurende nederzettingen/kampen: haardkuilen, verbrand vuursteen. Indicaties voor jacht/voedselverzameling en –bereiding: werktuigen, spitsen, bijlen, schrabbers, stekers, etc.

Archeologische resten uit de late middeleeuwen en nieuwe tijd kunnen bestaan uit beschoeiingen en kademuren in hout- en steenbouw. Ter plaatse van de havenvloer kunnen de archeologische resten aanwezig zijn in een gestratificeerd pakket van klei-, zand- en sliblagen. Deze resten kunnen bestaan uit losse vondsten van hout, metaal, aardewerk, keramisch bouwmateriaal, dierlijk botmateriaal tot aan grotere structuren zoals sluisjes, havendeuren en (delen van) schepen. Mogelijke verstoringen Mogelijk hebben landbouwactiviteiten in het verleden voor enige verstoring gezorgd. Het plangebied is bebouwd met bedrijfsgebouwen. Afhankelijk van de funderingstype en -diepte kunnen deze de bodem verstoord hebben. Ook de (erosieve werking van de) voormalige haven en het dempen van de haven kan verstoring veroorzaakt hebben. Daarnaast kunnen ook kabels en leidingen in de ondergrond aanwezig zijn die bodemverstoringen veroorzaakt kunnen hebben. Op de ontgrondingenkaart van de provincie Noord-Brabant38 zijn in het plangebied geen geregistreerde ontgrondingen aangegeven.

2.5

Conclusies en advies voor vervolgonderzoek Niet uitgesloten kan worden dat er in de ondergrond nog een dekzandrug met daarop resten uit het laat paleolithicum tot en met mesolithicum aanwezig zijn. De diepteligging van deze dekzandrug is nog niet met zekerheid binnen het plangebied vastgesteld. De diverse archeologische booronderzoeken die al zijn uitgevoerd binnen het plangebied laten zien dat er 38 https://www.arcgis.com/home/webmap/viewer.html?webmap=1c267643996b4e849ec644ad42c3006c

Blad 25 van 47

Antea Group Archeologie 2021/33 Het Erfgoed van de Haven Waalwijk nader bekeken projectnummer 464630 28 april 2021 revisie 00 Gemeente Waalwijk

een sterk microreliëf bestaat: op korte afstanden kunnen zowel de hoogte aan het maaiveld als de ligging van het intacte archeologisch niveau van elkaar verschillen. Vanaf de bronstijd tot en met de vroege middeleeuwen werd het gebied te nat voor menselijke bewoning. Derhalve zijn resten uit deze perioden niet te verwachten. De haven is in de middeleeuwen ontstaan als turfvaart en werd hoogstwaarschijnlijk in de 17e eeuw op initiatief van de heer van Waalwijk verdiept. In de periode die daarop volgde is de haven waarschijnlijk nog een aantal keer verdiept. De haven is pas in de jaren zestig van de vorige eeuw gedempt. Rondom de haven zijn resten uit de late middeleeuwen en nieuwe tijd te verwachten die gerelateerd zijn aan havenactiviteiten. Omdat er een middelhoge tot hoge kans is op het aantreffen van archeologische resten binnen het plangebied, adviseert Antea Group om binnen het plangebied een inventariserend veldonderzoek d.m.v. boringen, verkennende fase, uit te voeren.

De methode – een verkennend booronderzoek bestaande uit 6 boringen per hectare - is er niet primair op gericht om archeologische resten aan te treffen (hiervoor is de gehanteerde boordichtheid en –intensiteit te gering), maar is wel uitermate geschikt om: 1) de aard van bodemopbouw en 2) de mate van intactheid van de oorspronkelijke bodemopbouw inclusief de archeologische sporendragende niveaus te bepalen. Uit eerder onderzoek in het oostelijke deel van het plangebied (Zaakid. 3993700100) is bekend dat de venige sliblaag, die werd aangetroffen aan de onderkant van de haven, een potentiële archeologische laag betreft. Daarnaast werden op basis van dat onderzoek ook resten van eventuele kademuren, beschoeiingen en kadevloeren verwacht. Het advies uit dit onderzoek, om bij toekomstige bodemingrepen een vervolgonderzoek uit te laten voeren, blijft behouden. 39

