Bijlage 1 Koersdocument Omgevingsvisie gemeente Waalwijk
Tekst van het document
Koersdocument Omgevingsvisie gemeente Waalwijk
Document:
Koersdocument – Omgevingsvisie gemeente Waalwijk
Auteur:
Kuiper Compagnons
Goedgekeurd door:
College van burgemeester en wethouders d.d. 21-01-2025
InProces document:
B202412002591
Vertrouwelijkheidsclassificatie:
Openbaar op termijn
Inhoud 1.
Inleiding ................................................................................................................. 4 1.1
Koersdocument ........................................................................................................ 4
1.2
De omgevingsvisie van de gemeente Waalwijk ............................................................. 4
1.3
De Omgevingswet .................................................................................................... 5
1.4
De strategische visie van de gemeente Waalwijk .......................................................... 6
1.5
Het proces............................................................................................................... 7
2.1
Inleiding ................................................................................................................. 8
2.2
Van toen tot nu ........................................................................................................ 8
2.3
De gemeente Waalwijk in de regio.............................................................................. 9
2.4
Identiteit en kwaliteiten ........................................................................................... 12
2.4.1 Inleiding .......................................................................................................... 12 2.4.2 Een veelzijdig landschap ................................................................................. 12 .................................................................................................................................. 13 2.4.3 Een levendige samenleving .................................................................................... 14 2.4.4 Een sterke economie ............................................................................................. 15 2.5
Opgaven voor de toekomst ....................................................................................... 19
2.5.1 Inleiding .............................................................................................................. 19 2.5.2 Opgaven voor omgeving en landschap .................................................................... 19 2.5.3 Opgaven voor de samenleving ............................................................................... 20 2.5.4 Opgaven voor de economie.................................................................................... 21 3. Koers voor de toekomst van de gemeente Waalwijk ............................................................ 22 3.1
De gemeente Waalwijk in 2050 ................................................................................. 23
3.2
Koers per thema ..................................................................................................... 26
3.2.1 Inleiding .............................................................................................................. 26 3.2.2 Water en bodem als basis ...................................................................................... 26 3.2.3 Biodiverse en beleefbare natuur en groen ................................................................ 26
3.2.4 Duurzame energie ................................................................................................ 27 3.2.5 Goede bereikbaarheid ........................................................................................... 28 3.2.6 Samen zijn we gezond .......................................................................................... 29 3.2.7 Passend woonaanbod voor vitale kernen ................................................................. 30 3.2.8 Brede voorzieningen voor alle leeftijden in alle kernen .............................................. 30 3.2.9 Een bloeiende economie die die bijdraagt aan de gemeenschap.................................. 31 3.2.10 Beleefbare cultuur en erfgoed met plekken voor ontspanning en recreatie ................. 32 Bijlage 1
Participatieverslag............................................................................................ 34
Samen met onze partners ............................................................................................. 34 Het karakter van de gemeente Waalwijk ...................................................................... 34
Koersdocument omgevingsvisie januari 2025
3
1. Inleiding 1.1
Koersdocument
Het is belangrijk voorbereid te zijn op de toekomst. Daarom maken we een omgevingsvisie. De gemeente Waalwijk staat de komende jaren voor verschillende vraagstukken. Het gaat om de vraag naar passende en betaalbare woonruimte, het verbeteren van het openbaar vervoer, zorgen voor levendige centra, toekomstbestendig maken van de economie en het klimaatadaptief maken van de leefomgeving. Al deze vraagstukken hebben te maken met hoe we onze leefomgeving gebruiken. Het zijn complexe vraagstukken waar vaak niet één oplossing voor is. Om de goede keuzes te maken voor de toekomst van de gemeente Waalwijk is het belangrijk samen na te denken over hoe de gemeente er in de toekomst uit moet zien. We moeten samen bedenken: "Wat voor gemeente willen we zijn?". Dat doet de gemeente niet alleen, maar samen met inwoners, ondernemers, (maatschappelijke) partners en andere overheden. Met een gezamenlijk beeld kunnen plannen worden gemaakt voor de toekomst van de gemeente Waalwijk. In dit koersdocument wordt het gezamenlijke toekomstbeeld neergezet met keuzes op hoofdlijnen. Het laat zien hoe we willen dat de gemeente er in 2050 uitziet en hoe we hier samen wonen, werken, leren en ontspannen. Het is onze stip op de horizon. Het koersdocument is daarmee het vertrekpunt voor de omgevingsvisie. De verdere uitwerking van de koers in de omgevingsvisie is de volgende stap.
Dit doen we gebiedsgericht én themagericht. Op deze manier kunnen de ambities goed afgewogen tot hun recht komen.
1.2
De omgevingsvisie van de gemeente Waalwijk
De omgevingsvisie van de gemeente Waalwijk beschrijft de visie op de lange termijn (richting 2050) voor de fysieke leefomgeving. Dit is daarom een visie op hoofdlijnen. De fysieke leefomgeving is de ruimte waar we wonen, werken, leren en ontspannen. Het gaat om heel veel onderwerpen. Denk bijvoorbeeld aan wonen, mobiliteit, recreatie, natuur en landschap, bedrijvigheid en maatschappelijke voorzieningen, maar ook onderwerpen als duurzaamheid, veiligheid en gezondheid zijn onderdeel van de fysieke leefomgeving. In de omgevingsvisie leggen we nadrukkelijk de verbinding tussen de fysieke leefomgeving en de sociale leefomgeving. De omgevingsvisie zet de spreekwoordelijke ‘stip op de horizon’. Dat doen we met ambities die het fijne leven in de gemeente Waalwijk versterken. Hierbij is het belangrijk om de verschillende thema’s in samenhang met elkaar af te wegen. We maken heldere keuzes over wat wel of geen prioriteit heeft en wat waar kan. Op deze manier is het straks ook duidelijk of nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen voldoende bijdragen aan de langetermijnvisie. De omgevingsvisie geeft richting en inspireert. Het maakt duidelijk waar we voor staan en waar we naartoe willen. Dit helpt ons om samen te werken aan een gelukkige, gezonde en veilige gemeente Waalwijk.
Koersdocument omgevingsvisie januari 2025
4
Als gemeente opereren we niet in een vacuüm. We dienen rekening te houden met ons bestaand beleid en regionale afspraken. Deze integreren we in de omgevingsvisie. Daarnaast is de omgevingsvisie onder de Omgevingswet een verplicht instrument voor het Rijk, provincies en gemeenten. De Rijksoverheid heeft de Nationale omgevingsvisie (NOVI) opgesteld en de provincie werkt met de Brabantse omgevingsvisie. Als gemeente dienen we rekening te houden met de ambities en uitgangspunten uit de omgevingsvisies van hogere overheden.
Figuur 1: In de omgevingsvisie komen de fysieke en sociale leefomgeving samen. De sociale leefomgeving is weergegeven als de wortels van de boom, als stevig fundament waarop fysieke leefomgeving kan groeien en bloeien.