39 Koopmanschap, Colijn en Teekens, 2016.

Blad 26 van 47

Antea Group Archeologie 2021/33 Het Erfgoed van de Haven Waalwijk nader bekeken projectnummer 464630 28 april 2021 revisie 00 Gemeente Waalwijk

3

Erfgoed voorstel Situatie De middelgrote stad Waalwijk ligt in Noord-Brabant en is gelegen in de Langstraat aan de Bergsche Maas. De Rijksweg A59 deelt de gemeente op in twee delen. Het deel ten noorden van de snelweg is industrieterrein, inclusief functionerende haven. Onder de rijksweg bevindt zich het dynamische centrum dat al meer dan 800 jaar oud is. Door deze omvangrijke leeftijd is de gemeente rijk aan bodemvondsten, kennis en historische verhalen. Binnen de gemeente bestaat de afdeling TREW (Team Ruimte, Economie en Werk). De afdeling houdt zich onder andere bezig met het achterlaten van een historische en culturele indruk in het toeristisch gebied middels erfgoedverhalen. Saskia de Kock is beleidsmedewerker van gemeente Waalwijk en de aangewezen persoon als het gaat om Erfgoed. Zij en haar team zijn met vijf projecten bezig om Waalwijk een aantrekkelijke gemeente te maken. Deze projecten zijn uiteenlopend maar dragen allemaal bij het thema’s Erfgoed & Cultuur. Dit zijn projecten zoals de samenwerking met de Zuiderwaterlinie, cultuurhistorische projecten waaronder het renoveren van dijken, schansen en wielen, een nieuw (erfgoed)centrumontwikkeling en -visie, het nog te bouwen SchoenenMuseum en het nationale evenement ‘Hugo de Groot 400 jaar’.

Aanleiding Met het in opdracht geven van het archeologisch bureauonderzoek worden diverse ontwikkelingen binnen het plangebied op hetzelfde kennisniveau gebracht binnen het gemeentelijk archeologiebeleid. Ook is het bureauonderzoek de eerste stap van de archeologische monumentenzorg cyclus (AMZ) zoals besloten ligt in de Erfgoedwet 2016. Tegelijkertijd brengt het onderzoek ook in ieder geval de archeologisch status quo in beeld waar we momenteel staan inzake ons kennisniveau van dit belangrijke stukje Waalwijk. Nadrukkelijk heeft de gemeente Waalwijk en Antea Group er voor gekozen aansluiting te zoeken bij deze status quo en te verkennen welke concrete kansen er in het havengebied liggen om het gemeentelijk erfgoed een stap dichter bij brede beleving te brengen. Brede beleving daarbij in dit geval bedoeld als zowel lokaal maar zeker ook regionaal. Kansen benoemen voor het erfgoed van het havengebied sluit aan bij de gemeentelijke wens om zich op lang termijn duurzaam her-ontwikkelen middels lokale erfgoedverhalen (offerte, 7 januari 2021). Het zwaartepunt ligt op de kansen binnen het toeristisch gebied en de uitdaging om deze samen met ondernemers en/of partners op te pakken en uit te voeren. Om dit mogelijk te maken is voldoende financiering noodzakelijk.

Bij deze stap kan de provincie Noord-Brabant ondersteuning geven vanuit het beleidskader ‘De verbeeldingskracht van erfgoed’. Want als het verhaal of meerdere verhalen van Waalwijk één of meer van de vier opgestelde verhaallijnen behandelt, kan er een verzoek gedaan worden om in aanmerking te komen met subsidie (De verbeeldingskracht van erfgoed, 2015). Gemeente Waalwijk is erg ondernemend en bovendien gedreven. Maar om verder te kunnen zal er eerst gekeken moeten worden naar wat het probleem is en wat er nodig is om de lange termijn doelstelling succesvol te maken. Probleemanalyse In het overleg van woensdag 2 februari 2021 is gebleken dat de gemeente Waalwijk verband wil creëren tussen de projecten en heeft hier het thema Erfgoed voor gebruikt. Dit is een goed begin,