1.3
De Omgevingswet
Op 1 januari 2024 is de Omgevingswet in werking getreden. Deze wet bundelt verschillende wetten en regels voor onder meer ruimtelijke ordening, bouwen, natuur, water en milieu. De Omgevingswet gaat over de fysieke leefomgeving, en activiteiten die gevolgen hiervoor (kunnen) hebben. Dit is een breed begrip en omvat in ieder geval bouwwerken, infrastructuur, bodem- en watersystemen, lucht, landschappen, natuur en erfgoed. Daarbij bepaalt de wet uitdrukkelijk dat gevolgen voor de fysieke leefomgeving ook gevolgen voor de mens zijn; het gaat dus ook over onderwerpen als gezondheid en veiligheid. De Omgevingswet is gericht op het in onderlinge samenhang ‘bereiken en in stand houden van een veilige en gezonde fysieke leefomgeving en een goede omgevingskwaliteit’ (artikel 1.3a Omgevingswet). Hier gaat het om het beschermen van de kwaliteiten. Anderzijds is de wet ook Koersdocument omgevingsvisie januari 2025
5
gericht op het ‘doelmatig beheren, gebruiken en ontwikkelen van de fysieke leefomgeving’ (artikel 1.3b Omgevingswet). Met ontwikkelingen kunnen we onze fysieke leefomgeving versterken met behoud van een goede omgevingskwaliteit. Een belangrijk uitgangspunt is om de fysieke leefomgeving integraal te benaderen. Integraal of samenhangend werken gaat over het kijken naar de samenhang tussen verschillende onderwerpen en het afwegen van verschillende perspectieven en belangen. Dit betekent dat we kijken naar het grotere plaatje en daarna een afweging maken. Een open blik en samenwerken zijn belangrijk bij deze manier van werken. De bundeling van wetgeving zorgt voor inzichtelijkere regels. Daarbij moet de wet zorgen voor snellere besluitvorming en meer ruimte bieden voor lokaal maatwerk. Het idee daarachter is om meer ruimte te bieden aan initiatieven, volgens het principe van ‘ja mits’ in plaats van ‘nee tenzij’. Dit vraagt om een andere denk- en werkwijze van ons als gemeente, andere overheden, burgers en bedrijven. De Omgevingswet kent een aantal ‘kerninstrumenten’ waarmee overheden de doelen van de wet in de praktijk kunnen brengen. Eén van de verplichte instrumenten voor gemeenten is de omgevingsvisie. De Omgevingswet bepaalt dat iedere gemeente voor het gehele eigen grondgebied een omgevingsvisie moet hebben. De visie is zelfbindend voor de gemeente.
Het bevat geen regels voor burgers, bedrijven of andere overheden. De omgevingsvisie wordt juridisch vertaald in het omgevingsplan. Het omgevingsplan bevat wel regels voor burgers, bedrijven of andere overheden. Gemeenten kunnen ervoor kiezen om aanvullend op de omgevingsvisie te werken met programma’s. Een programma geeft aan hoe gemeenten de omgevingsvisie of onderdelen daarvan wil realiseren. Het bevat concrete maatregelen voor bescherming, beheer, gebruik en ontwikkeling van de leefomgeving. Het programma kan gericht zijn op een beleidsthema (bijv. groen), gebied of project (bijv. het centrum) of een milieuwaarde (veiligheidsplan).
1.4
De strategische visie van de gemeente Waalwijk
Gelijktijdig met het opstellen van de omgevingsvisie heeft de gemeenteraad de opdracht gegeven om een nieuwe strategische visie te ontwikkelen voor de gemeente Waalwijk. De strategische visie moet een kapstok worden; een fundament waarin de lange lijnen voor de toekomst van de gemeente Waalwijk zijn geschetst. Een strategische visie waar keuzes die gemaakt moeten worden voor de toekomst van onze gemeente aan kunnen worden opgehangen. De koers voor de strategische visie wordt in februari 2025 gelijktijdig met dit koersdocument ter vaststelling aangeboden aan de raad. De onderlinge samenhang tussen de strategische visie en de omgevingsvisie is sterk aanwezig. We zien de strategische visie als sturend verhaal, als kapstok, richtinggevend bij beleids- en besluitvorming. De omgevingsvisie benut dit narratief in het uitwerken van een koers voor de fysieke leefomgeving. Het is de fysieke vertaling van de strategische opgaven. Voor het sociaal domein zijn de strategische aspecten verder uitgewerkt in de Koers sociaal domein en ‘Samen redzaam’, het bijbehorende implementatieplan. Onderling is er overlap waar het de fysieke leefomgeving betreft. Zie hiervoor de verbeelding van de boom in Figuur 1 in paragraaf 1.2.
Deze verbindingen willen we daar waar mogelijk zo goed mogelijk benutten door integraal samen te werken, zodat het fysieke en het sociale domein elkaar kunnen verbinden en versterken.
Koersdocument omgevingsvisie januari 2025
6
1.5
Het proces
In 2023 hebben we diverse stads- en dorpsgesprekken gevoerd over de toekomst van onze gemeente. Deze gesprekken hebben we als basis gebruikt voor het gesprek over de koers van de gemeente Waalwijk. Het koersdocument gaat over wat de identiteit en kwaliteiten van de gemeente Waalwijk nu zijn en waar we in de toekomst naartoe willen. Daarna zijn we met verschillende partijen in gesprek gegaan over de kwaliteiten en opgaven in de gemeente. Omdat dit onderdeel ook relevant is voor de strategische visie, zijn we samen opgetrokken. Na de zomer van 2024 hebben we inwoners gevraagd hoe zij de gemeente Waalwijk zien. Aan welke kenmerken denken inwoners en waar moet de gemeente de komende jaren mee aan de slag? Op de markt van Waspik, Sprang-Capelle en Waalwijk zijn we hierover met mensen in gesprek gegaan. Daarnaast stond een online enquête uit over de toekomst van de gemeente met de vraag naar de kwaliteiten van en opgaven voor de gemeente. We hebben hierover ook gesprekken gevoerd binnen het gemeentehuis met ambtenaren, college en raad en er is een uitvoerige analyse van de beleidsstukken gedaan. Op basis van deze inbreng hebben we vier verschillende ontwikkelrichtingen opgesteld. In oktober 2024 zijn we in gesprek gegaan over de koers van de gemeente.
Deze gesprekken hebben we gevoerd aan de hand van de genoemde vier ontwikkelrichtingen tijdens bijeenkomsten in alle kernen en voor onze partners. Daarnaast hebben we met een online enquête gepeild hoe mensen tegen bepaalde keuzes over de ontwikkelrichtingen aankijken. We zijn hierover ook weer in gesprek gegaan met ambtenaren, college en raad om te horen hoe zij tegen de ontwikkelrichtingen aankijken.
Koersdocument omgevingsvisie januari 2025
7
2. De gemeente Waalwijk nu 2.1
Inleiding
Om goed na te kunnen denken over waar we in de toekomst willen zijn, moeten we eerst goed weten wie we nu zijn. Daarom wordt in dit hoofdstuk ingegaan op de ontwikkeling van de gemeente Waalwijk en de gemeente vandaag de dag. Dit geeft inzicht in het karakter van de gemeente en de bijzondere kwaliteiten en opgaven die op de gemeente afkomen. Deze elementen vormen het fundament waarop de koers is gebouwd.
2.2
Van toen tot nu
Terugblik Je moet het verleden kennen om het heden te begrijpen. We beginnen daarom met een blik terug in de tijd. De eerste vaste bewoners Onze gemeente is ontstaan langs de Langstraat. De Langstraat, met onder andere de gemeenten Baardwijk, Waalwijk, Besoijen, Sprang, Capelle, Vrijhoeve, Waspik boven en Waspik beneden, maakte eeuwenlang deel uit van een groot veengebied. Het Oude Maasje stroomde ten noorden van dit veengebied en de hoger gelegen zandgronden vormden een zuidelijke grens. De hoger gelegen oeverwallen langs de rivieren waren van oudsher aantrekkelijke vestigingslocaties. Vanuit de woonplaatsen langs de Maas is men in de 11e eeuw begonnen het zuidelijk gelegen veengebied te ontginnen door sloten naast elkaar te graven zodat het water weg kon stromen. De ontgonnen veengronden waren in eerste instantie geschikt voor akkerbouw, maar door de ontwatering ging het veen oxideren waarbij veen wordt afgebroken (inklinkt). Hierdoor kwam het maaiveld steeds lager te liggen. Om het gebied waar mensen woonden te beschermen werden kades aangelegd tegen het overstromingswater vanuit de rivier en tegen water uit aangrenzende veenontginningen. Deze kades werden zijdwenden en achterkades of zeines genoemd. Als het bouwland te laag kwam te liggen, ontgon men een nieuw stuk veen en werd het oude akkerland gebruikt als wei- en hooiland.
Na verloop van tijd kwam het bouwland op grote afstand van het dorp te liggen en werd het dorp verplaatst. De ontginningen en de bewoningslinten verschoven zo in zuidelijke richting. Voor de afvoer van het veen werd gebruik gemaakt van vaarten die naast al bestaande zijdwenden in noordelijke richting naar de Maas werden gegraven. Na de vervening kwamen de ontveende gronden alsnog ter beschikking aan de Langstraat-dorpen. Bescherming tegen het water Rond 1270 maakte de Langstraat deel uit van de Grote of Zuidhollandse Waard. Deze waard was voorzien van een grote dijkring. De huidige Meerdijk was daar een deel van. Als gevolg van de doorgaande stijging van de zeespiegel, de ontginning (en daardoor daling van het maaiveld) en de turfwinning nam de invloed van de zee in de Grote Waard steeds meer toe. Bij de Sint Elisabethsvloeden in 1421 eeuw overstroomde grote delen van de Grote Waard en ontstond een groot verdronken gebied met een afwisseling van vertakte getijdegeulen die onder invloed van eben vloed stonden. Hierbij werden de oorspronkelijke dorpen, die iets noordelijker lagen dan de huidige, zwaar beschadigd. Als reactie op de watersnood werd in het midden van de 15e eeuw de
Koersdocument omgevingsvisie januari 2025
8
Winterdijk aangelegd direct ten noorden van het bewoningslint. Achter deze dijk konden de beschadigde dorpen zich weer langzaam opbouwen en zo ontstond er een lintbebouwing: de huidige Grotestraat. Deze nieuwe as is dus iets zuidelijker gelegen dan de oorspronkelijke lintbebouwing. Ook de zuidkant van Waalwijk had last van hoog water dat vanuit ’s-Hertogenbosch kwam. Als gevolg hiervan zijn in de 17e eeuw onder andere het Galgenwiel en Hoefsven ontstaan. Om de waterafvoer richting de Maas beter te kunnen reguleren, is tussen 1766 en 1795 de Baardwijkse Overlaat aangelegd. Het grote inundatiegebied van de Baardwijkse overlaat is gelegen tussen ’sHertogenbosch en Doeveren. Ter hoogte van Doeveren mondde de overlaat uit in het Oude Maasje. Het systeem van dijken en sluizen werd ook ingezet voor militaire inundaties. Pas met het graven van het Afwateringskanaal van 's-Hertogenbosch naar Drongelen tussen 1907 en 1911 verloor de overlaat zijn militaire functie. De Langstraat fungeerde binnen de militaire Zuiderwaterlinie als inundatiegebied en er hebben enkele verdedigingswerken gestaan zoals de batterij ten noorden van Capelle, een aantal batterijen ten zuiden van Capelle en het retranchement bij Waspik. Waalwijk als centrum voor leer en schoenen Als gevolg van toenemende veeteelt in de streek nam vanaf het begin van de 19e eeuw de leer- en schoenenindustrie toe.
Waar het voorheen om kleinschalige leerlooierijen en schoenenmakers ging, ontstonden in deze periode schoenfabrieken en industriële leerlooierijen die hun stempel op de handel en ontwikkeling van Waalwijk hebben gedrukt. Bevorderlijk voor deze groei was ook de aanleg van de spoorlijn tussen ’s-Hertogenbosch en Lage Zwaluwe, het Halvezolenlijntje. In deze periode werden ook de haaks op de Grotestraat liggende dammen en mijnen, waar de fabrieksarbeiders woonden, aangelegd. Daar bouwden de rijkere bewoners de eerste tweelaagse huizen in Waalwijk. Samen de gemeente Waalwijk Aan het begin van de 20ste eeuw werden in de provincie Noord-Brabant diverse gemeenten samengevoegd. Zo ontstond uit de gemeenten Baardwijk, Besoijen en Waalwijk in 1922 de nieuwe gemeente Waalwijk en een jaar later de gemeente Sprang-Capelle uit Capelle, Vrijhoeve en Sprang. De huidige gemeente Waalwijk met de kernen Waspik boven, Waspik beneden, SprangCapelle en Waalwijk is in 1997 gevormd.
2.3
De gemeente Waalwijk in de regio
De gemeente Waalwijk ligt in het Noorden van de provincie Noord-Brabant, tussen Tilburg (19 km) in het zuiden, Breda (29 km) in het westen, het rivierengebied in het noorden en ‘s-Hertogenbosch in het oosten (19 km)1. Gemeente Waalwijk is onderdeel van regio Hart van Brabant. Daarin werkt de gemeente samen met Dongen, Gilze en Rijen, Goirle, Heusden, Hilvarenbeek, Loon op Zand, Oisterwijk, Tilburg, Alphen-Chaam en Baarle-Nassau. De regionale samenwerking is in ontwikkeling. De provincie stuurt op een toekomstige samenwerking op het niveau van de Stedelijke Regio Breda – Tilburg (SRBT). In de SRBT zitten ook de gemeente Altena, Breda, Drimmelen, Etten-Leur, Geertruidenberg, Moerdijk, Oosterhout en Zundert. Daarnaast zijn ook de
1
Bron: Google Maps (snelste route)
Koersdocument omgevingsvisie januari 2025
9
provincie Noord-Brabant en de waterschappen Brabantse Delta, De Dommel, Rivierenland en Aa en Maas betrokken bij deze regionale samenwerking. Gezamenlijk wordt gewerkt aan programma’s en projecten in het fysiek domein. Midden-Brabant heeft diverse belangrijke nationale oost-west georiënteerde hoofdinfrastructuurassen met de A59, A58, Bergsche Maas, Wilhelminakanaal en de spoorlijn Breda-Eindhoven. Via verschillende modaliteiten (weg, water en spoor) verbinden deze hoofdinfrastructuurassen de regio met de internationale ontwikkelingsassen voor logistieke en kennisgerichte activiteiten. Waalwijk zelf ligt niet aan een spoorlijn. De logistieke ontwikkelingsas loopt vanuit de randstad via Mainport Rotterdam door het westen van Brabant naar Vlaamse Ruit. De kennisgerichte ontwikkelingsas gaat vanuit de Randstad door het oosten van Brabant via Brainport Eindhoven richting het Ruhr- en Rijngebied. De ligging van Midden-Brabant wordt daarom ook wel gesymboliseerd als een hashtag (#). De gemeente Waalwijk is onderdeel van samenwerkingsverband Midstad. Een samenwerking met andere middelgrote gemeenten in Noord-Brabant. De gemeente Waalwijk is een typische middelgrote gemeente. We hebben een bovenlokaal aanbod in voorzieningen en zijn een belangrijk werkgelegenheidscentrum.
Tegelijkertijd hebben we te maken met opgaven waar meer middelgrote gemeenten mee te maken hebben, zoals de mobiliteitstransitie. Gezamenlijk met andere middelgrote steden zien we kansen om een rol te spelen in de verstedelijkingsopgave van Noord-Brabant. Structureel overleg met provincie en andere middelgrote steden is daarbij van belang.
Koersdocument omgevingsvisie januari 2025
10
Figuur 2: De gemeente Waalwijk in de regio met de hoofdinfrastructuur en regionale bedrijventerreinen (roze cirkels)
Koersdocument omgevingsvisie januari 2025
11
Figuur 3: De strook veengrond die door Noord-Brabant loopt, ook wel bekend als de Naad van Brabant
2.4
Identiteit en kwaliteiten
2.4.1 Inleiding “Waalwijk, waar we elkaar nog kennen. Eén gemeente met meer dan 50.000 inwoners. Waar we houden van aanpakken. Het is er goed wonen, veilig opgroeien, leren, ondernemen en werken.” De bovenstaande tekst beschrijft de identiteit van Waalwijk in één zin. Het scherp hebben van de identiteit is belangrijk voor het opstellen van de koers. Vanuit de identiteit kunnen we keuzes maken die passen bij het karakter van Waalwijk. De identiteit bestaat uit meerdere kernkwaliteiten. Dat zijn de kenmerken waar Waalwijk trots op is en die samen het verhaal vertellen over wat Waalwijk voor een gemeente is.
2.4.2 Een veelzijdig landschap Waalwijk ligt op een uniek grens- en overgangsgebied. De Bergse Maas en het rivierenlandschap in het noorden en de Brabantse zandgronden in het zuiden zorgen voor een bijzonder landschap met verschillende bodemtypes. Tussen de noordelijke kleigrond en de zuidelijke zandgrond is een veenlandschap ontstaan. Waalwijk ligt op de grens van deze gebieden, waardoor in onze gemeente zowel klei-, zand- als veengrond te vinden is. Open en dichtbegroeide gebieden en natte en droge gebieden wisselen elkaar af en zorgen voor een veelzijdig landschap. De strook veengrond loopt van Ossendrecht naar Maashees en wordt de ‘Naad van Brabant’ genoemd. Dit gebied is vanwege de verschillende bodemtypes aardkundig waardevol. De verschillende bodemsoorten zijn een voedingsbodem voor verschillende types natuur die in de gemeente te vinden zijn. De Naad van Brabant is deels bekend als de Langstraat, dat een bijzondere streek in NoordBrabant is. Waalwijk is daar onderdeel van. Tussen Waspik en Waalwijk ligt de Westelijke Langstraat. Dit is een beschermd natuurgebied. De verschillende bodemlagen maken dit een uniek en nat gebied. Sloten, vennen, graslanden, moerassen en heide wisselen elkaar af. In de Westelijke Langstraat leven de Grote en Kleine Modderkruiper. De Grote Modderkruiper is een zeldzame soort.
In het zuid-oosten ligt Waalwijk tegen de Loonse- en Drunense Duinen aan.
Koersdocument omgevingsvisie januari 2025
12
De Langstraat vormt een rode draad in de geschiedenis van Waalwijk. Het is het gebied waar begin vorige eeuw de eerste inwoners zich vestigden. Later ontwikkelde de Langstraat zich tot hét centrum voor de schoen- en lederindustrie. Tegenwoordig zijn in het gebied veel historische elementen zichtbaar die naar deze periode verwijzen, zoals voormalige spoorlijn Halvenzolenlijn wat tegenwoordig een wandel- en fietspad is (het Halvenzolenpad) en verschillende gebouwen. De gemeente is tegenwoordig onderdeel van Noord-Brabant, maar in het verleden behoorde een groot deel van de huidige gemeente Waalwijk tot Holland. De Hollanders waren niet katholiek zoals de Brabanders, maar protestants. Dit heeft lang tot een religieuze strijd geleid. De kerken zijn nu verbonden met het verleden van onze gemeente en er is ook ruimte geboden aan andere religies dan het christendom.
Boven (figuur 4 en 5): De Grote en Kleine Modderkruiper, een soort die voorkomt in de Westelijke Langstraat Midden (figuur 6 en 7): Ode aan de Zandrug van Sannah Belzer en de Westelijke Langstraat Onder (figuur 8): Zicht op Sint Jan de Doper in Waalwijk
Koersdocument omgevingsvisie januari 2025
13
2.4.3 Een levendige samenleving De gemeente kent een levendige afwisseling van de hechte dorpen Waspik en Sprang-Capelle en de actieve stad Waalwijk. Waalwijk wordt gezien als een stad met een dorps karakter en Waspik en Sprang-Capelle worden omschreven als ‘ons kent ons’. De samenleving is gevarieerd met verschillende leeftijden, achtergronden, religies en culturen. De gemeente kent een rijk verenigingsleven en door het jaar heen worden veel evenementen georganiseerd. In elke kern zijn de basisvoorzieningen op orde. Onze jongste inwoners kunnen in hun eigen woonplaats naar school en voortgezet onderwijs kan op alle niveaus in de gemeente worden gevolgd. Voor een middelgrote stad als Waalwijk zijn er veel culturele voorzieningen, zoals Theater De Leest en museum het Schoenenkwartier. Daarnaast heeft Waalwijk een groot sportaanbod op hoog niveau. RKC Waalwijk is een voetbalclub op professioneel niveau en HV Tachos een handbalvereniging op ditzelfde niveau. Elke kern heeft een binnensportaccommodatie en sportvelden. Waalwijk heeft een grote diversiteit aan vecht- en verdedigingsporten en elke kern heeft één of meerdere eigen voetbalclub(s). Voor de zwembaden geldt dat zowel het binnenbad Olympia als buitenbad Zidewinde een regionale functie hebben.
Koersdocument omgevingsvisie januari 2025
14
Boven (figuur 9 en 10): Halve Zolenfestival in Waspik en het muziekfeest in Waalwijk Midden (figuur 11 en 12): Het voetbalstadion van RKC Waalwijk en het sportevenement GO-festival Onder (figuur 13 en 14): Schoenenmuseum en Kindcentrum Besoyen
Koersdocument omgevingsvisie januari 2025
15
2.4.4 Een sterke economie Waalwijk heeft een sterke werkmentaliteit. Het is een gemeente die weet van aanpakken. Waalwijk heeft een snelgroeiende economie en is één van de gemeenten in Nederland met de meeste banen per inwoner Het is echt een werkgelegenheidsgemeente. De groei is vooral te danken aan de sterke logistiek en groothandel en een brede basis in de maakindustrie. De bruto toegevoegde waarde van de Waalwijkse economie bedraagt in 2023 ongeveer € 3,3 miljard, wat een toename van 28% betekent ten opzichte van 2014. Deze groei is nauw verbonden met de sterke banengroei in dezelfde periode. De belangrijkste sectoren die bijdragen aan deze economische waarde zijn de industrie, logistiek (vervoer en opslag) en (groot)handel. De sector ‘logistiek en groothandel’ kent de afgelopen 10 jaar de sterkste groei in aantal banen, namelijk zo’n 60%, met in totaal ruim 9.500 banen.2 De identiteit van Waalwijk is nauw verbonden met zijn economische geschiedenis, met name door het Schoenenkwartier en de lederwarenindustrie. Dit erfgoed biedt kansen om sterker in te zetten op destinatiemarketing3 door het verhaal van Waalwijk als centrum van de schoenenindustrie verder te vertellen en te verbinden met andere sectoren. Dit kan niet alleen de toeristische aantrekkingskracht vergroten, maar ook bijdragen aan een versterkte economische positionering.
De nabijheid van grote toeristische attracties zoals de Efteling, de Loonse en Drunense Duinen, vestingstad Heusden en tot op zekere hoogte De Biesbosch biedt ook kansen. Deze attracties versterken het vestigingsklimaat, trekken bezoekers naar de regio en bieden mogelijkheden voor lokale ondernemers om te profiteren van toeristische voorzieningen en diensten, zoals verblijfsaccomodaties. Het midden- en kleinbedrijf is sterk aanwezig in Waspik, Sprang-Capelle en Waalwijk. Bijna de helft van de banen in de gemeente Waalwijk (48%) is te vinden in het midden- en kleinbedrijf (MKB), dat bestaat uit 476 vestigingen. Dit onderstreept de positie van Waalwijk als MKB-gemeente. De centrale ligging van de gemeente heeft er mede voor gezorgd dat we zijn uitgegroeid tot een van de hotspots van Nederland op logistiek gebied. In de gemeente zijn veel (grote) logistieke distributiecentra en transportbedrijven gevestigd. Via de havens worden goederen op internationaal niveau van A naar B gebracht en de A59 en N261 zijn belangrijke transportaders. Waalwijk staat op de kaart als logistieke schakel tussen Rotterdam, Antwerpen en het Europese achterland. Naast logistiek heeft de gemeente Waalwijk een aantal sterke sectoren die al decennialang geworteld zijn in onze gemeente. Piet Klerx opende in 1928 zijn eerste meubelzaak in Waalwijk.
Mandemakers is in Waalwijk uitgegroeid tot keukengigant en Van Mossel Automotive Group is uitgegroeid tot een van de grootste automotive bedrijven in Europa. Zij zijn nog steeds sterk verbonden met onze gemeente met hoofdkantoren en opleidingscentra. De schoen- en lederindustrie die de gemeente in de 19e eeuw op de kaart zetten is nog steeds present. Onze gemeente huisvest de hoofdkantoren van verschillende nationale en internationale schoen- en ledermerken.
Verkenning lokaal economisch ecosysteem gemeente Waalwijk 2024. Deze verkenning is online raadpleegbaar via storymaps: https://arcg.is/1eiuef2. 3 Destinatiemarketing is het beter op de kaart zetten van een bestemming. Dat kan gaan om een stad (citymarketing), een gebied (bv. een provincie of natuurgebied), of specifieke locatie (museum, hotel, etc.). 2
Koersdocument omgevingsvisie januari 2025
16
Boven (figuur 15): Ecopark Waalwijk; onder (figuur 16): De haven van Waalwijk
Koersdocument omgevingsvisie januari 2025
17
Figuur 17: Kernkwaliteiten van de gemeente Waalwijk
Koersdocument omgevingsvisie januari 2025
18
2.5
Opgaven voor de toekomst
2.5.1 Inleiding Uit de vorige paragraaf blijkt dat we veel kwaliteiten bezitten die de moeite waard zijn om te behouden. Tegelijk komen opgaven op ons af die om aandacht vragen en waar we richting de toekomst mee aan de slag moeten. Trends en ontwikkelingen kunnen de bestaande kwaliteiten onder druk zetten of juist een kans bieden om kwaliteit toe te voegen. Daar waar meerdere ontwikkelingen samenkomen kunnen ook dilemma’s of koppelkansen aan het licht komen. Kortom: alles waar we in de volgende hoofdstukken een antwoord op moeten formuleren. In de strategische visie is Brede Welvaart als overkoepelende kapstok omarmd. Bij de omgevingsvisie wordt deze lijn doorgetrokken en wordt Brede Welvaart ook als kader en sturingsinstrument gebruikt bij de verdere uitwerking van de opgaven die zich voordoen in de fysieke leefomgeving.
2.5.2 Opgaven voor omgeving en landschap Een gezonde bodem en voldoende en schoon water zijn belangrijk voor een veilig leven. We lopen steeds meer tegen de grenzen van ons bodem- en watersysteem aan. We moeten daarom beter rekening houden met ons water en onze bodem door ‘water en bodem sturend’ te werken. Hierbij is het bodem- en watersysteem bepalend in onze keuzes, zoals met plekken die we nodig hebben voor het opslaan van water of het verhogen van het waterpeil. De bodem moet een bepalende factor zijn in de keuze voor nieuwe geschikte bouwlocaties en we moeten zorgen dat we met het gebruik van het land de bodem minder uitputten. Het groen en de natuur in Waalwijk staan onder druk van klimaatverandering en zijn momenteel eenzijdig. Natuurgebied Westelijke Langstraat en de naastgelegen Loonse en Drunense Duinen staan onder druk van stikstof. Door in te zetten op diverse groengebieden met een hoge biodiversiteit kunnen extremen, zoals hitte of wateroverlast, beter opgevangen worden. Het tegengaan van hittestress levert een positieve bijdrage aan de gezondheid. Ook is het behoud van biodiversiteit van belang voor onze voedselvoorziening. Daarnaast draagt meer groen bij aan de gezondheid van onze inwoners. Het is een opgave om het groen zowel kwantitatief als kwalitatief te verbeteren.
Dit is nodig binnen het bestaande groen en de gebieden met weinig biodiversiteit, zoals bedrijventerreinen en agrarische gronden. Hier liggen kansen op het gebied van erfgoed, bijvoorbeeld door historische groenstructuren te herstellen. Klimaatverandering, met steeds meer extremen in weersomstandigheden, vraagt om aanpassing van onze leefomgeving. Door de ligging aan de Bergsche Maas is de gemeente kwetsbaar voor overstromingen. In de kernen is veel verharding en met name op de bedrijventerreinen is weinig groen. Het buitengebied bestaat grotendeels uit agrarische gronden, waar water vaak niet goed kan worden vastgehouden en dat een lage biodiversiteit heeft. Om de gezondheid van de inwoners en de leefomgeving beter te beschermen is het nodig om de gemeente klimaatadaptief in te richten, zowel in de openbare ruimte als op particuliere gronden. Dat kan door meer ruimte te geven aan water, minder verharding toe te passen en meer groen te creëren. Door klimaatverandering warmt de aarde op. Dat komt mede door het gebruik van fossiele brandstoffen. We moeten de omslag maken naar duurzame energie. Dit moeten we opwekken, opslaan en transporteren. Dat vraagt om een andere inrichting van onze onder- en
Koersdocument omgevingsvisie januari 2025
19
bovengrond, aanpassingen aan onze gebouwen en bewuster omgaan met energie. We moeten hierin keuzes maken die bijdragen aan de welvaart en welzijn van onze huidige en toekomstige generaties.
2.5.3 Opgaven voor de samenleving Veel inwoners van de gemeente maken dagelijks gebruik van de auto. Met de auto is Waalwijk goed te bereiken en is men binnen een half uur4 in ‘s-Hertogenbosch, Tilburg en Breda, maar dit systeem loopt tegen zijn grenzen aan. Er ontstaan vaak knelpunten op de A59 en N261 en dit zorgt voor overlast (files, geluidsoverlast en slechtere luchtkwaliteit). Robuust en frequent openbaar vervoer wordt gemist, waardoor veel mensen terugvallen op de auto. Gezien de woningbouwopgave en vergrijzing is het van belang een robuust openbaar vervoernetwerk te hebben, zodat de druk op de wegen en openbare ruimte niet toeneemt. Gemeente, regio en provincie Noord-Brabant onderschrijven gezamenlijk de ambitie voor de realisatie van een BusRapidTransit-verbinding Tilburg – Efteling – Waalwijk – ‘s-Hertogenbosch. Partijen werken samen om de haalbaarheid in kaart te brengen met als doel hoogwaardig openbaar vervoer over deze as te realiseren. Het is van belang om daarnaast te kijken naar het algehele openbaar vervoersysteem in de gemeente. Waalwijk wordt omringd door veel moois, zoals de Loonse en Drunense Duinen, de Langstraat en de uiterwaarden van de Bergsche Maas. Deze gebieden zijn vaak slecht met elkaar en met de stad verbonden.
Deze gebrekkige verbindingen tussen de verschillende gebieden maakt het lastig voor jongeren die in Tilburg of ‘s-Hertogenbosch op school zitten of studenten die stage lopen in Waalwijk of mensen zonder auto die naar het ziekenhuis moeten. Naast een robuust ov-systeem dient aandacht te zijn voor goede en veilige fiets- en wandelroutes, zowel recreatief als functioneel. Een omslag naar duurzame mobiliteit vraagt niet alleen wat van de inrichting, maar ook een gedragsverandering. Waalwijk heeft, net als de rest van Nederland, te maken met vergrijzing. Vooral het aantal inwoners van 75 of ouder gaat fors groeien de komende 10 jaar, van iets meer dan 5.200 naar ruim 7.300 inwoners in 2040. De zorgvraag zal daarmee toenemen. Door nationaal beleid moeten ouderen langer zelfstandig thuis wonen. Dat heeft een effect op onze zorg en vraagt meer van inwoners die mantelzorg verlenen. Niet alle huidige woningen zijn voldoende levensloopbestendig. We streven naar een leefomgeving die gericht is op ontmoeten en die toegankelijk is, zodat ouderen, jongeren en alle anderen veel meer in verbinding kunnen leven. Ouderen, met name alleenstaanden, zijn kwetsbaarder voor eenzaamheid. Het is belangrijk dat zij elkaar en anderen kunnen ontmoeten. Aan deze doelstelling wordt o.a. gewerkt vanuit het programma Samen Redzaam.
Ook in dat programma maken we de verbinding met de fysieke en sociale leefomgeving die gezond en gelukkig ouder worden stimuleert en faciliteert. De openbare ruimte is op sommige plekken nog onvoldoende ingericht voor ouderen, doordat deze slecht toegankelijk is en koele plekken of rustplekken ontbreken. De komende jaren is het een opgave om onze leefomgeving, woningen en maatschappelijke voorzieningen beter in te richten op de vergrijzende bevolking. Tegelijkertijd mogen we onze andere inwoners niet uit het oog verliezen. Voor jongeren is weinig te doen in de gemeente. Het is onze opgave om samen met inwoners te werken aan hun redzaamheid 4
Bron: Google maps.
Koersdocument omgevingsvisie januari 2025
20
en toewerken naar sociale en fysieke gezondheid en zingeving voor al onze inwoners. Als gemeente willen we bijdragen aan een gezond en gelukkig leven voor alle inwoners. Samen met de Koers Sociaal Domein werken we aan het versterken van de veerkracht van de gemeenschap en van al onze inwoners. De bevolking van de gemeente Waalwijk blijft tot 2040 groeien. In 2040 zijn er iets meer dan 56.500 inwoners. Het aantal eenpersoonshuishoudens, zowel bij jongeren als ouderen, neemt toe. Hierdoor neemt ook de vraag naar woningen toe. Er moeten de komende tijd meer woningen bijkomen die aansluiten bij de behoefte van de inwoners. Van belang is dat we woningen bouwen die bijdragen aan een evenwichtige bevolkingsopbouw in de toekomst. Het is een opgave om te kijken wat daarvoor de meest geschikte locaties zijn, dichtbij voorzieningen en goed vervoer. We willen dat onze gemeente een fijne en aantrekkelijke plek blijft met woningen voor alle doelgroepen, van starters, jonge gezinnen, alleenstaanden, mensen wiens kinderen het huis uit zijn tot senioren. Daarnaast is het van belang dat het groeien van het aantal inwoners niet alleen iets betekent voor het aantal woningen of de bereikbaarheid, maar ook voor het voorzieningenniveau, zoals sport, cultuur, onderwijs, huisartsenzorg en andere vormen van zorg en ondersteuning.
Het is van belang dat we hier oog voor hebben vanuit de fysieke ontwikkelingen en daarbij de verbinding maken met het sociaal domein.
2.5.4 Opgaven voor de economie De gemeente Waalwijk heeft zoals gezegd een robuuste economie, met bijvoorbeeld de havens, lokale MKB en kleine en grote familiebedrijven, agrarische bedrijven, logistiek / groothandel en het woonwinkelgebied. De economie blijft aantrekken. De vraag van bedrijven naar ruimte blijft dan ook aanwezig. Dit kan echter niet overal ingepast worden, omdat er meer ruimtevragers zijn zoals waterveiligheid, woningbouw, landbouw, klimaatadaptatie en energie. Waalwijk wil het karakter als werkgelegenheidsgemeente behouden, maar wil ook de omslag maken naar een integrale afweging, naar Brede Welvaart voor de gemeente en een klimaatneutrale en duurzame economie. De vraag is hoe hierin een balans gevonden kan worden, zeker met oog op andere opgaven die ruimte vragen (zoals gezondheid, sport, cultuur, natuur, klimaat, wonen). Hierin dient een integrale afweging te worden gemaakt. Als gemeente streven we naar een economie die bijdraagt aan de samenleving en zorgt voor een ‘Brede Welvaart’5, bijvoorbeeld door het bieden van werkgelegenheid, bijdragen aan de klimaatdoelen, het verbinden van ondernemers met onderwijs, of de zorg. Het winkelgebied van Waalwijk heeft te maken met concurrentie van onder andere internetwinkels en grotere steden in de regio zoals ‘s-Hertogenbosch, Tilburg en Breda.
Het centrum van Waalwijk kampt met leegstand en inwoners geven aan dat het centrum daardoor minder aantrekkelijk is. In de dorpen is het noodzakelijk om de voorzieningen te behouden omdat deze bijdragen aan de
5 Het Planbureau voor de leefomgeving hanteert deze definitie: Brede Welvaart gaat in essentie over het welzijn van mensen.
Het is een maatstaf voor alles dat mensen van waarde vinden. Naast materiële welvaart gaat het ook om zaken als gezondheid, onderwijs, milieu en leefomgeving, sociale cohesie, persoonlijke ontplooiing en (on)veiligheid. Het gaat zowel om de kwaliteit van leven in het ‘hier en nu’, als om de effecten van onze manier van leven op het welzijn van mensen op andere plekken en voor toekomstige generaties.
Koersdocument omgevingsvisie januari 2025
21
leefbaarheid. Het is van belang om de winkelgebieden te transformeren naar verblijfsgebieden waarmee ook ingezet kan worden op vergroening, ontmoeting en uitdragen van (cultuur-)historie.
Figuur 18: De opgaven voor de gemeente Waalwijk
Koersdocument omgevingsvisie januari 2025
22
3. Koers voor de toekomst van de gemeente Waalwijk 3.1
De gemeente Waalwijk in 2050
In 2050 is de gemeente Waalwijk een gemeente waarin Waspik, Sprang Capelle en Waalwijk in eigenheid verbonden zijn. We delen een rijke geschiedenis en de ligging in het diverse landschap, maar de kernen hebben ook hun eigen karakter. We omarmen deze diversiteit en versterken de kwaliteiten van elke kern. We kijken naar de kernen op zichzelf, maar ook naar de verbindingen onderling. Een goede verbinding is daarbij essentieel. Door woningen te bouwen waar behoefte aan is en niet meer van hetzelfde, hebben we in 2050 een evenwichtige woningvoorraad. Die kentering in het beleid hebben we rond 2025 ingezet. We zien namelijk dat na 2030 ons inwoneraantal niet toeneemt door natuurlijke bevolkingsgroei (meer geboortes dan sterfte), maar doordat mensen van buiten de gemeente hier komen wonen. We hebben deze groei benut als vliegwiel om ook andere ambities te realiseren. De groei in aantallen is geen doel op zich, maar moet bijdragen aan het welzijn, oftewel de Brede Welvaart van onze inwoners, ondernemers, werknemers, organisaties, verenigingen en bezoekers. Daarbij is het van belang dat we op alle fronten meegroeien, zodat het voorzieningenniveau passend blijft bij de behoefte van onze inwoners.
Koersdocument omgevingsvisie januari 2025
23
Doordat we Brede Welvaart als algemene onderlegger zijn gaan hanteren, dus ook voor onze economie, draagt dit bij aan het welzijn van onze inwoners, zowel materieel als immaterieel. Onze economie bestaat nu uit een rijk palet aan sectoren die sterke wortels hebben in de gemeente. Doordat we hier in 2024 mee zijn gestart, hebben we toen de basis kunnen leggen voor het welzijn van onze toekomstige generaties. In 2050 werken we volgens een sociale, coöperatieve aanpak als het gaat om zorg, maatschappelijke voorzieningen en onderwijs. Inwoners en organisaties werken samen met de gemeente. Dat is ook de essentie van Samen Redzaam. De sociale en fysieke leefomgeving verbinden en versterken elkaar op dit punt. Onze kwaliteiten, zoals het prachtige landschap, natuur en erfgoed zijn nog altijd onze parels. Het gebied de Langstraat, waar onze gemeente onderdeel van is, vertelt het verhaal van onze gezamenlijke geschiedenis. De Westelijke Langstraat is een bijzonder natuurgebied wat onze kernen letterlijk met elkaar verbindt. We maken keuzes om onze kwaliteiten te koesteren, te beschermen, uit te dragen en te versterken. In 2050 hebben we flink geïnvesteerd in duurzame mobiliteit. Ons mobiliteitssysteem is een randvoorwaarde voor andere ontwikkelingen.
In alle kernen hebben we het groen en water kwalitatief en kwantitatief verbeterd zodat we klimaatbestendig zijn en profiteren van een hoge biodiversiteit, zodat dit ook weer bijdraagt aan de Brede Welvaart, gezondheid en het welbevinden.
Koersdocument omgevingsvisie januari 2025
24
Hoe we tot de koers zijn gekomen? Twee hoofdkeuzes, vier ontwikkelrichtingen Uit de inventarisatie en analyse van bestaand beleid en gesprekken met raad, college, ambtelijk en met de samenleving blijkt dat Waalwijk veel kwaliteiten heeft om trots op te zijn. Tegelijkertijd spelen trends, ontwikkelingen en opgaven die de kwaliteiten in gevaar kunnen brengen. Er is al veel beleid en op veel terreinen wijzen de neuzen dezelfde kant op. Tegelijkertijd zijn er ook grote verschillen in de overtuigingen van mensen hoe problemen moeten worden opgelost. Met behulp van ontwikkelrichtingen zijn de verschillen in beeld gebracht en is onderzocht wat de gevolgen zijn voor de omgeving. Er zijn vier ontwikkelrichtingen opgesteld, op basis van twee hoofdkeuzes: de mate van groei en de invulling aan deze groeiopgave. Zetten we in op de geplande groei van 7.500 extra inwoners of zien we kansen voor een schaalsprong, van niet alleen meer mensen (25.000 extra inwoners) maar ook een groei van de economie? Zetten we de lijn van ons bestaande beleid voort of gaan we op een nog vernieuwender manier te werk? Naar één ontwikkelrichting: het gesprek over de toekomst van de gemeente Waalwijk De vier ontwikkelrichtingen hebben we vervolgens gebruikt om met elkaar in gesprek te gaan over de toekomst van de gemeente Waalwijk, intern (raad, college en ambtelijk), maar ook met de samenleving.
Inwoners, organisaties en experts hebben meegedacht en hun ideeën en voorkeuren voor de toekomstige ontwikkeling van de gemeente aangegeven (zie participatieverslag, bijlage 1). Op veel vlakken is een voorkeur uitgesproken voor vernieuwender beleid. Er werd gezien dat gematigde groei kan helpen om ook andere ambities te realiseren. Hierbij werd gevraagd om eerst te investeren in de meest urgente zaken, zoals mobiliteit en verblijfsklimaat. Deze inzichten hebben geholpen in het opstellen van de koers voor de gemeente Waalwijk in 2050.
Koersdocument omgevingsvisie januari 2025
25
3.2
Koers per thema
3.2.1 Inleiding In de vorige paragraaf hebben we de kern van onze visie op de toekomst van de gemeente Waalwijk verwoord. De omgevingsvisie vormt de nadere uitwerking van de strategische visie voor de fysieke leefomgeving. Het uitgangspunt van de koers van de strategische visie is dat de gemeente Waalwijk bouwt aan de bruggen van de toekomst via drie integrale, strategische lijnen: 1. Sturen op Brede Welvaart, 2. Bouwen aan een verbonden samenleving en 3. Benutten van de kracht van verscheidenheid. De drie strategische lijnen staan niet op zichzelf, maar hangen met elkaar samen en versterken elkaar. Dit geldt ook voor de doelen en uitgangspunten in de verschillende thema’s in de volgende paragrafen. Gezamenlijk dragen de doelen op die thema’s bij aan een duurzame balans tussen onze natuurlijke omgeving, onze gemeenschap en onze economie, en daarmee aan de Brede Welvaart van onze samenleving. Voor een gezonde en veilige toekomst is het belangrijk dat we de verschillende componenten in samenhang bekijken, dat we bruggen bouwen tussen de verschillende thema’s. De natuurlijke omgeving en netwerken zijn randvoorwaardelijk voor ontwikkelingen in onze economie en woningvoorraad en de kwaliteit van het leven van onze inwoners. De koers per thema in de volgende paragrafen geeft richting, maar legt niet alle keuzes vast. Het is onze stip op de horizon waar we naartoe willen werken.
Soms maken we expliciete keuzes, soms agenderen we alleen opgaven. Dit doen we bewust, want we gaan voor een koers die we kunnen uitwerken tot een omgevingsvisie die we voor een langere periode vast kunnen houden. De omgevingsvisie moet helpen bij het maken van gerichte en goed onderbouwde keuzes voor de inrichting van de fysieke leefomgeving.
3.2.2 Water en bodem als basis
Ons water- en bodemsysteem is de basis waarop we leven. Het is belangrijk de capaciteit van ons water- en bodemsysteem als uitgangspunt te nemen. Dat betekent dat bij toekomstige nieuwe ontwikkelingen het water- en bodemsysteem sturend is. Hiermee voorkomen we verzakking en wateroverlast. Risico’s signaleren we vroegtijdig.
We beschermen ons watersysteem. We dragen samen met het waterschap zorg voor schoon en veilig (drink)water. In het overstromingsgebied van de Bergsche Maas werken we samen met partners naar integraal rivierenmanagement en dijkverbetering.
Het wordt steeds drukker in de ondergrond door de energie- en warmtetransitie en klimaatadaptatie. We kijken hoe we slim deze verschillende opgaven kunnen combineren zodat het onder en boven de grond veilig is.
3.2.3 Biodiverse en beleefbare natuur en groen
De beschermde natuurgebieden in de gemeente Waalwijk, zoals de Westelijke Langstraat, zijn onze groene parels. We blijven deze bijzondere natuurgebieden beschermen. Dat doen we samen met de provincie door de randzones rondom Natura 2000-gebieden te herstellen en versterken en door de gebieden van Natuurnetwerk Brabant te verbinden. Uitgangspunten zijn
Koersdocument omgevingsvisie januari 2025
26
het tegengaan van versnippering van natuur, stikstofreductie en het verbeteren van de natuurkwaliteit.
Niet alleen in het buitengebied, maar ook in de kernen verbeteren we het groen, zowel kwantitatief als kwalitatief. Kwalitatief zorgen we met keuzes over bijvoorbeeld beplanting voor het verhogen van de biodiversiteit. Kwantitatief betekent dat we meer groen aanleggen. We stellen kwantitatieve en kwalitatieve normen aan de hoeveelheid groen bij herinrichting, inbreiding en uitbreiding. De gemeente kan zo uitgroeien tot een krachtig ecosysteem met natuurlijk groen en een robuuste groenblauwe dooradering. Dit levert ook een positieve bijdrage aan de gezondheid.
Voor onze inwoners willen we de beleving van groen dichterbij brengen. Dat doen we door, naast toevoegen van meer groen, te communiceren over wat we als gemeente doen in het groen. Soms zijn natuurinclusieve maatregelen, zoals maaibeleid, niet duidelijk. Dit willen we beter uitleggen. Zo weten inwoners wat we doen en kunnen we ze inspireren om zelf aan de slag te gaan met groen.
3.2.4 Duurzame energie
In 2043 is de gemeente Waalwijk klimaatneutraal en klimaatbestendig. Concreet betekent dit dat we ernaar streven dat onze CO2-uitstoot in 2030 met 49% is beperkt ten opzichte van het niveau van 1990 en in 2043 onze CO2-uitstoot nagenoeg nul is of dat de nog aanwezige uitstoot is gecompenseerd.
In de gebouwde omgeving verhogen we het energielabel (tenminste energielabel C voor alle gemeentelijke gebouwen) en zetten we in op het besparen van energie. Dat doen we onder andere door het beter isoleren van onze gebouwen. Daarnaast moet de capaciteit van ons stroomnet worden uitgebreid om te voldoen aan de toenemende energievraag, die de komende jaren door elektrificatie verder zal toenemen. Hiervoor moeten in de hele gemeente nieuwe elektriciteitshuisjes (transformatorhuisjes) worden geplaatst. We onderzoeken we hoe deze zorgvuldig ingepast kunnen worden, rekening houdend met de bodem, beeldkwaliteit en veiligheid.
In 2030 wekken we de helft van onze behoefte aan elektriciteit zelf op. Op twee locaties maken we ruimte voor grootschalige opwekking van windenergie: één bij bedrijventerrein Haven 8Oost en het Ecopark in Waalwijk (met de werknaam Windpark Haven-Ecopark), en één in het polderlandschap ten noordoosten van Waspik en ten noordwesten van Sprang-Capelle (met de werknaam Windpark Buitenpolders).
Daarnaast wekken we zelf energie op met zonnepanelen op daken en in beperkte mate met middelgrote zonnevelden naast de bedrijventerreinen Maasoever in Waspik en Haven in Waalwijk.
We koppelen energiehubs met grootschalige opwekking, opslag, overslag en distributie van energie (zowel warmte als elektriciteit uit zon en wind) aan (groot)verbruikers, laadpleinen voor elektrisch rijden en aan gebiedsopgaven. De hubs zijn gekoppeld aan opweklocaties, zoals wind.
Koersdocument omgevingsvisie januari 2025
27
De omslag naar duurzame energie vraagt om veel investeringen. We vinden het belangrijk dat iedereen mee kan doen en kan bijdragen naar vermogen. Op dit moment zien we hiervoor de meeste potentie bij grotere bedrijven. Inwoners kunnen bijdragen naar vermogen. Zowel in de verduurzaming van de warmtevoorziening (‘van het gas af’) als voor de opwek van duurzame elektriciteit door middel van windmolens en zonnepanelen. Als gemeente Waalwijk willen wij daarbij de ruimte geven aan lokale en regionale initiatieven van inwoners en bedrijven onder de voorwaarde dat de lokale gemeenschap en bewoners in de buurt van het windpark of zonneveld voor tenminste 50% mede-eigenaar zijn.
De warmtetransitie (‘van het gas af’) heeft effect op de fysieke leefomgeving. Goed geïsoleerde gebouwen hebben een lagere energievraag om het gebouw te verwarmen. Voor de overgebleven energievraag zijn duurzame warmtebronnen nodig om te verwarmen en te koelen. Mogelijke alternatieven voor aardgas zijn een warmtepomp of aansluiting op een warmtenet. Als gemeente volgen we hierin de landelijke en regionale ontwikkelingen actief. Daar waar mogelijk anticiperen wij daarop, waarbij valt te denken aan (technische) innovaties, beleidsmatige, organisatorische en financiële ontwikkelingen.
3.2.5 Goede bereikbaarheid
We vinden het belangrijk dat mensen makkelijk en veilig kunnen lopen of gebruik kunnen maken van de fiets. Daarom verbeteren we onze fiets- en wandelinfrastructuur en stimuleren we op die manier het gebruik hiervan.
We realiseren een BusRapidTransit (BRT). Dat is een snelle busverbinding naar Tilburg en ’sHertogenbosch. Deze buslijn heeft bij voorkeur een eigen rijstrook, waardoor men ook in de spits snel van A naar B kan. Het openbaar vervoer dat nu vanuit Waspik en Sprang-Capelle naar Waalwijk rijdt, laten we goed aansluiten op de BRT, zodat deze door iedereen in de gemeente gebruikt kan worden. Dat doen we ook door routes en haltes in de gemeente te optimaliseren. Langs de BRT-knooppunten realiseren we drie grotere openbaarvervoerhubs. Dat zijn levendige plekken met een hoogwaardige verblijfskwaliteit. Hier komen verschillende mobiliteiten samen, zoals een halte waar ook voldoende fietsenstallingen en mogelijkheden voor deelvervoer zijn.
Het is belangrijk dat iedereen uit elke kern gebruik kan maken van robuust en betrouwbaar openbaar vervoer.
We merken dat veel mensen in de gemeente dagelijks de auto gebruiken, met name in Waspik en Sprang-Capelle. Automobilisten ervaren echter vaker knelpunten zoals drukte op de weg, geluidsoverlast en luchtvervuiling. Daarom vinden we het belangrijk om mensen een passend alternatief te bieden voor de eigen auto. Daarmee kunnen we het autogebruik laten afnemen. Vervolgens kunnen we de ruimte die de auto inneemt vergroenen. Bijvoorbeeld door parkeren te organiseren op een centraal punt in de wijk in plaats van op de straat.
We werken volgens het STOMP-principe6, waarbij we lopen, fietsen en openbaar vervoer stimuleren.
6
STOMP staat voor Stappen, Trappen, Openbaar vervoer, Mobility as a Service (deelvervoer) en Privéauto.
Koersdocument omgevingsvisie januari 2025
28
Voor de hele gemeente geldt dat we inzetten op de gedragscomponent met betrekking tot het gebruik van andere vormen van vervoer, mede ten behoeve van de leefbaarheid. We onderzoeken hiertoe de mogelijkheden op het gebied van deelvervoer en laagdrempeligere mogelijkheden voor openbaar vervoer (mogelijk zelfs een ander systeem dan de bus) als reëel alternatief voor het autogebruik en de betere ontsluiting van de gemeente. Bij nieuwbouw kijken we of we van begin af aan kunnen zorgen dat auto’s niet het straatbeeld bepalen.
We passen onze hoofdverkeersstructuur aan. Het doel is een duidelijk herkenbare verkeersstructuur, efficiënte doorstroming, goede bereikbaarheid voor alle mobiliteiten en een daarbij passende en veilige inrichting van de wegprofielen.
3.2.6 Samen zijn we gezond
De gemeentelijke bijdrage aan een gezond en gelukkig leven gaan we anders organiseren. Slimmer en dichterbij. En bovenal: samen. Samen met onze professionele partners en vooral samen met onze inwoners. Want dáár, bij onze inwoners, zit de kracht van Waalwijk! Als gemeente willen we daar actief aan bijdragen, met onze inzet gericht op bestaanszekerheid, publieke (mentale) gezondheid, gelijke kansen en zorg en veiligheid.
Onze bevolking vergrijst en steeds meer mensen hebben passende zorg nodig. We zetten daarom in op woongemeenschappen waar mensen met een zorgvraag samen kunnen leven. Op die manier kan zorg makkelijk worden verleend en kunnen mensen elkaar helpen.
Als gemeente willen we bijdragen aan een gezond en gelukkig leven voor onze inwoners. Een schone, veilige en gezonde leefomgeving staat daarbij centraal. We zorgen dat gezondheidsschade door milieufactoren (zoals geluid en lucht), binnen onze mogelijkheden, zoveel mogelijk worden beperkt. We houden daarbij ook rekening met nieuwe risico’s door klimaatverandering zoals hitte en wateroverlast.
We vinden het belangrijk dat mensen zelf kunnen bepalen hoe ze omgaan met hun gezondheid en daar eigen keuzes in kunnen maken. Als gemeente vinden we het belangrijk om gezonde keuzes makkelijker te maken. Onderdeel hiervan is bevordering van gezondheid door preventie. We kijken welke maatregelen nodig zijn om de gezondheid van onze inwoners te beschermen, dit onder andere door uitvoering te geven aan het Gezond- en Actief Leven Akkoord en in het kader van het Integraal Zorgakkoord en de Landelijke Hervormingsagenda Jeugd.
Ook onze leefomgeving moet het maken van gezonde keuzes stimuleren. Het moet voor inwoners gemakkelijk zijn om te kiezen voor lopen of fietsen. Barrières die dat belemmeren moeten weggenomen worden. Sport, spelen en ontmoeten moet voor iedereen in zijn of haar eigen wijk mogelijk zijn. Zo stimuleren we de fysieke en mentale gezondheid. Bij ruimtelijke projecten hebben we aandacht voor het stimuleren van de gezondheid in brede zin. Onze leefomgeving is sociaal en fysiek veilig.
Ondersteuning die geboden wordt vanuit het sociaal domein organiseren we zoveel mogelijk op wijk- of buurtniveau. Zo zorgen we dat mensen dichtbij de zorg krijgen die ze nodig hebben.
Koersdocument omgevingsvisie januari 2025
29
3.2.7 Passend woonaanbod voor vitale kernen
Om onze waardevolle landschappen te behouden, lossen we de woningbouwopgave zoveel mogelijk binnenstedelijk op. Dat doen we naar verhouding evenredig in alle kernen. We kijken juist naar de plekken die nu al bebouwd zijn. Zo voorkomen we dat we het groen in de bebouwde kom moeten opofferen. Sterker nog, het doel is te verdichten en te vergroenen tegelijkertijd. Dit kan door gebouwen te transformeren en te zoeken naar mogelijkheden voor optoppen, woningdelen en woningsplitsen. Hierbij kijken we ook actief naar bestaande wijken en mogelijkheden voor herstructurering.
Inbreiding gaat hierbij voor uitbreiding. Mocht een locatie aan de kernen geschikt zijn, blijft uitbreiding onder voorwaarden een mogelijkheid.
Onze samenleving vergrijst en tegelijkertijd zoeken veel jonge mensen een woning. We zetten in op woonvormen waar jongeren en ouderen samen kunnen wonen. Zo pakken we de woningnood voor deze twee groepen aan en faciliteren we een sociale woonomgeving waar mensen naar elkaar omkijken en elkaar kunnen helpen.
We vinden het belangrijk dat mensen in de gemeente een geschikte en betaalbare woning kunnen vinden in een gezonde en prettige omgeving. Daarom bouwen we betaalbare koop- en huurwoningen in het betaalbare segment en levensloopbestendige woningen. We houden hierbij rekening met de behoefte nu, maar ook met de bevolkingsopbouw in de toekomst.